১৪. চুদ্দসমো পৰিচ্ছেদো

ৰূপাৱচৰসমাধিভাৱনানিদ্দেসৱণ্ণনা

৭৮৯. এৱং পৰমত্থসম্মুতিৱসেন উভযথাপি সব্বধম্মে সঙ্খেপতো দস্সেত্ৱা ইদানি যস্মা তেসু উগ্গহণপৰিচ্ছেদাদিৱসেন কতপৰিচযেন অত্থকামেন কুলপুত্তেন একংসতো ভাৱনায অভিযোগো কাতব্বো, তস্মা ভাৱনানযং সঙ্খেপতো দস্সেতুমাৰভন্তো আহ ‘‘ভাৱনানয’’ন্তিআদি. তত্থ ভাৱনানযন্তি লোকিযলোকুত্তৰভাৱনানযং, কুসলধম্মানং ৱড্ঢনক্কমন্তি অত্থো. দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকং হিতং আনযতি উপনেতীতি হিতানযো, তং হিতানযং. মানযন্তি মানেন্তো. দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকত্থেহি অনুসাসনতো সত্তানং সুখং আনেতীতি সুখানযো, তং সুখানযং. পৰমং ব্যাকৰোমি, পৰমং ভাৱনানযন্তি ৱা যোজনা.

৭৯০. মনুস্সানং ধম্মতো উত্তৰং ঞাণদস্সনন্তি সম্বন্ধো. তত্থ মনুস্সানং ধম্মা নাম মনুস্সানং পকতিধম্মভূতা দস কুসলকম্মপথা, ততো উত্তৰং ঞাণদস্সনং নাম মহগ্গতলোকুত্তৰধম্মা. তে হি জাননট্ঠেন ঞাণং, পচ্চক্খতো ৱিয দস্সনট্ঠেন চ দস্সনন্তি অধিপ্পেতা. ‘‘উত্তৰিমনুস্সান’’ন্তি ৱা যথাঠিতৱসেনেৱ সম্বন্ধো. বালমনুস্সাদিতো উত্তৰিমনুস্সানং ঝাযীনঞ্চেৱ অৰিযানঞ্চাতি অত্থো.

৭৯১. সঙ্কস্সৰসমাচাৰেতিআদীহি সীলৱিসুদ্ধিযা পযোজনদস্সনং. তত্থ সঙ্কায সৰিতব্বো সমাচাৰো অস্সাতি সঙ্কস্সৰসমাচাৰো. যং কিঞ্চি লামককম্মং দিস্ৱা ‘‘ইদং অসুকেন কতং ভৱিস্সতী’’তি এৱং পৱত্তেতব্বায সঙ্কায অত্তনো ৱা পৰে যংকিঞ্চি মন্তেন্তে দিস্ৱা ‘‘মম ইদঞ্চিদঞ্চ অসাৰুপ্পং জানিত্ৱা মন্তেতী’’তি এৱং পৱত্তসঙ্কায উপগন্তব্বসমাচাৰোতি অত্থো. দুস্সীলেতি এতদেৱ ৱিভাৱেতুং ‘‘সীলৱজ্জিতে’’তি ৱুত্তং. দুস্সীলেতি ৱা দূসিতসীলে খণ্ডাদিভাৱং উপগতসীলে. সীলৱজ্জিতেতি সব্বেন সব্বং সীলৱিৰহিতে. নত্থি ঝানন্তি লোকিযজ্ঝানম্পি তাৱ নত্থি. কুতো মগ্গোতি লোকুত্তৰমগ্গো কুতো, কেন কাৰণেন লোকুত্তৰধম্মানং হেতুযেৱ ৱিজ্জতীতি অত্থো.

৭৯২. চৰন্তি তস্মিং সীলে পৰিপূৰকাৰিতায পৱত্তন্তীতি চাৰিত্তং. ৱাৰিতং তাযন্তি ৰক্খন্তি তেন, ৱাৰিততো ৱা অত্তানং তাযতীতি ৱাৰিত্তং. যং ভগৱতা ‘‘ইদং কাতব্ব’’ন্তি পঞ্ঞত্তিসিক্খাপদপূৰণং, ইদং চাৰিত্তং নাম. যং ‘‘ন কাতব্ব’’ন্তি পটিক্খিত্তং, তস্স অকৰণং ৱাৰিত্তং নাম. অচ্ছিদ্দন্তিআদীসু যস্স সত্তসু আপত্তিক্খন্ধেসু মজ্ঝে সিক্খাপদং ভিন্নং, তস্স সীলং ছিদ্দসাটকো ৱিয ছিদ্দং নাম হোতি, তব্বিপৰীতং অচ্ছিদ্দং. যস্স আদিম্হি ৱা অন্তে ৱা ভিন্নং, তস্স পৰিযন্তে ছিন্নসাটকো ৱিয খণ্ডং নাম হোতি, তদঞ্ঞং অক্খণ্ডং. কমস্স আদৰকৰণৱসেন অক্খণ্ডন্তি, কমৱিলঙ্ঘনৱসেন ‘‘অক্খণ্ডমচ্ছিদ্দ’’ন্তি ৱা পাঠো. অকম্মাস-গ্গহণেন অসবলত্তম্পি ৱুত্তং, সবলকম্মাসানং ভেদস্স অপ্পমত্তকভাৱতো. এত্তকো হি তেসং ৱিসেসো. যস্স পটিপাটিযা দ্ৱে তীণি সিক্খাপদানি ভিন্নানি, তস্স পিট্ঠিযা, কুচ্ছিযা ৱা উট্ঠিতেন ৱিসভাগৱণ্ণেন কাড়ৰত্তাদীনং অঞ্ঞতৰেন সবলৱণ্ণা গাৱী ৱিয সবলং নাম হোতি. যস্স অন্তৰন্তৰা ভিন্নানি, তস্স অন্তৰন্তৰা ৱিসভাগৱণ্ণবিন্দুচিত্ৰগাৱী ৱিয কম্মাসং নাম হোতি. যং পন তথাৱিধং ন হোতি, তং ‘‘অসবলং অকম্মাস’’ন্তি ৱুচ্চতি. অনিন্দিতন্তি ইমিনা ভুজিস্সৱিঞ্ঞুপ্পসত্থঅপৰামট্ঠসমাধিসংৱত্তনিকভাৱে সঙ্গণ্হাতি. তত্থ ‘‘ইমিনাহং সীলেন ৱা ৱতেন ৱা ব্ৰহ্মচৰিযেন ৱা দেৱো ৱা ভৱিস্সামি দেৱঞ্ঞতৰো ৱা’’তি এৱং তণ্হায অপৰামট্ঠং তণ্হাদাসব্যতো মোচিতত্তা ভুজিস্সং নাম. অদাসঞ্হি লোকে ভুজিস্সোতি ৱদন্তি. যথাৱুত্তগুণপাৰিপূৰিযা বুদ্ধাদীহি ৱিঞ্ঞূহি পসংসিতব্বন্তি ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থং. তণ্হাদিট্ঠীহি অপৰামট্ঠং ঠিতিভাগিযং অপৰামট্ঠং নাম. ঝানাদীনং পচ্চযো ভৱিতুং সমত্থং ৱিসেসভাগিযং সমাধিসংৱত্তনিকং নাম.

৭৯৩-৭. ৱিৱেকসুখন্তি কাযচিত্তূপধিৱিৱেকসুখং. কাযৱিৱেকসুখম্পি হি সম্পন্নসীলস্সেৱ দুস্সীলস্স সুঞ্ঞাগাৰাদীসু ৱসতোপি ভেৰৱাৰম্মণাদিআপাথগমনেন দুক্খস্সেৱ ৱিসেসতো সম্পজ্জনতো. অলঙ্কাৰো অনুত্তৰোতি দেৱব্ৰহ্মৰাজৰাজমহামত্তাদীনং মজ্ঝে অনঞ্ঞসাধাৰণসোভাপটিলাভহেতুতায নিৰুত্তৰো অলঙ্কাৰৱিসেসো. ৰতনন্তি চক্কৱত্তীনং চক্কৰতনাদিতোপি সৱিসেসং ৰতিজননতো অনুত্তৰং ৰতনং. চক্কৰতনাদিকঞ্হি ৱট্টনিস্সিতমেৱ ৰতিং জনেতি, ইদং পন ৱিৱট্টনিস্সিতম্পি জনেতীতি ৱিসেসতো ৰতিজনকং হোতি. ইচ্ছিতিচ্ছিতস্স সম্পত্তিৱিসেসস্স নিপ্ফাদনতো চিন্তামণিসমন্তি চিন্তামণি. যানন্তি সংসাৰকন্তাৰতৰণে যানং. সীতলন্তি চিত্তসীতিভাৱকৰণেন সীতলং. কিলেসমলধোৱনন্তি গঙ্গাযমুনাদীহিপি দুব্বিসোধনীযস্স কিলেসকালুসিযস্স ধোৱনং. গুণানং মূলভূতন্তি সব্বেসম্পি লোকিযলোকুত্তৰগুণানং মূলভূতং. ‘‘সীলে পতিট্ঠায (সং. নি. ১.২৩), কো চাদি কুসলানং ধম্মানং, সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধ’’ন্তি (সং. নি. ৫.৩৬৯) চ আদিৱচনঞ্হেত্থ নিদস্সনং. দোসানং ৱীতিক্কমৱত্থুভূতস্স বলস্স ৱিনাসনতো দোসানং বলঘাতি.

তস্মাতি যস্মা এৱংৱিধানিসংসসম্পন্নং সীলং, তস্মা. দুৱিধলক্খণন্তি ওক্খিত্তচক্খুঅপ্পসদ্দাদিৱসেন কাযকম্মাদীনং অৱিপ্পকিণ্ণতাসাধনতো সমাধানলক্খণং, কুসলধম্মানং মূলভাৱতো পতিট্ঠানলক্খণন্তি এৱং দুৱিধলক্খণং, চাৰিত্তৱাৰিত্তৱসেন ৱা দুৱিধসভাৱন্তি অত্থো. অত্থানং কামেতি তস্স হিতাসীসনৱসেনাতি অত্থকামো. পিযং সীলমস্সাতি পিযসীলো.

৭৯৮-৯. কাতব্বো পলিবোধস্সুপচ্ছেদোতি সম্বন্ধো. কতিৱিধো পনাযং পলিবোধো, কিং সৰূপো চাতি আহ ‘‘পলিবোধা দসা’’তিআদি, ‘‘আহ মহাঅট্ঠকথায’’ন্তি অধিপ্পাযো. তত্থ আৱাসোতি একম্পি ওৱৰকং আদিং কত্ৱা যাৱ সকলোপি সঙ্ঘাৰামো, সো তত্থ পটিবদ্ধচিত্তস্স পলিবোধো, ন ইতৰস্স. কুলন্তি ঞাতিকুলং ৱা উপট্ঠাককুলং ৱা, তং তেহি সংসট্ঠৱিহৰতোৱ পলিবোধো. লাভোতি চত্তাৰো পচ্চযা, তেপি তত্থ সাপেক্খস্সেৱ পলিবোধা. গণোতি সুত্তন্তিকগণো ৱা আভিধম্মিকগণো ৱা. সো উদ্দেসপৰিপুচ্ছাদানেন সমণধম্মস্স ওকাসালাভিনো পলিবোধো. কম্মন্তি নৱকম্মং, তং কৰোন্তেন ৱড্ঢকিআদীহি লদ্ধালদ্ধং জানিতব্বং, কতাকতে উস্সুক্কং আপজ্জিতব্বন্তি সব্বথাপি পলিবোধো. অদ্ধানন্তি মগ্গগমনচিত্তস্স দুব্বিনোদনীযতায তং সমণধম্মস্স পলিবোধো. ঞাতীতি এত্থ কুল-গ্গহণেন ঞাতিকুলস্সপি গহিতত্তা একেকা ঞাতি ইধ গহিতাতি দট্ঠব্বা. যে পন ৱিহাৰে আচৰিযুপজ্ঝাযাদযো, ঘৰে মাতাদযো, তে গিলানা পলিবোধা. আবাধোতি যো কোচি ৰোগো, সো বাধযমানো পলিবোধো. গন্থোতি পৰিযত্তিপৰিহৰণং, তং সজ্ঝাযাদীহি নিচ্চব্যাৱটস্সেৱ পলিবোধো. ইদ্ধীতি পোথুজ্জনিকইদ্ধি. সা হি দুপ্পৰিহাৰা অপ্পমত্তকেনেৱ ভিজ্জতি, অযং পন ৱিপস্সনায পলিবোধো, ন সমাধিস্স সমাধিং পত্ৱা পটিলভিতব্বত্তা. তেতি তে পলিবোধা.

