১৭. সত্তৰসমো পৰিচ্ছেদো
অভিঞ্ঞাৰম্মণনিদ্দেসৱণ্ণনা
১১০৪-৫. পঞ্চ ইদ্ধিৱিধাদীনীতি –
‘‘ইদ্ধিৱিধং দিব্বসোতং, পৰচিত্তৱিজাননা;
পুব্বেনিৱাসানুস্সতি, দিব্বচক্খূতি পঞ্চধা’’তি. –
এৱমাগতা পঞ্চ. সত্তাভিঞ্ঞা ইমা পনাতি অতীতংসঞাণস্স পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণে, মনোমযঞাণস্স চ ইদ্ধিৱিধঞাণে অন্তোগধত্তা ৱুত্তং. অতীতংসঞাণং নাম পৰেসং পচ্চুপ্পন্নভৱে যাৱ পটিসন্ধিপৰিযোসানং পৱত্তচিত্তাৰম্মণং ঞাণং. মনোমযঞাণম্পি নাম মনোমযকাযাভিনিম্মানাদিৱসপ্পৱত্তং ইদ্ধিৱিধঞাণং.
১১০৬. ইদানি ইমেসং অভিঞ্ঞাঞাণানং আৰম্মণৱিনিচ্ছযে অসম্মোহত্থং তং দস্সেতুমাৰভন্তো আহ ‘‘সত্তন্ন’’ন্তিআদি. চত্তাৰো আৰম্মণত্তিকাতি পৰিত্তাৰম্মণত্তিকো মগ্গাৰম্মণত্তিকো অতীতাৰম্মণত্তিকো অজ্ঝত্তাৰম্মণত্তিকোতি ইমে চত্তাৰো আৰম্মণত্তিকা. এত্থাতি ইদং পচ্চামসনং কিং তিকানং, উদাহু আৰম্মণানন্তি, কিঞ্চেত্থ – যদি তিকানং, তদযুত্তং. ন হি তিকেসু অভিঞ্ঞাঞাণানি পৱত্তন্তি. অথ আৰম্মণানং, তম্পি অযুত্তং. ন হি অঞ্ঞং উদ্দিসিত্ৱা অঞ্ঞস্স পচ্চামসনং যুত্তন্তি. যথা ইচ্ছসি, তথা হোতু. ভৱতু তাৱ তিকানং, ননু ৱুত্তং ‘‘তিকেসু অভিঞ্ঞাঞাণানি নপ্পৱত্তন্তী’’তি? নাযং ৱিৰোধো তিকৱোহাৰেন আৰম্মণানংযেৱ গয্হমানত্তা. অথ ৱা পন হোতু আৰম্মণানং, ননু ৱুত্তং ‘‘অঞ্ঞং উদ্দিসিত্ৱা অঞ্ঞস্স পচ্চামসনং অযুত্ত’’ন্তি. অযম্পি ন দোসো যথাৱুত্তকাৰণেনেৱাতি.
১১০৭-১০. পৰিত্তাদীসু সত্তসূতি অসতিপি ৱত্থুভেদে ভূমিকালসন্তানভেদৱসেন ভিন্নেসু পৰিত্তমহগ্গতঅতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নঅজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণৱসেন সত্তসু পৰিত্তাদিআৰম্মণৱিভাগেসু. ইদ্ধিৱিধঞাণস্স মগ্গাৰম্মণতায অভাৱতো ইধ মগ্গাৰম্মণত্তিকো ন লব্ভতি. কাযং চিত্তসন্নিস্সিতং কত্ৱা অদিস্সমানেন কাযেন গন্তুকামোতি সম্বন্ধো. চিত্তসন্নিস্সিতকৰণঞ্চ তং ৱিয কাযস্স অদিস্সমানসীঘগতিকতাৱসেন তগ্গতিকতাপাদনং. যথা চিত্তং ন দিস্সতি সীঘগমনঞ্চ, এৱং কাযম্পি অদিস্সমানং, সীঘগমনঞ্চ কত্ৱা যথিচ্ছিতট্ঠানং গন্তুকামোতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. চিত্তৱসেনাতি মহগ্গতচিত্তৱসেন পৰিণামেতীতি পাঠসেসো. তেনাহ ‘‘তং মহগ্গতে চ চিত্তস্মিং সমাৰোপেতী’’তি. পাদকজ্ঝানঞ্হি সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায ‘‘অযং কাযো ইদং চিত্তং ৱিয অদিস্সমানো, সীঘগমনো চ হোতূ’’তি পৰিকম্মং কৰোতি, পৰিকম্মং পন কত্ৱা পুন সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায তথেৱ পৰিকম্মং কৰোন্তো কাযং গহেত্ৱা মহগ্গতে পাদকচিত্তে সমাৰোপেতি, তগ্গতিকং কৰোতি ৱিয, অদিস্সমানং, সীঘগমনঞ্চ কৰোতি. তং পন সীঘগমনত্থং অভাৱিতিদ্ধিপাদানং ৱিয দন্ধং অপ্পৱত্তিত্ৱা কতিপযচিত্তৱাৰেহেৱ ইচ্ছিতট্ঠানপ্পত্তিৱসেন দট্ঠব্বং, ন একচিত্তক্খণেনেৱ. ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যং এৱং লহুপৰিৱত্তং, যথযিদং, ভিক্খৱে, চিত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৮) হি এত্থ অঞ্ঞ-গ্গহণেনেৱ ৰূপধম্মানং গহিতত্তা চিত্তক্খণৱসেন ৰূপপ্পৱত্তি ন যুত্তা. যত্থ যত্থ চ ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, তত্থ তত্থেৱ ভিজ্জন্তি চ, ন চ ইদ্ধিবলেন ধম্মানং কেনচি লক্খণঞ্ঞথত্তং সক্কা কাতুন্তি. চিত্তৱসেন ৰূপকাযং পাদকজ্ঝানে সমাৰোপেন্তস্স কাযমেৱ আৰম্মণন্তি আহ ‘‘কাযাৰম্মণতো’’তি, কাযে ৱণ্ণাৰম্মণতোতি ৱুত্তং হোতি. কাযসন্নিস্সিতং কত্ৱা চিত্তন্তি এত্থ ন চিত্তং কাযং ৱিয দন্ধং দিস্সমানং কৰোতি, কিন্তু দন্ধদিস্সমানগতিকৰণমত্তমেৱাতি দট্ঠব্বং.
১১১২-৩. অনাগতমতীতঞ্চ কৰোতি ৱিসযং যদাতি মহাধাতুনিধানে মহাকস্সপত্থেৰাদীনং ৱিয অনাগতং অধিট্ঠহন্তানং অনাগতং আৰম্মণং কৰোতি, কাযৱসেন চিত্তপৰিণামনকালে তদেৱ চিৰনিৰুদ্ধং পাদকজ্ঝানং আৰম্মণং কৰোন্তানং অতীতং আৰম্মণং কৰোতি, তদা অতীতাৰম্মণং, অনাগতগোচৰঞ্চ হোতি, পচ্চুপ্পন্নো গোচৰো পচ্চুপ্পন্নস্স ৰূপকাযস্স আৰম্মণকৰণতো. হত্থিআদযো অভিনিম্মিনন্তস্সাপি হি কিঞ্চাপি পৰিকম্মং অনাগতাৰম্মণং হোতি, অধিট্ঠানচিত্তং পন পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণমেৱ. উপচাৰাৰম্মণং ৱিয হি পটিভাগনিমিত্তং তেন সহ পাতুভূতমেৱ তস্সাৰম্মণং হোতি.
১১১৪-৫. কাযং …পে… সিযাতি অত্তনো কাযং চিত্তৱসেন পৰিণামনকালে অজ্ঝত্তস্স কাযস্স আৰম্মণকৰণতো, অত্তনো চিত্তং কাযৱসেন পৰিণামনকালে চিত্তস্স আৰম্মণকৰণতো. ৱা-সদ্দেন অৱুত্তসমুচ্চযত্থেন গহিতে অত্তনো কুমাৰৱণ্ণাদিঅভিনিম্মানকালে কাযস্স আৰম্মণকৰণতো চ অজ্ঝত্তাৰম্মণং সিযা. বহিদ্ধা ৰূপদস্সনেতি বহিদ্ধা হত্থিঅস্সাদিৰূপদস্সনকালে.
