১৮. অট্ঠাৰসমো পৰিচ্ছেদো

দিট্ঠিৱিসুদ্ধিনিদ্দেসৱণ্ণনা

১১৭০-২. ইদানি যস্মা এৱং অভিঞ্ঞাৱসেন অধিগতানিসংসায থিৰতৰায সমাধিভাৱনায সমন্নাগতেন ভিক্খুনা পঞ্ঞা ভাৱেতব্বা হোতি. এৱঞ্হি সা সব্বাকাৰেন থিৰতৰা সিখপ্পত্তা চ হোতি, তস্মা তস্সা ভাৱনানযৱিভাৱনত্থমাৰভন্তো আহ ‘‘সমাধিং পনা’’তিআদি. কা পঞ্ঞাতি সৰূপপুচ্ছা. কো চত্থোতি ইমিস্সা কো অত্থো. পঞ্ঞাতি পদং কং অভিধেয্যত্থং নিস্সায ৱত্ততীতি অধিপ্পাযো.

১১৭৩-৪. পঞ্ঞা ৱিপস্সনাপঞ্ঞাতি ইধাধিপ্পেতমেৱ পঞ্ঞং দস্সেতি, অঞ্ঞত্থ পন বহুৱিধো পঞ্ঞাপভেদো হোতি. পুঞ্ঞচিত্তসমাযুতাতি কুসলচিত্তসম্পযুত্তা. এত্থ চ পুঞ্ঞ-গ্গহণেন দুৱিধম্পি অব্যাকতং নিৱত্তেতি, তথা ‘‘অত্থি সংকিলিট্ঠা’’তি এৱং পৱত্তং মিচ্ছাৱাদং পটিসেধেতি. ৱিপস্সনা-গ্গহণেন কম্মস্সকতাদিৱসপ্পৱত্তং সেসকুসলপঞ্ঞং. জাননা ৱা পকাৰতোতি ৱুত্তে ‘‘কিমিদং পকাৰতো জাননং নামা’’তি অনুযোগং মনসি নিধায সঞ্জাননৱিজাননাকাৰৱিসিট্ঠং নানপ্পকাৰতো জাননন্তি দস্সেতুং ‘‘সঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণপঞ্ঞানং, কো ৱিসেসো কিমন্তৰ’’ন্তি কথেতুকম্যতাপুচ্ছং কত্ৱা ৱিস্সজ্জনমাহ ‘‘সঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণপঞ্ঞান’’ন্তিআদিনা. জাননত্তে সমেপি চাতি ৱিসযৱিজাননাকাৰে সমানেপি.

১১৭৫. সঞ্জাননমত্তংৱাতি ‘‘নীলপীত’’ন্তিআদিকং আৰম্মণে ৱিজ্জমানং, অৱিজ্জমানং ৱা সঞ্ঞানিমিত্তং কত্ৱা জাননং. তথা হেসা পুন সঞ্জাননপচ্চযকৰণৰসা. মত্ত-সদ্দেন ৱিসেসনিৱত্তিঅত্থেন ৱিজাননপ্পজাননাকাৰে নিৱত্তেতি, এৱ-কাৰেন কদাচিপি ইমিস্সা তে ৱিসেসা ন সন্তিযেৱাতি অৱধাৰেতি. তেনাহ ‘‘লক্খণপ্পটিৱেধ’’ন্তিআদি. ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি লক্খণপটিৱেধং কাতুং নেৱ সক্কোতি, ৱিঞ্ঞাণকিচ্চম্পি কাতুং ন সক্কোতি, সঞ্ঞা কুতো পঞ্ঞাকিচ্চং কৰেয্যাতি লক্খণপটিৱেধং কাতুং ন সক্কোতিচ্চেৱ ৱুত্তং, ন ৱুত্তং ‘‘মগ্গং পাপেতুং ন সক্কোতী’’তি.

১১৭৬. ৱিঞ্ঞাণং পন আৰম্মণে পৱত্তমানং ন তত্থ সঞ্ঞা ৱিয নীলপীতাদিকস্স সঞ্জাননৱসেনেৱ পৱত্ততি, অথ খো তং তত্থ অনিচ্চতাদিৱিসেসং, অঞ্ঞঞ্চ তাদিসং ৱিসেসং জানন্তমেৱ পৱত্ততীতি আহ ‘‘ৱিঞ্ঞাণং পনা’’তিআদি. কথং পন ৱিঞ্ঞাণং লক্খণপটিৱেধং কৰোতীতি? পঞ্ঞায দস্সিতমগ্গেন. লক্খণাৰম্মণিকৱিপস্সনায হি অনেকৱাৰং লক্খণানি পটিৱিজ্ঝিত্ৱা পৱত্তমানায পগুণভাৱতো পৰিচযৱসেন ঞাণৱিপ্পযুত্তচিত্তেনপি ৱিপস্সনা সম্ভৱতি, যথা তং পগুণস্স গন্থস্স সজ্ঝাযনে ঞাযাগতাপি ৱাৰা ন ৱিঞ্ঞাযন্তি. লক্খণং পটিৱিজ্ঝিতুন্তি চ লক্খণানং আৰম্মণকৰণং সন্ধায ৱুত্তং, ন পটিৱিজ্ঝনং.

১১৭৭. উস্সক্কিত্ৱাতি ২২০ উদযব্বযাদিঞাণপটিপাটিযা আৰভিত্ৱা মগ্গং পাপেতুমেৱ তং ৱিঞ্ঞাণং ন সক্কোতি অসম্বোধসভাৱত্তা. ৱুত্তনযন্তি ৱিঞ্ঞাণে ৱুত্তনযং. সা হি আৰম্মণঞ্চ জানাতি, লক্খণঞ্চ পটিৱিজ্ঝতি. অত্তনো পন অনঞ্ঞসাধাৰণেন আনুভাৱেন মগ্গং পাপেতুঞ্চ সক্কোতি. বালগামিকহেৰঞ্ঞিকানং কহাপণজাননমিৱ চ নেসং আৰম্মণজাননং ৱেদিতব্বং. যথা হি হেৰঞ্ঞিকফলকে ঠপিতং কহাপণৰাসিং একো অসঞ্জাতৱোহাৰবুদ্ধি বালদাৰকো, একো গামিকপুৰিসো, একো হেৰঞ্ঞিকোতি তীসু জনেসু পস্সমানেসু বালদাৰকো কহাপণানং চিত্তৱিচিত্তদীঘৰস্সচতুৰস্সপৰিমণ্ডলভাৱমত্তমেৱ জানাতি, ‘‘ইদং মনুস্সানং উপভোগপৰিভোগাৱহং ৰতনসম্মত’’ন্তি ন জানাতি. গামিকপুৰিসো তদুভযং জানাতি, ‘‘অযং ছেকো মহাসাৰো, অযং কূটো, অযং অড্ঢসাৰো, অযং পাদসাৰো’’তিআদিকং পন ৱিভাগং ন জানাতি. হেৰঞ্ঞিকো সব্বেপি তে পকাৰে জানাতি, জানন্তো চ ওলোকেত্ৱাপি জানাতি, আকোটিতসদ্দং সুত্ৱাপি জানাতি, গন্ধং ঘাযিত্ৱাপি ৰসং সাযিত্ৱাপি হত্থেন ধাৰযিত্ৱাপি ‘‘অসুকস্মিং গামে ৱা নিগমে ৱা নগৰে ৱা পব্বতে ৱা নদীতীৰে ৱা কতো’’তিপি ‘‘অসুকআচৰিযেন কতো’’তিপি জানাতি. তত্থ সঞ্ঞা অসঞ্জাতৱোহাৰবুদ্ধিনো বালদাৰকস্স কহাপণদস্সনং ৱিয ৱিভাগং অকত্ৱা পিণ্ডৱসেনেৱ আৰম্মণং গণ্হাতি নীলাদিৱসেন আৰম্মণস্স উপট্ঠানাকাৰগ্গহণতো, ৱিঞ্ঞাণং গামিকপুৰিসস্স কহাপণদস্সনমিৱ একচ্চৱিসেসগ্গহণসমত্থতায, পঞ্ঞা অনৱসেসগ্গহণসমত্থতায হেৰঞ্ঞিকস্স কহাপণদস্সনমিৱ দট্ঠব্বাতি.

