২০. ৱীসতিমো পৰিচ্ছেদো
মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিনিদ্দেসৱণ্ণনা
১২৬৩. ইদানি কঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধিযা অনন্তৰং উদ্দিট্ঠায মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিযা নিদ্দেসক্কমো অনুপ্পত্তো, সা পন যস্মা ওভাসাদিউপক্কিলেসসম্ভৱে সতি হোতি, ওভাসাদযো চ উদযব্বযঞাণে সম্ভৱন্তি, উদযব্বযঞাণঞ্চ তিলক্খণৱিপস্সনায সতি উপ্পজ্জতি, তস্স চ কলাপসম্মসনং আদি. তঞ্হি অতীতাদিভেদভিন্নানং ধম্মানং সঙ্খিপিত্ৱা ৱৱত্থানৱসেন পৱত্তনতো আদিকম্মিকস্স সুকৰসম্মসনং, তস্মা পঠমং তত্থেৱ অভিযোগং কৰোন্তেন কমতো তং সম্পাদেতব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘কলাপসম্মসনেনেৱা’’তিআদি আৰদ্ধং. অথ ৱা দ্ৱিন্নং ৱিসুদ্ধীনমন্তৰে কলাপসম্মসনং হোতি, তঞ্চ খো দ্ৱীসু একায ৱিসুদ্ধিযা সঙ্গহেতব্বং, মগ্গামগ্গঞাণস্স চ আদিভূতত্তা তত্থেৱস্স সঙ্গহো যুত্তোতি এত্থেৱ নং সঙ্গহিতুকামতায ৱুত্তং ‘‘কলাপসম্মসনেনেৱা’’তিআদি. কেচি পন কলাপসম্মসনং নাম একৱিসুদ্ধিযম্পি ন অন্তোগধন্তি তং অনামসিত্ৱাৱ ৱিপস্সনাচাৰং ৱণ্ণেন্তি. কলাপসম্মসনেনেৱাতি অতীতাদিভেদভিন্নানং ধম্মানং সঙ্খিপিত্ৱা ৱৱত্থানৱসেন কলাপতো, কলাপানং ৱা সম্মসনেন মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিপস্সনায যোগো কৰণীযো. অথ ৱা ভুম্মত্থে কৰণনিদ্দেসৱসেন কলাপসম্মসনে যোগো কৰণীযোতি অত্থো. ‘‘কলাপসম্মসনেনেৱ যোগো কৰণীযো’’তি ৱত্ৱাপি তং পন ৱিসুদ্ধিমগ্গতো (ৱিসুদ্ধি. ২.৬৯২) গহেতব্বন্তি গন্থৱিত্থাৰপৰিহাৰত্থং ইধ ন দস্সিতন্তি.
১২৬৪. পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্সাতি সন্ততিপচ্চুপ্পন্নস্স, খণপচ্চুপ্পন্নস্স ৱা. আদিতো পন খণপচ্চুপ্পন্নস্স উদযৱযং দুপ্পৰিগ্গহং, তস্মা সন্ততিপচ্চুপ্পন্নৱসেন পঠমং উদযব্বযানুপস্সনং কাতব্বং. নিব্বত্তীতি দ্ৱিন্নং পচ্চুপ্পন্নানং ৱসেন পঠমাভিনিব্বত্তি চ খণনিব্বত্তি চ. ৱিপৰিণামোতি ৱিনাসো.
১২৬৫. অনুপস্সনাপি ঞাণন্তি যা উদযস্স চ ৱযস্স চ অনুপস্সনা, সা ঞাণন্তি ৱৰঞাণেন সম্মাসম্বুদ্ধেন দেসিতং. তত্ৰাযং পাড়ি –
‘‘কথং পচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং ৱিপৰিণামানুপস্সনে পঞ্ঞা উদযব্বযানুপস্সনে ঞাণং? জাতং ৰূপং পচ্চুপ্পন্নং, তস্স নিব্বত্তিলক্খণং উদযো. ৱিপৰিণামলক্খণং ৱযো. অনুপস্সনা ঞাণং. জাতা ৱেদনা…পে… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং… জাতং চক্খুং…পে… জাতো ভৱো পচ্চুপ্পন্নো, তস্স নিব্বত্তিলক্খণং উদযো. ৱিপৰিণামলক্খণং ৱযো. অনুপস্সনা ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ১.৪৯).
এত্থ পন উদযদস্সনং যাৱদেৱ খযদস্সনন্তি ৱযদস্সনস্স পধানতং দস্সেতুং ‘‘ৱিপৰিণামানুপস্সনে পঞ্ঞা’’তি ৱত্ৱা তং পন ৱযদস্সনং উদযদস্সনপুব্বকন্তি ৱুত্তং ‘‘উদযব্বযানুপস্সনে ঞাণ’’ন্তি.