১১১৬-৮. পচ্চুপ্পন্নে পৰিত্তে চাতি সৰূপৱিভাৱনমেতং. দিব্বসোতস্স হি পচ্চুপ্পন্নোৱ সদ্দো আৰম্মণং হোতি, সো চ সভাৱতো পৰিত্তোৱ. কুচ্ছিসদ্দস্সাতি কুচ্ছিযং ৱাতসদ্দস্স. তত্থ পাণকসদ্দস্স পন সৱনে বহিদ্ধাৰম্মণমেৱ. ৱসিতাপত্তস্স অত্তনো ৱিতক্কৱিপ্ফাৰসদ্দসৱনেপি অজ্ঝত্তাৰম্মণন্তি ৱদন্তি, তং পন একাদসভৱঙ্গচিত্ততো উপৰি ভৱঙ্গং পৱত্তিতুমদত্ৱা ভৱঙ্গতো ৱুট্ঠায আৱজ্জনসমত্থতাৱসেন ৱসিতাপত্তস্সেৱ যুজ্জতি. ‘‘পৰস্স চ সদ্দস্সা’’তি সম্বন্ধিতব্বং. ন হি পৰস্স কুচ্ছিসদ্দসৱনেযেৱ বহিদ্ধাৰম্মণং হোতি, অথ খো পৰস্স চিত্তসমুট্ঠানসদ্দসৱনেপীতি.
১১১৯-২২. পৰিত্তাদীসূতি পৰিত্তমহগ্গতঅপ্পমাণমগ্গঅতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নবহিদ্ধাৰম্মণেসু. পৰিত্তানন্তি কামাৱচৰচিত্তানং. মজ্ঝিমানন্তি পৰিত্তঅপ্পমাণানং মজ্ঝে ভৱত্তা মজ্ঝিমসঙ্খাতানং ৰূপাৰূপাৱচৰচিত্তানং. মজ্ঝেভৱতা চ দেসনাৱসেন, ন সভাৱৱসেন. চেতোপৰিযঞাণং পৰস্স চিত্তমেৱ জানাতি, অৱসেসক্খন্ধত্তযং পন ন জানাতীতি ইমং মহাঅট্ঠকথাৱাদং সন্ধাযাহ ‘‘মগ্গচিত্তস্স জাননে’’তিআদি. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – যস্মা চেতোপৰিযঞাণং চিত্তমেৱ জানাতি, তস্মা তং মগ্গাৰম্মণং ন হোতি, মগ্গসম্পযুত্তচিত্তজাননতো পন পৰিযাযেন মগ্গাৰম্মণতা অট্ঠকথাযং অনুঞ্ঞাতাতি. পট্ঠানে পন –
‘‘কুসলা খন্ধা ইদ্ধিৱিধঞাণস্স চেতোপৰিযঞাণস্স পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স যথাকম্মূপগঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪০৪) –
ৱুত্তত্তা চত্তাৰোপি খন্ধা চেতোপৰিযঞাণস্স আৰম্মণং হোন্তি, তস্মা নিপ্পৰিযাযেনেৱ মগ্গাৰম্মণতা লব্ভতীতি ইদমেত্থ সঙ্গহকাৰানং সন্নিট্ঠানং.
১১২৩-৫. অতীতসত্তদিৱসব্ভন্তৰে, অনাগতসত্তদিৱসব্ভন্তৰেযেৱ চ পৱত্তং পৰচিত্তং চেতোপৰিযঞাণং জানাতি, ততো পট্ঠায পন পটিসন্ধিপৰিযোসানং, চুতিপৰিযোসানঞ্চ পৱত্তং অতীতংসঞাণস্স, অনাগতংসঞাণস্স চ গোচৰন্তি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘অতীতে’’তিআদি. অতীতস্স, অনাগতস্স চ পৰচিত্তস্স জাননং সম্ভৱতি, পচ্চুপ্পন্নস্স পন ন সম্ভৱতীতি পুচ্ছতি ‘‘কথঞ্চ পনা’’তিআদি. ইতৰো যত্থ সম্ভৱতি, তং দস্সেতুং পচ্চুপ্পন্নং তাৱ ৱিভজিত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘পচ্চুপ্পন্নং তিধা ৱুত্ত’’ন্তিআদিমাহ. খণসন্ততিঅদ্ধতোতি খণপচ্চুপ্পন্নং সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নন্তি এৱং খণসন্ততিঅদ্ধাৱসেন তিধা ৱুত্তং.