১১৭৮-৮০. সভাৱপটিৱেধনন্তি সকো ভাৱো, সমানো ৱা ভাৱো সভাৱো, তস্স পটিৱেধনং ঞাতপৰিঞ্ঞাতীৰণপৰিঞ্ঞাৱসেন সভাৱসামঞ্ঞলক্খণপটিৱেধনং. ঘটপটাদিপটিচ্ছাদকস্স বাহিৰন্ধকাৰস্স দীপালোকো ৱিয যথাৱুত্তধম্মসভাৱপটিচ্ছাদকস্স ৱিদ্ধংসনৰসা. উপ্পজ্জমানোযেৱ হি ঞাণালোকো হদযন্ধকাৰং ৱিধমেন্তো উপ্পজ্জতীতি আহ ‘‘সম্মোহনন্ধকাৰস্স, ৱিদ্ধংসনৰসা মতা’’তি. ততোযেৱ সব্বধম্মেসু অসম্মুয্হনাকাৰেন পচ্চুপতিট্ঠতি, কাৰণভূতা ৱা সযং ফলভূতং অসম্মোহং পচ্চুপতিট্ঠাপেতীতি আহ ‘‘অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানা’’তি. ৱিপস্সনাপঞ্ঞায ইধাধিপ্পেতত্তা সমাধি তস্সা পদট্ঠানং. তথা হি ‘‘সমাহিতো যথাভূতং পজানাতী’’তি (সং. নি. ৩.৫; ৪.৯৯; ৫.১০৭১; অ. নি. ১১.২) সুত্তপদন্তি আহ ‘‘সমাধাসন্নকাৰণা’’তি.

১১৮১-২. ধম্মসভাৱপটিৱেধো নাম পঞ্ঞায আৱেণিকো সভাৱো, ন তেনস্সা কোচি ৱিভাগো লব্ভতীতি আহ ‘‘লক্খণেনেকধা ৱুত্তা’’তি. লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো ৱুচ্চতি ৱট্টং, তপ্পৰিযাপন্নতায লোকে নিযুত্তা, তত্থ ৱা ৱিদিতাতি লোকিকা. তত্থ অপৰিযাপন্নত্তা অলোকিকা. কতমা পনেত্থ লোকিযা, কতমা লোকুত্তৰা চাতি আহ ‘‘লোকিযেনা’’তিআদি. লোকিযকুসলচিত্তুপ্পাদেসু মগ্গসম্পযুত্তা লোকিযেন মগ্গেন যুত্তা. ৱিসেসতো পন দিট্ঠিৱিসুদ্ধিআদিৱিসুদ্ধিচতুক্কসঙ্গহিতমগ্গসংযুত্তা সমুদাযে পৱত্তা পঞ্ঞা তদেকদেসেসুপি পৱত্ততীতি মগ্গ-গ্গহণং কতং, পচ্চেকম্পি ৱা সম্মাদিট্ঠিআদীনং মগ্গসমঞ্ঞাতি কত্ৱা. লোকতো উত্তৰা উত্তিণ্ণাতি লোকুত্তৰা. লোকুত্তৰাপি হি মগ্গসম্পযুত্তা ভাৱেতব্বা, ৱিপস্সনাপৰিযোসানে লব্ভতেৱাতি লোকুত্তৰ-গ্গহণং ন ৱিৰুজ্ঝতি. তেনাহ ‘‘লোকুত্তৰেনা’’তিআদি. সুতমযাদিতোতিআদিগ্গহণেন ভাৱনামযং সঙ্গণ্হাতি.

১১৮৩-৫. অত্তনোৱ চিন্তাযাতি তস্স তস্স অনৱজ্জস্স অত্থস্স সাধনে পৰোপদেসেন ৱিনা অত্তনো উপাযচিন্তাৱসেনেৱ. ভূৰিপঞ্ঞেনাতি মহাপঞ্ঞেন, পত্থটতায পথৱীসমানপঞ্ঞেন ৱাতি অত্থো. পৰতো পন সুত্ৱানাতি পৰতো উপদেসং সুত্ৱা. সুতেনেৱ চ নিপ্ফন্নাতি অন্তোগতহেত্ৱত্থমিদং ৱিসেসনং, সুতেনেৱ নিপ্ফন্নত্তাতি অত্থো. ‘‘নিপ্ফন্নত্তা সুতেন ৱা’’তি ৱা পাঠো. যথা ৱাপি তথা ৱাতি পৰতো সুত্ৱা ৱা অসুত্ৱা ৱা. অপ্পনাপত্তাতি ইদং সিখাপত্তং ভাৱনামযং দস্সেতুং ৱুত্তং, ন পন অপ্পনাপত্তাৱ ভাৱনামযাতি. তিস্সোপি পনেতা পঞ্ঞা পাড়িৱসেন এৱং ৱেদিতব্বা –

‘‘তত্থ কতমা চিন্তামযা পঞ্ঞা? যোগৱিহিতেসু ৱা কম্মাযতনেসু যোগৱিহিতেসু ৱা সিপ্পাযতনেসু যোগৱিহিতেসু ৱা ৱিজ্জাঠানেসু কম্মস্সকতং ৱা সচ্চানুলোমিকং ৱা ৰূপং অনিচ্চন্তি ৱা, ৱেদনা, সঞ্ঞা, সঙ্খাৰা, ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চন্তি ৱা, যং এৱৰূপং অনুলোমিকং খন্তিং দিট্ঠিং ৰুচিং মুদিং পেক্খং ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিং পৰতো অসুত্ৱা পটিলভতি, অযং ৱুচ্চতি চিন্তামযা পঞ্ঞা. তত্থ কতমা সুতমযা পঞ্ঞা…পে… সুত্ৱা পটিলভতি, অযং ৱুচ্চতি সুতমযা পঞ্ঞা. সব্বাপি সমাপন্নস্স পঞ্ঞা ভাৱনামযা পঞ্ঞা’’তি (ৱিভ. ৭৬৮).