১২৬৬-৮. পুব্বে উপ্পত্তিতোতি জননতো পুব্বে অনুপ্পন্নস্সাতি ৱুত্তং হোতি. নিচযো ৰাসি ৱা নত্থি, যতো আগচ্ছেয্য উপ্পজ্জমানং অলদ্ধত্তভাৱস্স সব্বেন সব্বং অৱিজ্জমানত্তা. তেনাহ ‘‘তথা উপ্পজ্জতো’’তিআদি. যথা অনাগতে অদ্ধানে ইমে ধম্মা সব্বেন সব্বং নত্থি, এৱং অতীতেপি অদ্ধানন্তি দস্সেন্তো ‘‘তথা নিৰুজ্ঝমানস্সা’’তিআদিং ৱত্ৱা অৱিজ্জমানানংযেৱ ৰূপাৰূপধম্মানং হেতুপচ্চযসমৱাযে উপ্পাদো, উপ্পজ্জিত্ৱা চ সব্বসো অভাৱূপগমোতি ইমমত্থং সমুদাযগতং তদেকদেসভূতায উপমায ৱিভাৱেতুং ইমস্মিং ঠানে অট্ঠকথায (ৱিসুদ্ধি. ২.৭২৩) ৱীণূপমা আগতা. সা ইধাপি আহৰিত্ৱা ৱত্তব্বাতি অধিপ্পাযেন ‘‘এত্থ ৱীণূপমা’’তিআদিমাহ. এতস্সত্থস্সাতি অৱিজ্জমানানংযেৱ উপ্পাদো, উপ্পন্নানঞ্চ পৰতো অভাৱোতি ইমস্স অত্থস্স পকাসনে. ৱীণূপমাতি ৱীণাৱসেন আগতা উপমা. সা পনেৱং দট্ঠব্বা – যথা ৱীণায ৱাদিযমানায উপ্পন্নস্স সদ্দস্স নেৱ উপ্পত্তিতো পুব্বে সন্নিচযো অত্থি, ন উপ্পজ্জমানো সন্নিচযতো আগতো. ন নিৰুজ্ঝমানস্স দিসাৱিদিসাগমনং অত্থি, ন নিৰুদ্ধো কত্থচি সন্নিচিতো তিট্ঠতি, অথ খো ৱীণঞ্চ ৱীণৱাদনঞ্চ পুৰিসস্স চ তজ্জং ৱাযামং পটিচ্চ অহুত্ৱা সম্ভোতি, হুত্ৱা পটিৱেতি, এৱং সব্বেপি ৰূপাৰূপধম্মা অহুত্ৱা সম্ভোন্তি, হুত্ৱা পটিৱেন্তীতি.
১২৬৯-৭০. এৱং সঙ্খেপতো উদযব্বযমনসিকাৰৱিধিং দস্সেত্ৱা পুন যানি এতস্সেৱ উদযব্বযঞাণস্স ৱিভঙ্গে ‘‘অৱিজ্জাসমুদযা ৰূপসমুদযো’’তি (পটি. ম. ১.৫০) পচ্চযসমুদযট্ঠেন ৰূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি, ‘‘তণ্হাসমুদযা…পে… কম্মসমুদযা…পে… আহাৰসমুদযা ৰূপসমুদযো’’তি (পটি. ম. ১.৫০) পচ্চযসমুদযট্ঠেন ৰূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি, নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি ৰূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি, ৰূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সন্তো ইমানি পঞ্চ লক্খণানি পস্সতি. ‘‘অৱিজ্জানিৰোধা ৰূপনিৰোধো’’তি (পটি. ম. ১.৫০) পচ্চযনিৰোধট্ঠেন ৰূপক্খন্ধস্স ৱযং পস্সতি, ‘‘তণ্হানিৰোধা…পে… কম্মনিৰোধা…পে… আহাৰনিৰোধা ৰূপনিৰোধো’’তি (পটি. ম. ১.৫০) পচ্চযনিৰোধট্ঠেন ৰূপক্খন্ধস্স ৱযং পস্সতি, ৱিপৰিণামলক্খণং পস্সন্তোপি ৰূপক্খন্ধস্স ৱযং পস্সতি, ৰূপক্খন্ধস্স ৱযং পস্সন্তো ইমানি পঞ্চ লক্খণানি পস্সতি. তথা ‘‘অৱিজ্জাসমুদযা ৱেদনাসমুদযো’’তি (পটি. ম. ১.৫০) পচ্চযসমুদযট্ঠেন ৱেদনাক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি, ‘‘তণ্হাসমুদযা…পে… কম্মসমুদযা…পে… ফস্সসমুদযা ৱেদনাসমুদযো’’তি (পটি. ম. ১.৫০) পচ্চযসমুদযট্ঠেন ৱেদনাক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি, নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তো ৱেদনাক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি, ৱেদনাক্খন্ধস্স উদযং পস্সন্তো ইমানি পঞ্চ লক্খণানি পস্সতি. ‘‘অৱিজ্জানিৰোধা…পে… তণ্হানিৰোধা…পে… কম্মনিৰোধা…পে… ফস্সনিৰোধা ৱেদনানিৰোধো’’তি (পটি. ম. ১.৫০) পচ্চযনিৰোধট্ঠেন ৱেদনাক্খন্ধস্স ৱযং পস্সতি, ৱিপৰিণামলক্খণং পস্সন্তোপি ৱেদনাক্খন্ধস্স ৱযং পস্সতি, ৱেদনাক্খন্ধস্স ৱযং পস্সন্তো ইমানি পঞ্চ লক্খণানি পস্সতি, ৱেদনাক্খন্ধস্স ৱিয সঞ্ঞাসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণক্খন্ধানং. অযং পন ৱিসেসো – ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স ফস্সট্ঠানে ‘‘নামৰূপসমুদযা নামৰূপনিৰোধা’’তি.
এৱং একেকস্স খন্ধস্স উদযব্বযদস্সনে দস দস কত্ৱা সমপঞ্ঞাস লক্খণানি ৱুত্তানি, তেসং ৱসেনপি ‘‘এৱম্পি ৰূপসমুদযো, এৱম্পি ৰূপৱযো, এৱম্পি ৰূপং উদেতি, এৱম্পি ৰূপং ৱেতী’’তি পচ্চযতো চেৱ খণতো চ ৱিত্থাৰেন চ মনসিকাৰৱিধিং দস্সেতুং ‘‘তস্সেৱ ঞাণস্সা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ অৱিজ্জাসমুদযাতি অৱিজ্জায উপ্পাদা, অত্থিভাৱাতি অত্থো. নিৰোধৱিৰুদ্ধো হি উপ্পাদো অত্থিভাৱো হোতি, তস্মা পুৰিমভৱসিদ্ধায অৱিজ্জায সতি ইমস্মিং ভৱে ৰূপসমুদযো ৰূপস্স উপ্পাদো হোতীতি অত্থো. আদি-সদ্দসঙ্গহিতেসু ‘‘তণ্হাসমুদযা ৰূপসমুদযো, কম্মসমুদযা ৰূপসমুদযো, আহাৰসমুদযা ৰূপসমুদযো’’তি চ, তথা ৱযদস্সনে ‘‘অৱিজ্জানিৰোধা ৰূপনিৰোধো, তণ্হানিৰোধা… কম্মনিৰোধা… আহাৰনিৰোধা ৰূপনিৰোধো’’তি চ আদীসু অৱিজ্জাদীহি তীহি অতীতকালিকানি তেসং সহকাৰীকাৰণভূতানি উপাদানাদীনিপি গহিতানেৱাতি ৱেদিতব্বং.
