১৯. একূনৱীসতিমো পৰিচ্ছেদো
কঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধিনিদ্দেসৱণ্ণনা
১২২৭. অনন্তৰং নিদ্দিট্ঠায দিট্ঠিৱিসুদ্ধিযা ৱিসযভাৱেন দস্সিতত্তা ‘‘এতস্সা’’তি ৱুত্তং, ন তদঞ্ঞতো ৱিসেসনত্থং তদঞ্ঞস্স চ অভাৱতো. অজ্ঝত্তং ৱা হি ৱিপস্সনাভিনিৱেসো হোতু বহিদ্ধা ৱা, অত্থসিদ্ধিযং পন লক্খণতো সব্বম্পি নামৰূপং অনৱসেসতো পৰিগ্গহিতমেৱ হোতীতি. জানিত্ৱা হেতুপচ্চযেতি হেতুপচ্চযে পৰিগ্গণ্হিত্ৱা, হেতুপচ্চযে পৰিগ্গণ্হনহেতূতি ৱুত্তং হোতি. পচ্চযপৰিগ্গহণহেতু হিস্স অদ্ধত্তযে কঙ্খাৱিতৰণং হোতীতি. ৱিতৰিত্ৱাতি অতিক্কমিত্ৱা, ৱিক্খম্ভেত্ৱাতি অত্থো. তং পন ঞাণং তথাৱিগতং ৱসিভাৱপ্পত্তং ঝানং ৱিয যোগিনো সন্তানে পবন্ধৱসেন পৱত্ততীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘ঠিত’’ন্তি.
১২২৯-৩০. নামৰূপস্স…পে… আৱজ্জিত্ৱাতি যথা নাম কুসলো ভিসক্কো ৰোগং দিস্ৱা তস্স সমুট্ঠানং পৰিযেসতি, যথা ৱা পন অনুকম্পকো পুৰিসো কুমাৰং উত্তানসেয্যং ৰথিকায নিপন্নং দিস্ৱা ‘‘কস্স নু খো অযং পুত্তকো’’তি তস্স মাতাপিতৰো আৱজ্জতি, এৱমেৱং নামৰূপস্স কো হেতু, কো ৱা পচ্চযো ভৱে. ন তাৱেতং অহেতুকং সব্বত্থ, সব্বদা, সব্বেসঞ্চ একসদিসভাৱাপত্তিতো, ন ইস্সৰাদিহেতুকং নামৰূপতো উদ্ধং ইস্সৰাদীনং অভাৱতো. যেপি নামৰূপমত্তমেৱ ইস্সৰাদযোতি ৱদন্তি তেসং ইস্সৰাদিসঙ্খাতনামৰূপস্স অহেতুভাৱাপত্তিতো, তস্মা ভৱিতব্বমস্স হেতুপচ্চযেহি, ‘‘কো নু খো’’তি নামৰূপস্স হেতুপচ্চযে আৱজ্জিত্ৱাতি অত্থো. এৱং তাৱ কত্ৱা ইমস্স নামৰূপস্স হেতুপচ্চযে পৰিগ্গণ্হন্তেন ওড়াৰিকত্তা, সুপাকটত্তা চ ৰূপস্স পচ্চযপৰিগ্গহো সুকৰোতি পঠমং তস্স পচ্চযপৰিগ্গহো কাতব্বোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰূপকাযস্সা’’তিআদি. তত্থ যথা নামৰূপস্স পচ্চযপৰিগ্গহো অহেতুৱিসমহেতুৱাদনিৱত্তিযা হোতি, এৱং নিব্বিদাৱিৰাগাৱহভাৱেন তত্থ তত্থ অভিৰতিনিৱত্তিযাপি ইচ্ছিতব্বোতি তং দ্ৱত্তিংসাকাৰৱসেন দস্সেতুং ‘‘কেসা লোমা’’তিআদি ৱুত্তং.
১২৩২-৩. অৱিজ্জা…পে… মতোতি অৱিজ্জা তণ্হা উপাদানং কম্মন্তি ইদং চতুব্বিধং ধম্মজাতং এতস্স যথাৱুত্তস্স ৰূপকাযস্স হেতু, চতুব্বিধো আহাৰো পচ্চযোতি অত্থো. কস্মা পন পুৰিমং হেতু, ইতৰো পচ্চযোতি চোদনং সন্ধায ‘‘জনকো’’তিআদিং ৱত্ৱা তং লোকৱসেন সমত্থেতুং ‘‘হেত্ৱঙ্কুৰস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ জনকোতি, অনুপালকোতি চ অন্তোগতহেত্ৱত্থমিদং ৱিসেসনং, জনকত্তা, অনুপালকত্তাতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ জনকত্তাতি নিব্বত্তকত্তা. ইমিনা বীজং ৱিয অঙ্কুৰস্স অৱিজ্জাদযো ৰূপকাযস্স অসাধাৰণকাৰণতায হেতূতি দস্সিতং. অনুপালকত্তাতি উপত্থম্ভকত্তা. ইমিনা পন অঙ্কুৰস্স পথৱীসলিলাদযো ৱিয আহাৰো সাধাৰণকাৰণতায পচ্চযোতি দস্সিতন্তি ৱেদিতব্বং.