এত্থ চ কিঞ্চাপি কম্মাযতনাদিৱসেন চিন্তামযসুতমযপঞ্ঞা মহগ্গতলোকুত্তৰৱসেন ভাৱনামযপঞ্ঞা চ ৱুত্তা, ইধ পন অন্তিমভৱিকানং দ্ৱিন্নং বোধিসত্তানমেৱ লব্ভমানা চিন্তামযভূতা সচ্চানুলোমিকা পঞ্ঞা, পূৰিতপাৰমীনং অৱসেসমহাপঞ্ঞানং লব্ভমানা সুতমযা সচ্চানুলোমিকা পঞ্ঞা, লোকুত্তৰপ্পনাপত্তাপি ভাৱনামযপঞ্ঞাৱ অধিপ্পেতা.

১১৮৬. পটিসম্ভিদাচতুক্কস্সাতি অত্থধম্মনিৰুত্তিপটিভানসঙ্খাতস্স পটিসম্ভিদাচতুক্কস্স ৱসেন. ননু চেত্থ ৱিপস্সনাপঞ্ঞা অধিপ্পেতা, কস্মা পটিসম্ভিদা আহটাতি? ৱিপস্সকানং ঞাণপাটৱত্থং পঞ্ঞাপ্পভেদে নিদ্দিসিযমানে পটিসম্ভিদাপঞ্ঞাপি ৱত্তুকামতায, পটিসম্ভিদাপঞ্ঞায ৱা ৱিপস্সনাফলভূতত্তা লোকিযলোকুত্তৰপঞ্ঞাধিকাৰে ৱা লোকুত্তৰপঞ্ঞায সহ পাপুণিতব্বং পটিসম্ভিদাপঞ্ঞম্পি ৱত্তুকামতায ইধেৱ ৱুত্তাতি. অত্থধম্মনিৰুত্তীসু ঞাণন্তি ‘‘অত্থে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, ধম্মে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, তত্ৰ ধম্মনিৰুত্তাভিলাপে ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা’’তি (ৱিভ. ৭১৮) এৱমাগতং অত্থাদীসু তীসু পভেদগতং ঞাণত্তযং. তীসুপীতি যথাৱুত্তেসু তীসুপি পটিসম্ভিদাঞাণেসু গোচৰকিচ্চলক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানভূমিআদিৱসেন তে আৰম্মণং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তস্স ইমানি ঞাণানি ইদমত্থজোতকানীতি এৱং পভেদগতং ঞাণং, পৰিত্তমহগ্গতঅপ্পমাণৱসেন ৱা তীসু ঞাণেসু ঞাণং. পটিসম্ভিদাৰম্মণম্পি হি পটিভানপটিসম্ভিদা হোতি. তেনেৱ চ সুত্তন্তভাজনীযপাড়িযং ‘‘ঞাণেসু ঞাণ’’ন্তি, অট্ঠকথায চ ‘‘সব্বত্থকঞাণং আৰম্মণং কত্ৱা ঞাণং পচ্চৱেক্খন্তস্স পভেদগতং ঞাণ’’ন্তি (ৱিভ. অট্ঠ. ৭১৮) অৱিসেসেন ৱুত্তং. এৱঞ্চ কত্ৱা মহগ্গতপটিসম্ভিদাঞাণস্স অভাৱেপি নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা পৰিত্তাৰম্মণা, তিস্সো পটিসম্ভিদা সিযা পৰিত্তাৰম্মণা, সিযা মহগ্গতাৰম্মণা, সিযা অপ্পমাণাৰম্মণাতি পটিভানপটিসম্ভিদায মহগ্গতাৰম্মণতাপি পঞ্হাপুচ্ছকপাড়িযং ৱুত্তা.

অভিধম্মভাজনীযে পন –

‘‘যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং ৰূপাৰম্মণং ৱা…পে… ধম্মাৰম্মণং ৱা, যং যং ৱা পনাৰব্ভ, তস্মিং সমযে ফস্সো হোতি…পে… অৱিক্খেপো হোতি. যে ৱা পন তস্মিং সমযে অঞ্ঞেপি অত্থি অৰূপিনো ধম্মা, ইমে ধম্মা কুসলা. তেসু ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. তেসং ৱিপাকে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. যায নিৰুত্তিযা তেসং ধম্মানং পঞ্ঞত্তি হোতি, তত্ৰ ধম্মনিৰুত্তাভিলাপে ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা. যেন ঞাণেন তানি ঞাণানি জানাতি ‘ইমানি ঞাণানি ইদমত্থজোতকানী’তি, তেসু ঞাণেসু ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা’’তি (ৱিভ. ৭২৫) –

চিত্তুপ্পাদক্কমেন দেসনায পৱত্তত্তা সাৱসেসো পাঠো কতো. চিত্তুপ্পাদসঙ্গহিতে অত্থে অসেসেত্ৱা দেসনা হি অভিধম্মভাজনীযে পৱত্তা, ন সব্বঞেয্যেতি যথাদস্সিতৱিসযৱচনৱসেন ‘‘যেন ঞাণেন তানি ঞাণানি জানাতী’’তি ৱুত্তং, ন তং অঞ্ঞাৰম্মণতং পটিসেধেতি দেসনায অতপ্পৰভাৱতো. এৱঞ্চ কত্ৱা তত্থ নিব্বানে, অনাগতেপি অত্থপটিসম্ভিদা সিযা ন ৱত্তব্বা অতীতাৰম্মণাতিপি অনাগতাৰম্মণাতিপি পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণাতিপীতি অত্থপটিসম্ভিদায নিব্বানাৰম্মণতা ৱুত্তা. এত্থ চ অত্থোতি সঙ্খেপতো হেতুফলস্সেতং অধিৱচনং. হেতুফলঞ্হি যস্মা হেতুঅনুসাৰেন অৰীযতি অধিগমীযতি সম্পাপুণীযতি, তস্মা অত্থোতি ৱুচ্চতি. ধম্মোতিপি সঙ্খেপতো পচ্চযস্সেতং অধিৱচনং. সো হি যস্মা তং তং দহতি পৱত্তেতি, সম্পাপুণিতুং ৱা ধাৰেতি, তস্মা ধম্মোতি ৱুচ্চতি. নিৰুত্তীতি সত্তানং মূলভাসাভূতা মাগধিকভাসা, যায বুদ্ধানং দেসনা হোতি. পটিভানন্তি হেট্ঠা ৱুত্তং ঞাণত্তযমেৱ. ৱুত্তঞ্হেতং অভিধম্মে ‘‘দুক্খে ঞাণং…পে… তস্স ৱিপাকে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তিআদি.

