৪. চতুত্থো পৰিচ্ছেদো
একৱিধাদিনিদ্দেসৱণ্ণনা
১২৭. ইতো পৰং পৱক্খামি, নযমেকৱিধাদিকং;
আভিধম্মিকভিক্খূনং, বুদ্ধিযা পন ৱুদ্ধিযা.
অহং ইতো পৰং ইতো পৰিচ্ছেদতো পৰং একৱিধাদিকং নযং আভিধম্মিকভিক্খূনং বুদ্ধিযা ৱুদ্ধিত্থায পৱক্খামি দেসেস্সামি.
১২৮. সব্বমেকৱিধং চিত্তং, ৱিজাননসভাৱতো সব্বং চিত্তং ৱিজাননসভাৱতো একৱিধং, দুৱিধঞ্চ ভৱে চিত্তং অহেতুকসহেতুকতো ইদং চিত্তং দুৱিধং ভৱেয্য.
১২৯. পুঞ্ঞাপুঞ্ঞৱিপাকা হি, কামে দস চ পঞ্চ চ হি সচ্চং কামে কামাৱচৰে কুসলাকুসলৱিপাকা দস পঞ্চ চ কিৰিযা তিস্সো ইতি সব্বে অট্ঠাৰস চিত্তুপ্পাদা অহেতুকা.
১৩০. অহেতুকতো চিত্তুপ্পাদতো সেসা একসত্ততি চিত্তুপ্পাদা সহেতুকাতি সহেতুকা নামাতি মহেসিনা তাদিনা অৱিপৰীতসভাৱেন হেতুৱাদিনা পচ্চযৱাদিনা নিদ্দিট্ঠা.
১৩১. সৱত্থুকাৱত্থুকতো সৱত্থুকঅৱত্থুকৱসেন তথা উভযৱসেন সৱত্থুকৱসেন, অৱত্থুকৱসেন চ সব্বং ৱুত্তপ্পকাৰেন চ মানসং তিৱিধং হোতি.
১৩২-৪. সব্বো কামৱিপাকো চ, ৰূপে পঞ্চদসাপি চ চিত্তুপ্পাদা আদিমগ্গো পঠমমগ্গো হসিতুপ্পাদো মনোধাতুকিৰিযাপি চ দোমনস্সদ্ৱযঞ্চাপি তেচত্তালীস মানসা ৱিনা ৱত্থুং ৱত্থুং ৱজ্জেত্ৱা ন উপ্পজ্জন্তি, একন্তেন সৱত্থুকা নাম. অৰূপাৱচৰৱিপাকা চ একন্তেন অৱত্থুকা, মযা ৱুত্ততো চিত্তুপ্পাদতো সেসানি দ্ৱেচত্তালীস চিত্তানি উভযথা সৱত্থুকাৱত্থুকৱসেন সিযুং.
১৩৫. একেকাৰম্মণং চিত্তং, পঞ্চাৰম্মণমেৱ চ চিত্তং ছড়াৰম্মণকঞ্চেতি এৱং ইমিনা মযা ৱুত্তপ্পকাৰেনাপি তিৱিধং চিত্তং সিযা.
১৩৬-৮. ৱিঞ্ঞাণানি চ দ্ৱে পঞ্চ, অট্ঠ লোকুত্তৰানি চ অভিঞ্ঞামানসং ঠপেত্ৱা সব্বং মহগ্গতঞ্চেৱাতি তেচত্তালীস চিত্তুপ্পাদা পন একেকাৰম্মণা ৱিঞ্ঞেয্যা ধীৰেন. তত্থ চিত্তে মনোধাতুত্তযং পঞ্চাৰম্মণং ঈৰিতং ভগৱতা. মযা ৱুত্তচিত্ততো সেসানি তেচত্তালীস চিত্তানি ছড়াৰম্মণিকানি মতানি সত্থুনা, তথা এৱং চিত্তং কুসলাকুসলাদিতো তিৱিধং. আদি-সদ্দেন অব্যাকতং গহেতব্বং.
১৩৯. অহেতুকং চিত্তং একহেতুকঞ্চ চিত্তং দ্ৱিহেতুকঞ্চ চিত্তং তিহেতুকঞ্চ চিত্তন্তি এৱং ইমিনা পকাৰেন চিত্তং চতুব্বিধং ৱিভাৱিনা ৱিঞ্ঞাতব্বং.