৮০০-২. পলিবোধস্সুপচ্ছেদং কত্ৱাতি এত্থ পঠমো তত্থ নিৰপেক্খচিত্ততায, দুতিযো অসংসগ্গেন, ততিযো লাভসক্কাৰুপ্পত্তিট্ঠানং পহায অঞ্ঞত্থ গমনেন, চতুত্থো যথাৰদ্ধগন্থসমাপনেন, অঞ্ঞস্স সঙ্গাহণেন ৱা, পঞ্চমো যথাৰদ্ধকম্মস্স নিট্ঠাপনেন, সঙ্ঘাদীনং নিয্যাতনেন ৱা, ছট্ঠো গন্ত্ৱা কিচ্চতীৰণেন, সত্তমো উপট্ঠহিত্ৱা ঞাতীনং পাকতিককৰণেন, অট্ঠমো ভেসজ্জকৰণেন, ৱীৰিযাধিট্ঠানেন ৱা, নৱমদসমা তত্থ অব্যাৱটতায উপচ্ছিন্দিতব্বা. উপসঙ্কমিতব্বোতি যত্থ সো ৱসতি, তত্থ উপসঙ্কমনৱিধিঞ্চেৱ উপসঙ্কমন্তেন পটিপজ্জিতব্বৱিধানঞ্চ ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং. ইতো পৰঞ্হি গন্থৱিত্থাৰপৰিহৰণত্থং ৱিসুদ্ধিমগ্গে আগতৱিত্থাৰং পহায পদত্থৱণ্ণনমত্তং কৰিস্সাম. কম্মট্ঠানস্সাতি এত্থ যোগকম্মস্স পৱত্তিট্ঠানতায, উপৰূপৰিভাৱনাকম্মস্স কাৰণভাৱতো চ কম্মট্ঠানং. তং পন সব্বত্থকপাৰিহাৰিযৱসেন দুৱিধং. তত্থ মেত্তা, মৰণস্সতি, অসুভসঞ্ঞা চ সব্বত্থ অত্থযিতব্বতো ইচ্ছিতব্বতো সব্বত্থককম্মট্ঠানং নাম. চৰিযানুকূলং পন যং কিঞ্চি কম্মট্ঠানং নিচ্চং পৰিহৰিতব্বত্তা পাৰিহাৰিযকম্মট্ঠানং নাম. ইমং দুৱিধং কম্মট্ঠানং যো দেতি, অযং কম্মট্ঠানস্স দাযকো, সোপি ঈদিসো পৰিযেসিতব্বোতি দস্সেতুং ‘‘পিযো গৰূ’’তিআদি ৱুত্তং. পিযোতি সীলসম্পদাদীহি সত্তানং পিযাযিতব্বো. গৰূতি ততোযেৱ গৰুকাতব্বো পাসাণচ্ছত্তং ৱিয গৰুং কত্ৱা দট্ঠব্বো. ভাৱনীযোতি সম্ভাৱনীযো. ৱত্তাতি কিঞ্চি আলসিযম্পি দিস্ৱা চোদেত্ৱা ওৱাদৱসেন ৱদনসীলো. ৱচনক্খমোতি পটিপুচ্ছক্খমো, পটিপুচ্ছিতো অসংহীৰো হুত্ৱা সম্ভাসনক্খমোতি ৱুত্তং হোতি. গম্ভীৰঞ্চ কথং কত্তাতি তিৰচ্ছানকথং অকথেত্ৱা দসকথাৱত্থুপটিসংযুত্তং গম্ভীৰমেৱ কথং কত্তা. নো চট্ঠানে নিযোজকোতি অপ্পৱত্তিতব্বট্ঠানভূতে অহিতে ন নিযোজকো. এৱমাদিগুণোপেতন্তি আদি-সদ্দেন সদ্ধাসম্পদাদিগুণযোগং দস্সেতি. কালেনাতি অত্তনো, আচৰিযস্স চ সপ্পাযকালেন.

৮০৩. ৱত্তং কত্ৱাতি আচৰিযস্স নৱকমহল্লকভাৱানুৰূপেন খন্ধকে আগতং আচৰিযৱত্তং কত্ৱা. ইদানি আচৰিযেন পটিপজ্জিতব্বৱিধিং দস্সেতুং ‘‘তেনাপী’’তিআদি ৱুত্তং. তেনাপীতি কম্মট্ঠানদাযকেনপি. চৰিতং ঞত্ৱা দাতব্বন্তি চেতোপৰিযঞাণলাভিনা তস্স চিত্তাচাৰং, হদযলোহিতং ৱা পস্সিত্ৱা ইতৰেন ‘‘ত্ৱং কিংচৰিতোসি, কে ৱা পন তে ধম্মা বহুলং সমুদাচৰন্তী’’তিআদিনা পটিপুচ্ছিত্ৱা তস্স চৰিতং জানিত্ৱা তদনুৰূপেন দাতব্বং.

৮০৪. ইৰিযাপথাদিতোপি কেসঞ্চি চৰিতং জানিতুং সক্কা, তং পন ন একন্তিকং, ‘‘চৰিতং ঞত্ৱা’’তি ৱুত্তং, কতমং পন তং, কতিৱিধা ৱাতি আহ ‘‘চৰিতং পনিদং ৰাগদোসমোহৱসেনা’’তিআদি. উস্সন্নভাৱেন সন্তানে চৰতীতি চৰিতং, অসতি পটিপক্খভাৱনাযং সন্তানে পৱত্তনাৰহা ৰাগাদযো.

৮০৫. ৱোমিস্সকনযাতি সম্পযোগৱসেন, একসন্ততিপৰিযাপন্নতাৱসেন চ নেসং সংসগ্গভেদা. চতুসট্ঠি ভৱন্তীতি –

‘‘ৰাগাদিকে তিকে সত্ত, সত্ত সদ্ধাদিকে তিকে;

একদ্ৱিতিকমূলম্হি, মিস্সতো সত্তসত্তক’’ন্তি –

এৱং ৱুত্তেহি নৱহি সত্তকেহি যথাৰহং ৱিভজিযমানা তেসট্ঠি দিট্ঠিযা সদ্ধিং চতুসট্ঠি ভৱন্তি. তথা হি ৱুত্তং উপনন্দত্থেৰেন –

‘‘ৰাগো দোসো চ মোহো চ, ৰাগেন পটিঘোপি চ;

সদ্ধিং ৰাগেন মোহো চ, মোহোপি পটিঘেন চ.

‘‘ৰাগাদিত্তযমেকন্তি, সত্ত ৰাগাদিকে তিকে;

সদ্ধা বুদ্ধি চ তক্কো চ, সদ্ধিং সদ্ধায বুদ্ধি চ.

‘‘সদ্ধায তক্কনঞ্চেৱ, বুদ্ধিযা তক্কনম্পি চ;

সদ্ধাদিত্তযমেকন্তি, সত্ত সদ্ধাদিকে তিকে.

‘‘ৰাগাদিকং তিকঞ্চেক-মেকদ্ৱিতিকভেদতো;

সদ্ধাবুদ্ধিৱিতক্কেহি, যথাযোগং ৱিমিস্সিয.

‘‘একমূলে দ্ৱিমূলে চ, পচ্চেকং সত্তকত্তযং;

তিমূলে সত্তকঞ্চেকং, ঞেয্যং তং সত্তসত্তকং.

‘‘সদ্ধিং ৰাগেন সদ্ধা চ, সদ্ধিং তেনেৱ বুদ্ধি চ;

তেনেৱ তক্কনং তেন, সদ্ধাবুদ্ধি চ তেন চ.

‘‘সদ্ধাসঙ্কপ্পনং তেন, বুদ্ধিসঙ্কপ্পনম্পি চ;

ৱিমিস্সেত্ৱান তেনেৱ, সদ্ধাবুদ্ধিৱিতক্কনং.

‘‘ৰাগমূলনযে চেৱ-মেকং সত্তকমুদ্দিসে;

সদ্ধিং দোসেন সদ্ধা চ, সদ্ধিং তেনেৱ বুদ্ধি চ.

‘‘তেনেৱ তক্কনং তেন, সদ্ধাবুদ্ধি চ তেন চ;

সদ্ধাসঙ্কপ্পনং তেন, বুদ্ধিসঙ্কপ্পনম্পি চ.

‘‘ৱিমিস্সেত্ৱান তেনেৱ, সদ্ধাবুদ্ধিৱিতক্কনং;

দোসমূলনযে চেৱ-মেকং সত্তকমুদ্দিসে.

‘‘সদ্ধিং মোহেন সদ্ধা চ, সদ্ধিং তেনেৱ বুদ্ধি চ;

তেনেৱ তক্কনং তেন, সদ্ধাবুদ্ধি চ তেন চ.

‘‘সদ্ধাসঙ্কপ্পনং তেন, বুদ্ধিসঙ্কপ্পনম্পি চ;

ৱিমিস্সেত্ৱান তেনেৱ, সদ্ধাবুদ্ধিৱিতক্কনং.

‘‘মোহমূলনযে চেৱ-মেকং সত্তকমুদ্দিসে;

একমূলে নযে চেৱং, ঞেয্যং তং সত্তকত্তযং.

‘‘মিস্সেত্ৱা ৰাগদোসেহি, সদ্ধা তেহেৱ বুদ্ধি চ;

তেহি সঙ্কপ্পনং তেহি, সদ্ধাবুদ্ধি চ তেহি চ.

‘‘সদ্ধাসঙ্কপ্পনং তেহি, বুদ্ধিসঙ্কপ্পনম্পি চ;

তেহি দ্ৱীহেৱ মিস্সেত্ৱা, সদ্ধাবুদ্ধিৱিতক্কনং.

‘‘ৰাগদোসনযে চেৱ-মেকং সত্তকমুদ্দিসে;

মিস্সেত্ৱা ৰাগমোহেহি, সদ্ধা তেহেৱ বুদ্ধি চ.

‘‘তেহি সঙ্কপ্পনং তেহি, সদ্ধাবুদ্ধি চ তেহি চ;

সদ্ধাসঙ্কপ্পনং তেহি, বুদ্ধিসঙ্কপ্পনম্পি চ.

‘‘তেহি দ্ৱীহেৱ মিস্সেত্ৱা, সদ্ধাবুদ্ধিৱিতক্কনং;

ৰাগমোহনযে চেৱ-মেকং সত্তকমুদ্দিসে.

‘‘মিস্সেত্ৱা দোসমোহেহি, সদ্ধা তেহেৱ বুদ্ধি চ;

তেহি সঙ্কপ্পনং তেহি, সদ্ধাবুদ্ধি চ তেহি চ.

‘‘সদ্ধাসঙ্কপ্পনং তেহি, বুদ্ধিসঙ্কপ্পনম্পি চ;

তেহি দ্ৱীহেৱ মিস্সেত্ৱা, সদ্ধাবুদ্ধিৱিতক্কনং.

‘‘দোসমোহনযে চেৱ-মেকং সত্তকমুদ্দিসে;

দ্ৱিমূলম্হি নযে চেৱং, ঞেয্যং তং সত্তকত্তযং.

‘‘ৰাগপ্পটিঘমোহেহি, সদ্ধা তেহেৱ বুদ্ধি চ;

তেহি সঙ্কপ্পনং তেহি, সদ্ধাবুদ্ধি চ তেহি চ.

‘‘সদ্ধাসঙ্কপ্পনং তেহি, বুদ্ধিসঙ্কপ্পনম্পি চ;

তেহি তীহেৱ মিস্সেত্ৱা, সদ্ধাবুদ্ধিৱিতক্কনং.

‘‘তিমূলম্হি নযে চেৱ-মেকং সত্তকমুদ্দিসে;

এৱং তেসট্ঠি হোতীতি, ৱিঞ্ঞেয্যং নৱসত্তকং;

দিট্ঠিযাপি চ হোতেৱ, চতুসট্ঠীতি কেচনা’’তি.

৮০৬-৭. ননু চ ‘‘চৰিতং ঞত্ৱা দাতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং, কিংচৰিতস্স পন কিং কম্মট্ঠানং অনুকূলন্তি ইমং অনুযোগং সন্ধায তংতংচৰিতানুকূলকম্মট্ঠানং দস্সেত্ৱা পুন তস্স গণনতো অপ্পনাৱহতো ঝানপ্পভেদতো সমতিক্কমতো ৱড্ঢনাৱড্ঢনতো আৰম্মণতো ভূমিতো গহণতো পচ্চযতো ভেদং দস্সেতুং ‘‘অসুভা চা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ দস অসুভাতি উদ্ধুমাতকং ৱিনীলকং ৱিপুব্বকং ৱিচ্ছিদ্দকং ৱিক্খাযিতকং ৱিক্খিত্তকং হতৱিক্খিত্তকং লোহিতকং পুড়ৱকং অট্ঠিকন্তি ইমে দস. তথা কাযগতাসতি চাতি ইমে একাদস ৰাগৱিক্খম্ভনস্স উপাযভাৱতো ৰাগচৰিতস্স অনুকূলা. অসুভ-গ্গহণেন চেত্থ তদাৰম্মণসমাধিপুব্বঙ্গমং কম্মট্ঠানং গহিতং. এৱং সেসেসুপি যথাৰহং দট্ঠব্বং. অপ্পমাণসত্তাৰম্মণত্তা অপ্পমঞ্ঞা, মেত্তা কৰুণা মুদিতা উপেক্খাতি চতুন্নং ব্ৰহ্মৱিহাৰানমেতং অধিৱচনং. তে পন সৱণ্ণকসিণা নীলকসিণং পীতকসিণং লোহিতকসিণং ওদাতকসিণন্তি ইমেহি চতূহি ৱণ্ণকসিণেহি সহিতা অট্ঠ দোসৱিক্খম্ভনুপাযভাৱতো, অপ্পটিঘাতৱিসযত্তা চ দোসচৰিতস্স অনুকূলা.