১১৮৭. যস্মা পনাযং সঙ্খেপত্থোৱ, পভেদৱসেন চ ৱুচ্চমানো পাকটো হোতি, তস্মা তং সঙ্গহেত্ৱা পভেদতোৱ অত্থাদিকে দস্সেতুং ‘‘যং কিঞ্চি পচ্চযুপ্পন্ন’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. যং কিঞ্চি পচ্চযুপ্পন্নন্তি যং কিঞ্চি হেতাদিপচ্চযতো সমুপ্পন্নং. তং পন ‘‘ইদং ইতো নিব্বত্ত’’ন্তি এৱং হেতুঅনুসাৰেন ৱিঞ্ঞাযমানমেৱ ইধ অধিপ্পেতং, তথা কুসলাকুসলফলভূতা ৱিপাকা অব্যাপাৰসন্তিৱসেন ৱিঞ্ঞাযমানা, সেসা অব্যাপাৰভূতা কিৰিযা ধম্মা অৱিপাকসন্তিৱসেন, অসঙ্খতং নিস্সৰণভূতো নিৰোধো নিব্বুতিসন্তিৱসেন, বুদ্ধৱচনত্থভূতো খন্ধাদিপৰমত্থধম্মো ইমায অযং দীপিতোতি এৱং পাড়িঅনুসাৰেন ৱিঞ্ঞাযমানোৱ অত্থসমঞ্ঞং লভতীতি আহ ‘‘যং কিঞ্চি পচ্চযুপ্পন্ন’’ন্তিআদি. তত্থ হেতুফলং, ভাসিতত্থো চ সকসকহেতুপটিবদ্ধো, ভাসিতপটিবদ্ধো চ ৱিঞ্ঞাযতীতি পৰিযাযতো, সেসং সকসকভাৱৱসেনেৱ ৱিঞ্ঞাযতীতি নিপ্পৰিযাযতোৱ অত্থো নাম. তত্থ পৰিযাযত্থো সুত্তন্তভাজনীযৱসেন ৱুত্তো, নিপ্পৰিযাযত্থো অভিধম্মভাজনীযৱসেনাতি দট্ঠব্বং. ভাসিতন্তি পাড়িধম্মমাহ. সেসং অত্থপঞ্চকেসু ৱুত্তনযেন যথাৰহং যোজেত্ৱা ৱেদিতব্বং.

এত্থ চ নিব্বানং পত্তব্বো অত্থো, ভাসিতত্থো ঞাপেতব্বো অত্থো, ইতৰো নিব্বত্তেতব্বো অত্থোতি তিৱিধো হোতি অত্থো. মগ্গো সম্পাপকো হেতু, ভাসিতং ঞাপকো হেতু, ইতৰং নিব্বত্তকো হেতূতি এৱং তিৱিধো হোতীতি দট্ঠব্বং. কিৰিযাধম্মানঞ্চেত্থ অৱিপাকতায ধম্মভাৱো ন ৱুত্তো. যদি এৱং ৱিপাকা ন হোন্তীতি অত্থভাৱো ন ৱত্তব্বো? ন, পচ্চযুপ্পন্নভাৱতো. এৱং সতি কুসলাকুসলানম্পি পচ্চযুপ্পন্নত্তা অত্থভাৱো আপজ্জতি? নাযং দোসো অপ্পটিসিদ্ধত্তা. ৱিপাকস্স পন পধানহেতুতায পাকটভাৱতো ধম্মভাৱো এৱ তেসং ৱুত্তো, কিৰিযানং পচ্চযভাৱা ধম্মভাৱো আপজ্জতীতি চে? নাযং দোসো অপ্পটিসিদ্ধত্তা. কম্মফলসম্বন্ধস্স পন হেতুভাৱাভাৱতো ধম্মভাৱো ন যুত্তোতি. অপিচ ‘‘অযং ইমস্স পচ্চযো, অযং পচ্চযুপ্পন্নো’’তি এৱং ভেদমকত্ৱা কেৱলং কুসলাকুসলে ৱিপাককিৰিযধম্মে চ পচ্চৱেক্খন্তস্স ধম্মত্থপটিসম্ভিদা ন হোন্তীতি তেসং অত্থধম্মতা ৱুত্তাতি দট্ঠব্বং.

১১৮৯. সভাৱনিৰুত্তীতি অৱিপৰীতনিৰুত্তি, অৱিপৰীতনিৰুত্তীতি তস্স তস্স অত্থস্স বোধনে সব্বকালং পটিনিযতসম্বন্ধো অব্যভিচাৰৱোহাৰো মাগধভাসাতি ৱুত্তং হোতি. সা হি সব্বকালং পটিনিযতসম্বন্ধো, ইতৰা ভাসা পন কালন্তৰেন পৰিৱত্তন্তি. অত্থতো পনেসা নামপঞ্ঞত্তীতি আচৰিযা. যথাহু –

‘‘নিৰুত্তি মাগধা ভাসা, অত্থতো নামসম্মুতী’’তি.

অপৰে পন – যদি সভাৱনিৰুত্তি পঞ্ঞত্তিসভাৱা, এৱং সতি পঞ্ঞত্তি অভিলপিতব্বা, ন ৱচনন্তি আপজ্জতি, এৱঞ্চ সতি ‘‘তত্ৰ ধম্মনিৰুত্তাভিলাপে ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা’’তি ইদং ন সক্কা ৱত্তুং, অভিলপিতব্বোতি অভিলাপো. ন হি ৱচনতো অঞ্ঞং অভিলপিতব্বং উচ্চাৰেতব্বং অত্থি, অথ ফস্সাদিৱচনেহি বোধেতব্বং অভিলপিতব্বং, এৱঞ্চ সতি অত্থধম্মানম্পি বোধেতব্বত্তা তেসম্পি নিৰুত্তিভাৱো আপজ্জতি, অপিচ অট্ঠকথাযং ‘‘ফস্সোতি চ সভাৱনিৰুত্তি, ফস্সা ফস্সন্তি ন সভাৱনিৰুত্তী’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ৭১৮) ৱচনতো ৱিঞ্ঞত্তিৱিকাৰসহিতো সদ্দো নিৰুত্তীতি দস্সিতমেৱ, ‘‘তং সভাৱনিৰুত্তিসদ্দং আৰম্মণং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তস্স তস্মিং সভাৱনিৰুত্তাভিলাপে পভেদগতং ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা, এৱমযং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা সদ্দাৰম্মণা নাম জাতা, ন পঞ্ঞত্তিআৰম্মণা’’তি চ অট্ঠকথাযং (ৱিভ. অট্ঠ. ৭১৮) ৱুত্তত্তা নিৰুত্তিসদ্দাৰম্মণায সোতৱিঞ্ঞাণৱীথিযা পৰতো মনোদ্ৱাৰে নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা পৱত্ততি, এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা পৰিত্তাৰম্মণা’’তি ৱচনং উপপন্নং হোতীতি ৱদন্তি. আচৰিযজোতিপালত্থেৰাদযো পনাহু – ‘‘নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা’’তি ৱচনং পচ্চুপ্পন্নং সদ্দং গহেত্ৱা পচ্ছাজাননং সন্ধায ৱুত্তং, এৱঞ্চ সতি অঞ্ঞস্মিং পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণে অঞ্ঞং পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণন্তি ৱুত্তন্তি আপজ্জতি, যথা পন দিব্বসোতঞাণং মনুস্সাদিসদ্দভেদনিচ্ছযস্স পচ্চযভূতং তংতংসদ্দৱিভাৱকং, এৱং সভাৱাসভাৱনিৰুত্তিনিচ্ছযস্স পচ্চযভূতং পচ্চুপ্পন্নসভাৱনিৰুত্তিসদ্দাৰম্মণং তংৱিভাৱকং ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদাতি ৱুচ্চমানে ন কোচি পাড়িৱিৰোধো, তং সভাৱনিৰুত্তিসদ্দং আৰম্মণং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তস্সাতি চ পচ্চুপ্পন্নসদ্দাৰম্মণপচ্চৱেক্খণং পৱত্তেন্তস্সাতি ন ন সক্কা ৱত্তুং. তম্পি হি ঞাণং সভাৱনিৰুত্তিং ৱিভাৱেন্তমেৱ তংতংসদ্দপচ্চৱেক্খণানন্তৰং তংতংপভেদনিচ্ছযস্স হেতুভাৱতো নিৰুত্তিং ভিন্দন্তং পটিৱিজ্ঝন্তমেৱ উপ্পজ্জতীতি চ পভেদগতম্পি হোতীতি.