১৪০-২. হেট্ঠা মযাপি নিদ্দিট্ঠা অট্ঠাৰস চিত্তুপ্পাদা অহেতুকা, ৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসংযুত্তং চিত্তং একহেতুকং এৱং উদীৰিতং ভগৱতা. কামে কামাৱচৰে পুঞ্ঞৱিপাকক্ৰিযতো কুসলৱসেন চ ৱিপাকৱসেন চ কিৰিযাৱসেন চ দ্ৱাদসধা চিত্তুপ্পাদা অকুসলা চ দসধা চাতি বাৱীসতি চিত্তুপ্পাদা দুহেতুকা. কামে কামাৱচৰে পুঞ্ঞৱিপাকক্ৰিযতো পুঞ্ঞৱসেন চ ৱিপাকৱসেন চ কিৰিযাৱসেন চ দ্ৱাদসধা চিত্তুপ্পাদা. সব্বং মহগ্গতঞ্চেৱ অপ্পমাণং লোকুত্তৰচিত্তঞ্চ তিহেতুকং.
১৪৩-৫০. ৰূপীৰিযাপথৱিঞ্ঞত্তি-জনকাজনকাদিতোতি ৰূপইৰিযাপথৱিঞ্ঞত্তিজনকৱসেন ৰূপইৰিযাপথজনকৱসেন চ ৰূপজনকৱসেন চ তিকিচ্চাজনকৱসেন চাতিআদীহি পকাৰেহি সব্বং চিত্তং চতুব্বিধং হোতি. তত্থ তস্মিং চিত্তে দ্ৱাদসাকুসলা, কামধাতুযা কুসলা, তথা কামে দস কিৰিযা, অভিঞ্ঞামানসং দ্ৱযং, ইমে বাত্তিংস মানসা ৰূপানি সমুট্ঠাপেন্তি, ইৰিযাপথং কপ্পেন্তি, ৱিঞ্ঞত্তিং জনযন্তি. কুসলা মহগ্গতমানসা কিৰিযা চ মহগ্গতমানসা, অট্ঠ অনাসৱচিত্তানি, ছব্বীসতি চ মানসা ৰূপানি সমুট্ঠাপেন্তি, ইৰিযাপথং কপ্পেন্তি. চোপনং ন পাপেন্তি ৱিঞ্ঞত্তিং ন জনযন্তীতি অত্থো. ইমে চিত্তুপ্পাদা দুকিচ্চনিযতা, দস ৱিঞ্ঞাণে ঠপেত্ৱা দ্ৱীসু ভূমীসু ৱিপাকা মনোধাতুদ্ৱযসন্তীৰণত্তযমহাৱিপাকৰূপৱিপাকানং ৱসেন অট্ঠাৰস পাকা মনোধাতু কিৰিযা চেৱাতি ইমানি একূনৱীসতি চিত্তানি ৰূপানি সমুট্ঠাপেন্তি, ইতৰদ্ৱযং ন কৰোন্তি, পুন দ্ৱেপঞ্চৱিঞ্ঞাণা পঠমং ‘‘দস ৱিঞ্ঞাণে’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘পুনা’’তি ৱুত্তা. অৰূপীসু ৱিপাকা চ সব্বেসং সত্তানং পটিসন্ধিচিত্তঞ্চ অৰহতো চুতিচিত্তঞ্চ ইমে সোড়স মানসা তিকিচ্চানি ন কৰোন্তি.
১৫১. একদ্ৱিতিচতুট্ঠান-পঞ্চট্ঠানপ্পভেদতো এককিচ্চদ্ৱিকিচ্চতিকিচ্চচতুকিচ্চপঞ্চকিচ্চভেদেন পঞ্চধা চিত্তং পঞ্চপকাৰং চিত্তং পঞ্চনিম্মললোচনো বুদ্ধো অক্খাসি কথেসি.
১৫২. কুসলাকুসলা সব্বে, চিত্তুপ্পাদা মহাক্ৰিযা;
মহগ্গতা ক্ৰিযা চেৱ, চত্তাৰো ফলমানসা.
১৫৩. সব্বেৱ পঞ্চপঞ্ঞাস চিত্তুপ্পাদা জৱনট্ঠানতোযেৱ জৱনকিচ্চৱসেনেৱ একট্ঠানে এককিচ্চে নিপ্পপঞ্চেন সত্থুনা তণ্হামানদিট্ঠিৱিৰহিতেন সত্থুনা নিযামিতা কথিতা.