৮০৮. তং…পে… পনেককন্তি এত্থ এককন্তি ইদং অনুস্সতিঅপেক্খং, অনুস্সতীসু একন্তি অত্থো, ন মোহচৰিতৱিতক্কচৰিতাপেক্খং তেসং অঞ্ঞস্সাপি অনুকূলস্স লব্ভনতো. তং পন মোহচৰিতস্স, ৱিতক্কচৰিতস্স চ গণনবলেন চিত্তস্স পতিট্ঠানতো অনুকূলং.

৮০৯-১১. পুৰিমা…পে… দেহিনোতি ‘‘বুদ্ধানুস্সতি ধম্মানুস্সতি সঙ্ঘানুস্সতি সীলানুস্সতি চাগানুস্সতি দেৱতানুস্সতী’’তি ইদং পাড়িক্কমেন পুৰিমং অনুস্সতিছক্কং সদ্ধাচৰিতস্স অতিসপ্পাযৱসেন অনুকূলং. মৰণূপসমাযুত্তা সতীতি মৰণে, উপসমে চ যুত্তা সতি, মৰণানুস্সতি, উপসমানুস্সতি চাতি ৱুত্তং হোতি. আহাৰনিস্সিতা সঞ্ঞাতি আহাৰে পটিক্কূলসঞ্ঞা. ধাতুৱৱত্থানন্তি চতুধাতুৱৱত্থানং. বুদ্ধিপ্পকতিজন্তুনোতি বুদ্ধিচৰিতস্স সত্তস্স. সেসানি কসিণানীতি দোসচৰিতস্স অনুকূলেসু ৱুত্তেহি চতূহি ৱণ্ণকসিণেহি অৱসেসানি পথৱীআপোতেজোৱাযোআলোকাকাসকসিণানি, এৱং পুৰিমানি চত্তাৰি, ইমানি ছাতি দস ইমস্সেৱ উজুৱিপচ্চনীকা, ইমস্স অসপ্পাযন্তি গহেতব্বৱিসেসস্স অভাৱতো ৰাগাদিসব্বচৰিতানং অনুকূলাতি ৱণ্ণিতা.

৮১২. একন্তৱিপচ্চনীকভাৱতোতি ৰাগচৰিতাদীনং অসুভাদিকম্মট্ঠানস্স উজুৱিপচ্চনীকতায. অতিসপ্পাযতোতি সদ্ধাচৰিতাদীনং বুদ্ধানুস্সতিআদিকম্মট্ঠানস্স অতিসপ্পাযতো. এৱং উজুৱিপচ্চনীকৱসেন, অতিসপ্পাযৱসেন চ ইদং সব্বং ৱিসুং ৱিসুং তেসং অনুকূলন্তি ৱুত্তং, ন পন ইতৰস্স অননুকূলভাৱতো. ন হি ৰাগাদীনং অৱিক্খম্ভিকা, সদ্ধাদীনং ৱা অনুপকাৰিকা কুসলভাৱনা নাম অত্থি. তথা হি মেঘিযসুত্তে –

‘‘চত্তাৰো ধম্মা উত্তৰি ভাৱেতব্বা, অসুভা ভাৱেতব্বা ৰাগস্স পহানায, মেত্তা ভাৱেতব্বা ব্যাপাদস্স পহানায, আনাপানস্সতি ভাৱেতব্বা ৱিতক্কুপচ্ছেদায, অনিচ্চসঞ্ঞা ভাৱেতব্বা অস্মিমানসমুগ্ঘাতাযা’’তি (অ. নি. ৯.৩; উদা. ৩১) –

একস্সেৱ চত্তাৰো ধম্মা ভাৱেতব্বাতি ৱুত্তা. তথা ৰাহুলোৱাদসুত্তেপি ‘‘মেত্তং, ৰাহুল, ভাৱনং ভাৱেহী’’তিআদিনা (ম. নি. ২.১২০) সত্ত কম্মট্ঠানানি ৱুত্তানি, ন চাযস্মতো মেঘিযস্স চত্তাৰিপি চৰিতানি সন্তি, নাপি ৰাহুলত্থেৰস্স সব্বচৰিতানি, তস্মা ৱচনমত্তে অভিনিৱেসং অকত্ৱা সব্বত্থ অধিপ্পাযো পৰিযেসিতব্বোতি ৱুত্তং হোতি.

৮১৩-৪. কিঞ্চাপি ৱুত্তনযেন কম্মট্ঠানানং গণনপৰিচ্ছেদোপি সক্কা ঞাতুং, সঙ্কৰত্তা পন সুখেন ৱিঞ্ঞাতুং ন সক্কাতি তেসং সামঞ্ঞতো, ৱিসুং ৱিসুং জাতিতো চ গণনপৰিচ্ছেদং দস্সেতুং ‘‘কম্মট্ঠানানি সব্বানী’’তিআদি ৱুত্তং. চত্তালীসাতি নিদ্দিসেতি পাড়িতো, অট্ঠকথাতো চ সমোধানেত্ৱা ‘‘সমচত্তালীসা’’তি নিদ্দিসেয্য. কথং? কসিণানি দস…পে… সঞ্ঞা চাহাৰতা ইতি. অসুভানুস্সতী দসাতি দস-সদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো ‘‘দস অসুভা, দস অনুস্সতী’’তি. দস অসুভা হেট্ঠা কথিতাৱ. ‘‘পুৰিমানুস্সতিছক্ক’’ন্তি এত্থ ৱুত্তা ছ, মৰণানুস্সতি কাযগতাসতি আনাপানস্সতি উপসমানুস্সতীতি ইমা দস অনুস্সতিযো. চতুধাতুৱৱত্থানন্তি পথৱাদীনং চতুন্নং ধাতূনং ৱৱত্থানং. সঞ্ঞা চাহাৰতাতি গাথাবন্ধৱসেন গ-কাৰস্স লোপং কত্ৱা আহাৰগতা সঞ্ঞা ‘‘আহাৰতা সঞ্ঞা’’তি ৱুত্তা. আহাৰোযেৱ ৱা আহাৰতা, তগ্গতা চ সঞ্ঞা উপচাৰতো ‘‘আহাৰতা’’তি ৱুত্তা, আহাৰে পটিক্কূলসঞ্ঞাতি অত্থো.

৮১৫-৬. কিং ইমেসু সব্বেসুযেৱ কম্মট্ঠানেসু ঝানং নিব্বত্ততীতি? আম, নিব্বত্ততি সব্বেস্ৱেৱ উপচাৰজ্ঝানং, অপ্পনাঝানং পন কেসুচি ন নিব্বত্ততি, তস্মা কানিচি উপচাৰমেৱ নিব্বত্তেন্তি, কানিচি অপ্পনম্পি. কথং পনেতং দট্ঠব্বন্তি আহ ‘‘এতেসূ’’তিআদি. উপচাৰমেৱ আৱহন্তীতি উপচাৰাৱহা ‘‘অপেক্খো’’তিআদীসু ৱিয হেত্থ অৱধাৰণং দট্ঠব্বং. তত্থ আনাপানস্সতিং, কাযগতাসতিঞ্চ হিত্ৱা সেসা বুদ্ধানুস্সতিআদযো অট্ঠ অনুস্সতিযো, সঞ্ঞা, ৱৱত্থানঞ্চাতি এতে দস নানপ্পকাৰকত্তা, গম্ভীৰত্তা, সভাৱধম্মত্তা চ অসতি ভাৱনাৱিসেসে উপচাৰাৱহা ৱুত্তা.

৮১৭-৮. এৱং উপচাৰপ্পনাৱহতো দস্সেত্ৱা ইদানি ঝানপ্পভেদতো দস্সেতুং ‘‘অপ্পনাযাৱহেসূ’’তিআদি ৱুত্তং. চতুক্কজ্ঝানিকাতি চতুক্কনযৱসেন চতুব্বিধৰূপাৱচৰজ্ঝানৱন্তো, তেসং একেকস্সেৱ আৰম্মণভূতাতি অত্থো. পঞ্চকনযৱসেন পন ‘‘পঞ্চকজ্ঝানিকা’’তি ৱেদিতব্বা. পঠমজ্ঝানিকাতি পঠমজ্ঝানস্সেৱ আৰম্মণভূতা, পটিক্কূলভাৱতো পন ইতৰেসং আৰম্মণানি ন হোন্তি. পটিক্কূলেপি হি ৱিসযে ৱিতক্কবলেন পঠমজ্ঝানং অপ্পেতি চণ্ডসোতনদিযং অৰিত্তবলেন নাৱা ৱিয. সেসানি পন তদভাৱতো ন তেসু অপ্পেন্তি.

৮১৯. তিকজ্ঝানৱহাতি চতুক্কনযেন তিকজ্ঝানৱহা, পঞ্চকনযেন পন চতুক্কজ্ঝানৱহা, মেত্তাকৰুণামুদিতা হি মেত্তাদীনং সোমনস্সসহগতানমেৱ আৰম্মণত্তা পঞ্চমজ্ঝানিকা ন হোন্তি. অপ্পনপ্পত্তা হি মেত্তাদযো সোমনস্সেন ৱিনা নপ্পৱত্তন্তি. চতুত্থোপি ব্ৰহ্মৱিহাৰোতি সম্বন্ধো. ব্ৰহ্মানং উত্তমানং ৱিহাৰো, ব্ৰহ্মভূতো ৱা ৱিহাৰোতি ব্ৰহ্মৱিহাৰো, সো উপেক্খাভাৱনাৱসেন চতুত্থজ্ঝানিকো. তত্থাপি মেত্তাদিৱসেন পটিলদ্ধজ্ঝানচতুক্কস্সেৱেতং অপ্পেতি, নেতৰস্স. কস্মা? মেত্তাদীনং নিস্সন্দত্তা. যথা হি কসিণানং নিস্সন্দা আৰুপ্পা, যথা চ সমথৱিপস্সনানিস্সন্দা নিৰোধসমাপত্তি, এৱং মেত্তাদিনিস্সন্দা উপেক্খা. আৰুপ্পা চতুত্থজ্ঝানিকাতি অঙ্গসমতাৱসেন আৰুপ্পাপি চতুত্থজ্ঝানস্সেৱ পভেদাতি কত্ৱা ৱুত্তং.

৮২০. এৱং ঝানভেদতো দস্সেত্ৱা পুন সমতিক্কমতো দস্সেতুং ‘‘ৱসেনাৰম্মণঙ্গান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. আৰম্মণসমতিক্কমো অঙ্গসমতিক্কমোতি অতিক্কমিতব্বানং আৰম্মণানং, অঙ্গানঞ্চ ৱসেন সমতিক্কমো দুৱিধো. কিং সব্বেস্ৱেৱ দুৱিধো লব্ভতি, নোতি আহ ‘‘গোচৰা…পে… তিক্কমো’’তি. চতূসু হি আৰুপ্পেসু আৰম্মণসমতিক্কমোৱ হোতি আকাসকসিণৱজ্জিতেসু নৱসু আৰম্মণেসু অঞ্ঞতৰং সমতিক্কমিত্ৱা আকাসানঞ্চাযতনস্স, আকাসানঞ্চাযতনাদীনি চ সমতিক্কমিত্ৱা ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনাদীনং পত্তব্বত্তা, অঙ্গাতিক্কমো পন অৰূপে নত্থি চতুন্নঞ্চাপি অঙ্গানং ৱসেন সমানত্তা. ৰূপে ঝানঙ্গতিক্কমোতি ৰূপাৱচৰিককম্মট্ঠানেসু ৱিতক্কাদীনং ঝানঙ্গানং অতিক্কমো, ইদঞ্চ লব্ভমানকৱসেন ৱুত্তং. পঠমজ্ঝানিকেসু দুৱিধোপি সমতিক্কমো নত্থি, নীৱৰণসমতিক্কমো ইধ অট্ঠন্নম্পি সমাপত্তীনং সাধাৰণত্তা ন গহিতো.