পৱত্তিপচ্চযেসু কবড়ীকাৰাহাৰস্স বলৱতায সো এৱ গহিতো ‘‘আহাৰসমুদযা’’তি. তস্মিং পন গহিতে পৱত্তিপচ্চযতাসামঞ্ঞেন উতুচিত্তানিপি গহিতানেৱ হোন্তীতি চতুসমুট্ঠানিকৰূপস্স পচ্চযতো উদযদস্সনং ৱিভাৱিতমেৱাতি দট্ঠব্বং. অৱিজ্জাতণ্হূপনিস্সযসহিতেনেৱ কম্মুনা ৰূপকাযস্স নিব্বত্তি, অসতি চ অৱিজ্জূপনিস্সযায ভৱনিকন্তিযা জাতিযা অসম্ভৱোযেৱাতি. যথা ৰূপস্স অৱিজ্জাতণ্হূপনিস্সযতা, এৱং ৱেদনাদীনম্পি দট্ঠব্বা. আহাৰো পন উপ্পন্নস্স ৰূপস্স পোসকো কবড়ীকাৰাহাৰস্স অধিপ্পেতত্তা, কামং যথাধিট্ঠানত্তা ৱা দেসনায. উক্কট্ঠনিদ্দেসেন ৱা আহাৰগ্গহণং. অৱিজ্জানিৰোধাতি অগ্গমগ্গঞাণেন অৱিজ্জায অনুপ্পাদনিৰোধতো অনাগতস্স ৰূপস্স অনুপ্পাদনিৰোধো হোতি পচ্চযাভাৱে অভাৱতো. ‘‘তণ্হানিৰোধা কম্মনিৰোধো’’তি এত্থাপি এসেৱ নযো. আহাৰনিৰোধাতি পৱত্তিপচ্চযস্স কবড়ীকাৰাহাৰস্স অভাৱে. ৰূপনিৰোধোতি তংসমুট্ঠানৰূপস্স অভাৱো হোতীতি. সেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বং. অযং পন ৱিসেসো – ‘‘ফুট্ঠো ৱেদেতি, ফুট্ঠো সঞ্জানাতি, ফুট্ঠো চেতেতীতি (সং. নি. ৪.৯৩), ফস্সপচ্চযা ৱেদনা, চক্খুসম্ফস্সজা ৱেদনা, সঞ্ঞা চেতনা’’তি ৱচনতো ফস্সো ৱেদনাসঞ্ঞাসঙ্খাৰক্খন্ধানং পৱত্তিপচ্চযো, তন্নিৰোধা চ তেসং নিৰোধো, মহাপদানমহানিদানসুত্তেসু, অভিধম্মে চ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযৱাৰে ‘‘নামৰূপপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি (দী. নি. ২.৫৭, ৯৭; কথা. ৭১৯) ৱচনতো নামৰূপং ৱিঞ্ঞাণস্স পৱত্তিপচ্চযো, তন্নিৰোধা চ তস্স নিৰোধোতি ৱুত্তং ‘‘ফস্সসমুদযা ৱেদনাসমুদযো’’তিআদি.
১২৭১. দস দসাতি ৰূপক্খন্ধস্স উদযদস্সনে অৱিজ্জা তণ্হা কম্মং আহাৰোতি ইমেসং পচ্চযানং অত্থিতাসঙ্খতলক্খণানি চেৱ ৰূপস্স নিব্বত্তিলক্খণঞ্চাতি ইমানি পঞ্চ লক্খণানি, ৱযদস্সনে অৱিজ্জাদীনং চতুন্নং পচ্চযানং অনুপ্পাদনিৰোধো, ৰূপস্স খণনিৰোধো চাতি ইমানি পঞ্চ লক্খণানীতি ৰূপক্খন্ধস্স দস লক্খণানি, তথা ৱেদনাক্খন্ধাদীনং চতুন্নং চত্তালীস লক্খণানীতি এৱং সমপঞ্ঞাস লক্খণানি হোন্তি. তেনাহ ‘‘পঞ্ঞাস লক্খণানী’’তি. লক্খণট্ঠো পন তেসং চতুন্নং পচ্চযানং অত্থিতা, অনুপ্পাদনিৰোধো চাতি অট্ঠ লক্খীযতি এতেহি ৰূপাদীনং উদযো চ ৱযো চাতি লক্খণানি. চতুন্নঞ্হি পচ্চযানং অত্থিতাহি ৰূপাদিউদযো লক্খীযতি, অনুপ্পাদনিৰোধঅচ্চন্তনিৰোধেহি ৱযো, নিব্বত্তিৱিপৰিণামানি পন সঙ্খতলক্খণানেৱাতি. ধম্মে সমনুপস্সতীতি ৰূপাদিকে ধম্মে উদযব্বযৱন্তে সমনুপস্সতি. এত্থ চ কেচি তাৱ আহু ‘‘অৰূপক্খন্ধানং উদযব্বযদস্সনং অদ্ধাসন্ততিৱসেন, ন খণৱসেনা’’তি, তেসং মতেন খণতো উদযব্বযদস্সনমেৱ ন সিযা. অপৰে পনাহু ‘‘পচ্চযতো উদযব্বযদস্সনেন অতীতাদিৱিভাগং অনামসিত্ৱা সব্বসাধাৰণতো অৱিজ্জাদিপচ্চযা ৱেদনায সম্ভৱং লব্ভমানতং পস্সতি, ন উপ্পাদং. অৱিজ্জাদিঅভাৱে চ তস্সা অসম্ভৱং অলব্ভমানতং পস্সতি, ন ভঙ্গক্খণতো. উদযব্বযস্স দস্সনে পচ্চুপ্পন্নানং উপ্পাদং, ভঙ্গঞ্চ পস্সতী’’তি, তং অযুত্তং. সন্ততিৱসেন হি ৰূপাৰূপধম্মে উদযব্বযতো মনসি কৰোন্তস্স অনুক্কমেন ভাৱনায বলপ্পত্তকালে ঞাণস্স তিক্খৱিসদভাৱপ্পত্তিযা খণতো উদযব্বযা উপট্ঠহন্তীতি.