১১৯০. তিৱিধন্তি ইদং হেট্ঠা ৱিভাৱিতনযমেৱাতি. পচ্চৱেক্খতোতি ইমানি ঞাণানি ইদমত্থজোতকানীতি অসম্মোহৱসেন পচ্চৱেক্খন্তস্স. ননু চ তীণি ঞাণানিপি অত্থধম্মসভাৱং নাতিৱত্তন্তীতি ঞাণেসু ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, ধম্মপটিসম্ভিদা চ হোতি, কস্মা পন ‘‘তেসু…পে… মত’’ন্তি ৱিসুং ৱুত্তন্তি? সাৰম্মণেসু তীসু ঞাণেসু পৱত্তঞাণস্স অধিপ্পেতত্তা. যঞ্হি ঞাণাৰম্মণং ঞাণং তস্স আৰম্মণম্পি অসম্মোহৱসেন পটিৱিজ্ঝন্তমেৱ পৱত্ততি, তং ইধ পটিভানপটিসম্ভিদা নাম. এৱঞ্চ কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘ইমানি ঞাণানি ইদমত্থজোতকানী’’তি. ঞাণমত্তাৰম্মণং পন ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদাযেৱ. এত্থ চ কিঞ্চাপি অযং পটিসম্ভিদা সাৰম্মণেসু ঞাণেসু পৱত্ততি, আৰম্মণানং পন পভেদং হেট্ঠা ঞাণত্তযমেৱ ৱিভাৱেতি. যথা কিং? যথা ধম্মদেসনায অসমত্থো বহুস্সুতো কিঞ্চাপি ধম্মকথিকেন কথেতব্বং ধম্মং জানাতি, দেসনা পন ধম্মকথিকস্সেৱ ৱিসযোতি, এৱংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং. ইমাসু পন পচ্ছিমানং তিস্সন্নং সেখাসেখমগ্গক্খণে অসম্মোহৱসেন পটিৱেধো হোতি, অত্থপটিসম্ভিদায আৰম্মণকৰণৱসেনপি. তথা হি সা মগ্গফলসভাৱাপি হোতি. এৱঞ্চ কত্ৱা সা লোকিযলোকুত্তৰা, সেসা তিস্সো লোকিযাৱ. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘লাভো তাসমসম্মোহা, সেখাসেখপথক্খণে;

অত্থপঞ্ঞা যথালম্বা, সা দ্ৱিধাঞ্ঞা তু সাসৱা’’তি.

১১৯১. ইমা পন চতস্সো পটিসম্ভিদা পঞ্চহি আকাৰেহি ৱিসদভাৱং গচ্ছন্তীতি দস্সেতুং ‘‘পৰিযত্তী’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ পৰিযত্তি নাম বুদ্ধৱচনস্স পৰিযাপুণনং, পাড়িঅট্ঠকথাসু গণ্ঠিপদঅত্থপদৱিনিচ্ছযকথা পৰিপুচ্ছা পৰিতো সব্বতো ঞাতুং পুচ্ছাতি কত্ৱা. সৱনং সক্কচ্চং অট্ঠিং কত্ৱা সোতৱিঞ্ঞাণৱসেন গহণং, অধিগমো মগ্গুপ্পত্তি. অট্ঠকথাযং পন ‘‘অধিগমো নাম অৰহত্তমগ্গুপ্পত্তী’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ৭১৮) ৱুত্তং. তং সেখভূমিযং পভেদগমনং অপ্পৱিসযং, অসেখভূমিযং বহুৱিসযন্তি কত্ৱা ৱুত্তং. সাতিসযং ৱা অধিগমনং সন্ধাযেৱ ৱুত্তং. সেখেন পত্তানম্পি হি ইমাসং অৰহত্তপ্পত্তিযা ৱিসদভাৱাধিগমোতি. পুব্বযোগো ৱিয পন অৰহত্তপ্পত্তি অৰহতোপি পটিসম্ভিদাৱিসদতায পচ্চযো ন ন হোতীতি পঞ্চন্নম্পি যথাযোগং সেক্খাসেক্খপটিসম্ভিদাৱিসদতায কাৰণতা যোজেতব্বা. পুব্বযোগো নাম পুব্ববুদ্ধানং সাসনে গতপচ্চাগতিকভাৱেন যাৱ অনুলোমগোত্ৰভুসমীপং, তাৱ ৱিপস্সনাভিযোগো. অধিগমপুব্বযোগা চেত্থ অনুপ্পন্নং উপ্পাদেন্তি, উপ্পন্নঞ্চ ৱিসদং কৰোন্তি, সেসানি পন সুৱিসদভাৱস্সেৱ পচ্চযাতি দট্ঠব্বং.

১১৯২-৪. এৱং একৱিধাদিৱসেন পঞ্ঞায পভেদং দস্সেত্ৱা ইদানি ভাৱনাৱিধানং ৱিভাৱেতুং ‘‘কথং ভাৱেতব্বা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ যস্মা ইমায পঞ্ঞায খন্ধাদযো ধম্মা ভূমি, সীলৱিসুদ্ধি চেৱ চিত্তৱিসুদ্ধি চাতি ইমা দ্ৱে ৱিসুদ্ধিযো মূলং, দিট্ঠিৱিসুদ্ধি কঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধি মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধীতি ইমা পঞ্চ ৱিসুদ্ধিযো সৰীৰং, তস্মা তেসু ভূমিভূতেসু ধম্মেসু উগ্গহপৰিপুচ্ছাৱসেন ঞাণপৰিচযং কত্ৱা মূলভূতা দ্ৱে ৱিসুদ্ধিযো সম্পাদেত্ৱা সৰীৰভূতা পঞ্চ ৱিসুদ্ধিযো সম্পাদেন্তেন ভাৱেতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘খন্ধাদীসূ’’তিআদি আৰদ্ধং. খন্ধাদীসূতি খন্ধাযতনধাতুইন্দ্ৰিযপটিচ্চসমুপ্পাদাদিভেদেসু. ভূমিভূতেসু চাতি লক্খণাদিগ্গহণৱসেন ঞাণস্স পৱত্তিট্ঠানভূতেসু. সীলং চিত্তৱিসুদ্ধিন্তি মূলভূতং সীলৱিসুদ্ধিং, চিত্তৱিসুদ্ধিঞ্চ. সতি হি সীলৱিসুদ্ধিযং, চিত্তৱিসুদ্ধিযঞ্চ অযং পঞ্ঞা মূলজাতা নাম হোতি, নাসতীতি. দিট্ঠিৱিসুদ্ধাদযো পঞ্চাতি উপব্ৰূহেতব্বত্তা সৰীৰভূতা দিট্ঠিৱিসুদ্ধিআদযো পঞ্চ. ইমিস্সা হি পঞ্ঞায সন্তানৱসেন পৱত্তমানায পাদপাণিসীসট্ঠানিযা দিট্ঠিৱিসুদ্ধিআদযো ইমা পঞ্চ ৱিসুদ্ধিযো অৱযৱেন সমুদাযূপলক্খণনযেন সৰীৰন্তি ৱেদিতব্বা. তায পঞ্ঞাযাতি উগ্গহপৰিপুচ্ছাদিৱসেন খন্ধাদীসু ধম্মেসু পৱত্তপঞ্ঞায. জননাদিতোতি জাতিজৰামৰণাদীহি.