৮২১. এৱং সমতিক্কমৱসেন দস্সেত্ৱা পুন ৱড্ঢনাৱড্ঢনৱসেন দস্সেতুং ‘‘দসেৱ কসিণানী’’তিআদিমাহ. ইমেসু চত্তালীসায কম্মট্ঠানেসু দস কসিণানেৱ ৱড্ঢেতব্বানি. ন চ…পে… অসুভাদযোতি সেসা অসুভাদযো পন নেৱ ৱড্ঢেতব্বা. কস্মা? পৰিচ্ছিন্নাকাৰেনেৱ উপট্ঠানতো, আনিসংসাভাৱতো চ. তথা হি দস অসুভানি, কাযগতাসতি চ অত্তনো ঠিতোকাসেন পৰিচ্ছিন্নত্তা পৰিচ্ছিন্নাকাৰেনেৱ উপট্ঠহন্তি. ৱড্ঢিতেসুপি কুণপৰাসি এৱ উপট্ঠাতীতি ন কোচি আনিসংসো অত্থি. অৱড্ঢিতেসুপি হি তেসু কামৰাগৱিক্খম্ভনা হোতিযেৱ. যদি এৱং, অসুভজ্ঝানানং অপ্পমাণাৰম্মণতাৱচনং ৱিৰুজ্ঝতীতি? ন ৱিৰুজ্ঝতি. একচ্চো হি উদ্ধুমাতকে ৱা অট্ঠিকে ৱা মহন্তে নিমিত্তং গণ্হাতি, একচ্চো অপ্পকেতি ইমিনা পৰিযাযেন একচ্চস্স পৰিত্তাৰম্মণজ্ঝানং হোতি, একচ্চস্স অপ্পমাণাৰম্মণং. যো ৱা এতং আনিসংসাভাৱং অপস্সন্তো ৱড্ঢেয্য, তস্স ৱসেন অপ্পমাণাৰম্মণতা ৱুত্তা. আনাপাননিমিত্তম্পি নাসিকগ্গমুখনিমিত্তাদিপৰিচ্ছিন্নং উপট্ঠাতি, ৱড্ঢযতোপি চ ৱাতৰাসিযেৱ ৱড্ঢতি. পিচুপিণ্ডাদিৱসেন উপট্ঠহন্তম্পি হি নিমিত্তং ৱাতসঙ্ঘাটমত্তমেৱ, তথা ব্ৰহ্মৱিহাৰনিমিত্তম্পি ৱড্ঢেন্তস্স সত্তৰাসিযেৱ ৱড্ঢেয্য, ন চ তেন কোচি অত্থো হোতি, তস্মা তদুভযম্পি ন ৱড্ঢেতব্বং. যং পন ৱুত্তং ‘‘মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতী’’তিআদি (ৱিভ. ৬৬৩), তম্পি পৰিগ্গহৱসেন ৱুত্তং, ন নিমিত্তৱড্ঢনৱসেন. কিঞ্চি ব্ৰহ্মৱিহাৰে পটিভাগনিমিত্তমেৱ নত্থি, কিমযং ৱড্ঢেয্য, অপ্পমাণাৰম্মণতা পনেত্থ পৰিগ্গহিতমত্তৱসেন ৱেদিতব্বা. আৰুপ্পাৰম্মণেসু আকাসং কসিণুগ্ঘাটমত্তত্তা কসিণাপগমৱসেনেৱ মনসি কাতব্বং, ততো পৰং ৱড্ঢযতো ন কিঞ্চি হোতি, ৱিঞ্ঞাণং সভাৱধম্মত্তা ন সক্কা ৱড্ঢেতুং, পৰিকম্মমেৱ হি ৱড্ঢেতুং সক্কা, ৱিঞ্ঞাণাপগমো তস্স অভাৱমত্তত্তা, নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনাৰম্মণম্পি সভাৱধম্মত্তাযেৱ ন সক্কা ৱড্ঢেতুং, তস্মা তানিপি ন ৱড্ঢেতব্বানি. অপ্পমাণাৰম্মণতা আৰুপ্পানং ৱিপুলকসিণুগ্ঘাটিমাকাসে পৱত্তিযা ৱেদিতব্বা. বুদ্ধানুস্সতিআদযো চ অনিমিত্তত্তা ন ৱড্ঢেতব্বা. পটিভাগনিমিত্তঞ্হি অযং ৱড্ঢেয্য, তঞ্চ নেসং নত্থি, তস্মা ইমে অসুভাদযো তিংস কম্মট্ঠানানি পৰিচ্ছিন্নোকাসত্তা, পযোজনাভাৱতো, অৱড্ঢনতো চ ন ৱড্ঢেতব্বানি.

৮২২-৩. এৱং ৱড্ঢনাৱড্ঢনতো দস্সেত্ৱা পুন আৰম্মণতো দস্সেতুং ‘‘দসেৱ কসিণানী’’তিআদি আৰদ্ধং. পটিভাগনিমিত্তানি হোন্তি আৰম্মণানীতি ইমানি দ্ৱাৱীস পটিভাগনিমিত্তভূতানি আৰম্মণানি হোন্তি. সেসাতি অৱসেসা অট্ঠাৰস নেৱ পটিভাগনিমিত্তাৰম্মণা সিযুং.

৮২৪-৫. ইদানি ভূমিতো দস্সেতুং ‘‘অসুভানী’’তিআদি ৱুত্তং. দেৱেসু নপ্পৱত্তন্তি তত্থ অসুভানং, পটিক্কূলস্স চ আহাৰস্স অভাৱতো. তচপঞ্চকম্পি হি তত্থ পৱত্তমানং দিব্বানুভাৱেন পটিক্কূলাকাৰেন নোপট্ঠাতি. অস্সাসপস্সাসানং ব্ৰহ্মলোকে অভাৱতো ‘‘আনাপানস্সতি চা’’তিআদি ৱুত্তং. ঝানানুভাৱনিব্বত্তানঞ্হি অত্থস্স অভাৱতো নত্থি ব্ৰহ্মলোকে অস্সাসপস্সাসা.

৮২৭. ইদানি গহণতো দস্সেতুং ‘‘চতুত্থ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ চতুত্থং…পে… দিট্ঠেনেৱ গহেতব্বাতি ৱাযোকসিণং ৱজ্জেত্ৱা সেসা নৱ কসিণা, দস অসুভানীতি ইমানি একূনৱীসতি দিট্ঠেনেৱ ৱত্থুনা কৰণভূতেন গহেতব্বানি উগ্গহেতব্বানি. তথা চ ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘দিট্ঠেন গহেতব্বানি, পুব্বভাগে চক্খুনা ওলোকেত্ৱা নিমিত্তং নেসং গহেতব্বন্তি অত্থো’’তি (ৱিসুদ্ধি. ১.৪৭).

৮২৮-৩১. সতিযম্পি চ কাযম্হীতি কাযগতাসতিযম্পি. দিট্ঠেন তচপঞ্চকন্তি তচপঞ্চকমত্তমেৱ দিট্ঠেন গহেতব্বং. সেসমেত্থ সুতেনেৱাতি এত্থ কাযগতাসতিযং সেসং ৱক্কপঞ্চকাদি সুতেনেৱ গহেতব্বং. ইতি কাযগতাসতি দিট্ঠসুতেন গহেতব্বা. উত্তৰোট্ঠনাসিকগ্গেসু ফুট্ঠস্স অস্সাসপস্সাসস্স গহেতব্বতো ৱুত্তং ‘‘আনাপানস্সতি এত্থ, ফুট্ঠেন পৰিদীপিতা’’তি. উচ্ছুসস্সাদীনং পত্তেসু চলমানৱণ্ণগ্গহণমুখেন, সৰীৰসম্ফস্সৱসেন চ ৱাতস্স গহেতব্বত্তা ৱুত্তং ‘‘ৱাযোকসিণমেৱেত্থ, দিট্ঠফুট্ঠেন গয্হতী’’তি. আদিতোৱ গহেতব্বা ন হোন্তীতিআদিকম্মিকেন ভাৱনাৰম্ভৱসেন ন পট্ঠপেতব্বানি, হেট্ঠিমে তযো ব্ৰহ্মৱিহাৰে, কসিণেসু ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানঞ্চ অনধিগন্ত্ৱা সম্পাদেতুং অসক্কুণেয্যত্তা.

৮৩২-৫. এৱং গহণৱসেন দস্সেত্ৱা ইদানি পচ্চযতো দস্সেতুং ‘‘কম্মট্ঠানেসু হেতেসূ’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ এতেসু কম্মট্ঠানেসূতি এত্থ যথাৰহং আৰম্মণানং, ঝানানঞ্চ গহণং ৱেদিতব্বং. আকাসকসিণস্স উগ্ঘাটেতুং অসক্কুণেয্যত্তা ৱুত্তং ‘‘আকাসকসিণং ৱিনা’’তি. মেত্তাদিএকেকস্মিং ব্ৰহ্মৱিহাৰে তীণি তীণি ঝানানি পটিলভিত্ৱা ঠিতস্সেৱ উপেক্খাব্ৰহ্মৱিহাৰৱসেন পঞ্চমজ্ঝানং উপ্পজ্জতীতি ৱুত্তং ‘‘তযো ব্ৰহ্মৱিহাৰা’’তিআদি. দ্ৱিন্নং নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনজৱনানং সমনন্তৰা নিৰোধং ফুসতীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘চতুত্থমাৰুপ্প’’ন্তিআদি. ৱিপস্সনাভৱসম্পত্তিসুখানং পচ্চযাতি ৱিপস্সনায, ভৱসম্পত্তিযা, দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰস্স চ পচ্চযা হোন্তীতি অত্থো.

৮৩৬-৯. এৱং পসঙ্গেন আগতং কম্মট্ঠানৱিভাগং দস্সেত্ৱা পুন আচৰিযেন পটিপজ্জিতব্বৱিধিং দস্সেতুং ‘‘কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. সন্তিকে ৱসন্তস্সাতি আচৰিযেন সদ্ধিং একগেহে, একৱিহাৰে ৱা ৱসন্তস্স. কথেতব্বন্তি পৱত্তিং সুত্ৱা সুত্ৱা কথেতব্বং. আগতস্সাগতক্খণেতি স-কাৰো পদসন্ধিমত্তকৰো, আগতাগতক্খণেতি অত্থো. অথ ৱা আগতস্স আগতক্খণে কথেতব্বং. ঈদিসেসু হি ঠানেসু আমেডিতসামত্থিযতোৱ লব্ভতি. ন হি একৱাৰমেৱ আগতস্স তস্মিং খণে কথেতব্বং, ততো পৰং ন কথেতব্বন্তি যুজ্জতি.

নাতিসঙ্খেপৱিত্থাৰন্তি অতিসংখিত্তং, অতিৱিত্থাৰঞ্চ অকত্ৱা তস্স সুখেন উগ্গণ্হনপ্পমাণং কথেতব্বং. সচে পন সো পকতিযাৱ উগ্গহিতকম্মট্ঠানো হোতি, সজ্ঝাযৱসেন ৱা মনসিকাৰৱসেন ৱা কতপৰিচযো, তস্স একং, দ্ৱে ৱা নিসজ্জা অত্তনো সম্মুখাৱ সজ্ঝাযং কাৰেত্ৱা দাতব্বং. এৱং আচৰিযেন পটিপজ্জিতব্বৱিধিং দস্সেত্ৱা পুন গহিতকম্মট্ঠানেন তেন যোগিনা উত্তৰি কাতব্বৱিধানং দস্সেন্তো আহ ‘‘তেনপী’’তিআদি. সম্মট্ঠানন্তি যত্থ পহটো সমতি, তং সম্মট্ঠানং, ইদং সম্মট্ঠানং ৱিযাতি সম্মট্ঠানং. যথা হি সম্মট্ঠানে গহিতে পুগ্গলং অত্তনো ৱেৰী অভিভৱিতুং ন সক্কোতি, এৱং কম্মট্ঠানে গহিতে মনোভুসঙ্খাতো কামৰাগো তংসমঙ্গিপুগ্গলং অভিভৱিত্ৱা অত্তনো ৱসে কাতুং ন সক্কোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘সম্মট্ঠানং ৱিযাতি সম্মট্ঠান’’ন্তি. মনো অভিভৱতীতি মনোভূ, তস্স মনোভুনো. অট্ঠাৰসহি…পে… ৱিৱজ্জিতেতি –

‘‘মহাৱাসং নৱাৱাসং, জৰাৱাসঞ্চ পন্থনিং;

সোণ্ডিং পণ্ণঞ্চ পুপ্ফঞ্চ, ফলং পত্থিতমেৱ চ.

‘‘নগৰং দাৰুনা খেত্তং, ৱিসভাগেন পট্টনং;

পচ্চন্তসীমাসপ্পাযং, যত্থ মিত্তো ন লব্ভতি.

‘‘অট্ঠাৰসেতানি ঠানানি, ইতি ৱিঞ্ঞায পণ্ডিতো;

আৰকা পৰিৱজ্জেয্য, মগ্গং সপ্পটিভযং যথা’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.৫২) –

এৱং ৱুত্তেহি অট্ঠাৰসহি ৱিহাৰদোসেহি সব্বকালৱিযুত্তে. অনুৰূপেতি ইমেসু অট্ঠাৰসসু দোসেসু অঞ্ঞতৰেনপি সমন্নাগতো অননুৰূপো নাম, তদভাৱেন অত্তনো যোগকম্মস্স অনুকূলে. মহাৱিহাৰাদযো হি যোগকম্মস্স অনুকূলা ন হোন্তি, তস্মা মহাৱিহাৰে তাৱ ৱত্তকৰণাদিনা পলিবোধো হোতি. যত্থ পন সব্বং কতমেৱ, অৱসেসাপি সঙ্ঘট্টনা নত্থি, এৱৰূপো মহাৱিহাৰোপি অনুৰূপোৱ. নৱৱিহাৰে বহুং নৱকম্মং কাতব্বং হোতি, তস্মা সো অসতি অঞ্ঞস্মিং অনুকূলে কাৰণে অননুৰূপো হোতি. তথা জিণ্ণৱিহাৰোপি বহুপটিজগ্গিতব্বতায কম্মট্ঠানন্তৰাযিকো. পন্থনিস্সিতকো আগন্তুকেহি ৰত্তিন্দিৱং সমোকিণ্ণতায. যত্থ সোণ্ডী নাম পাসাণপোক্খৰণী হোতি, সো সোণ্ডিৱিহাৰো. তত্থ বহূ পানীযত্থায সমোসৰন্তি, তথা পণ্ণপুপ্ফফলৱতি ৱিহাৰে তংতদত্থায. পত্থনীযে লোকসম্মতে ৱিহাৰে ৱিহৰন্তং ‘‘অৰহা’’তি সম্ভাৱেন্তা বহূ আগচ্ছন্তি. নগৰসন্নিস্সিতেপি ৱিহাৰে ৱিসভাগাৰম্মণাপাথগমনাদীনি হোন্তি. দাৰুসন্নিস্সিতে কট্ঠহাৰিকাদীহি অফাসু হোতি. খেত্তসন্নিস্সিতে ৱিহাৰমজ্ঝেযেৱ খলমণ্ডলকৰণাদিনা অফাসু হোতি. ৱিসভাগপুগ্গলাধিৱুত্থেপি কলহনিৱাৰণাদীসু তে উপৱদন্তি. পট্টনসন্নিস্সিতে অভিণ্হং নাৱাসত্থেহি আগতমনুস্সেহি অফাসু হোতি. পচ্চন্তনিস্সিতে মনুস্সা বুদ্ধাদীসু অপ্পসন্না হোন্তি. ৰজ্জসীমসন্নিস্সিতে দ্ৱিন্নং ৰাজূনং কলহে সতি দ্ৱিন্নং ৱিজিতেসু পিণ্ডায ৱিচৰন্তং ভিক্খুং ‘‘অযং চৰপুৰিসো’’তি গহেত্ৱা বন্ধনাদিকং পাপেয্যুং, অসপ্পাযে অমনুস্সাদিউপদ্দৱা হোন্তি. কল্যাণমিত্তানধিৱুত্থে উপ্পন্নকঙ্খায ৱিনোদকে অসতি মহাদোসোযেৱাতি এতেপি ৱিহাৰা অননুৰূপা, তস্মা তাদিসে ৱিহাৰে পৰিৱজ্জেত্ৱা ৱুত্তদোসৱিৰহিতে অনুৰূপে ৱিহাৰে ৱিহাতব্বং.