১২৩৪-৭. ইতিমে…পে… গতাতি এৱমেতে অৱিজ্জাদযো পঞ্চ ধম্মা যথাৰহং হেতুভাৱং, পচ্চযভাৱঞ্চ গতা. মাতাৱ উপনিস্সযাতি অৱিজ্জা ভৱেসু ৱিজ্জমানদোসপটিচ্ছাদনভাৱেন, তণ্হা পত্থনাভাৱেন, উপাদানং দড়্হগ্গাহভাৱেনাতি এৱং সঙ্খাৰভৱানং হেতুভূতা জনকসহাযতায ভৱনিকন্তিতংসহজাতআসন্নকাৰণত্তা অভিসঙ্খাৰিকা, অপস্সযভূতা ৱাতি মাতা ৱিয উপনিস্সযা হোন্তি. যথা পিতুজনিতসুক্কে পুত্তস্স উপ্পত্তীতি পিতা জনকো, এৱং কম্মং সত্তস্স উপ্পাদকত্তা জনকন্তি আহ. যথা ধাতী জাতস্স কুমাৰস্স ৱড্ঢিতা সন্ধাৰিকা, এৱং আহাৰো উপ্পন্নস্স কাযস্স ব্ৰূহেতা, সন্ধাৰকো চাতি ৱুত্তং ‘‘ধাতী…পে… ভৱে’’তি. কামঞ্চেত্থ অৱিজ্জাদযো নামকাযস্সাপি পচ্চযো, পকাৰন্তৰেন পন তস্স পাকটং পচ্চযপৰিগ্গহৱিধিং দস্সেতুং ‘‘চক্খুঞ্চা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ চক্খুঞ্চাতি চ-সদ্দো সমুচ্চযত্থো, তেন চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স আৱজ্জনাদিং অজ্ঝত্তং সব্বং পচ্চযজাতং সঙ্গণ্হাতি. ৰূপমালোকমেৱ চাতি পন চ-সদ্দেন যথা বাহিৰৰূপং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযো, যথা চ আলোকো উপনিস্সযপচ্চযো, এৱং অঞ্ঞম্পি বাহিৰং পচ্চযজাতং সঙ্গণ্হাতি. পটিচ্চাতি পচ্চযভূতং লদ্ধাতি অত্থো. তেন চক্খুস্স নিস্সযপুৰেজাতইন্দ্ৰিযৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতৱসেন, ৰূপালোকানঞ্চ যথাসম্ভৱং আৰম্মণউপনিস্সযপুৰেজাতঅত্থিঅৱিগতৱসেন, ইতৰেসঞ্চ সদ্দসঙ্গহিতানং অনন্তৰাদিসহজাতাদিৱসেন পচ্চযভাৱং দস্সেতি. আদি-সদ্দেন ফস্সাদীনং ৱিয সহ পচ্চযেহি সোতৱিঞ্ঞাণাদীনং সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. এৱং সম্মসনূপগং সব্বং নামং সহ পচ্চযেন সঙ্গহিতং হোতি. তেনাহ ‘‘নামকাযস্স পচ্চযং পৰিগণ্হতী’’তি.
১২৩৮-৪০. দিস্ৱানাতি এতৰহি পৱত্তিং দিস্ৱা. তথেৱিদন্তি ইমিনা ন কেৱলং সপ্পচ্চযতামত্তমেৱ পচ্চামট্ঠং, অথ খো যাদিসেহি এতৰহি পৱত্ততি, তাদিসেহি অৱিজ্জাদিপচ্চযেহেৱ অতীতেপি পৱত্তিত্থাতি পচ্চযসহিততাপি পচ্চামট্ঠাতি দট্ঠব্বং. পুব্বন্তেতি অতীতখন্ধপ্পবন্ধকোট্ঠাসে. পঞ্চধাগতাতি –
‘‘অহোসিং নু খো অহমতীতমদ্ধানং, ন নু খো অহোসিং অহমতীতমদ্ধানং, কিং নু খো অহোসিং অহমতীতমদ্ধানং, কথং নু খো অহোসিং অহমতীতমদ্ধানং, কিং হুত্ৱা কিং অহোসিং নু খো অহমতীতমদ্ধান’’ন্তি (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০; মহানি. ১৭৪) –
পঞ্চহি আকাৰেহি আগতা, পৱত্তা ৱা. অপৰন্তেতি অনাগতে খন্ধপ্পবন্ধকোট্ঠাসে. পঞ্চধা সমুদীৰিতাতি –
‘‘ভৱিস্সামি নু খো অহমনাগতমদ্ধানং, ন নু খো ভৱিস্সামি অহমনাগতমদ্ধানং, কিং নু খো ভৱিস্সামি অহমনাগতমদ্ধানং, কথং নু খো ভৱিস্সামি অহমনাগতমদ্ধানং, কিং হুত্ৱা কিং ভৱিস্সামি নু খো অহমনাগতমদ্ধান’’ন্তি (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০; মহানি. ১৭৪) –
এৱং পঞ্চধা কথিতা.