১১২৬. তিক্খণসম্পত্তন্তি উপ্পাদট্ঠিতিভঙ্গৱসেন খণত্তযপৰিযাপন্নং. পচ্চুপ্পন্নখণাদিকন্তি খণ-সদ্দাদিকং পচ্চুপ্পন্নং খণপচ্চুপ্পন্নন্তি ৱুত্তং হোতি. একদ্ৱেসন্ততিৱাৰপৰিযাপন্নন্তি এত্থ অন্ধকাৰে নিসীদিত্ৱা আলোকট্ঠানং গতস্স ন চ তাৱ আৰম্মণং পাকটং হোতি, যাৱ পন তং পাকটং হোতি, এত্থন্তৰে পৱত্তা ৰূপসন্ততি, অৰূপসন্ততি ৱা ‘‘একদ্ৱেসন্ততিৱাৰা’’তি ৱেদিতব্বা. ‘‘আলোকট্ঠানে ৱিচৰিত্ৱা ওৱৰকং পৱিট্ঠস্সাপি ন তাৱ সহসা ৰূপং পাকটং হোতি, যাৱ তং পাকটং হোতি, পুব্বেৱ তত্থ নিসিন্নস্স ৱিয এত্থন্তৰে একদ্ৱেসন্ততিৱাৰা ৱেদিতব্বা. দূৰে ঠত্ৱা পন ৰজকাদীনং হত্থৱিকাৰং, ঘণ্টিভেৰীআদিআকোটনহত্থৱিকাৰঞ্চ দিস্ৱা ন পন তাৱ সদ্দং সুণাতি, যাৱ পন তং সুণাতি, এত্থন্তৰে একদ্ৱেসন্ততিৱাৰা ৱেদিতব্বা’’তি (ৱিসুদ্ধি. ২.৪১৬) এৱং তাৱ মজ্ঝিমভাণকত্থেৰা ৱদন্তি.
সংযুত্তভাণকা পন ‘‘ৰূপসন্ততি অৰূপসন্ততীতি দ্ৱে সন্ততিযো ৱত্ৱা উদকং অক্কমিত্ৱা গতস্স যাৱ তীৰে অক্কন্তউদকলেখা ন ৱিপ্পসীদতি, অদ্ধানতো আগতস্স যাৱ কাযে উসুমভাৱো ন ৱূপসম্মতি, আতপা আগন্ত্ৱা গব্ভং পৱিট্ঠস্স যাৱ অন্ধকাৰভাৱো ন ৱিগচ্ছতি, অন্তোগব্ভে কম্মট্ঠানং মনসিকত্ৱা দিৱা ৱাতপানং ৱিৱৰিত্ৱা ওলোকেন্তস্স যাৱ অক্খীনং ফন্দনভাৱো ন ৱূপসম্মতি, অযং ৰূপসন্ততি নাম. দ্ৱে তযো জৱনৱাৰা অৰূপসন্ততি নামাতি ৱত্ৱা তদুভযম্পি সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং নামা’’তি (ৱিসুদ্ধি. ২.৪১৬) এৱং একমেৱ সন্ততিৱাৰং ৱদন্তি. তত্থ মজ্ঝিমভাণকৱাদে একচ্চস্স সীঘম্পি পাকটং হোতীতি একদ্ৱেসন্ততিৱাৰাতি এক-গ্গহণম্পি কতং. আচৰিযধম্মপালত্থেৰো পন ‘‘অতিপৰিত্তসভাৱউতুআদিসমুট্ঠানা ৱা একদ্ৱেসন্ততিৱাৰা ৱেদিতব্বা’’তিপি (ৱিসুদ্ধি. মহা. ২.৪১৬) আহ.
১১২৭-৮. একব্ভৱপৰিচ্ছিন্নন্তি একস্মিং ভৱে পটিসন্ধিচুতিৱসেন পৰিচ্ছিন্নং একভৱপৰিযাপন্নং ধম্মজাতং. যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘যো চাৱুসো মনো, যে চ ধম্মা, উভযমেতং পচ্চুপ্পন্নং, তস্মিং চে পচ্চুপ্পন্নে ছন্দৰাগপটিবদ্ধং হোতি ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদি, সন্ততিপচ্চুপ্পন্নঞ্চেত্থ অভিধম্মট্ঠকথাসু আগতং, অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং সুত্তে. কেচীতি অভযগিৰিৱাসিনো.