১৫৪. পুন দ্ৱেপঞ্চৱিঞ্ঞাণা চিত্তুপ্পাদা দস্সনে সৱনে তথা ঘাযনে সাযনট্ঠানে ফুসনে পটিপাটিযা সত্থুনা নিযামিতা.
১৫৫. মনোধাতুত্তিকং আৱজ্জনে পটিচ্ছনে, এতে অট্ঠসট্ঠি চিত্তুপ্পাদা একট্ঠানিকতং এককিচ্চভাৱং গতা পত্তা ভৱন্তি.
১৫৬-৮. চিত্তদ্ৱযং দ্ৱিট্ঠানিকং নাম উদীৰিতং ভগৱতা, সোমনস্সযুতং চিত্তং পঞ্চদ্ৱাৰে সন্তীৰণং সিযা. ছদ্ৱাৰে তদালম্বণঞ্চ বলৱাৰম্মণে অতিমহন্তাৰম্মণে সতি সিযা, তথা ৱোট্ঠব্বনং পঞ্চদ্ৱাৰেসু ৱোট্ঠব্বনং হোতি. মনোদ্ৱাৰেসু পন সব্বেসং আৰম্মণানং আৱজ্জনং হোতি, ইদং চিত্তদ্ৱযং দ্ৱিট্ঠানিকং নাম হোতি.
১৫৯. পটিসন্ধিযা ঠানতো পটিসন্ধিযা কিচ্চৱসেন ভৱঙ্গস্স ঠানতো ভৱঙ্গস্স কিচ্চৱসেন চুতিযা ঠানতো চুতিযা কিচ্চৱসেন তে মহগ্গতৱিপাকা নৱ তিট্ঠানিকা তিকিচ্চাতি মুনিনা মতা.
১৬০-৩. অট্ঠ কামা মহাপাকা, পটিসন্ধিভৱঙ্গতো পটিসন্ধিভৱঙ্গৱসেন তদাৰম্মণতো চেৱ তদাৰম্মণৱসেন চ এৱ চুতিট্ঠানৱসেন চ অট্ঠ চিত্তানি চতুট্ঠানিকচিত্তানি হোন্তি, ইতি ৱচনং ধীৰো নিদ্দিসে, কুসলাকুসলপাকোপেক্খাসহগতদ্ৱযং পঞ্চদ্ৱাৰে সন্তীৰণং ভৱে, ছদ্ৱাৰিকেসুপি বলৱাৰম্মণে সতি তদাৰম্মণতা সিযা. পটিসন্ধিভৱঙ্গানং ঠানৱসেন চ চুতিট্ঠানৱসেন চ ইদং চিত্তদ্ৱযং পঞ্চট্ঠানিকচিত্তং নামাতি উদীৰিতং মুনিনা.
১৬৪. পঞ্চকিচ্চং দ্ৱযং চিত্তং, অট্ঠকং পন চতুকিচ্চং, নৱকং তিকিচ্চং, দ্ৱে চিত্তুপ্পাদা দ্ৱিকিচ্চা, ইমেসং ইমেহি চিত্তুপ্পাদেহি সেসং এককং কিচ্চং.
১৬৫. ভৱঙ্গাৱজ্জনঞ্চেৱ, দস্সনং সম্পটিচ্ছনং;
সন্তীৰণং ৱোট্ঠব্বনং, জৱনং ভৱতি সত্তমং.
১৬৬. ছব্বিধং হোতি তং ছন্নং তং চিত্তং ছন্নং চক্খুসোতঘানজিৱ্হাকাযমনোৱিঞ্ঞাণানং পভেদতো ছব্বিধং হোতি, চক্খুসোতঘানজিৱ্হাকাযমনোধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতূনং সত্তন্নং ৱসেন চিত্তং সত্তধা হোতি.
১৬৭. একেকাৰম্মণং ছক্কং, পঞ্চাৰম্মণভেদতো ছড়াৰম্মণতো চেৱ ছড়াৰম্মণচিত্তৱসেন মনো চিত্তং অট্ঠৱিধং হোতি.
১৬৮. তত্থ তস্মিং চিত্তে দ্ৱেপঞ্চৱিঞ্ঞাণা একেকগোচৰা হোন্তি, দ্ৱে চিত্তুপ্পাদা ৰূপাৰম্মণিকা, দ্ৱে দ্ৱে চিত্তুপ্পাদা সদ্দাদিগোচৰা.