১২৪১. পচ্চুপ্পন্নেপি অদ্ধানেতি এতৰহি পটিসন্ধিং আদিং কত্ৱা চুতিপৰিযন্তে অদ্ধানেপি. অদ্ধান-গ্গহণেন চেত্থ পচ্চুপ্পন্নখন্ধকোট্ঠাসমেৱ ৱদতি. ন হি তব্বিনিমুত্তো অঞ্ঞো কোচি কালো নাম অত্থীতি. ছব্বিধা পৰিকিত্তিতাতি –
‘‘অহং নু খোস্মি, নো নু খোস্মি, কিং নু খোস্মি, কথং নু খোস্মি, অযং নু খো সত্তো কুতো আগতো, সো কুহিং গামী চ ভৱিস্সতী’’তি (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০; মহানি. ১৭৪) –
এৱং ছব্বিধা ৱুত্তা. ‘‘সব্বে তসন্তি দণ্ডস্সা’’তিআদীসু (ধ. প. ১২৯-১৩০) ৱিয পদেসেপি সব্ব-সদ্দস্স পৱত্তনতো ‘‘সব্বা’’তি ৱত্ৱাপি ‘‘অনৱসেসা’’তি ৱুত্তং. নত্থি এতিস্সা অৱসেসো অৱসিট্ঠোতি অনৱসেসা, সোড়সৱিধাপি চেসা এককঙ্খাৱসেনাপি অনৱসিট্ঠা হুত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. পহিয্যতীতি ৱিক্খম্ভনৱসেন পহিয্যতি. কামং নামৰূপমত্তং ৱিনা সত্তস্স অদস্সনেন দিট্ঠিৱিসুদ্ধিযাৱ পচ্চুপ্পন্নে কঙ্খা পহীনা, অতীতানাগতে কঙ্খানং পহানেন পন পচ্চুপ্পন্নে কঙ্খায অতিসযপ্পহানং দস্সেতুং ইধেৱ সা ৱুত্তা. অথ ৱা পচ্চুপ্পন্নে নিস্সত্তনামৰূপস্স পচ্চযেসু পৱত্তকঙ্খায ইধেৱ তীৰণতো সা ইধ ৱুত্তা. ৱণ্ণভণনং ৱা এতং ইধ পচ্চুপ্পন্নকঙ্খায পহানৱচনং যথা তং সোতাপত্তিমগ্গাদীসু পহীনানম্পি চ পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পহানাতিআদিনা অনাগামিমগ্গাদীসু ৱচনন্তি.
১২৪২. কম্মৱিপাকানং ৱসেনাপীতি পুৰিমকম্মভৱস্মিং মোহো অৱিজ্জা, আযূহনং সঙ্খাৰা, নিকন্তি তণ্হা, উপগমনং উপাদানং, চেতনা ভৱো ইতি ইমে পঞ্চ ধম্মা পুৰিমকম্মভৱস্মিং ইধ পটিসন্ধিযা পচ্চযা, ইধ পটিসন্ধি ৱিঞ্ঞাণং, ওক্কন্তি নামৰূপং, পসাদো আযতনং, ফুট্ঠো ফস্সো, ৱেদযিতং ৱেদনা ইতি ইমে পঞ্চ ধম্মা ইধূপপত্তিভৱস্মিং পুৰে কতস্স কম্মস্স পচ্চযা, ইধ পৰিপক্কত্তা আযতনানং মোহো অৱিজ্জা…পে… চেতনা ভৱো ইতি ইমে পঞ্চ ধম্মা কম্মভৱস্মিং আযতিং পটিসন্ধিযা পচ্চযাতি এৱং ৱুত্তানং কম্মৱট্টৱিপাকৱট্টানং ৱসেন. কিলেসৱট্টোপি চেত্থ কম্মসহাযতায কম্মৱট্টেনেৱ সঙ্গহিতোতি দট্ঠব্বং.
১২৪৩. দিট্ঠধম্মৱেদনীযন্তি এত্থ দিট্ঠধম্মো ৱুচ্চতি পচ্চক্খভূতো পচ্চুপ্পন্নো অত্তভাৱো, তত্থ ৱেদিতব্বফলং কম্মং দিট্ঠধম্মৱেদনীযং. উপপজ্জাপৰাপৰিযাহোসিকম্মৱসা পনাতি উপপজ্জৱেদনীযঅপৰাপৰিযৱেদনীযঅহোসিকম্মৱসেন. উত্তৰপদলোপৱসেন হি ‘‘উপপজ্জাপৰাপৰিয’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ পচ্চুপ্পন্নভৱতো অনন্তৰং উপপজ্জিত্ৱা ৱেদিতব্বফলং কম্মং উপপজ্জৱেদনীযং. অপৰে অপৰে দিট্ঠধম্মতো অঞ্ঞস্মিং অঞ্ঞস্মিং যত্থকত্থচি অত্তভাৱে ৱেদিতব্বফলং কম্মং অপৰাপৰিযৱেদনীযং. অহোসি এৱ কম্মং, ন তস্স ৱিপাকো অহোসি, অত্থি, ভৱিস্সতি চাতি এৱং ৱত্তব্বকম্মং অহোসিকম্মং.