১১২৯-৩০. যথা চাতিআদি এত্থ তেসং ওপম্মদস্সনং. একপুপ্ফং অত্তনো ৱণ্টেন একস্স ৱণ্টং ৱিজ্ঝতীতি সম্বন্ধো. মহাজনস্সাপি…পে… ৱিজ্ঝতীতি ‘‘অতীতং চিত্তং, অনাগতং চিত্তং, ইমস্স চিত্তং, অসুকস্স চিত্ত’’ন্তি এৱং ৱিভাগং অকত্ৱা পৰস্স চিত্তং জানামিচ্চেৱ ৰাসিৱসেন মহাজনস্স চিত্তে আৱজ্জিতে একস্স চিত্তং একেন চিত্তেন উপ্পাদক্খণে ৱা ঠিতিক্খণে ৱা ভঙ্গক্খণে ৱা একন্তেন পটিৱিজ্ঝতীতি অত্থো.
১১৩১-২. তং পন তেসং ৱচনং অযুত্তন্তি দস্সেতুং ‘‘যেনাৱজ্জতী’’তিআদি ৱুত্তং. ৱস্সসহস্সম্পি হি এৱং আৱজ্জযতো আৱজ্জনজৱনানং একস্মিং আৰম্মণে ঠানং নত্থি, অভিঞ্ঞাচিত্তঞ্চ সচে খণপচ্চুপ্পন্নং জানাতি, আৱজ্জনেন সহ একাৰম্মণে ৱত্তমানমেৱ জানাতি, নো অঞ্ঞথা, তস্মা তেসং আৱজ্জনজৱনানং দ্ৱিন্নং সহ একস্মিং আৰম্মণে অট্ঠানাভাৱতো তং ন যুজ্জতি. ভৱতু তাৱ কো এত্থ দোসোতি চে আহ ‘‘আৱজ্জনজৱনান’’ন্তিআদি. তত্থ মগ্গফলৱীথিতো অঞ্ঞং অনিট্ঠট্ঠানং. মগ্গফলৱীথিযঞ্হি আৱজ্জনাদীনং সঙ্খাৰাৰম্মণত্তা, গোত্ৰভুআদীনঞ্চ নিব্বানাৰম্মণত্তা নানাৰম্মণতা ইট্ঠা, অঞ্ঞত্থ পন অনিট্ঠা, তস্মা অনিট্ঠে ঠানে জৱনাৱজ্জনানং নানাৰম্মণতাপত্তিদোসো অযুত্তোতি তং তেসং ৱচনং অযুত্তন্তি পকাসিতং অট্ঠকথাসূতি অধিপ্পাযো.
১১৩৩-৪. যদি এৱং, কথং চেতোপৰিযঞাণং পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং হোতীতি আহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. যস্মা এৱং অযুত্তন্তি পকাসিতং, তস্মা. জৱনৱাৰতোতি একজৱনৱাৰৱসেন. ইদং পন খণপচ্চুপ্পন্নানন্তৰং লহুকং কত্ৱা পচ্চুপ্পন্নদস্সনত্থং ৱুত্তং, যং পন ৱত্তমানজৱনৱীথিতো অতীতানাগতৱসেন দ্ৱিতিজৱনৱীথিপৰিমাণকালে পৱত্তং পৰচিত্তং, তং সব্বম্পি ‘‘সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং নামা’’তি অট্ঠকথাযং (ৱিসুদ্ধি. ২.৪১৬) ৱুত্তং, তস্মা জৱনৱাৰতোতি দ্ৱিতিজৱনৱাৰৱসেন দীপেতব্বং, ন সকলেন পচ্চুপ্পন্নদ্ধুনাতি অধিপ্পাযো. নিদ্দিট্ঠং সংযুত্তট্ঠকথাযং. তত্ৰাযং দীপনাতিআদি জৱনৱাৰস্স অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নভাৱদীপনমুখেন ইদ্ধিচিত্তস্স পৱত্তিআকাৰদীপনং.