১২৭২-৫. অযঞ্হি পঠমং পচ্চযতো উদযব্বযং মনসি কৰোন্তো পচ্ছা অৱিজ্জাদিকে পচ্চযধম্মে ৱিস্সজ্জেত্ৱা উদযব্বযৱন্তে খন্ধে গহেত্ৱা তেসং পচ্চযতো উদযব্বযদস্সনমুখেন খণতোপি উদযব্বযং মনসি কৰোতি. তস্স যদা ঞাণং তিক্খং ৱিসদং হুত্ৱা পৱত্ততি, তদা ৰূপাৰূপধম্মা খণে খণে উপ্পজ্জন্তা, ভিজ্জন্তা চ হুত্ৱা উপট্ঠহন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘এৱং ৰূপুদযো হোতী’’তিআদি. তত্থ এৱং ৰূপুদযোতি এৱং ৱুত্তনযেন অৱিজ্জাসমুদযা…পে… তণ্হাসমুদযা…পে… কম্ম…পে… আহাৰসমুদযাপি ৰূপস্স সম্ভৱো. এৱমস্স ৱযোতি এৱং ৱুত্তনযেনেৱ অৱিজ্জানিৰোধা…পে… তণ্হানিৰোধা…পে… কম্ম…পে… আহাৰনিৰোধা ৰূপস্স ৱযো অনুপ্পাদোতি অযং পচ্চযতো ৱিত্থাৰেন মনসিকাৰো. উদেতি এৱং ৰূপম্পীতি এৱং সমুদযতো কম্মসমুট্ঠানৰূপম্পি আহাৰউতুচিত্তসমুট্ঠানৰূপম্পি উদেতি উপ্পজ্জতি নিব্বত্ততি. এৱং ৰূপং তু ৱেতীতি কম্মসমুট্ঠানৰূপম্পি আহাৰউতুচিত্তসমুট্ঠানৰূপম্পি এৱং ৱেতি নিৰুজ্ঝতীতি অযং খণতো ৱিত্থাৰেন মনসিকাৰো. তেন ৱুত্তং ‘‘এৱং পচ্চযতোপেত্থ খণতো উদযব্বয’’ন্তি. সব্বধম্মা পাকটা হোন্তীতি ইতি ইমে ধম্মা অহুত্ৱা সম্ভোন্তি, হুত্ৱা পটিৱেন্তি. যথা পচ্চুপ্পন্নে, এৱং অতীতানাগতেপীতি নযৱসেন অতীতাদিধম্মানং দ্ৱেধা উদযব্বযং পস্সতো সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদনযলক্খণভেদা পাকটা হোন্তি. তস্সেৱং পাকটীভূতসব্বধম্মসভাৱস্স ‘‘এৱং কিৰ নামিমে ধম্মা অনুপ্পন্নপুব্বা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না নিৰুজ্ঝন্তী’’তি নিচ্চনৱাৱ হুত্ৱা সঙ্খাৰা উপট্ঠহন্তি. ন কেৱলঞ্চ নিচ্চনৱাৱ, উদকে দণ্ডকেন কতলেখা ৱিয, আৰগ্গে ঠপিতসাসপো ৱিয, ৱিজ্জুসঞ্চাৰো ৱিয চ পৰিত্তকালট্ঠাযিনো উপট্ঠহন্তি. তেনাহ ‘‘উদকে দণ্ডৰাজীৱা’’তিআদি. উদকে দণ্ডৰাজিআদযোৱ কিঞ্চাপি উত্তৰুত্তৰি অতিপৰিত্তট্ঠাযিভাৱনিদস্সনত্থং দস্সিতা, তথাপি দন্ধনিৰোধা এৱ নিদস্সিতা, ততোপি লহুতৰনিৰোধত্তা সঙ্খাৰানং. তথা হি গমনস্সাদানং দেৱপুত্তানং হেট্ঠুপৰিযেন পৰিমুখং ধাৱন্তানং সিৰসি, পাদে চ বদ্ধখুৰধাৰাসন্নিপাততোপি সীঘতৰো ৰূপনিৰোধো ৱুত্তো, পগেৱ অৰূপধম্মানং. ন কেৱলং পৰিত্ততৰকালট্ঠাযিনোৱ উপট্ঠহন্তি, অথ খো অসাৰাপি খাযন্তীতি আহ ‘‘কদলী’’তিআদি. তত্থ মণ্ডলাকাৰেন আৱিজ্ঝিযমানং অলাতমেৱ অলাতচক্কং. মন্তোসধপ্পভাৱিতা ইন্দজালাদিকা মাযা.
১২৭৬-৭. এত্তাৱতাতি য্ৱাযং কলাপসম্মসননিযোজনতো পট্ঠায যাৱ উদযব্বযপটিৱেধায ভাৱনা ৱিধি আৰদ্ধো, এত্তাৱতা ভাৱনাৱিধানেন কলাপসম্মসনম্পি উদযব্বযঞাণুপ্পাদস্সেৱ পৰিকম্মন্তি. উদযব্বযদস্সনং ঞাণন্তি সম্বন্ধো. লক্খণানি চ…পে… ঠিতন্তি ৱযধম্মমেৱ উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ ৱযং উপেতীতি ইমিনা আকাৰেন সমপঞ্ঞাস লক্খণানি পটিৱিজ্ঝিত্ৱা ঠিতং. অধুনা উপ্পন্নং ন তাৱ বলপ্পত্তন্তি আহ ‘‘তৰুণ’’ন্তি. কলাপসম্মসনাদিৱসেন পৱত্তসম্মসনং নিপ্পৰিযাযেন ৱিপস্সনাসমঞ্ঞং লভতি. উদযব্বযানুপস্সনাদিৱসেন পৱত্তমেৱ লভতীতি আহ ‘‘যস্স চা’’তিআদি.