পটিপক্খেহি অনভিভূততায, পচ্চযৱিসেসেন পটিলদ্ধৱিসেসতায চ বলৱভাৱপ্পত্তা তাদিসস্স পুব্বাভিসঙ্খাৰস্স ৱসেন সাতিসযা হুত্ৱা পৱত্তা পঠমজৱনচেতনা তস্মিংযেৱ অত্তভাৱে ফলদাযিনী দিট্ঠধম্মৱেদনীযা নাম. সা হি ৱুত্তাকাৰেন বলৱতি জৱনসন্তানে গুণৱিসেসযুত্তেসু উপকাৰানুপকাৰৱসপ্পৱত্তিযা, আসেৱনালাভেন অপ্পৱিপাকতায চ ইতৰদ্ৱযং ৱিয পৱত্তসন্তানুপৰমাপেক্খং, ওকাসলাভাপেক্খঞ্চ কম্মং ন হোতীতি ইধেৱ পুপ্ফমত্তং ৱিয পৱত্তিৱিপাকমত্তং অহেতুকফলং দেতি, সহেতুকফলদানে পন পটিসন্ধিআকড্ঢনম্পি আপজ্জেয্য. তথা অসক্কোন্তন্তি কম্মস্স ৱিপাকদানং নাম উপধিপ্পযোগাদিপচ্চযন্তৰসমৱাযেনেৱ হোতীতি তদভাৱতো তস্মিংযেৱ অত্তভাৱে ৱিপাকং দাতুং অসক্কোন্তং. অহোসিকম্মং…পে… ৱিপাকোতি এত্থ ‘‘অহোসি কম্ম’’ন্তি পদং ৱিসুং ৱিসুং যোজেতব্বং ‘‘অহোসি কম্মং নাহোসি কম্মৱিপাকো, অহোসি কম্মং ন ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকো, অহোসি কম্মং নত্থি কম্মৱিপাকো’’তি (পটি. ম. ১.২৩৪). তত্থ সকসককালাতিক্কন্তস্স উপপজ্জৱেদনীযস্স, দিট্ঠধম্মৱেদনীযস্স চ ৱসেন পুৰিমং ৱুত্তং. তঞ্হি কম্মস্স, ৱিপাককালস্স চ অতীতত্তা তথা ৱত্তব্বত্তং লভতি, দুতিযং অনাগতে অৰহত্তং পাপুণন্তস্স পুৰিমভৱেসু কতং অদিন্নৱিপাকং অপৰাপৰিযৱেদনীযং সন্ধায ৱুত্তং, ততিযং পন অনন্তৰভৱে কতং উপপজ্জৱেদনীযং, অৰহতো অতীতভৱেসু কতং অপৰাপৰিযৱেদনীযঞ্চ সন্ধায ৱুত্তং. অপৰে পন ‘‘একমেৱ অতীতং কম্মং অদ্ধত্তযে ৱিপাকাভাৱং সন্ধায তিধা ৱিভজিত্ৱা ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি.
অত্থসাধিকাতি দানাদিপাণাতিপাতাদিঅত্থস্স নিপ্ফাদিকা. কা পন সাতি আহ ‘‘সত্তমজৱনচেতনা’’তি. সা হি সন্নিট্ঠাপকচেতনা ৱুত্তনযেন পটিলদ্ধৱিসেসা, পটিসন্ধিযা অনন্তৰপচ্চযভাৱিনো ৱিপাকসন্তানস্স অনন্তৰপচ্চযভাৱেন ৱা তথা অভিসঙ্খতা সমানা অনন্তৰত্তভাৱে ৱিপাকদাযিনী উপপজ্জৱেদনীযং নাম. যেভুয্যৱুত্তিযা চেত্থ ‘‘সত্তমজৱনচেতনা’’তি ৱুত্তং. পচ্চৱেক্খণৱসিতাদিপৱত্তিযং পন পঞ্চমাদিকাপি হোতি. ৱিপাকং দেতীতি পটিসন্ধিং দত্ৱা পৱত্তিৱিপাকং দেতি, অদিন্নপটিসন্ধিকং পন পৱত্তিৱিপাকং দেতীতি নত্থি. চুতিঅনন্তৰঞ্হি উপপজ্জৱেদনীযস্স ওকাসোতি আচৰিযা. পটিসন্ধিযা পন দিন্নায জাতিসতেপি পৱত্তিৱিপাকং দেতি. তেনাহ ভগৱা ‘‘তিৰচ্ছানগতে দানং দত্ৱা সতগুণা পাটিকঙ্খিতব্বা’’তি (ম. নি. ৩.৩৭৯). উভিন্ন…পে… দেতীতি যথাৱুত্তকাৰণৱিৰহতো দিট্ঠধম্মূপপজ্জৱেদনীযভাৱং অসম্পত্তা পঞ্চ চেতনা ৱিপাকদানসভাৱস্স অনুপচ্ছিন্নত্তা যদা ওকাসং লভতি, তদা পটিসন্ধিৱিপাকং, পৱত্তিৱিপাকং ৱা দেতি. সতি সংসাৰপ্পৱত্তিযাতি ইমিনা অসতি সংসাৰপ্পৱত্তিযং অহোসিকম্মপক্খে তিট্ঠতি ৱিপচ্চনোকাসস্স অভাৱতোতি দীপেতি.
১২৪৪. এৱং তাৱ ৱিপাকদানকালৱসেন চতুব্বিধং দস্সেত্ৱা ইদানি ৱিপাকদানপৰিযাযতো, কিচ্চতো চ চতুব্বিধতং দস্সেতুং ‘‘গৰুক’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ গৰুকন্তি মহাসাৱজ্জং, মহানুভাৱঞ্চ অঞ্ঞেন কম্মেন পটিবাহিতুং অসক্কুণেয্যকম্মং. বহুলন্তি অভিণ্হসো কতং, একৱাৰং কত্ৱাপি অভিণ্হসমাসেৱিতঞ্চ. আসন্নন্তি মৰণাসন্নকালে অনুস্সৰিতং, তদা কতঞ্চ. কটত্তাকম্মন্তি গৰুকাদিভাৱং অসম্পত্তং কতমত্ততোযেৱ কম্মন্তি ৱত্তব্বকম্মং. তত্থ কুসলং ৱা হোতু অকুসলং ৱা, গৰুকাগৰুকেসু যং গৰুকং মাতুঘাতকাদিকম্মং ৱা মহগ্গতকম্মং ৱা, তদেৱ পঠমং ৱিপচ্চতি. তথা বহুলাবহুলেসু যং বহুলং সুসীল্যং দুস্সীল্যং ৱা, তদেৱ পঠমং ৱিপচ্চতি. দূৰাসন্নেসু যং আসন্নং মৰণকালে অনুস্সৰিতং, তেনেৱ উপপজ্জতি. আসন্নকালে কতে চ ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি. কটত্তা পন কম্মং পুনপ্পুনং লদ্ধাসেৱনং পুৰিমানং অভাৱে পটিসন্ধিং আকড্ঢতি. ইতি গৰুকং সব্বপঠমং ৱিপচ্চতি. তথা হি তং ‘‘গৰুক’’ন্তি ৱুত্তং. গৰুকে অসতি বহুলীকতং, তস্মিম্পি অসতি আসন্নং, তস্মিম্পি অসতি কটত্তাকম্মন্তি ৱুত্তং ‘‘পুৰিমজাতীসু কতকম্মং ৱিপচ্চতী’’তি.