১১৩৯-৪১. সন্ততিপচ্চুপ্পন্নম্পি অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নেনেৱ সঙ্গহেত্ৱা আহ ‘‘অদ্ধাৱসা…পে… পনা’’তি. আনন্দাচৰিযো পনেত্থ অভিধম্মমাতিকায আগতস্স পচ্চুপ্পন্নপদস্স অদ্ধাসন্ততিপচ্চুপ্পন্নপদত্থতা ন কত্থচি পাড়িযং ৱুত্তা, তস্মা চিত্তসামঞ্ঞেন চিত্তং আৱজ্জযমানং অভিমুখীভূতং ৱিজ্জমানচিত্তং আৱজ্জেতি, পৰিকম্মানি চ তং তং ৱিজ্জমানচিত্তং চিত্তসামঞ্ঞেনেৱ আৰম্মণং কত্ৱা চিত্তজাননপৰিকম্মানি হুত্ৱা পৱত্তন্তি. চেতোপৰিযঞাণং পন ৱিজ্জমানচিত্তং পটিৱিজ্ঝন্তং তেন সহ একক্খণে উপ্পজ্জতি. তত্থ যস্মা সন্তানগ্গহণতো একত্তৱসেন আৱজ্জনাদীনি চিত্তন্তেৱ পৱত্তানি, তঞ্চ চিত্তমেৱ, যং চেতোপৰিযঞাণেন ৱিভাৱিতং, তস্মা সমানাকাৰপ্পৱত্তিতো ন অনিট্ঠে ঠানে নানাৰম্মণতা হোতীতি খণপচ্চুপ্পন্নৱসেনেৱ ইমস্স পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণতং ইচ্ছতি. ইতৰানীতি আৱজ্জনপৰিকম্মচিত্তানি. চক্খুদ্ৱাৰে ৱিঞ্ঞাণন্তি চক্খুৱিঞ্ঞাণং.
১১৪৩-৭. পৰিত্তাদীসু অট্ঠসূতি চেতোপৰিযঞাণস্স ৱুত্তেসু পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং হিত্ৱা নৱত্তব্বাৰম্মণঞ্চ পক্খিপিত্ৱা অট্ঠসু পৰিত্তাদীসু. অতীতে…পে… ফলম্পি ৱাতি এত্থ অত্তনাতি নিদস্সনমত্তং. পৰেহিপি ভাৱিতমগ্গং, সচ্ছিকতফলঞ্চ পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণেন সমনুস্সৰতি. ৱা-সদ্দেন ৱা অৱুত্তসমুচ্চযত্থেন অত্তনা ভাৱিতং মগ্গং, ফলম্পি ৱা পৰেহি ভাৱিতং মগ্গং, ফলম্পি ৱাতি এৱমত্থো গহেতব্বো. তথা চ ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘অত্তনা, পৰেহি ভাৱিতমগ্গং, সচ্ছিকতফলঞ্চ অনুস্সৰণকালে’’তি (ৱিসুদ্ধি. ২.৪১৭). এৱ-কাৰং পন পদপূৰণমত্তমেৱ. ফলম্পি ৱাতি এত্থ ‘‘ভাৱিত’’ন্তি ন সম্বন্ধিতব্বং. ন হি ফলং ভাৱেতব্বং হোতি, অথ খো সচ্ছিকাতব্বমেৱাতি. সমনুস্সৰতো মগ্গন্তি এত্থাপি ‘‘অত্তনা, পৰেহি ৱা ভাৱিত’’ন্তি সম্বন্ধিতব্বং. একন্ততোতি নিযমতো.
১১৪৮-৫০. ননু চ চেতোপৰিযঞাণযথাকম্মূপগঞাণানিপি অতীতাৰম্মণানেৱ, কিং পন তেসং, ইমস্স চ আৰম্মণে নানাকৰণন্তি আহ ‘‘চেতোপৰিযঞাণম্পী’’তিআদি. কিঞ্চাপীতি অযং নিপাতসমুদাযো, একো ৱা নিপাতো ৱিসেসানভিধাননিমিত্তে উপগমনে দট্ঠব্বো. অথ খোতি ৱিসেসাভিধানসমাৰম্ভে. চিত্তমেৱাতি ইদং পুব্বে ৱিচাৰিতমেৱ. অতীতে চেতনামত্তন্তি ইদম্পি পুব্বে ৱিয মহাঅট্ঠকথাৱাদং সন্ধাযেৱ ৱুত্তং. তত্থ হি যথাকম্মূপগঞাণস্স চেতনামত্তমেৱ আৰম্মণং হোতি, ন চিত্তং, নাপি ইতৰে ধম্মা, যতো তং যথাকম্মূপগন্তি ৱুচ্চতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন যথাকম্মূপগঞাণং অতীতচেতনামত্তমেৱ আৰম্মণং কৰোতীতি ৱুত্তং, হেট্ঠা দস্সিতপাড়িৱসেন সব্বে চত্তাৰোপি খন্ধা যথাকম্মূপগঞাণস্স আৰম্মণন্তি সঙ্গহকাৰানং সন্নিট্ঠানং. নত্থি কিঞ্চি অগোচৰন্তি কিঞ্চি খন্ধং ৱা খন্ধপটিবদ্ধং নামগোত্তাদিং ৱা অগোচৰং নাম নত্থি. তঞ্হি অতীতক্খন্ধখন্ধপটিবদ্ধেসু ধম্মেসু সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসমানগতিকমেৱাতি অধিপ্পাযো.