১২৭৮-৮০. অথস্স ইমায তৰুণৱিপস্সনায ৱিপস্সন্তস্স দস ৱিপস্সনুপক্কিলেসা উপ্পজ্জন্তীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৱিপস্সনাযা’’তিআদি. এতাযাতি উদযব্বযানুপস্সনাসঙ্খাতায তৰুণৱিপস্সনায, ন ভঙ্গানুপস্সনাদিসঙ্খাতায তৰুণৱিপস্সনায, নাপি নিব্বিদানুপস্সনাদিসঙ্খাতায বলৱৱিপস্সনাযাতি অত্থো. ন হি তদা ৱিপস্সনুপক্কিলেসা উপ্পজ্জন্তীতি. ৱিপস্সকস্সাতি চ ৱিপস্সকস্সেৱাতি এৱ-কাৰো লুত্তনিদ্দিট্ঠো. তেনেৱ ৱক্খতি ‘‘সম্পত্তপটিৱেধস্সা’’তিআদি. দিট্ঠিগ্গাহাদিৱত্থুভাৱেন ৱিপস্সনং উপক্কিলেসন্তীতি উপক্কিলেসা. সম্পত্তো চতুসচ্চফলপটিৱেধো যেন সো সম্পত্তপটিৱেধো, সো চ সোতাপন্নাদীনং অঞ্ঞতৰো হোতীতি আহ ‘‘সোতাপন্নাদিনো’’তি. অপিচাতি অযং ৱক্খমানসমুচ্চযত্থো. ইদঞ্চ উক্কট্ঠনিদ্দেসৱসেন ৱুত্তং বলৱৱিপস্সনাপত্তস্সাপি অনুপ্পজ্জনতো. সম্পত্তপটিৱেধস্সাতি ৱা বলৱিপস্সনাপত্তং সন্ধায ৱুত্তং. সোপি হি পটিৱেধপ্পত্তিযা আসন্নাৰহদেসে ঠিতত্তা সম্পত্তপটিৱেধো নাম হোতি. এৱঞ্চ সতি অপিচাতি ৱুত্তসমুচ্চযত্থো হোতি. অথ ৱা অপি-সদ্দো ৱুত্তসমুচ্চযত্থো. চ-সদ্দো অৱুত্তসমুচ্চযত্থো. তেন নিক্খিত্তকম্মট্ঠানং সঙ্গণ্হাতি. ৱিপস্সনং আৰভিত্ৱা অন্তৰা ৱোসানং আপন্নস্সাপি ৱিপস্সনুপক্কিলেসা ন উপ্পজ্জন্তি. ৱিপ্পটিপন্নস্সাতি সীলৱিপত্তিআদিৱসেন যথা তথা ৱিপ্পটিপন্নকস্স, গৰহিতব্বপটিপন্নস্সাতি অত্থো. অথ ৱা ৱিপ্পটিপন্নস্সাতি ৱিপস্সনাভাৱনাসঙ্খাতায সম্মাপটিপত্তিযা অভাৱেন ৱিৰহিতপটিপত্তিকস্স.
১২৮১. ৱিপস্সনাপটিপত্তিযেৱ হি সসম্ভাৰা পুব্বভাগে সম্মাপটিপত্তি, তদঞ্ঞা ৱিপ্পটিপত্তি, তেনেৱস্স ৱিসুদ্ধিপক্খে ‘‘সম্মাৱ পটিপন্নস্সা’’তি ৱুত্তং. সা চ নিক্খিত্তধুৰস্সাপি হোতীতি ইমস্মিং পক্খে নিক্খিত্তকম্মট্ঠানোপি ইমিনাৱ সঙ্গহিতো হোতীতি. সম্মাৱ পটিপন্নস্সাতি হেট্ঠা ৱুত্তৱিধানেন সম্মা এৱ পটিপন্নস্স, ন ৱিপ্পটিপন্নস্স ৱা নিক্খিত্তধুৰস্স ৱা. যুত্তযোগস্সাতি যুত্তেন যোগেন, ঞাণেন ৱা ভাৱনমনুযুঞ্জনসীলস্স. সা পন যুত্তযোগিতা সমথৱসেনাপি হোতীতি তন্নিৱত্তনত্থমাহ ‘‘সদা ৱিপস্সকস্সেৱা’’তি. উপ্পজ্জন্তীতি এত্থাপি এৱ-কাৰো সম্বন্ধিতব্বো, তেন ন নুপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. অঞ্ঞথা মগ্গামগ্গঞাণস্সেৱ অসম্ভৱতো. কিৰাতি অনুস্সুতিযং. সা পনেসা অনুস্সুতি পাড়িৱসেনেৱ আগতাতি দট্ঠব্বং. যথাহ –
‘‘কথং ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহিতং মানসং হোতি? অনিচ্চতো মনসিকৰোতো ওভাসো উপ্পজ্জতি, ওভাসো ধম্মোতি ওভাসং আৱজ্জেতি, ততো ৱিক্খেপো উদ্ধচ্চং, তেন উদ্ধচ্চেন ৱিগ্গহিতমানসো অনিচ্চতো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি. দুক্খতো…পে… অনত্ততো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি. তথা অনিচ্চতো মনসিকৰোতো ঞাণং উপ্পজ্জতি…পে… পীতি পস্সদ্ধি সুখং অধিমোক্খো পগ্গহো উপট্ঠানং উপেক্খা নিকন্তি উপ্পজ্জতি, নিকন্তি ধম্মোতি নিকন্তিং আৱজ্জেতি, ততো ৱিক্খেপো উদ্ধচ্চং, তেন উদ্ধচ্চেন ৱিগ্গহিতমানসো অনিচ্চতো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি. দুক্খতো…পে… অনত্ততো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতী’’তি (পটি. ম. ২.৬).