১১৯৫-৬. ‘‘ভাৱেতব্বা’’তি ৱত্ৱা ইদানি যস্মা খন্ধাদিভূমীসু সীলৱিসুদ্ধিচিত্তৱিসুদ্ধিসঙ্খাতেহি মূলেহি সুপ্পতিট্ঠিতেন পঞ্চৱিসুদ্ধিসঙ্খাতসৰীৰস্স ৱড্ঢনেনেৱ পঞ্ঞাৱড্ঢনা নাম হোতি, তস্মা ৱিপস্সনাপঞ্ঞায ভূমিভূতেসু খন্ধাদীসু একদেসদস্সনত্থং ‘‘ৰূপঞ্চা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থাতি তেসু পঞ্চসু খন্ধেসু. যং কিঞ্চীতি অনৱসেসপৰিযাদানং. অতীতানাগতাদিকন্তিআদিনা পন তদেৱ একাদসসু ওকাসেসু পক্খিপিত্ৱা দস্সেতি. আদি-গ্গহণেন পচ্চুপ্পন্নস্স গহণং.

১১৯৭-১২০০. হীনন্তিআদীসু অকুসলকম্মসমুট্ঠানতায হীনং, কুসলকম্মসমুট্ঠানতায পণীতং. অকুসলৱিপাকুপ্পত্তিহেতুভূততায ৱা হীনং, ৱিপৰিযাযেন পণীতং. দুপ্পৰিগ্গহভূতসুখুমৰূপাদিৱসেন দূৰং, ইতৰৱসেন সন্তিকন্তিআদিনা অত্থো ৱেদিতব্বো. সব্বং তং একতো কত্ৱাতি অতীতাদিৱিভাগভিন্নং সব্বং তং ৰূপৰাসিৱসেন বুদ্ধিযা একজ্ঝং গহেত্ৱা ‘‘মহাউদকক্খন্ধো’’তিআদীসু ৱিয ‘‘ৰাসট্ঠেন ৰূপক্খন্ধো’’তি ৱুচ্চতি. সুত্তেপি হি ৱুত্তং ‘‘তদেকজ্ঝং অভিসংযূহিত্ৱা অভিসঙ্খিপিত্ৱা’’তি. ৱেদনাক্খন্ধোতিআদীসুপি এসেৱ নযো. একেকেসু পন ৱেদনাদীসু ‘‘সমুদ্দো মযা দিট্ঠো’’তিআদীসু ৱিয সমুদাযৱোহাৰস্স অৱযৱেপি দিস্সনতো খন্ধ-সদ্দো ৰুড়্হীৱসেন পৱত্ততীতি দট্ঠব্বং. যং তং কিঞ্চি ৱেদযিতলক্খণন্তি সম্বন্ধো. ৱেদনাক্খন্ধোযেৱ ৱেদনাক্খন্ধতা. ৱেদনায অতীতাদিৱিভাগে ৱিত্থাৰকথা ৱিসুদ্ধিমগ্গতো (ৱিসুদ্ধি. ২.৪৯৭ আদযো) গহেতব্বা. অভিসঙ্খাৰলক্খণন্তি সঙ্খাৰক্খন্ধস্স চেতনাপধানতায এৱং ৱুত্তং, সম্পযুত্তধম্মে আৰম্মণে ৰাসিকৰণলক্খণং সম্পিণ্ডনলক্খণন্তি ৱুত্তং হোতি. অথ ৱা ‘‘সঙ্খতমভিসঙ্খৰোন্তী’’তি (সং. নি. ৩.৭৯) ৱুত্তত্তা যথা অত্তনো ফলসঙ্খতং সম্মদেৱ নিপ্ফন্নং হোতি, এৱং অভিসঙ্খৰণসভাৱন্তি অত্থো. অযং পন কুসলাকুসলচেতনায ৱসেন ৱট্টতি.

১২০২-৫. এৱং ৱিপস্সনাপঞ্ঞায ভূমিভূতে ধম্মে একদেসতো দস্সেত্ৱা ইদানি সীলচিত্তৱিসুদ্ধীনং হেট্ঠা ৱুত্তত্তা তা অৱত্ৱা ইদং পঞ্ঞাভাৱনায আদিভূতং দিট্ঠিৱিসুদ্ধিং দস্সেতুং ‘‘চত্তাৰো চ মহাভূতা’’তিআদি আৰদ্ধং. তং সম্পাদেতুকামেন চ যোগাৱচৰেন চতুধাতুৱৱত্থানৱসেন ৱা দ্ৱাদসাযতনৱসেন ৱা পঞ্চক্খন্ধৱসেন ৱা উভিন্নং সঙ্খেপকোট্ঠাসানং ৱসেন ৱা পটিলদ্ধজ্ঝানৱসেন ৱা নামৰূপস্স ৱৱত্থাপেতব্বভাৱেপি তেন তেন মুখেন ৱৱত্থানপ্পকাসনস্স অতিপপঞ্চাৱহত্তা যথাধিগতক্খন্ধৱসেনেৱ ইধ ৱৱত্থানং দস্সিতং. একাসীতিযা চিত্তেনাতি একাসীতিযা লোকিযচিত্তেন. লোকুত্তৰচিত্তানি পন নেৱ সুক্খৱিপস্সকস্স, ন সমথযানিকস্স পৰিগ্গহং গচ্ছন্তি অনধিগতত্তা. চত্তাৰোৰূপিনো খন্ধেতি চত্তাৰো অৰূপিনো খন্ধে. সীতুণ্হাদিৱিৰোধিপচ্চযসমৱাযে ৱিকাৰাপজ্জনতো ৰূপং ৰুপ্পনলক্খণং. আৰম্মণাভিমুখং নমনতো নামং নমনলক্খণং. পৰিগণ্হতীতি পৰিচ্ছেদকাৰিকায পঞ্ঞায পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা গণ্হাতি.