১১৫১-২. অত্তক্খন্ধানুস্সৰণেতি অত্তনো খন্ধানুস্সৰণকালে. সৰণে…পে… গোচৰন্তি ‘‘অতীতে ৱিপস্সী ভগৱা অহোসি, তস্স মাতা বন্ধুমতী, পিতা বন্ধুমা’’তিআদিনা নযেন নামগোত্তাদিং, পথৱীনিমিত্তাদিঞ্চ অনুস্সৰণকালে নৱত্তব্বাৰম্মণং হোতি. নৱত্তব্বগোচৰন্তি হি পৰিত্তাৰম্মণঅতীতাৰম্মণত্তিকৱসেন ৱুত্তং, অজ্ঝত্তাৰম্মণত্তিকৱসেন পন আকিঞ্চঞ্ঞাযতনজ্ঝানস্স আৰম্মণভূতধম্মাৰম্মণকালে নৱত্তব্বাৰম্মণং হোতি, অৱসেসপঞ্ঞত্তাৰম্মণকালে বহিদ্ধাৰম্মণং হোতি. নামগোত্তন্তি চেত্থ খন্ধপটিবদ্ধো সম্মুতিসিদ্ধো ব্যঞ্জনত্থো, ন ব্যঞ্জনং. ব্যঞ্জনঞ্হি সদ্দাযতনসঙ্গহিতত্তা পৰিত্তং হোতি. যথাহ ‘‘নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা পৰিত্তাৰম্মণা’’তি (ৱিভ. ৭৪৯).
১১৫৪. দিব্বসোতসমন্তি যস্মা পচ্চুপ্পন্নং, পৰিত্তঞ্চ ৰূপং আৰম্মণং কৰোতি, তস্মা পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং, পৰিত্তাৰম্মণঞ্চ হোতি, অত্তনো কুচ্ছিগতৰূপদস্সনে, পৰস্স হদযনিস্সিতলোহিতদস্সনাদীসু চ অজ্ঝত্তাৰম্মণং, বহিদ্ধাৰম্মণঞ্চ হোতি.
১১৫৫-৬. পৰিত্তাদীসু অট্ঠসূতি পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স ৱুত্তেসু অতীতাৰম্মণং ৱজ্জেত্ৱা অনাগতাৰম্মণং পক্খিপিত্ৱা অট্ঠসু. নিব্বত্তিস্সতি…পে… পজানতোতি ইমিনা নিব্বত্তক্খন্ধজাননমাহ. অনাগতংসঞাণস্স অনাগতমগোচৰং নত্থি. তম্পি হি অনাগতক্খন্ধখন্ধপটিবদ্ধেসু ধম্মেসু সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসমানগতিকমেৱ.
১১৬৩. জাননে নামগোত্তস্সাতি ‘‘অনাগতে মেত্তেয্যো নাম সম্মাসম্বুদ্ধো উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স সুব্ৰহ্মা নাম পিতা ভৱিস্সতি, ব্ৰহ্মৱতী নাম মাতা’’তিআদিনা নযেন নামগোত্তাদিজাননকালে.
১১৬৪-৫. পৰিত্তাদীসু পঞ্চসূতি পৰিত্তমহগ্গতঅতীতঅজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণৱসেন পঞ্চসু. কামকম্মস্সাতি কামাৱচৰকম্মস্স.
১১৬৯. ৱিৱিধত্থৱণ্ণপদন্তি নানপ্পকাৰঅত্থপদেহি, ব্যঞ্জনপদেহি চ সম্পন্নং. মধুৰত্থমতিনীহৰন্তি মধুৰত্থং অতিনীহৰঞ্চাতি পদচ্ছেদো.
ইতি অভিধম্মত্থৱিকাসিনিযা নাম
অভিধম্মাৱতাৰসংৱণ্ণনায
অভিঞ্ঞাৰম্মণনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.