১২৮২. ইদানি তেসং ওভাসাদীনং সৰূপৱিভাৱনত্থং তেসু উপ্পন্নেসু ৱিপস্সনায উপক্কিলিস্সনাকাৰঞ্চ দস্সেতুং ‘‘ৱিপস্সনাযা’’তিআদি ৱুত্তং. ৱিপস্সনায ওভাসোতি ৱিপস্সনাচিত্তসমুট্ঠিতং, সসন্ততিপতিতউতুসমুট্ঠানঞ্চ ভাসুৰং ৰূপং. তত্থ ৱিপস্সনাচিত্তসমুট্ঠানং যোগিনো সৰীৰট্ঠমেৱ পভস্সৰং হুত্ৱা তিট্ঠতি, ইতৰং সৰীৰং মুঞ্চিত্ৱা ঞাণানুভাৱানুৰূপং সমন্ততো ফৰতি, তং তস্সেৱ পঞ্ঞাযতি, তেন ফুট্ঠোকাসে ৰূপগতম্পি পস্সতি. পস্সন্তো চ চক্খুৱিঞ্ঞাণেন পস্সতি, উদাহু মনোৱিঞ্ঞাণেনাতি ৱীমংসিতব্বমেতন্তি ৱদন্তি. আচৰিযধম্মপালত্থেৰেন পন ‘‘দিব্বচক্খুলাভিনো ৱিয তং মনোৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি যুত্তং ৱিয দিস্সতী’’তি (ৱিসুদ্ধি. মহা. ২.৭৩৩) ৱুত্তং.
১২৮৩-৪. মগ্গপ্পত্তো ফলপ্পত্তো, অহমস্মীতি গণ্হতীতি ‘‘ন ৱত মে ইতো পুব্বে এৱৰূপো ওভাসো উপ্পন্নপুব্বো, অদ্ধা অৰিযমগ্গং পত্তোস্মি, ফলং সচ্ছাকাসি’’ন্তি অমগ্গংযেৱ ‘‘মগ্গো’’তি গণ্হাতি. তস্সেৱং পন গণ্হতোতি তস্স অমগ্গংযেৱ ‘‘মগ্গো’’তি গণ্হন্তস্স. ৱিপস্সনাৱীথীতি পটিপাটিযা পৱত্তমানা ৱিপস্সনাৱ উক্কন্তা নাম হোতি, যোগিনো ‘‘মগ্গং পত্তোস্মী’’তি অধিমানেন ৱিস্সট্ঠত্তা. ৱিপস্সনাৱীথিন্তিপি পাঠো, তস্সেৱং গণ্হতো ৱিপস্সনা ততোযেৱ ৱীথিং উক্কন্তা নাম হোতীতি অত্থো. ওভাসমেৱ সো ভিক্খু, অস্সাদেন্তো নিসীদতীতি সো ভিক্খু অত্তনা আৰদ্ধং ৱিপস্সনং ৱিস্সজ্জেত্ৱা ওভাসমেৱ লোভৱসেন ৱা দিট্ঠিৱসেন ৱা অস্সাদেন্তো নিসীদতি. সো খো পনাযং ওভাসো কস্সচি ভিক্খুনো পল্লঙ্কট্ঠানমত্তমেৱ ওভাসেন্তো উপ্পজ্জতি, কস্সচি অন্তোগব্ভং, কস্সচি বহিগব্ভং, কস্সচি সকলৱিহাৰং গাৱুতং অড্ঢযোজনং যোজনং দ্ৱিযোজনং তিযোজনং, কস্সচি পথৱীতলতো পট্ঠায যাৱ অকনিট্ঠব্ৰহ্মলোকা একালোকং কুৰুমানো, যথা সমুদ্দম্হি যোজনমত্তে মচ্ছকচ্ছপা পঞ্ঞাযন্তি, এৱং উপ্পজ্জন্তি. ভগৱতো পন দসসহস্সিলোকধাতুং ওভাসেন্তো উদপাদি.
১২৮৫. ৱিপস্সনাপীতীতি ৱিপস্সনাচিত্তসম্পযুত্তা পীতি. খুদ্দিকাদিকা হেট্ঠা ৱণ্ণিতাযেৱ, অযঞ্চ পঞ্চৱিধা পীতি উদযব্বযানুপস্সনায ৱীথিপটিপন্নায অনুক্কমেন উপ্পজ্জতি. মত্থকপ্পত্তেন পন উদযব্বযঞাণেন সদ্ধিং ফৰণাপীতিযেৱ হোতি. উপচাৰপ্পনক্খণতো অঞ্ঞদাপি হি ফৰণাপীতি হোতিযেৱাতি. তেন ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘সকলসৰীৰং পূৰযমানা উপ্পজ্জতী’’তি (ৱিসুদ্ধি. ২.৭৩৪; ধ. স. অট্ঠ. ১.ধম্মুদ্দেসৱাৰ ঝানঙ্গৰাসিৱণ্ণনা).