তস্স পন ৱিহাৰস্স অনুৰূপভাৱো এৱং ৱেদিতব্বোতি দস্সেতুং ‘‘গামতো’’তিআদি ৱুত্তং. গামতোতি গোচৰগামতো. নাতিদূৰেতি গোচৰগামস্স অড্ঢগাৱুততো ওৰভাগতায ন অতিদূৰে. নচ্চাসন্নেতি পচ্ছিমেন পমাণেন গোচৰগামতো পঞ্চধনুসতিকতায ন অতিসন্নে. ইমিনা গমনাগমনসম্পন্নতং দস্সেতি. গোচৰগামস্স পন উত্তৰদিসায ৱা দক্খিণদিসায ৱা নাতিদূৰং নচ্চাসন্নং সেনাসনং ৱিসেসেন গমনাগমনসম্পন্নং হোতি, নাতিদূৰনচ্চাসন্নতা চেত্থ নিদস্সনমত্তং. পঞ্চঙ্গসংযুতেতি পন ৱুত্তত্তা নাতিদূৰনচ্চাসন্নতায সহ দিৱা অপ্পকিণ্ণতাদীনি চত্তাৰি সমোধানেত্ৱা পঞ্চঙ্গসংযুত্ততা ৱেদিতব্বা. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, সেনাসনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, সেনাসনং নাতিদূৰং হোতি নচ্চাসন্নং গমনাগমনসম্পন্নং দিৱা অপ্পকিণ্ণং ৰত্তিং অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোসং অপ্পডংসমকসৱাতাতপসৰীসপসম্ফস্সং, তস্মিং খো পন সেনাসনে ৱিহৰন্তস্স অপ্পকসিৰেনেৱ উপ্পজ্জন্তি চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰা, তস্মিং খো পন সেনাসনে থেৰা ভিক্খূ ৱিহৰন্তি বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মধৰা ৱিনযধৰা মাতিকাধৰা, তে কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৱা পৰিপুচ্ছতি পঞ্হং ‘ইদং, ভন্তে, কথং; ইমস্স কো অত্থোতি. তস্স তে আযস্মন্তো অৱিৱটঞ্চেৱ ৱিৱৰন্তি, অনুত্তানীকতঞ্চ উত্তানিং কৰোন্তি, অনেকৱিহিতেসু চ কঙ্খাট্ঠানিযেসু ধম্মেসু কঙ্খং পটিৱিনোদেন্তি. এৱং খো, ভিক্খৱে, সেনাসনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং হোতী’’তি (অ. নি. ১০.১১).

এত্থ চ নাতিদূৰনচ্চাসন্নভাৱেন গমনাগমনসম্পন্নতা পঠমং অঙ্গং, দিৱা মহাজনসংকিণ্ণতাভাৱেন, ৰত্তিযং জনালাপসদ্দাভাৱেন, সব্বদাপি জনসন্নিপাতনিগ্ঘোসাভাৱেন অপ্পকিণ্ণঅপ্পসদ্দঅপ্পনিগ্ঘোসভাৱো দুতিযং, ডংসমকসাদিপৰিস্সযাভাৱো ততিযং, অপ্পকসিৰেন চীৱৰপিণ্ডপাতাদিপচ্চযলাভো চতুত্থং, বহুস্সুততাদিগুণসমন্নাগতানং থেৰানং ৱসনভাৱো পঞ্চমন্তি ইমেহি পঞ্চহি অঙ্গেহি সংযুত্তে সমন্নাগতে ৱিহাৰস্মিং ৱিহাতব্বং.

৮৪০-১. পঠমং ৱুত্তআৱাসাদিমহাপলিবোধে উপাদায খুদ্দকপলিবোধো, ইদানি তং পলিবোধং সৰূপতো দস্সেত্ৱা তস্স উপচ্ছিন্দনাকাৰং আৱি কাতুং ‘‘দীঘা কেসা’’তিআদি ৱুত্তং. সো পত্তো সুট্ঠু পচিতব্বোতি যোজনা.

৮৪২-৫. পৱিৱিত্তেতি জনৱিৱিত্তে ওকাসে. ৱজ্জেত্ৱা…পে… লোহিতন্তি ইমে চত্তাৰো কসিণদোসা, তস্মা এৱৰূপা মত্তিকা ৱজ্জেত্ৱা. সণ্হাযাতি অপনীততিণমূলসক্খৰৱালুকায সুমদ্দিতায সুখুমায. অৰুণৱণ্ণাযাতি অৰুণনিভায, অৰুণৱণ্ণপ্পভাযাতি অত্থো. বহিদ্ধা ৱাপি তাদিসেতি বহিদ্ধাপি ৱিহাৰপচ্চন্তে পটিচ্ছন্নট্ঠানে. সংহাৰিমন্তি সংহৰিতব্বং গহেত্ৱা চৰণযোগ্যং. তত্ৰট্ঠকন্তি যত্থ কতং, তত্থেৱ তিট্ঠনকং.

৮৪৭-৫০. পমাণতোতি ৱক্খমানপ্পমাণতো. ৱট্টং আকোটেত্ৱাতি পৰিমণ্ডলং কত্ৱা আকোটেত্ৱা. তন্তি তং চম্মং ৱা কটসাৰং ৱা দুস্সপট্টং ৱা. কণ্ণিকন্তি কণ্ণিকাসদিসং, পৰিমণ্ডলতো পদুমকণ্ণিকাকাৰন্তি ৱুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘সম’’ন্তি. ‘‘কণ্ণিকাসম’’ন্তি ৱা পাঠো. ৱিদত্থিচতুৰঙ্গুলন্তি চতুৰঙ্গুলাধিকৱিদত্থিপ্পমাণং. এতদেৱ হি পমাণং সন্ধায অট্ঠকথাযং ‘‘সুপ্পমত্তে ৱা সৰাৱমত্তে ৱা’’তি (ৱিসুদ্ধি. ১.৫৫) ৱুত্তং. ৱিৱট্টন্তি নিব্বানং. কসিণপৰিকম্মং কৰোন্তোপি হি এত্তকেযেৱ অট্ঠত্ৱা নিব্বানত্থাযেৱ ৱাযমতি. ভেৰীতলসমং কত্ৱাতি পাণিকায ঘংসেত্ৱা নিন্নতুন্নতট্ঠানাভাৱেন ভেৰীতলং ৱিয সমং কত্ৱা. সম্মজ্জিত্ৱান তং ঠানন্তি যস্মিং ঠানে নিসীদিত্ৱা তং কসিণং ওলোকেতি, তং ঠানং সচে উক্লাপং হোতি, সম্মজ্জিত্ৱা. ন্হত্ৱাতি সৰীৰদৰথৱিনোদনত্থং ন্হত্ৱা.

৮৫১-২. তম্হা কসিণমণ্ডলা হত্থপাসপ্পমাণস্মিং পদেসেতি তম্হা কসিণমণ্ডলস্স, ঠপিতট্ঠানম্হা অড্ঢতেয্যহত্থন্তৰে পদেসে, কসিণমণ্ডলস্স, পীঠস্স চ মজ্ঝং হত্থপাসপ্পমাণং কত্ৱা পঞ্ঞত্তেতি ৱুত্তং হোতি. ৱিদত্থিচতুৰঙ্গুলে উচ্চেতি ৱিদত্থিচতুৰঙ্গুলং হুত্ৱা উচ্চে, ৱিদত্থিচতুৰঙ্গুলপাদকেতি ৱুত্তং হোতি. দূৰে নিসিন্নস্স হি কসিণং ন উপট্ঠাতি, আসন্নতৰে নিসিন্নস্স হত্থপাণিকাপদাদযো কসিণদোসা পঞ্ঞাযন্তি. উচ্চতৰে নিসিন্নেন চ গীৱং পণামেত্ৱা ওলোকেতব্বং হোতি, নীচতৰে জণ্ণুকানি ৰুজ্জন্তি, তস্মা হত্থপাসপ্পমাণে পদেসে ৱিদত্থিচতুৰঙ্গুলপাদকে পীঠে নিসীদিতব্বং. যস্মা চতূসু ইৰিযাপথেসু সযনং কোসজ্জপক্খিযং, ঠানচঙ্কমনানি উদ্ধচ্চপক্খিযানি, নিসজ্জা পন অলীনুদ্ধচ্চপক্খিযা, সন্তো ইৰিযাপথো, তস্মা ৱুত্তং ‘‘নিসীদিত্ৱা’’তি, সমন্ততো ঊৰুবদ্ধাসনং পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱাতি অত্থো. যেনাকাৰেন নিসীদন্তস্স নিসজ্জা সুখা হোতি, তং দস্সেতুং ৱুত্তং ‘‘উজুং কাযং পণিধাযা’’তি. উপৰিমং সৰীৰং উজুকং ঠপেত্ৱা অট্ঠাৰসপিট্ঠিকণ্টকে কোটিযা কোটিং পটিপাদেত্ৱাতি অত্থো. এৱঞ্হি নিসিন্নস্স চম্মমংসনহাৰূনি ন ওণমন্তি, অথস্স যা তেসং ওণমনপচ্চযা খণে খণে ৱেদনা উপ্পজ্জেয্যুং, তা ন উপ্পজ্জন্তি. তাসু অনুপ্পন্নাসু চিত্তং একগ্গং হোতি, কম্মট্ঠানং ন পৰিপততি. ততো চ পুব্বেনাপৰং ৱিসেসপ্পত্তিযা ৱুদ্ধিং ফাতিং উপগচ্ছতি. ইদানি আৰম্মণপৰিগ্গহুপাযং দস্সেন্তো আহ ‘‘কত্ৱা পৰিমুখং সতি’’ন্তি, কম্মট্ঠানাভিমুখং সতিং ঠপেত্ৱাতি অত্থো. অভি-সদ্দেন হি সমানত্থো ইধ পৰি-সদ্দো, অথ ৱা সমীপত্থেন পৰি-সদ্দেন মুখস্স সমীপে সতিং কত্ৱাতি অত্থো. যথাহ – ‘‘অযং সতি উপট্ঠিতা হোতি সুপট্ঠিতা নাসিকগ্গে ৱা মুখনিমিত্তে ৱা. তেন ৱুচ্চতি পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা’’তি (ৱিভ. ৫৩৭). অথ ৱা ‘‘পৰীতি পৰিগ্গহট্ঠো, মুখন্তি নিয্যানট্ঠো, সতীতি উপট্ঠানট্ঠো. তেন ৱুচ্চতি ‘পৰিমুখং সতি’’ন্তি (পটি. ম. ১.১৬৪) ৱচনতো ‘‘পৰিণাযিকা’’তিআদীসু ৱিয পৰি-সদ্দো পৰিগ্গহট্ঠো, ‘‘সুঞ্ঞতৱিমোক্খমুখ’’ন্তিআদীসু ৱিয মুখ-সদ্দো নিয্যানট্ঠোতি কত্ৱা পৰিগ্গহিতনিয্যানসতিং কত্ৱা সব্বথা গহিতাসম্মোসং পৰিচ্চত্তসম্মোসং সতিনেপক্কং উপট্ঠপেত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি.