১২৪৫. পটিসন্ধিদানাদিৱসেন ৱিপাকসন্তানস্স নিব্বত্তকং জনকং. সুখদুক্খসন্তানস্স, নামৰূপপ্পবন্ধস্স ৱা চিৰতৰপ্পত্তিহেতুভূতং উপত্থম্ভকং. তেনাহ ‘‘সুখদুক্খং উপত্থম্ভেতি, অদ্ধানং পৱত্তেতী’’তি. সুখদুক্খে পৱত্তমানে বৱ্হাবাধতাদিপচ্চযূপনিপাতনেন সণিকং সণিকং তস্স ৱিবাধকং উপপীড়কং. তেনাহ ‘‘সুখদুক্খং পীড়েতি বাধতি, অদ্ধানং পৱত্তিতুং ন দেতী’’তি. তথা পটিপক্খকম্মৱিপাকস্স অপ্পৱত্তিকৰণৱসেন উপচ্ছেদকং পটিবাহকং উপঘাতকং. তেনাহ ‘‘তস্স ৱিপাকং পটিবাহিত্ৱা’’তি.
ৰূপঞ্চ অৰূপৱিপাকক্খন্ধো চাতি ৰূপাৰূপৱিপাকক্খন্ধো, কম্মজৰূপস্সাপি ৱিপাকপৰিযাযো অত্থীতি ‘‘ৰূপাৰূপৱিপাকক্খন্ধে’’তি ৱুত্তং. অঞ্ঞেন কম্মেনাতি কুসলেন ৱা অকুসলেন ৱা অঞ্ঞেন কম্মেন কত্তুভূতেন দিন্নায পটিসন্ধিযা ৱিপাকে জনিতে. তেনাহ ‘‘জনিতে ৱিপাকে’’তি. পৱত্তিৱিপাকং সন্ধায ‘‘জনিতে ৱিপাকে’’তি ৱদন্তি. উপ্পজ্জনকসুখদুক্খং উপত্থম্ভেতীতি উপত্থম্ভককম্মং কুসলং সমানং অঞ্ঞেনপি কুসলকম্মেন উপ্পজ্জমানকং সুখং তস্স পটিপক্খৱিবাধনৱসেন উপত্থম্ভেতি. অকুসলং অঞ্ঞেন অকুসলকম্মেন উপপজ্জমানং দুক্খং তথেৱ উপত্থম্ভেতি. এৱঞ্চ উপত্থম্ভেন্তং তং দীঘকালং পৱত্তেতি নামাতি আহ ‘‘অদ্ধানং পৱত্তেতী’’তি. উপ্পজ্জনকসুখদুক্খং পীড়েতীতি উপপীড়কং অকুসলং সমানং সুখিতস্স ৰোগাদিঅন্তৰাযকাৰণসম্পাদকভাৱেন সুখসন্তানং উপচ্ছিন্দন্তং পীড়েতি, কুসলঞ্চ ৰোগাদিনা দুক্খিতস্স ভেসজ্জাদিসুখাদিকাৰণসম্পাদকভাৱেন দুক্খসন্তানং ৱিচ্ছিন্দন্তং পীড়েতি. কেচি পন ‘‘সুখদুক্খস্স কাৰণং অসম্পাদেন্তম্পি পটিসন্ধিদাযককম্মস্স পৱত্তিৱিপাকং পটিবাহিত্ৱা সযং ৱিপাকদাযককম্মং উপপীড়ককম্ম’’ন্তি ৱদন্তি. এৱং সন্তে পন পটিসন্ধিদাযকমেৱ জনককম্মন্তি ৱুত্তং সিযা.
অপিচ উপঘাতকেন সহ ইমস্স ৱিসেসভাৱো আপজ্জতি, তং পটিসন্ধিৱিপাকস্স পটিবাহকন্তি চে? তং ন, অৱিসেসেন ৱুত্তত্তাতি. ‘‘দুব্বলং কম্মং ঘাতেত্ৱা’’তি ৱুত্তে ‘‘ননু তস্স পুব্বেযেৱ সিদ্ধত্তা, নিৰুদ্ধত্তা চ কথমিদং তদুপঘাতকং হোতী’’তি আপন্নং চোদনং সন্ধায কম্মস্স ঘাতনং নাম তস্স ৱিপাকপটিবাহনমেৱাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তস্স ৱিপাকং পটিবাহিত্ৱা’’তি. তংপটিবাহনঞ্চ অত্তনো ৱিপাকুপ্পত্তিযা ওকাসকৰণন্তি ৱুত্তং ‘‘অত্তনো ৱিপাকস্স ওকাসং কৰোতী’’তি. ৱিপচ্চনায কতোকাসং কম্মং ৱিপক্কমেৱ নাম হোতীতি আহ ‘‘এৱং…পে… উপ্পন্নং নাম হোতী’’তি.