১৬৯. পঞ্চাভিঞ্ঞাৱিৱজ্জিতং সব্বং মহগ্গতং, সব্বং লোকুত্তৰঞ্চ ইতি ইদং চিত্তং একেকাৰম্মণং ভৱে.
১৭০. ইদং ছক্কং একেকাৰম্মণং ৱিভাৱিনা ঞেয্যং, মনোধাতুত্তযং পঞ্চাৰম্মণিকং নাম ভৱে.
১৭১. কামাৱচৰচিত্তানি চত্তালীসং তথা একেকং সব্বানি অভিঞ্ঞানি চ ছড়াৰম্মণিকানীতি ছড়াৰম্মণিকানি নাম পণ্ডিতেন ৱিঞ্ঞেয্যানি.
১৭২. সত্তৱিঞ্ঞাণধাতূসু পচ্ছিমং মনোৱিঞ্ঞাণধাতুঞ্চ কুসলাকুসলাব্যাকতৱসেন তিধা কত্ৱা নৱৱিধং চিত্তং হোতি.
১৭৩. মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা ভেদো পুঞ্ঞাপুঞ্ঞৱসেনেৱ ৱিপাককিৰিযভেদতো ছসত্ততিৱিধো হোতি.
১৭৪. মনোধাতুং ৱিপাককিৰিযভেদতো দ্ৱিধা কত্ৱা পুব্বে ৱুত্তেহি নৱধা চিত্তেহি মানসং দসধা হোতি.
১৭৫. পচ্ছিমং ধাতুদ্ৱযং মনোধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতুদ্ৱযং, মনোধাতুং কুসলৱিপাকঅকুসলৱিপাককিৰিযাৱসেন তিধা কত্ৱা, মনোৱিঞ্ঞাণধাতুঞ্চ কুসলাকুসলাব্যাকতৱসেন তিৱিধা কত্ৱা চক্খুসোতঘানজিৱ্হাকাযৱিঞ্ঞাণেহি সহ চিত্তং একাদসৱিধং হোতি, ইতি ইদং ৱচনং পণ্ডিতো পৰিদীপযে.
১৭৬. মনোৱিঞ্ঞাণধাতুম্পি কুসলাকুসলাদিতো কুসলাকুসলৱিপাককিৰিযাৱসেন চতুধা ৱিভজিত্ৱান তং চিত্তং চক্খুসোতঘানজিৱ্হাকাযৱিঞ্ঞাণেহি সহ তিপ্পকাৰায মনোধাতুযা চ সহ দ্ৱাদসধাপি ধীৰো ৱদে.
১৭৭-৯. চিত্তং চুদ্দসট্ঠানভেদেন চুদ্দসধা ভৱে, পটিসন্ধিযা ৱসেন চ ভৱঙ্গৱসেন চ চুতিযা ৱসেন চ আৱজ্জনস্স ৱসেন চ পঞ্চন্নং দস্সনাদীনং কিচ্চানং ৱসেন চ সম্পটিচ্ছনচেতসো ৱসেন চ সন্তীৰণস্স ৱসেন চ ৱোট্ঠব্বনজৱনানং ৱসেন চ, যথা এৱং তদাৰম্মণচিত্তস্স ৱসেন চাতি এৱং ইমিনা পকাৰেন ঠানভেদতো কিচ্চভেদেন চুদ্দসধা চিত্তং হোতি, ইতি ইদং ৱচনং ধীৰো পৰিদীপযে পৰিদীপেয্য.
১৮০. ভূমিপুগ্গলনানত্তৱসেন ভূমিনানত্তৱসেন, পুগ্গলনানত্তৱসেন চ চিত্তানং পৱত্তিতো ইদং চিত্তং বহুধা হোতি, ইতি ৱচনঞ্চ ধীৰো ৱিভাৱযে পকাসেয্য.
১৮১. ইধ ইমস্মিং সাসনে যো ভিক্খু মতিমা ইমস্মিং একৱিধাদিনযে কুসলো ছেকো হোতি, অভিধম্মে পৱত্তা অত্থা তস্স ভিক্খুনো হত্থগতা হত্থপৱিট্ঠা আমলকা ৱিয সুদ্ধমণিকা ৱিয হোন্তি.
ইতি অভিধম্মাৱতাৰটীকায
একৱিধাদিনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চতুত্থো পৰিচ্ছেদো.