৮৫৩-৫. কামেস্ৱাদীনৱং দিস্ৱাতি ‘‘কামা নামেতে অট্ঠিকঙ্খলিকূপমা নিৰস্সাদট্ঠেনা’’তিআদিনা ৱত্থুকামকিলেসকামেসু আদীনৱং পচ্চৱেক্খিত্ৱা. নেক্খম্মং দট্ঠু খেমতোতি নেক্খম্মং খেমতো দিস্ৱা কামনিস্সৰণং সব্বদুক্খসমতিক্কমস্স উপাযভূতং নেক্খম্মন্তি এৱং নেক্খম্মসঙ্খাতং সউপচাৰজ্ঝানং, নিব্বানং, ৱিপস্সনং, সব্বেপি ৱা কুসলধম্মে খেমতো নিব্ভযতো দিস্ৱা, তত্থ জাতাভিলাসো হুত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. পৰমং…পে… ৰতনত্তযেতি বুদ্ধাদিৰতনত্তযে ৰতনত্তযগুণানুস্সৰণেন বলৱপীতিপামোজ্জং জনযিত্ৱা. ভাগী…পে… মুত্তমন্তি ‘‘অহং ইমায সব্ববুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধঅৰিযসাৱকেহি পটিপন্নায নেক্খম্মপটিপত্তিযা চিত্তৱিৱেকাদিপ্পৱিৱেকজস্স সুখস্স অদ্ধা একন্তেন ভাগী অস্সং, লাভী ভৱেয্য’’ন্তি এৱং পটিপত্তিযং আনিসংসদস্সনেন তব্বিসযং উত্তমং মহন্তং উস্সাহং কত্ৱা. আকাৰেন সমেনেৱাতি অতিউম্মীলিতঅতিমন্দালোচনানি ৱজ্জেত্ৱা নাতিউম্মীলিতনাতিমন্দালোচনসঙ্খাতেন সমেন আলোচনাকাৰেন. অতিউম্মীলযতো হি অতিসুখুমং, অৱিভূতঞ্চ ৰূপগতং উপনিজ্ঝাযতো ৱিয চক্খু কিলমতি, অত্তনো সভাৱৱিভাৱনতো চ মণ্ডলং অতিৱিভূতং হোতি, তথা ৱণ্ণতো, লক্খণতো ৱা উপতিট্ঠেয্য, তেনস্স নিমিত্তং নুপ্পজ্জতি. অতিমন্দং উম্মীলযতো চ গজনিমীলকেন পেক্খন্তস্স ৱিয ৰূপগতং মণ্ডলং অৱিভূতং হোতি. দস্সনে মন্দব্যাপাৰতায কোসজ্জপাততো চিত্তঞ্চ লীনং হোতি, এৱম্পি নিমিত্তং নুপ্পজ্জতি, তস্মা যথা নাম আদাসতলে মুখনিমিত্তং গণ্হন্তো ন তত্থ অতিগাড়্হং উম্মীলতি, ন অতিমন্দং, অথ খো সমেন আকাৰেন গণ্হাতি, এৱমেৱ নাতিউম্মীলনাদিনা সমেন আকাৰেন গণ্হন্তেন ভাৱেতব্বন্তি. নিমিত্তং গণ্হতাতি পথৱীকসিণে চক্খুনা গহিতং নিমিত্তং মনসা গণ্হন্তেন.

৮৫৬-৭. ইদানি নিমিত্তগ্গহণোপাযং দস্সেতুং ‘‘ন ৱণ্ণো পেক্খিতব্বো’’তিআদি ৱুত্তং. ন ৱণ্ণো পেক্খিতব্বো সোতি যো তত্থ পথৱীকসিণে অৰুণৱণ্ণো, সো ন চিন্তেতব্বো ৱণ্ণৱসেন মনসিকৰোতো ৱণ্ণকসিণভাৱূপগমনতো. চক্খুৱিঞ্ঞাণেন পন গহিতগ্গহণং ন সক্কা ৱাৰেতুং, তেনেৱেত্থ ‘‘ন ওলোকেতব্বো’’তি অৱত্ৱা ‘‘মনসানুপেক্খিতা হোতী’’তিআদীসু ৱিয মনসা চিন্তনৱসেন পেক্খনগ্গহণং কতং. দট্ঠব্বং ন চ লক্খণন্তি যং তত্থ পথৱীধাতুযা থদ্ধলক্খণং ন মনসিকাতব্বং তস্স মনসিকাৰে ধাতুকম্মট্ঠানস্স গহিতত্তা. ৱণ্ণং পন অমুঞ্চিত্ৱাতি দিস্ৱা গহেতব্বত্তা পন ৱণ্ণং অমুঞ্চিত্ৱা. উস্সদস্স ৱসেন হি চিত্তং পণ্ণত্তিধম্মস্মিন্তি পথৱীধাতুযা সত্তিতো অধিকভাৱেন সসম্ভাৰপথৱিযা ‘‘পথৱী’’তি ৱোহাৰো, তস্মিং সসম্ভাৰপথৱিং উপাদায পঞ্ঞত্তে পণ্ণত্তিধম্মে আদাসতলগতমুখনিমিত্তে ৱিয চিত্তং ঠপেত্ৱা. একগ্গমানসোতি পুন নানাৰম্মণে চিত্তং অৱিসাৰেত্ৱা একগ্গমানসো হুত্ৱা. পথৱী পথৱিচ্চেৱং ৱত্ৱাতি এত্থ পঠমসমন্নাহাৰে কস্সচি ৱচীভেদোপি সিযাতি ৱুত্তন্তি আচৰিযধম্মপালত্থেৰো আহ.

৮৫৮. যদি ৱোহাৰমত্তে চিত্তং ঠপেতব্বং, নামন্তৰৱসেন পথৱী মনসিকাতব্বা ভৱেয্যাতি হোতু, কো দোসোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘পথৱী মেদনী’’তিআদি. অথ ৱা কিং পথৱীনামেযেৱ ৱুত্তে ভাৱনা হোতি, উদাহু অঞ্ঞস্মিম্পীতি আহ ‘‘পথৱী মেদনী’’তিআদি. একং ৱত্তুম্পি ৱট্টতীতি এতেসু যং ইচ্ছতি, তং অত্তনো পগুণতায ৱা পচুৰতায ৱা আগচ্ছন্তং একং ৱত্তুং ৱট্টতি. কিঞ্চাপি এৱং ৱট্টতি, অপিচ ‘‘পথৱী’’তি এতদেৱ নামং পাকটং, তস্মা পাকটৱসেনেৱ ‘‘পথৱী পথৱী’’তি ভাৱেতব্বন্তি আচৰিযা.

৮৫৯-৬০. উম্মীলিত্ৱা…পে… তাৱ সোতি যাৱ ৱক্খমানাকাৰেন উগ্গহনিমিত্তং নুপ্পজ্জতি, তাৱ কিঞ্চি কালং চক্খুং উম্মীলিত্ৱা নিমিত্তগ্গহণৱসেন পথৱীমণ্ডলং ওলোকেত্ৱা পুন কিঞ্চি কালং চক্খূনি নিমীলিত্ৱাতি এৱং ৱাৰসতম্পি ৱাৰসহস্সম্পি ততো ভিয্যোপি উম্মীলিত্ৱা সো যোগী আৱজ্জেয্য, যেনাকাৰেন ওলোকেত্ৱা গহিতং, তেনাকাৰেন তং সমন্নাহৰেয্যাতি অত্থো.

৮৬১-৩. আপাথং তু যাতি চেতি যদি মনোদ্ৱাৰিকজৱনানং গোচৰভাৱং উপগচ্ছতি, তং উগ্গহনিমিত্তং তদা উপ্পন্নন্তি পৱুচ্চতীতি যোজনা. যদি উগ্গহনিমিত্তেপি পথৱীমণ্ডলং ওলোকেত্ৱা ভাৱেতি, পটিভাগনিমিত্তুপ্পত্তি ন সিযা. সমীপট্ঠেন চ ন সক্কা অনোলোকেতুন্তি ৱুত্তং ‘‘নিসীদিতব্বং নো চেৱ’’ন্তিআদি. যথাসুখং নিসিন্নেন, যথাসুখং ৱা ভাৱেতব্বন্তি সম্বন্ধো.

৮৬৪-৫. পপঞ্চ…পে… ধোৱনেতি পস্সাৱাদিনা কেনচি কৰণীযেন নিসিন্নট্ঠানতো অঞ্ঞত্থ গন্ত্ৱা পুন আগম্ম নিসীদন্তেন পাদা ধোৱিতব্বা হোন্তি. অধোতপাদেন হি সেনাসনং অক্কমতো আপত্তি হোতি, খণে খণে পাদধোৱনে চ পপঞ্চো হোতি, তস্মা তস্স পৰিহাৰত্থং দ্ৱে উপাহনাযেৱ ইচ্ছিতব্বা. তাৱ বহুতলিকা সদ্দম্পি জনেয্যুং, সদ্দো চ ঝানকণ্টকো, তস্মা ৱুত্তং ‘‘একতলিকা’’তি. তথা ‘‘পৰিস্সযৱিনোদনত্থং কত্তৰদণ্ডো চ ইচ্ছিতব্বো’’তি (ৱিসুদ্ধি. ১.৫৭) অট্ঠকথাযং ৱুত্তং. অসপ্পাযেন কেনচীতি ৱক্খমানেন আৱাসাদিঅসপ্পাযেসু কেনচিদেৱ অসপ্পাযেন. তং ঠানন্তি কসিণমণ্ডলস্স ঠিতট্ঠানং. আদায তং পুনাতি যথাজাতং উগ্গহনিমিত্তং পুন গহেত্ৱা, পুন উপ্পাদেত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি.

৮৬৬-৭. পীঠে সুখনিসিন্নেনাতি পুন ৱসনট্ঠানং আগন্ত্ৱা ৱুত্তনিযামেন পীঠে সুখনিসিন্নেন. ভাৱেতব্বন্তি তং নিমিত্তং মনসিকাৰৱসেন ৱড্ঢেতব্বং. সমন্নাহৰিতব্বন্তি সম্মা আৱজ্জিতব্বং, সম্মা ৱা অনু আহৰিতব্বং. তক্কাহতন্তি ‘‘তক্কনতো তক্কো’’তি এৱং লদ্ধনামেন ভাৱনাচিত্তসম্পযুত্তেন সম্মাসঙ্কপ্পেন আহননপৰিযাহননকিচ্চেন অপৰাপৰং পৱত্তনেন কম্মট্ঠানং আহতং, পৰিযাহতঞ্চ কাতব্বং, বলপ্পত্তৱিতক্কো মনসিকাৰো বহুলং পৱত্তেতব্বোতি অত্থো.

৮৬৮-৭০. তং ইচ্ছতীতি তং নিমিত্তং মনসিকাতুং ইচ্ছতি. এৱং কৰোন্তস্সাতি এৱং কম্মট্ঠানং তক্কাহতং কৰোন্তস্স. যথা ভাৱনা পুব্বেনাপৰং ৱিসেসং আৱহতি, এৱং অনুযুঞ্জন্তস্স, এৱং কৰোতো পন যদা সদ্ধাদীনি ইন্দ্ৰিযানি সুৱিসদানি তিক্খানি পৱত্তন্তি, তদা অস্সদ্ধিযাদীনং দূৰীভাৱেন সাতিসযং থামপ্পত্তেহি সত্তহি বলেহি লদ্ধুপত্থম্ভানি ৱিতক্কাদীনি কামাৱচৰানেৱ ঝানঙ্গানি বহূনি হুত্ৱা পাতুভৱন্তি. ততো চ তেসং উজুৱিপচ্চনীকভূতা কামচ্ছন্দাদযো সদ্ধিং তদেকট্ঠেহি পাপধম্মেহি দূৰীভৱন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘ৱিক্খম্ভন্তি…পে… পঞ্চ নীৱৰণানিপী’’তি. সমাধিযতি…পে… যোগিনোতি তস্স যোগিনো পটিভাগনিমিত্তং আৰব্ভ উপ্পন্নউপচাৰসমাধিনা উপচাৰজ্ঝানেন চিত্তম্পি সমাধিযতি, পটিভাগনিমিত্তম্পি উপ্পজ্জতি উপচাৰজ্ঝানস্স তেন ৱিনা অভাৱতো.

৮৭১-৪. ইমস্সাতি পটিভাগনিমিত্তস্স. পুৰিমস্সাতি উগ্গহনিমিত্তস্স. থৱিকাতি আদাসথৱিকতো. বলাকাৱিয তোযদেতি মেঘসমীপে বলাকা ৱিয. সা হি মেঘস্স নীলত্তা সযং অতিপৰিসুদ্ধা উপট্ঠাতি, তদা তং উপট্ঠাতীতি সম্বন্ধো. এৱং আদাসমণ্ডলূপমাদীহি উগ্গহনিমিত্ততো পটিভাগনিমিত্তস্স সুৱিসুদ্ধতং, সণ্হসুখুমতঞ্চ দস্সেতি. তেনাহ ‘‘ততোধিকতৰ’’ন্তি. উগ্গহনিমিত্তে অঙ্গুলিপদপাণিকাপদাদযো কসিণদোসা পঞ্ঞাযন্তি, ইদং পন ৱুত্তনযেন ততোপি সতগুণং সহস্সগুণং সুৱিসুদ্ধং হুত্ৱা উপট্ঠাতীতি অত্থো. তনুসণ্ঠানৱন্তন্তিআদি অপৰমত্থসভাৱত্তা ৱুত্তং. যদি হি তং এদিসং ভৱেয্য, চক্খুৱিঞ্ঞেয্যং সিযা, ওড়াৰিকং সম্মসনূপগং তিলক্খণাহটং, ন পনেতং তাদিসন্তি. যদি পনেতং ন সণ্ঠানাদিৱন্তং, কথং ঝানস্স আৰম্মণভাৱোতি আহ ‘‘উপট্ঠা…পে… ময’’ন্তি. তত্থ পঞ্ঞজন্তি ভাৱনামযং পঞ্ঞাজনিতং, ভাৱনাপঞ্ঞায সঞ্জাননমত্তন্তি ৱুত্তং হোতি. ন হি অসভাৱধম্মস্স কুতোচিসমুট্ঠানং অত্থি. তেনাহ ‘‘ভাৱনামযং উপট্ঠানাকাৰমত্ত’’ন্তি, কেৱলং সমাধিলাভিনো ভাৱনাৱিসেসজনিতং তম্মযং উপট্ঠানাকাৰমত্তমেৱ ভাৱনাৱিসেসানুভাৱেন উপট্ঠাতীতি অত্থো.