১২৮৬-৭. যোগিনো…পে… হোন্তি হীতি যস্সাযং পস্সদ্ধি উপ্পন্না, তস্স যোগিনো ৰত্তিট্ঠানে ৱা দিৱাট্ঠানে ৱা নিসিন্নস্স কাযচিত্তানি পস্সদ্ধানেৱ হোন্তি, নেৱ দৰথো হোতীতি অত্থো. পস্সদ্ধিআদীনি ছ যুগড়ানি অঞ্ঞমঞ্ঞযোগীনীতি পস্সদ্ধিযা উপ্পন্নায ইতৰাপি উপ্পন্নাযেৱ হোন্তীতি কিচ্চদস্সনমুখেন তা সব্বাপি দস্সেন্তো ‘‘লহূনি চা’’তিআদিমাহ. এত্থ চ কায-গ্গহণেন ৰূপকাযস্সাপি গহণং ৱেদিতব্বং, ন ৱেদনাদিক্খন্ধত্তযস্সেৱ. কাযপস্সদ্ধিআদযো হি ৰূপকাযস্সাপি দৰথাদিনিম্মদ্দকাতি. কম্মঞ্ঞানেৱ হোন্তীতি ন কেৱলং কম্মঞ্ঞানেৱ সুৱিসদানি উজুকানিযেৱ হোন্তি, অৱিনাভাৱিতায পন তদুভযং ৱিসুং ন ৱুত্তং. কাযচিত্তানং পস্সদ্ধাদিভাৱো চ তেসং অপস্সদ্ধাদিহেতুভূতানং উদ্ধচ্চাদিথিনমিদ্ধাদিদিট্ঠিমানাদিসেসনীৱৰণাদিঅস্সদ্ধিযাদিমাযাসাঠেয্যাদিসংকিলেসধম্মানং ৱিদ্ধংসনৱসেনেৱ তদা ৱিপস্সনাচিত্তুপ্পাদস্স পৱত্তনতো.
১২৮৮-৯০. মনুস্সানং অযন্তি মানুসী, মনুস্সযোগ্যকামসুখৰতি. তাদিসেহি মনুস্সৱিসেসেহি অনুভৱিতব্বতানতিৱত্তনতো দিব্বৰতিপি সঙ্গহিতা, মানুসীসদিসতায, কামসুখভাৱেন দিব্বা ৰতি ৱা মানুসী, তস্সা অতিক্কন্ততায ন মানুসীতি অমানুসী, তং অমানুসিং. সুঞ্ঞাগাৰন্তি যং কিঞ্চি ৱিৱিত্তং সেনাসনং, ৱিপস্সনং এৱ ৱা, সাপি হি নিচ্চভাৱাদিসুঞ্ঞতায, যোগিনো সুখসন্নিস্সযতায চ ‘‘সুঞ্ঞাগাৰ’’ন্তি ৱত্তব্বতং লভতি. চিত্তস্স অনুপসমকৰানং কিলেসানং ৱিগমেন সন্তচিত্তস্স সংসাৰে ভযস্স ইক্খনেন ভিক্খুনো সম্মা ঞাযেন ৰূপাৰূপধম্মানং উদযব্বযানুপস্সনাদিৱসেন তে ৱিপস্সতো সম্মসতো সম্মাৰদ্ধৱিপস্সনানং মনুস্সানং ৱিসযতায অমানুসী ৱিপস্সনাপীতিসুখসঞ্ঞিতা ৰতি হোতীতি অযমেত্থ গাথায সঙ্খেপত্থো. দুতিযগাথা পন উদযব্বযঞাণমেৱ সন্ধায ৱুত্তা. তত্থ যতো যতোতি ৰূপতো, অৰূপতো ৱা.
১২৯১. ঞাণাদযোতি ঞাণসদ্ধাদযো সত্ত. ৱুত্তনযেনাতি ‘‘ঞাণন্তি ৱিপস্সনাঞাণং, সদ্ধাতি ৱিপস্সনাচিত্তসম্পযুত্তা সদ্ধা’’তিআদিনা ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱিপস্সনাৱসেনেৱ ঞেয্যা. তত্থ ঞাণং ৰূপাৰূপধম্মে উদযব্বযানুপস্সনাৱসেন তুলযন্তস্স তীৰেন্তস্স ৱিস্সট্ঠইন্দৱজিৰমিৱ অৱিগতৱেগং তিখিণং সূৰং অতিৱিসদং উপ্পজ্জতি. তথা হি তেন যোগী ‘‘মগ্গং পত্তোস্মী’’তি মঞ্ঞতি. সদ্ধাতি কিলেসকালুসিযাপগমেন চিত্তচেতসিকানং অতিসযপসাদভূতা বলৱতী সদ্ধা, ন পন কম্মফলং, ৰতনত্তযং ৱা সদ্দহনৱসেন পৱত্তা. সতিপি সূপট্ঠিতা অচলা পব্বতৰাজসদিসা উপ্পজ্জতি. ইমিস্সা চ উপ্পন্নায সো যং যং ঠানং পচ্চৱেক্খতি, তং তং ঠানমস্স অনুপৱিসিত্ৱা ওক্খন্দিত্ৱা পক্খন্দিত্ৱা পৰিভণ্ডভূতস্স যথাকম্মূপগঞাণস্স উপট্ঠহন্তে পৰলোকৱিসযত্তা ৱণ্ণাযতনৱিসযমতীতন্তি দিব্বচক্খুনো পৰলোকো ৱিয সতিযা উপট্ঠাতি. সুখং পন সকলসৰীৰং অভিসন্দমানং অতিপণীতং উপ্পজ্জতি. তস্মিঞ্হি উপ্পন্নে তংসমুট্ঠিতেহি অতিপণীতেহি ৰূপেহি সব্বো কাযো পৰিফুটো, পৰিব্ৰূহিতো চ হোতি. উপেক্খা পন ৱিপস্সনুপেক্খা চেৱ আৱজ্জনুপেক্খা চ. তত্থ ৱিচিনিতৱিচযত্তা সঙ্খাৰানং ৱিচিননে মজ্ঝত্তভাৱেন ঠিতা ৱিপস্সনুপেক্খা. সা পন অত্থতো তথাপৱত্তা তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খাৱ. মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনচিত্তসম্পযুত্তা ৱেদনা আৱজ্জনে অজ্ঝুপেক্খনৱসেন পৱত্তিযা আৱজ্জনুপেক্খাতি