উপপীড়কং অঞ্ঞস্স ৱিপাকং উপচ্ছিন্দতি, ন সযং অত্তনো ৱিপাকং দেতি, উপঘাতকং পন দুব্বলকম্মং উপচ্ছিন্দিত্ৱা অত্তনো ৱিপাকং উপ্পাদেতীতি অযমেতেসং ৱিসেসো. কেচি পন আচৰিযা অপৰেনাপি নযেন জনকাদিকম্মং ইচ্ছন্তি. কথং? যস্মিং কম্মে কতে পটিসন্ধিযং, পৱত্তে চ ৱিপাককটত্তাৰূপানং উপ্পত্তি হোতি, তং জনকং. যস্মিং পন কতে অঞ্ঞেন জনিতস্স ইট্ঠস্স ৱা অনিট্ঠস্স ৱা ফলস্স ৱিবাধকৱিচ্ছেদকপচ্চযানুপ্পত্তিযা, উপব্ৰূহকপচ্চযুপ্পত্তিযা চ জনকানুভাৱানুৰূপং পৰিপোসকচিৰতৰপ্পবন্ধা হোন্তি, তং উপত্থম্ভকং. জনকেন নিব্বত্তিতং কুসলফলং, অকুসলফলং ৱা যেন পচ্চনীকভূতেন ৰোগধাতুৱিসমতাদিনিমিত্ততায বাধীযতি, তং উপপীড়কং. যেন পন কম্মুনা জনকসামত্থিযৱসেন চিৰতৰপ্পবন্ধাৰহম্পি সমানং ফলৱিচ্ছেদকপচ্চযুপ্পত্তিযা উপহঞ্ঞতি ৱিচ্ছিজ্জতি, তং উপঘাতকন্তি.
এত্থ চ কেচি অপ্পাবাধদীঘাযুকতাসংৱত্তনৱসেন দুতিযস্স কুসলভাৱং, বৱ্হাবাধঅপ্পাযুকতাসংৱত্তনৱসেন পচ্ছিমানং দ্ৱিন্নং অকুসলভাৱঞ্চ ৱণ্ণেন্তি, ভূৰিদত্তাদীনং পন নাগাদীনং, ইতো অনুপ্পদিন্নযাপনকপেতানঞ্চ অপাযেসু অকুসলৱিপাকস্স উপত্থম্ভনূপপীড়নূপঘাতকানি কম্মানি সন্তীতি চতুন্নম্পি কুসলাকুসলভাৱো ন ৱিৰুজ্ঝতি. কিঞ্চাপি কম্মানং কম্মন্তৰঞ্চেৱ ৱিপাকন্তৰঞ্চ বুদ্ধানং কম্মৱিপাকঞাণস্সেৱ যাথাৱসৰসতো পাকটং হোতি. বুদ্ধাৱেণিকঞ্হেতং অসাধাৰণং সাৱকেহি, ৱিপস্সকেন পন একদেসতো জানিতব্বং. ন হি সব্বেন সব্বং অজানন্তস্স পচ্চযপৰিগ্গহো পৰিপূৰতি, তস্মা তাদিসং পৰিগ্গহং সন্ধায ‘‘ইতি ইম’’ন্তিআদি ৱুত্তং. যাদিসেহি পচ্চযেহি পচ্চুপ্পন্নে অদ্ধানে নামৰূপস্স পৱত্তি, তাদিসেহেৱ ইতৰস্মিম্পি অদ্ধদ্ৱযেতি এৱং যথা অতীতানাগতে নযং নেতি, তং দস্সেতুং ‘‘যথা ইদ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. অদ্ধত্তযেপি কিৰিযাকিৰিযাফলমত্ততাদস্সনপৰত্তা চোদনায. ইতী কম্মঞ্চেৱাতিআদিনা ৱুত্তস্সেৱত্থস্স নিগমনৱসেন ৱুত্তং. তস্সেৱং…পে… পহিয্যতীতি তস্সেৱং সমনুপস্সতো যা সা পুব্বন্তাদযো আৰব্ভ ‘‘অহোসিং নু খো অহ’’ন্তিআদিনা নযেন পৱত্তা ৱিচিকিচ্ছা পহিয্যতি.
১২৪৬-৮. পহীনায পন তায সব্বভৱযোনিগতিঠিতিসত্তাৱাসেসু হেতুফলসম্বন্ধৱসেনেৱ পৱত্তনামৰূপমত্তমেৱ খাযতি. তেনেৱাহ ‘‘হেতুফলস্স সম্বন্ধৱসেনেৱা’’তিআদি. কাৰণসামগ্গিযং দানাদীহি সাধিতকিৰিযায পৱত্তমানায কাৰণমত্তে কত্তুৱোহাৰোতি আহ ‘‘কাৰণতো উদ্ধং কাৰণং ন চ পস্সতী’’তি. পাক…পে… পটিৱেদকং ন পস্সতীতি সম্বন্ধো. পাকপটিৱেদকন্তি ৱিপাকৱিন্দকং. এৱং অপস্সন্তো পন কাৰণে সতি কাৰকোতি, ৱিপাকপ্পৱত্তিযা সতি পটিসংৱেদকোতি সমঞ্ঞামত্তেনেৱ পণ্ডিতা ৱোহৰন্তি. ইচ্চেৱং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. সুদ্ধধম্মাতি কেনচি সত্তেন ৱা পুগ্গলেন ৱা অমিস্সধম্মা. এৱেতন্তি এৱংৱিধং এতং দস্সনং সম্মদস্সনং, অৱিপৰীতদস্সনন্তি অত্থো.