৮৭৫-৮. ৱিক্খম্ভিতানেৱ সন্নিসিন্নানেৱ ন পুন তদত্থং উস্সাহো কাতব্বোতি অধিপ্পাযো. পটিভাগনিমিত্তে হি উপ্পজ্জমানেযেৱ তংৱিসযং উপচাৰজ্ঝানং নীৱৰণে ৱিক্খম্ভেন্তমেৱ উপ্পজ্জতি. কিলেসা সন্নিসিন্নাৱাতি অৱসেসা তদেকট্ঠকিলেসা চ সম্মদেৱ নিসিন্না, উপসন্তাতি অত্থো. ‘‘উপচাৰসমাধিনা’’তি ৱুত্তে ইতৰোপি সমাধি অত্থীতি অত্থতো আপন্নন্তি তম্পি দস্সেতুং ‘‘আকাৰেহি পন দ্ৱীহী’’তিআদি ৱুত্তং. দ্ৱীহি আকাৰেহীতি ঝানধম্মানং পটিপক্খদূৰীভাৱো, থিৰভাৱপ্পত্তি চাতি ইমেহি দ্ৱীহি কাৰণেহি. ইদানি তানি কাৰণানি সমাধিঅৱত্থামুখেন দস্সেতুং ‘‘উপচাৰক্খণে’’তিআদি ৱুত্তং. উপচাৰক্খণেতি উপচাৰভূমিযং উপচাৰাৱত্থাযং. তস্স পটিলাভেতি যদত্থায অযং পটিপন্নো, তস্স অপ্পনাসমাধিস্স পটিলাভে অধিগমাৱত্থাযং. কথং উপচাৰভূমিযং সমাধিযতি, কথঞ্চ অপ্পনাভূমিযন্তি আহ ‘‘নীৱাৰণপ্পহানেনা’’তিআদি. উপচাৰক্খণে যদিপি ঝানঙ্গানি পটুতৰানি মহগ্গতভাৱপ্পত্তানি ন হোন্তি, তেসং পটিপক্খধম্মানং ৱিক্খম্ভনেন চিত্তং সমাধিযতি, পটিলাভভূমিযম্পি অপ্পনাপত্তানং ঝানঙ্গানং পাতুভাৱেন সমাধিযতীতি অত্থো.

৮৭৯-৮০. অঙ্গানি…পে… ন চাতি উপচাৰক্খণে অঙ্গানি ন চ থামজাতানি নেৱ ভাৱনাবলপ্পত্তানি হোন্তীতি অত্থো. অপ্পনাযাতি অপ্পনক্খণে. তস্মাতি যস্মা অঙ্গানি থামজাতানি জাযৰে, তস্মা. অপ্পনাচিত্তং দিৱসম্পি পৱত্ততীতি যথা নাম বলৱা পুৰিসো আসনা ৱুট্ঠায দিৱসম্পি তিট্ঠেয্য, এৱমেৱং অপ্পনাসমাধিম্হি উপ্পন্নে ঝানচিত্তং সকিং ভৱঙ্গৱাৰং ছিন্দিত্ৱা উপ্পন্নং কেৱলং ৰত্তিম্পি দিৱসম্পি কুসলজৱনপটিপাটিৱসেনেৱ পৱত্ততীতি অত্থো. ‘‘অপ্পনাপত্তং দিৱসম্পি পৱত্ততী’’তি ৱদতা উপচাৰক্খণে ন তথাতি দস্সিতং হোতি. তত্থ হি অঙ্গানং অথামজাতত্তা যথা নাম দহৰো কুমাৰো উক্খিপিত্ৱা ঠপিযমানো পুনপ্পুনং ভূমিযং পততি, এৱমেৱং চিত্তং কালেন নিমিত্তং আৰম্মণং কৰোতি, কালেন ভৱঙ্গং ওতৰতি.

৮৮১-৪. তেনেৱ পল্লঙ্কেনাতি যস্মিং নিসিন্নো পটিভাগনিমিত্তং অধিগচ্ছি, তেনেৱ পল্লঙ্কেন কৰণভূতেন, হেতুভূতেন ৱা তং নিমিত্তং ৱড্ঢেত্ৱা. উপচাৰভূমিযঞ্হি নিমিত্তৱড্ঢনং যুত্তং. চক্কৱত্তিযগব্ভোৱাতি চক্কৱত্তি ভৱিতুং পুঞ্ঞৱা গব্ভো ৱিয. পৰিহানি ন ৱিজ্জতীতি লদ্ধূপচাৰজ্ঝানস্স পৰিহানি ন ৱিজ্জতি. নিমিত্তে হি অপৰিহীনে তদাৰম্মণং ঝানং অপৰিহীনমেৱ হোতি, নিমিত্তে পন আৰক্খাভাৱেন ৱিনট্ঠে লদ্ধজ্ঝানম্পি ৱিনস্সতি তদাযত্তৱুত্তিত্তা. তেনাহ ‘‘আৰক্খণে’’তিআদি.

৮৮৫. আৱাসোতি যস্মিং আৱাসে ৱসন্তস্স অনুপ্পন্নং নিমিত্তং নুপ্পজ্জতি, উপ্পন্নং ৱা ৱিনস্সতি, অনুপট্ঠিতা চ সতি ন উপট্ঠাতি, অসমাহিতঞ্চ চিত্তং ন সমাধিযতি, অযং অসপ্পাযো আৱাসো, তস্মা যস্মিং ৱিহাৰে বহূ আৱাসা হোন্তি, তত্থ একেকস্মিং তীণি তীণি দিৱসানি ৱসিত্ৱা যত্থ চিত্তং একগ্গং ন হোতি, তং পহায তব্বিপৰীতে ৱসিতব্বং. গোচৰোতি গোচৰগামো, সো সেনাসনতো অতিদূৰে অচ্চাসন্নে পুব্বদিসায ৱা পচ্ছিমদিসায ৱা অসুলভভিক্খো অসপ্পাযো. ভস্সন্তি দ্ৱত্তিংসতিৰচ্ছানকথাপৰিযাপন্না অসপ্পাযকথা. সা হিস্স নিমিত্তন্তৰধানায সংৱত্ততি. পুগ্গলোতি তিৰচ্ছানকথিকো, সীলাদিগুণৱিৰহিতো পুগ্গলো, যং নিস্সায অসমাহিতং ৱা চিত্তং ন সমাধিযতি, সমাহিতং ৱা থিৰং ন হোতি, এৱৰূপো. সো হি তং কদ্দমোদকমিৱ অচ্ছং উদকং মলীনমেৱ কৰোতি. ভোজনং পন কস্সচি অম্বিলং, কস্সচি মধুৰং অসপ্পাযং হোতি. উতুপি কস্সচি সীতো, কস্সচি উণ্হো. তস্মা যং ভোজনং ৱা উতুং ৱা সেৱন্তস্স ফাসু ন হোতি, তং ভোজনং সো চ উতু অসপ্পাযো. ইৰিযাপথোতি ঠানচঙ্কমনাদীসু যো ইমস্স অসমাহিতচিত্তস্স সমাধানায, সমাহিতচিত্তস্স চ থিৰভাৱায ন হোতি, অযং অসপ্পাযো ইৰিযাপথো, তস্মা তম্পি আৱাসং ৱিয তীণি দিৱসানি উপপৰিক্খিত্ৱা ৱজ্জেতব্বং.

৮৮৬. সপ্পাযে সত্ত সেৱেয্যাতি ৱুত্তৱিপৰীতৱসেন সপ্পাযে আৱাসাদিকে সত্ত সেৱেয্য. তত্থ ভস্সসপ্পাযং নাম দসকথাৱত্থুসন্নিস্সিতং, তম্পি মত্তায ভাসিতব্বং. এৱঞ্হি পটিপজ্জতোতি এৱং ৱুত্তপ্পকাৰেন সত্ত অসপ্পাযে ৱজ্জেত্ৱা সত্ত সপ্পাযে সেৱনৱসেন পটিপজ্জন্তস্স নিমিত্তাসেৱনবহুলস্স.

৮৮৮-৯. যেন ৱিনা অপ্পনায কুসলো ন হোতি, সো দসৱিধো ৱিধি, অপ্পনাকোসল্লং, তন্নিব্বত্তং ৱা ঞাণং গন্থৱিত্থাৰভযেন ইধ ন দস্সিতং, অত্থিকেন পন ৱিসুদ্ধিমগ্গতো (ৱিসুদ্ধি. ১.৬০) গহেতব্বন্তি অধিপ্পাযো. পটিলদ্ধে নিমিত্তস্মিং, এৱঞ্হি সম্পাদযতো অপ্পনাকোসল্লং অপ্পনা সম্পৱত্ততীতি সম্বন্ধো.

৮৯০-২. সাতি অপ্পনা. এৱঞ্হীতি হি-সদ্দো হেতুঅত্থো, যস্মা ঠানমেতং ন ৱিজ্জতি, তস্মা চিত্তপ্পৱত্তিআকাৰং ভাৱনাচিত্তস্স লীনুদ্ধতাদিৱসেন পৱত্তিআকাৰং সল্লক্খযং উপধাৰেন্তো সমতং ৱীৰিযস্সেৱ ৱীৰিযস্স সমাধিনা সমতংযেৱ যোজযেথ, কথং পন যোজযেথাতি আহ ‘‘ঈসকম্পী’’তিআদি. তত্থ লযন্তি লীনভাৱং, সঙ্কোচন্তি অত্থো. যন্তন্তি গচ্ছন্তং, পগ্গণ্হেথেৱ সমভাৱাযাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘অচ্চাৰদ্ধং নিসেধেত্ৱা সমমেৱ পৱত্তযে’’তি. তং মানসন্তি সম্বন্ধো.

৮৯৪-৯. এৱন্তি ৱুত্তপ্পকাৰেন ৱীৰিযসমতাযোজনৱসেন, পটিপন্নভাৱনামানসং পটিভাগনিমিত্তেযেৱ ঠপনৱসেন নিমিত্তাভিমুখং পটিপাদযতো তস্স যোগিনো. সমিজ্ঝিস্সতীতি উপ্পজ্জিস্সতি. পথৱীকসিণন্তি পথৱীতি ভাৱনাৱসেন উপট্ঠিতং তদেৱ পটিভাগনিমিত্তং. জৱনানীতি কামৰূপাৱচৰজৱনানি. তেনাহ ‘‘একং তু ৰূপাৱচৰিকং ভৱে’’তি. অঞ্ঞেহীতি পাকতিকেহি কামাৱচৰচিত্তেহি. বলৱতৰাতি ভাৱনাবলেন পটুতৰভাৱপ্পত্তিযা অচ্চন্তবলৱন্তো. পৰিকম্মোপচাৰতোতি পৰিকম্মত্তা, উপচাৰত্তা চ. তত্থ পৰিকম্মত্তাতি পটিসঙ্খৰণত্তা. উপচাৰত্তাতি যথা গামাদীনং আসন্নদেসো ‘‘গামূপচাৰো, নগৰূপচাৰো’’তি ৱুচ্চতি, এৱং অপ্পনায আসন্নত্তা সমীপচাৰিত্তা. উপচাৰানি অপ্পনং উপেচ্চ চৰন্তীতি কত্ৱা. অপ্পনাযানুলোমত্তাতি নানাৱজ্জনৱীথিযং পৰিকম্মতোপি লহুকং অপ্পনানিপ্ফাদকৱসেন, গুণৱসেন ৱা অপ্পনায অনুকূলত্তা. এত্থাতি এতেসু পৰিকম্মোপচাৰানুলোমসঞ্ঞিতেসু. সব্বন্তিমং ততিযং, চতুত্থং ৱা গোত্ৰভূতি পৱুচ্চতি পৰিত্তগোত্তস্স অভিভৱনতো, মহগ্গতগোত্তস্স ভাৱনতো চ.

৯০০-৩. অৱিসেসেন সব্বেসং সব্বা সমঞ্ঞাতি পঠমে নযে গহিতাগহণং হোতীতি আহ ‘‘গহিতাগহণেনা’’তিআদি. একেকস্স গহিতনামং ইতৰেসং অগ্গহণতো, একেকনামৱসেন গহিতস্স ইতৰনামৱসেন অগ্গহণতো ৱা নানাৱজ্জনপৰিকম্মমেৱ পৰিকম্মন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘পঠমং উপচাৰং ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. চতুত্থং পঞ্চমং ৱাতি ৱা-সদ্দো অনিযমো, সো পন খিপ্পাভিঞ্ঞদন্ধাভিঞ্ঞৱসেন ৱেদিতব্বো. খিপ্পাভিঞ্ঞস্স হি চতুত্থং অপ্পেতি, দন্ধাভিঞ্ঞস্স পঞ্চমং. ততো পৰন্তি পঞ্চমতো পৰং. তেনাহ ‘‘ছট্ঠে ৱা’’তিআদি. কস্মা ন জাযতীতি আহ ‘‘আসন্নত্তা ভৱঙ্গস্সা’’তি. চিত্তনিযামৱসেন হি উপ্পজ্জিতব্বেসু সত্তসু জৱনেসু ছট্ঠসত্তমজৱনৱাৰগড়নট্ঠানভূতত্তা ভৱঙ্গস্স আসন্নং জৱনং পততি. তাৱদেতি তাৱদেৱ. ছট্ঠং, সত্তমং ৱা জৱনং পতন্তং ৱিয হোতি পৰিক্খীণজৱনত্তাতি অধিপ্পাযো.