ৱুচ্চতি. দুৱিধা পনেসা তদা উপ্পজ্জতি. তথা হি তস্মিং সমযে সব্বসঙ্খাৰানং উদযব্বযে মজ্ঝত্তভূতা ৱিপস্সনুপেক্খা বলৱতী উপ্পজ্জতি, মনোদ্ৱাৰে আৱজ্জনুপেক্খাপি. সা হিস্স তং তং ঠানং আৱজ্জন্তস্স ৱিস্সট্ঠইন্দৱজিৰমিৱ, পত্তপুটে পক্খন্দতত্তনাৰাচো ৱিয চ সূৰা তিখিণা হুত্ৱা পৱত্ততি. ৱীৰিযম্পি অসিথিলমনচ্চাৰদ্ধং সম্পযুত্তধম্মে কিলেসপক্খতো কোসজ্জপক্খতো পগ্গণ্হন্তং সুপগ্গহিতমুপ্পজ্জতি, নিকন্তি চ ওভাসাদিপটিমণ্ডিতায ৱিপস্সনায আলযং কুৰুমানা ভাৱনায সাতিসযপ্পৱত্তিযা সুখুমা সন্তাকাৰা উপ্পজ্জতি. যা কিলেসোতি পৰিগ্গহিতুম্পি ন যুত্তা. যথা চ ওভাসে, এৱং এতেসুপি অঞ্ঞস্মিং উপ্পন্নে যোগাৱচৰো ‘‘ন ৱত মে ইতো পুব্বে এৱৰূপা পীতি উপ্পন্নপুব্বা, এৱৰূপা পস্সদ্ধি ঞাণং সদ্ধা সতি সুখং উপেক্খা ৱীৰিযং নিকন্তি উপ্পন্নপুব্বা, অদ্ধা মগ্গফলপ্পত্তোস্মী’’তি গণ্হাতি, তস্সেৱং গণ্হতো ৱিপস্সনা ৱীথিউক্কন্তা নাম হোতি. সো তেযেৱ অস্সাদেন্তো নিসীদতি. ইমে চ পন ৱিপস্সনুপক্কিলেসা যেভুয্যেন সমথৱিপস্সনালাভিনো উপ্পজ্জন্তি. সো সমাপত্তিৱিক্খম্ভিতানং কিলেসানং অসমুদাচাৰতো ‘‘অৰহা অহ’’ন্তি চিত্তং উপ্পাদেতীতি.
১২৯২-৩. উপক্লেসস্স ৱত্থুতোতি নিপ্পৰিযাযতো দিট্ঠিমানতণ্হা ইধ উপক্কিলেসা তেসং ৱত্থুতো উপ্পত্তিট্ঠানতায, ন সভাৱতো অকুসলত্তা. যথা পন ওভাসাদযো, এৱং নিকন্তিপি দিট্ঠিগ্গাহাদীনং ঠানং হোতীতি ৱত্থুভাৱোপিস্সা যুজ্জতেৱ. তংতমাৱজ্জমানস্স, ভাৱনা পৰিহাযতীতি তং তং ওভাসাদিকং আৱজ্জমানস্স দিট্ঠিমানতণ্হাৱসেন ‘‘মম ওভাসো’’তিআদিগ্গাহং পৱত্তেন্তস্স ভাৱনা ৱীথিং ওক্কমিত্ৱা পৰিৱট্টতি. অপ্পং সুতমেতস্সাতি অপ্পস্সুতো.
১২৯৪-৭. বহুস্সুতো পন ওভাসাদীসু উপ্পন্নেসু ‘‘অযং খো মে ওভাসো উপ্পন্নো, সো খো পনাযং অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো খযধম্মো ৱযধম্মো ৱিৰাগধম্মো নিৰোধধম্মো’’তি ৱা, সচে ওভাসো অত্তা ভৱেয্য, অত্তাতি গহেতুং ৱট্টেয্য, অনত্তা চ পনাযং অত্তাতি গহিতো, তস্মা ‘‘সো অৱসৱত্তনট্ঠেন অনত্তা, হুত্ৱা অভাৱট্ঠেন অনিচ্চো, উদযব্বযপটিপীড়নট্ঠেন দুক্খো’’তিআদিনা সমনুপস্সতি, সো এৱং সমনুপস্সন্তো উপক্কিলেসজটং ৱিজটেত্ৱা ওভাসাদযো ধম্মা ন মগ্গো, উপক্কিলেসৱিনিমুত্তং পন ৱীথিপটিপন্নং ৱিপস্সনাঞাণং মগ্গোতি মগ্গঞ্চ অমগ্গঞ্চ ৱৱত্থপেতি. তেন ৱুত্তং ‘‘সব্বোভাসাদযো’’তিআদি. মগ্গামগ্গেসু ঞাণন্তি মগ্গামগ্গঞাণং, মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিসুদ্ধীতি ৱুত্তং হোতি. মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিপত্তিযা চ তেন যোগিনা তিণ্ণং সচ্চানঞ্চ ৱৱত্থানং কতং হোতি. কথং? দিট্ঠিৱিসুদ্ধিযা তাৱ নামৰূপৱৱত্থাপনেন দুক্খসচ্চৱৱত্থানং কতং হোতি, কঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধিযা পচ্চযপৰিগ্গহেন সমুদযসচ্চস্স ৱৱত্থানং. অভিধম্মনযস্মিঞ্হি সব্বকিলেসা, কম্মঞ্চ সমুদযসচ্চং, ইমিস্সং মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিযং সম্মা মগ্গস্স অৱধাৰণেন মগ্গসচ্চং. তদুপাযভূতস্স হি মগ্গস্স অৱধাৰণেন তং অৱধাৰিতমেৱাতি এৱং লোকিযেনেৱ তাৱ ঞাণেন তিণ্ণং সচ্চানং ৱৱত্থানং কতং হোতি.
ইতি অভিধম্মত্থৱিকাসিনিযা নাম
অভিধম্মাৱতাৰসংৱণ্ণনায
মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.