১২৪৯. বীজৰুক্খাদিকানং ৱাতি যথা বীজতো ৰুক্খো, ৰুক্খতো বীজন্তি এৱং কাৰণপৰম্পৰগৱেসনে অনাদিকালিকত্তা বীজৰুক্খসন্তানস্স পুব্বা কোটি নত্থি, এৱং কম্মপচ্চযা ৱিপাকো, ৱিপাকপচ্চযা কম্মন্তি পৰিযেসনে অনাদিকালিকত্তা কম্মৱিপাকসন্তানস্স পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতি. আদি-সদ্দেন ‘‘কুক্কুটিযা অণ্ডং, অণ্ডতো কুক্কুটী, পুনপি কুক্কুটিযা অণ্ড’’ন্তি এৱমাদিং সঙ্গণ্হাতি.
১২৫০-৩. অনাগতেপি সংসাৰেতি যথা অতীতে, এৱং অনাগতেপি অদ্ধানে খন্ধানং পটিপাটীতিআদিনা ৱুত্তসংসাৰে সতি. অপ্পৱত্তি ন দিস্সতীতি কম্মতো ৱিপাকো ভৱিস্সতি, ৱিপাকতো কম্মন্তি অনাগতে কাৰিযপৰম্পৰায গৱেসিযমানায অপৰিক্খীণসংযোজনস্স কম্মৱিপাকানং অপ্পৱত্তনং ন দিস্সতি, পৱত্ততি এৱাতি অত্থো. হেতুফলসম্বন্ধৱসেন পৱত্তমানে সংসাৰে ‘‘পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতী’’তি ৱচনেন কাৰণে আদিস্স অভাৱো ৱুত্তো, ‘‘অপ্পৱত্তি ন দিস্সতী’’তি ৱচনেন ফলস্স অৱসানাভাৱো ৱুত্তোতি. এতমত্থন্তি ‘‘কম্মস্স কাৰকো নত্থী’’তিআদিনা ৱুত্তমত্থং. অসযংৱসীতি ন সযংৱসিনো, মিচ্ছাভিনিৱেসপৰৱসাতি অত্থো. অঞ্ঞমঞ্ঞৱিৰোধিনোতি ইতৰীতৰৱিৰুদ্ধা দিট্ঠিযো ৱা দিট্ঠিযা ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞেন সহ ৱিৰোধিনো. গম্ভীৰঞাণগোচৰতায গম্ভীৰং. তথা নিপুণং. সত্তসুঞ্ঞতায, অঞ্ঞমঞ্ঞসভাৱসুঞ্ঞতায চ সুঞ্ঞং. পচ্চযন্তি নামৰূপস্স পচ্চযং, তপ্পচ্চযপটিৱেধেনেৱ চ সব্বং পটিৱিদ্ধং হোতীতি.
১২৫৪-৬. কম্মং নত্থি ৱিপাকম্হীতি কুট্টাদীসু ৰজাদি ৱিয ৱিপাকে সন্তিট্ঠমানং কম্মং নত্থি. পাকো কম্মে ন ৱিজ্জতীতি তথা কম্মে সন্তিট্ঠমানো ৱিপাকো নত্থি. যথাৱুত্তমেৱত্থং উপমায ৱিভাৱেতুং ‘‘যথা ন সূৰিযে’’তিআদি ৱুত্তং. মণিম্হীতি সূৰিযকন্তমণিম্হি. ন তেসং বহি সো অত্থীতি তে মুঞ্চিত্ৱা তেহি বহি সো অগ্গি নত্থি. সম্ভাৰেহীতি সমঙ্গীভূতেহি আতপাদীহি তীহি কাৰণেহি. ন অন্তো কম্মস্সাতিআদি অত্থতো হেট্ঠা ৱুত্তম্পি উপমানিগমনত্থং পুনপি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
১২৫৭-৮. যদি হেতু, ফলঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞৰহিতং, কথং হেতুতো ফলং নিব্বত্ততীতি আহ ‘‘কম্মঞ্চ খো উপাদাযা’’তি. ন কেৱলং কম্মফলমেৱ সুঞ্ঞং কত্তুৰহিতং, সব্বম্পি ধম্মজাতং কাৰকৰহিতন্তি দস্সেতুং ‘‘ন হেত্থ দেৱো’’তিআদিগাথা ৱুত্তা. হেতুসম্ভাৰপচ্চযাতি একেন হেতুনা একস্স, অনেকস্স ৱা ফলস্স অনিব্বত্তিতো হেতুসমূহনিমিত্তং, সম্ভাৰোতি ৱা পচ্চযাধিৱচনন্তি হেতুপচ্চযনিমিত্তন্তি অত্থো.