১২০৬-৯. তালস্স কন্দং তু যমকন্তি দ্ৱীহি বীজেহি নিব্বত্তিতং একীভূতং যমকতালকন্দং. তঞ্হি যমকং ভিন্নসন্তানম্পি অভিন্নং ৱিয উপট্ঠাতি, এৱং ৰূপাৰূপধম্মাতি. নামঞ্চ ৰূপঞ্চাতি এতেনেৱ তস্স দুৱিধভাৱে সিদ্ধে ‘‘দ্ৱিধা ৱৱত্থপেতী’’তি ইদং নামৰূপৱিনিমুত্তস্স অঞ্ঞস্স অভাৱদস্সনত্থং. তেনেৱাহ ‘‘নামতো ৰূপতো’’তিআদি. নামৰূপমত্ততায অৱিনিচ্ছিতত্তা, সন্তানাদিঘনভেদস্স চ অকতত্তা অভিনিৱেসেন ৱিনা সমূহেকত্তগ্গহণৱসেন ‘‘সত্তো’’তি পৱত্তো সম্মোহো সত্তসম্মোহো, তস্স ঘাতত্থং ৱিক্খম্ভনত্থং. বহুসুত্তৱসেনাতি ‘‘যথা হী’’তিআদিনা ইধ দস্সিতানং, অঞ্ঞেসঞ্চ ‘‘ৰূপঞ্চ হিদং, মহালি, অত্তা অভৱিস্স, নযিদং ৰূপং আবাধায সংৱত্তেয্যা’’তি (মহাৱ. ২০; সং. নি. ৩.৫৯) এৱমাদীনং সম্বহুলানং সুত্তন্তানং ৱসেন. তন্তি তং নামৰূপং.

১২১০-২. অঙ্গসম্ভাৰাতি অঙ্গসম্ভাৰহেতু তন্নিমিত্তং অমুঞ্চিত্ৱা সতি এৱ তস্মিন্তি অত্থো. সদ্দোতি ৱোহাৰো. খন্ধেসূতি পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু সন্তেসু তে অমুঞ্চিত্ৱাৱ সত্তোতি সম্মুতি ৱোহাৰো. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা অক্খচক্কপঞ্জৰঈসাদীসু অঙ্গসম্ভাৰেসু একেনাকাৰেন একজ্ঝং ৰাসি হুত্ৱা সণ্ঠিতেসু ‘‘ৰথো’’তি ৱোহাৰমত্তং হোতি, পৰমত্থতো পন একেকস্মিং অঙ্গে উপপৰিক্খিযমানে ৰথো নাম নত্থি, এৱমেৱ উপাদানক্খন্ধসঙ্খাতেসু ৰূপাৰূপধম্মেসু সন্তানৱসেন পৱত্তমানেসু ‘‘সত্তো’’তি ৱা ‘‘পুগ্গলো’’তি ৱা ‘‘জীৱো’’তি ৱা ৱোহাৰমত্তং, পৰমত্থতো পন একেকস্মিং ধম্মে উপপৰিক্খিযমানে ‘‘অস্মী’’তি ৱা ‘‘অহ’’ন্তি ৱা গাহস্স ৱত্থুভূতো সত্তো নাম নত্থি, কেৱলং নামৰূপমত্তমেৱ অত্থীতি. এৱং পস্সতো হি দস্সনং যথাভূতদস্সনং নাম হোতি, যং দিট্ঠিৱিসুদ্ধীতি ৱুচ্চতি. সচে কোচি সত্তো নাম নত্থি, কথঞ্চৰহি নামৰূপমত্তে গমনাদিঅত্থকিচ্চসিদ্ধতা হোতীতি অনুযোগং সন্ধাযাহ ‘‘যথাপী’’তিআদি. অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো – যথা দাৰুমযং যন্তং নিজ্জীৱং জীৱৱিৰহিতং অব্ভন্তৰে ৱত্তমানস্স জীৱস্স অভাৱতো ততোযেৱ নিৰীহকং নিব্যাপাৰং, অথ চ পন দাৰুৰজ্জুসমাযোগে পচ্চযৱিসেসৱসেন তং দাৰুযন্তং গচ্ছতিপি তিট্ঠতিপি, সজীৱং সব্যাপাৰং ৱিয গমনাদিকিচ্চং সাধেন্তমিৱ খাযতি, তথা ইদং নামৰূপম্পি কিঞ্চাপি নিজ্জীৱং নিৰীহকঞ্চ, অথ চ পন অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্খতপচ্চযৱিসেসস্স সমাযোগে সজীৱং সব্যাপাৰং গচ্ছন্তং তিট্ঠন্তঞ্চ খাযতীতি.

১২১৩. সচ্চতোতি ভূততো, পৰমত্থতোতি ৱুত্তং হোতি. ইদং নামৰূপং অভিসঙ্খতং যন্তমিৱ সুঞ্ঞং জীৱাদিনা. পচ্চযেহি অভিসঙ্খতং ইদং নামৰূপং যন্তমিৱ সুঞ্ঞন্তি ৱা সম্বন্ধো. দুক্খস্স পুঞ্জোতি নিচ্চাতুৰতায দুক্খস্স ৰাসি. তিণকট্ঠসাদিসোতি অত্তসুঞ্ঞতায তিণকট্ঠসমো.

১২১৫. যমকন্তি যুগড়ং. সো চ যমকভাৱো অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সিতভাৱেনাতি আহ ‘‘উভো অঞ্ঞোঞ্ঞনিস্সিতা’’তি. ততো এৱ একস্মিং ভিজ্জমানস্মিং উভো ভিজ্জন্তি. ন হি কদাচি পঞ্চৱোকাৰভৱে মৰণৱসেন ৰূপে নিৰুজ্ঝন্তে অৰূপং অনিৰুজ্ঝন্তং, অৰূপে ৱা নিৰুজ্ঝন্তে ৰূপং অনিৰুজ্ঝন্তং অত্থি. একৱোকাৰভৱচতুৱোকাৰভৱেসু পন তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং অনিস্সায পৱত্তিযা কাৰণং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱাতি. সো পনাযং ভঙ্গো পচ্চযৱসেনেৱ, পচ্চযনিৰোধেনেৱ নামৰূপনিৰোধোতি অত্থো. পচ্চযাতি পচ্চযভূতা, অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পচ্চযা হোন্তাপি একস্মিং ভিজ্জমানস্মিং উভো ভিজ্জন্তিযেৱাতি অত্থো.

১২১৬-৯. নিত্তেজন্তি তেজহীনং আনুভাৱৱিৰহিতং. যত্থ পন তং নিত্তেজং, তং দস্সেতুং ‘‘ন ব্যাহৰতী’’তিআদি ৱুত্তং. ন হি অঞ্ঞথা সদ্দহনুস্সাহনাদীসু নামং নিত্তেজন্তি সক্কা ৱত্তুং, নাপি ৰূপং সন্ধাৰণাবন্ধনাদীসু. তেনেৱ হি ‘‘তথা ৰূপম্পি নিত্তেজ’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘ভুঞ্জামীতি…পে… ন ৱিজ্জতী’’তি ৱুত্তং.