১২৫৯. অদ্ধাসু তৰিত্ৱা কঙ্খন্তি তীসু অদ্ধাসু সোড়সৱিধং কঙ্খং ৱিতৰিত্ৱা. ন কেৱলমেতং সোড়সৱিধমেৱ কঙ্খং ৱিতৰতি, অথ খো ‘‘সত্থৰি কঙ্খতী’’তিআদিনযপ্পৱত্তং (ধ. স. ১১২৩; ৱিভ. ৯১৫) অট্ঠৱিধং কঙ্খম্পি পজহতি. তথা হেত্থ বুদ্ধো ধম্মো সঙ্ঘো সিক্খাতি কঙ্খায গোচৰভূতা লোকিযা ধম্মা অধিপ্পেতা. ন হি লোকুত্তৰধম্মে আৰব্ভ কিলেসা পৱত্তিতুং সক্কোন্তি. পুব্বন্তোতি অতীতা খন্ধাযতনধাতুযো, অপৰন্তোতি অনাগতা, পুব্বন্তাপৰন্তোতি তদুভযং, অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং ৱা তদুভযভাগযুত্তত্তা. পটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মগ্গহণেন গহিতো অট্ঠমো কঙ্খাৱিসযো নামৰূপমত্তং, ইদপ্পচ্চযতা-গ্গহণেন পন তস্স পচ্চযো গহিতো, তস্মা সোড়সৱত্থুকায পহীনায অট্ঠৱত্থুকা কঙ্খা অপ্পতিট্ঠাৱ হোতীতি. এতাসঞ্চ পহানেন দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিগতানিপি ৱিক্খম্ভন্তি দিট্ঠেকট্ঠত্তা ৱিচিকিচ্ছায. যথা হি দিট্ঠি সমুচ্ছিজ্জমানা ৱিচিকিচ্ছায সদ্ধিংযেৱ সমুচ্ছিজ্জতি, এৱং ৱিচিকিচ্ছা ৱিক্খম্ভিযমানা দিট্ঠিযা সদ্ধিংযেৱ ৱিক্খম্ভীযতি. অত্তাভিনিৱেসূপনিস্সযা হি ‘‘অহোসিং নু খো অহ’’ন্তিআদিনযপ্পৱত্তা (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০; মহানি. ১৭৪) সোড়সৱত্থুকা কঙ্খা, সা এৱ চ পুব্বন্তাদিৱত্থুভাৱেন ৱুত্তা, অত্তাভিনিৱেসৱত্থুকানি দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি, বুদ্ধাদিৱত্থুকা চ তদেকট্ঠাতি. উট্ঠিতন্তি উপ্পজ্জিত্ৱা ঠিতং.
১২৬০-২. কঙ্খাৱিতৰণং নামাতি যথাৱুত্তকঙ্খাৱিতৰণতো কঙ্খাৱিতৰণং নাম. ন কেৱলং কঙ্খাৱিতৰণং নাম, ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তিপি যথাভূতঞাণন্তিপি সম্মাদস্সনন্তিপি ইদং সমুদীৰিতং. এত্থ চ ধৰীযন্তি অত্তনো পচ্চযেহীতি ধম্মা, তিট্ঠতি এত্থ ফলং তদাযত্তৱুত্তিতাযাতি ঠিতি, ধম্মানং ঠিতি ধম্মট্ঠিতি, পচ্চযধম্মা. অথ ৱা ধম্মোতি কাৰণং ‘‘ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৱিভ. ৭১৮-৭২১) ৱিয, ধম্মস্স ঠিতিসভাৱো, ধম্মতো চ অঞ্ঞো সভাৱো নত্থীতি পচ্চযধম্মানং পচ্চযভাৱো, ধম্মট্ঠিতিযং ঞাণং ধম্মট্ঠিতিঞাণং. সঙ্খাৰানং যথাভূতং অনিচ্চতাদি যথাভূতং, তত্থ ঞাণন্তি যথাভূতঞাণং. সম্মা পস্সতীতি সম্মাদস্সনং. লদ্ধপ্পতিট্ঠোতি সাসনে পতিট্ঠা নাম অৰিযমগ্গো. অযং পন তং অনধিগতোপি তদধিগমুপাযপটিপত্তিযং ঠিতত্তা লদ্ধপ্পতিট্ঠো ৱিয হোতীতি ‘‘লদ্ধপ্পতিট্ঠো’’তি ৱুত্তো. ততোযেৱ চূড়কো সোতাপন্নো, লোকিযাহি সীলসমাধিপঞ্ঞাহি সমন্নাগতত্তা উত্তৰি অপ্পটিৱিজ্ঝন্তো সোতাপন্নো ৱিয নিযতো, সুগতিপৰাযণো চ হোতীতি চূড়সোতাপন্নো. সোতাপন্নো হি খীণাপাযদুগ্গতিৱিনিপাতোতি. অথ ৱা লদ্ধপ্পতিট্ঠো কঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধিসমধিগমেন. সপ্পচ্চযনামৰূপদস্সনেন হি সম্মদ্দিতদিট্ঠিকণ্টকো ৱিনিদ্ধুতঅহেতুকৱিসমহেতুৱাদো যথাসকপচ্চযেহেৱ ধম্মপ্পৱত্তিং ঞত্ৱা সাসনে পতিট্ঠিতসদ্ধো লদ্ধপ্পতিট্ঠো নাম হোতীতি. নামৰূপৱৱত্থানেন দুক্খসচ্চং, ধম্মট্ঠিতিঞাণেন সমুদযসচ্চং, তস্সেৱ অপৰভাগে অনিচ্চতো মনসিকাৰাদিৱিধিনা মগ্গসচ্চঞ্চ অভিঞ্ঞায পৱত্তিযা দুক্খভাৱং দিস্ৱা তস্স অপ্পৱত্তে নিৰোধে একংসেনেৱ নিন্নজ্ঝাসযতায লোকিযেনেৱ ঞাণেন চতুন্নং অৰিযসচ্চানং অধিগতত্তা অপাযেসু অভব্বুপ্পত্তিকো, সোতাপন্নভূমিযঞ্চ ভব্বুপ্পত্তিকো হোতীতি চূড়সোতাপন্নো নামাতি ৱুত্তং ‘‘সোতাপন্নো হি চূড়কো’’তি. তস্মাতি যস্মা এৱং মহানিসংসমেতং ঞাণং, তস্মা সপঞ্ঞো অত্তনো হিতানুপেক্খনপঞ্ঞায সমন্নাগতো. তেনাহ ‘‘অত্থকামো’’তি.
ইতি অভিধম্মত্থৱিকাসিনিযা নাম
অভিধম্মাৱতাৰসংৱণ্ণনায
কঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধিনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.