১২২০-১. নামং নিস্সাযাতিআদিনা ব্যতিৰেকৱসেনপি নামৰূপানং নিত্তেজতংযেৱ ৱিভাৱেতি. ৰূপঞ্হি গমনাদিকিৰিযাসু নামং নিস্সায পৱত্ততি, নামং দস্সনাদিকিৰিযাসু ৰূপং নিস্সায. অঞ্ঞমঞ্ঞং সন্নিস্সায চস্স অত্তকিচ্চসিদ্ধিপি পচ্চেকং অসমত্থতং ৱিভাৱেতি. তথা হি নামৰূপস্স অত্তসুঞ্ঞতা, নিব্যাপাৰতা চ সুট্ঠুতৰং পাকটা হোন্তীতি. কথং পন পচ্চেকং অসমত্থানং সমুদিতভাৱে সতি সমত্থতা হোতি অসামগ্গিযং অহেতূনং সামগ্গিযম্পি অহেতুকভাৱাপত্তিতো. ন হি পচ্চেকং দট্ঠুং অসক্কোন্তানং সতম্পি সহস্সম্পি সমুদিতং দট্ঠুং সক্কোতীতি চোদনং হদযে কত্ৱা আহ ‘‘ইমস্স পনা’’তিআদি. উপমাযপি হি অসিদ্ধো অত্থো সাধেতব্বো. তেনেৱাহ ‘‘উপমং তে কৰিস্সামি, উপমাযপি ইধেকচ্চে ৱিঞ্ঞূ পুৰিসা ভাসিতস্স অত্থং জানন্তী’’তি (ম. নি. ১.২৫৮; অ. নি. ৮.৮; ১০.৯৫; জা. ২.১৯.২৪). অযং পনেত্থ জচ্চন্ধপীঠসপ্পীনং উপমা – যথা জচ্চন্ধো চ পীঠসপ্পী চ দিসা পক্কমিতুকামা অস্সু. জচ্চন্ধো পীঠসপ্পিং এৱমাহ ‘‘অহং খো, ভণে, সক্কোমি পাদেহি পাদকৰণীযং কাতুং, নত্থি চ মে চক্খূনি, যেহি সমং ৱিসমং পস্সেয্য’’ন্তি. পীঠসপ্পী জচ্চন্ধং এৱমাহ ‘‘অহং খো, ভণে, সক্কোমি চক্খুনা চক্খুকৰণীযং কাতুং, নত্থি চ মে পাদা, যেহি অভিক্কমেয্যং পটিক্কমেয্যং ৱা’’তি. সো তুট্ঠহট্ঠো জচ্চন্ধো পীঠসপ্পিং অংসকূটং আৰোপেসি, পীঠসপ্পী জচ্চন্ধস্স অংসকূটে নিসীদিত্ৱা এৱমাহ ‘‘ৱামং মুঞ্চ, দক্খিণং গণ্হ, দক্খিণং মুঞ্চ, ৱামং গণ্হা’’তি. তত্থ জচ্চন্ধোপি নিত্তেজো দুব্বলো ন সকেন বলেন গচ্ছতি, তথেৱ পীঠসপ্পী ন সকেন বলেন গচ্ছতি, ন চ তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সায গমনং ন পৱত্ততি, এৱমেৱ নামম্পি নিত্তেজং ন সকেন তেজেন উপ্পজ্জতি, ন তাসু তাসু কিৰিযাসু পৱত্ততি, ৰূপম্পি নিত্তেজং ন সকেন তেজেন উপ্পজ্জতি, ন তাসু তাসু কিৰিযাসু পৱত্ততি, ন চ তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সায উপ্পত্তি ৱা পৱত্তি ৱা ন হোতীতি. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘ন সকেন বলেন জাযৰে,

নোপি সকেন বলেন তিট্ঠৰে;

পৰধম্মৱসানুৱত্তিনো,

জাযৰে সঙ্খতা অত্তদুব্বলা.

‘‘পৰপচ্চযতো চ জাযৰে, পৰআৰম্মণতো সমুট্ঠিতা;

আৰম্মণপচ্চযেহি চ, পৰধম্মেহি চিমে পভাৱিতা’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ২.৬৭৭);

১২২২-৩. ইদানি নাৱাযন্তিকূপমাযপি নামৰূপানং অৱসৱত্তিতং ৱিভাৱেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদিগাথাদ্ৱযং ৱুত্তং. তত্থ নিস্সাযাতি পতিট্ঠায. যন্তীতি গচ্ছন্তি. মনুস্সে নিস্সাযাতি নেতুভূতে নিযামককম্মকৰাদিমনুস্সে অপস্সায. ন হি তেসং অৰণগ্গহণলঙ্কাৰসণ্ঠাপনউদকসিঞ্চনাদিকিৰিযায ৱিনা নাৱা ইচ্ছিতদেসং পাপুণাতি, যথা পন উভোপি অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সায অণ্ণৱে গচ্ছন্তি, এৱং নামঞ্চ ৰূপঞ্চ উভো অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সিতা পৱত্তন্তীতি অধিপ্পাযো.

১২২৪. সত্তসঞ্ঞং ৱিনোদেত্ৱাতি যথাৱুত্তনযেহি অনাদিকালভাৱিতং খন্ধপঞ্চকে সত্তগ্গাহং ৱিক্খম্ভেত্ৱা. নাম…পে… ৱুচ্চতীতি ‘‘ইদং নামং, এত্তকং নামং, ন ইতো ভিয্যো. ইদং ৰূপং, এত্তকং ৰূপং, ন ইতো ভিয্যো’’তি চ এৱং সব্বাকাৰেন তেসং লক্খণসল্লক্খণমুখেন তমত্থভাৱদস্সনং এতং অত্তদিট্ঠিমলৱিসোধনতো দিট্ঠিৱিসুদ্ধীতি ৱুচ্চতি বুদ্ধাদীহীতি অত্থো. ন কেৱলঞ্চেতং দিট্ঠিৱিসুদ্ধিযেৱ ৱুচ্চতি, নামৰূপৱৱত্থাপনন্তিপি এতস্সেৱ অধিৱচনন্তি ৱেদিতব্বং. জাতিআদিতোতি জাতিজৰাব্যাধিআদিতো দুক্খতো. যথাহ ‘‘জাতিপি দুক্খা, জৰাপি দুক্খা, ব্যাধিপি দুক্খো, মৰণম্পি দুক্খং, যম্পিচ্ছং ন লভতি, তম্পি দুক্খং, সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা’’তি (মহাৱ. ১৪; সং. নি. ৫.১০৮১; পটি. ম. ২.৩০). অন্তদ্ৱযন্তি সস্সতুচ্ছেদসঙ্খাতং অন্তদ্ৱযং. অথ ৱা সত্তস্স অচ্চন্তং অত্থিভাৱসঙ্খাতং, তস্স নত্থিভাৱসঙ্খাতঞ্চ অন্তদ্ৱযং. পৰমত্থতো অনুপলব্ভনতো হি সত্তো অত্থীতি ৱজ্জিতব্বমেৱ, লোকসঙ্কেততোৱ উপলব্ভনতো নত্থীতিপি ৱজ্জিতব্বমেৱাতি. সুট্ঠুতৰং পৰিসুদ্ধং কৰোতীতি সম্বন্ধো. দিট্ঠিগতানি মলানীতি দিট্ঠিগতসঙ্খাতানি মলানি. অসেসং নিস্সেসতো নাসং ৱিনাসং ৱিক্খম্ভনং উপেন্তি. তথা হেতং দিট্ঠিমলৱিসোধনতো দিট্ঠিৱিসুদ্ধীতি ৱুচ্চতি.

ইতি অভিধম্মত্থৱিকাসিনিযা নাম

অভিধম্মাৱতাৰসংৱণ্ণনায

দিট্ঠিৱিসুদ্ধিনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.