৯০৪-৬. অথ কিমেতং ৱুচ্চতি ‘‘ছট্ঠে সত্তমে ৱাপি অপ্পনা ন জাযতী’’তি? আভিধম্মিকগোদত্তত্থেৰো হি ‘‘পুৰিমা পুৰিমা কুসলা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কুসলানং ধম্মানং আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১২) ইমং সুত্তং ৱত্ৱা যথা অলদ্ধাসেৱনং পঠমজৱনং গোত্ৰভুং ন উপ্পাদেতি, লদ্ধাসেৱনং পন বলৱভাৱতো দুতিযং, ততিযং ৱা গোত্ৰভুং উপ্পাদেতি, এৱং লদ্ধাসেৱনতায বলৱভাৱতো ছট্ঠং, সত্তমম্পি ৱা অপ্পেতীতি ছট্ঠং, সত্তমম্পি ৱা অপ্পনা হোতীতি ৱদতী’’তি ইমং চোদনং মনসি নিধায থেৰস্স তং মতং পটিক্খিপিত্ৱা যথাৱুত্তমতমেৱ পতিট্ঠাপেতুং ‘‘পুৰিমেহী’’তিআদি ৱুত্তং.

পৰিযন্তে ঠাতুং নেৱ সক্কোতীতি পপাতে এৱ পততীতি অধিপ্পাযো. অপ্পেতুং ন সক্কোতীতি পতিট্ঠাতুং অপ্পনাৱসেন উপ্পজ্জিতুং ন সক্কোতি. ন চেত্থ ‘‘পুৰিমা পুৰিমা’’তিআদিসুত্তপদং সাধকং আসেৱনপচ্চযলাভস্স বলৱভাৱে অনেকন্তিকত্তা. তথা হি অলদ্ধাসেৱনাপি পঠমচেতনা দিট্ঠধম্মৱেদনীযা হোতি, লদ্ধাসেৱনা দুতিযচেতনা যাৱ ছট্ঠচেতনা অপৰাপৰিযৱেদনীযা, তস্মা লদ্ধাসেৱনেপি ছট্ঠসত্তমে অপ্পনা ন হোতি আসন্নভৱঙ্গতায দুব্বলত্তাতি অধিপ্পাযো. যদি এৱং কথং সত্তমজৱনচেতনা উপপজ্জৱেদনীযা আনন্তৰিযা হোতি? নাযং ৱিসেসো, আসেৱনপচ্চযলাভেন বলৱপ্পত্তিযা, কিঞ্চৰহি কিৰিযাৱত্থাৱিসেসতো. কিৰিযাৱত্থা হি আৰম্ভমজ্ঝপৰিযোসানৱসেন তিৱিধা. তত্থ পৰিযোসানাৱত্থায সন্নিট্ঠাপকচেতনাভাৱেন উপপজ্জৱেদনীযাদিতা হোতি, ন বলৱভাৱেনাতি আচৰিযা.

৯০৭. এক…পে… পনাতি অযং অপ্পনা একচিত্তক্খণাযেৱ একৱাৰমেৱ উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝতি, ন সমাপত্তিৱীথিযং ৱিয যথিচ্ছকং পৱত্ততি. সত্তসু হি ঠানেসু কালপৰিচ্ছেদো নাম নত্থি, পঠমপ্পনাযং, লোকিযাভিঞ্ঞাসু, চতূসু মগ্গেসু, মগ্গানন্তৰে ফলে, ৰূপাৰূপভৱেসু ভৱঙ্গট্ঠানে নিৰোধস্স পচ্চযে নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনে নিৰোধা ৱুট্ঠহন্তস্স ফলসমাপত্তিযন্তি. এতেসু হি কত্থচি অতিইত্তৰা, কত্থচি অপ্পমাণা চিত্তক্খণা হোন্তি, কত্থচি সম্পুণ্ণজৱনৱীথি অদ্ধা লব্ভতি. তথা হি মগ্গানন্তৰং ফলং তিণ্ণং উপৰি ন হোতি, নিৰোধস্স পচ্চযো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং দ্ৱিন্নং উপৰি ন হোতি, ৰূপাৰূপভৱেসু ভৱঙ্গস্স পৰিমাণং নত্থি, সেসেসু পন চতূসু ঠানেসু একমেৱ চিত্তন্তি তস্মা একচিত্তক্খণিকাযেৱ অপ্পনা হোতীতি ৱেদিতব্বা.

৯০৮. পচ্চৱেক্খণহেতুকন্তি পচ্চৱেক্খণহেতুং কত্ৱা. ননু চ পচ্চৱেক্খণং আৱজ্জনাদীহি, ন পন তেন আৱজ্জনাদি, তস্মা কথং পচ্চৱেক্খণহেতুকং হোতীতি যুজ্জতি? নাযং দোসো ভৱনকিৰিযায পচ্চৱেক্খণহেতুকত্তা. ন হি অসতি পচ্চৱেক্খণে সা হোতি নিৰোধস্স পচ্চযভূতঝানন্তৰমিৱ, সতি পন পচ্চৱেক্খণে সা হোতি, তস্মা অন্ৱযব্যতিৰেকৱসেন লব্ভতি. তস্সা পচ্চৱেক্খণহেতুকতাতি ন ন যুজ্জতি ‘‘পচ্চৱেক্খণহেতুক’’ন্তি ৱচনং. পচ্চৱেক্খণহেতুকং আৱজ্জনন্তি ৱা সম্বন্ধো. আৱজ্জনঞ্হি পচ্চৱেক্খণঞাণানং অনন্তৰপচ্চযভাৱেন কাৰণং হোতি.

৯১১-৩. নানাৱিসযলুদ্ধস্স, ইতো চিতো চ ভমন্তস্স চেতসোতি সম্বন্ধো. সমাধানেৱাতি সমাধানা এৱ, সমাধানকৰণতোতি অত্থো. পামোজ্জভাৱতোতি পামোজ্জেন সমানযোগক্খমতায তস্সা তব্ভাৱৱুত্তিত্তা. অথ ৱা ব্যাপাদেন ঘট্টিযমানস্স চিত্তস্স পমুদিতভাৱকৰণতো পীতিযেৱ ‘‘পামোজ্জ’’ন্তি ৱুচ্চতি, তস্স ভাৱো, তস্মা পামোজ্জসভাৱত্তাতি অত্থো. সীতলত্তসভাৱতোতি ব্যাপাদগ্গিনা সন্তাপিযমানস্স চিত্তস্স নিব্বাপনৱসেন সীতলত্তসভাৱত্তা.

৯১৪-৬. সৱিপ্ফাৰিকভাৱেনাতি যোনিসো সঙ্কপ্পৱসেন কামৱিতক্কাদিং মদ্দিত্ৱা পৱত্তনতো সৱিপ্ফাৰিকসভাৱেন. নেক্খম্মাদিপৱত্তিতোতি এত্থ নেক্খম্ম-গ্গহণেন ব্ৰহ্মৱিহাৰৱজ্জং পঠমজ্ঝানং গহিতং. আদি-সদ্দেন তীসু ব্ৰহ্মৱিহাৰেসু পঠমজ্ঝানং গহিতন্তি ৱদন্তি. অৱূপসন্তভাৱস্সাতি উদ্ধচ্চস্স সৰূপকথনেন তংসহৱত্তিনো অনুতাপসভাৱস্স কুক্কুচ্চস্সাপি সৰূপং কথিতমেৱাতি দট্ঠব্বং. তথা সযঞ্চেৱাতিসন্ততোতি উদ্ধচ্চপটিপক্খসভাৱৱচনেন কুক্কুচ্চপটিপক্খো পীতিভাৱোপি. তেনাহ ‘‘সুখং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চদ্ৱযস্সা’’তি. মতিযা অনুৰূপত্তাতি পঞ্ঞায অনুৰূপত্তা. তথা চ ৱুত্তং আচৰিযধম্মপালত্থেৰেন ‘‘ৱিচাৰো ৱিচিকিচ্ছায পটিপক্খো আৰম্মণে অনুমজ্জনৱসেন পঞ্ঞাপতিৰূপকসভাৱত্তা’’তি. পোত্থকেসু পন ‘‘পীতিযা অনুৰূপত্তা’’তি পাঠো দিস্সতি, তস্স চ ৱিচাৰো অনুমজ্জনসভাৱৱন্ততায পীতি ৱিয আৰম্মণে অনিৱত্তন্তো ওগাহেত্ৱা পৱত্ততীতি পীতিযা অনুৰূপত্তা সন্দেহসভাৱত্তা আৰম্মণং অনজ্ঝোগাহেত্ৱা পৱত্তমানায ৱিচিকিচ্ছায পটিপক্খোতি অত্থং ৱদন্তি.

৯১৭. তিৱিধকল্যাণন্তি আদিমজ্ঝপৰিযোসানকল্যাণতাসঙ্খাতাহি পটিপদাৱিসুদ্ধিআদীহি তিৱিধকল্যাণতাহি যুত্তং. যথাহ ‘‘পঠমস্স ঝানস্স পটিপদাৱিসুদ্ধি আদি, উপেক্খানুব্ৰূহনা মজ্ঝে, সম্পহংসনা পৰিযোসান’’ন্তি (পটি. ম. ১.১৫৮). তত্থ পুব্বভাগপটিপদাৱসেন ঝানস্স পৰিপন্থতো ৱিসুজ্ঝনং পটিপদাৱিসুদ্ধি নাম, সা পন যস্মা ঝানস্স উপ্পাদক্খণে লব্ভতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘পটিপদাৱিসুদ্ধি আদী’’তি. ৱিসোধেতব্বতাদীনং অভাৱতো ঝানপৰিযাপন্নায তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চনিপ্ফত্তিযা অনুব্ৰূহনা উপেক্খানুব্ৰূহনা নাম. সা পনাযং ৱিসেসতো ঝানস্স ঠিতিক্খণে লব্ভতি. তেন ৱুত্তং ‘‘উপেক্খানুব্ৰূহনা মজ্ঝে’’তি. তত্থ ধম্মানং অনতিৱত্তনাদিসাধকস্স ঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তিৱসেন পৰিযোদপনা সম্পহংসনা নাম. সা ঝানস্স ওসানক্খণে পাকটা হোতীতি ৱুত্তং ‘‘সম্পহংসনা পৰিযোসান’’ন্তি.

অভযগিৰিৱাসিনো ‘‘পটিপদাৱিসুদ্ধি নাম সসম্ভাৰিকো উপচাৰো, উপেক্খানুব্ৰূহনা নাম অপ্পনা, সম্পহংসনা নাম পচ্চৱেক্খণা’’তি (ৱিসুদ্ধি. ১.৭৫) এৱং পটিপদাৱিসুদ্ধিআদিকে ৱণ্ণেন্তি, তং অযুত্তং. এৱঞ্হি সতি অঝানধম্মেহি ঝানধম্মস্স গুণসংকিত্তনং নাম কতং হোতি. ন হি ভূমন্তৰং ভূমন্তৰপৰিযাপন্নং হোতি, অন্তোঅপ্পনাযমেৱ আগমনৱসেন পটিপদাৱিসুদ্ধি, তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চনিপ্ফত্তিআদীহি উপেক্খানুব্ৰূহনাদযো চ ৱেদিতব্বা. এৱঞ্চ কত্ৱা ৱুত্তং ভগৱতা ‘‘একত্তগতং চিত্তং পটিপদাৱিসুদ্ধিপক্খন্তৰঞ্চেৱ হোতি উপেক্খানুব্ৰূহিতঞ্চ ঞাণেন সম্পহংসিত’’ন্তি (পটি. ম. ১.১৫৮). এত্থ হি একত্তগতং চিত্তন্তি ইন্দ্ৰিযানং একৰসভাৱেন, একগ্গতায চ সিখপ্পত্তিযা তদনুগুণএকত্তগতং সসম্পযুত্তমপ্পনাচিত্তং, তস্সেৱ পটিপদাৱিসুদ্ধিপক্খন্দনাদি পক্খন্তৰং ৱুচ্চতি.

দসলক্খণসংযুতন্তি ‘‘আদিম্হি তীণি লক্খণানি, মজ্ঝে তীণি, পৰিযোসানে চত্তাৰী’’তি এৱং দসপৰিমাণেহি অপ্পনায লক্খিতব্বভাৱেন লক্খণসঙ্খাতেহি পৰিপন্থতো ৱিসুদ্ধিঝানাদীহি সংযুত্তং. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘পঠমস্স ঝানস্স পটিপদাৱিসুদ্ধি আদি. আদিস্স কতি লক্খণানি? আদিস্স তীণি লক্খণানি. যো তস্স পৰিপন্থো, ততো চিত্তং ৱিসুজ্ঝতি, ৱিসুদ্ধত্তা চিত্তং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি, পটিপন্নত্তা তত্থ চিত্তং পক্খন্দতি, যঞ্চ পৰিপন্থতো চিত্তং ৱিসুজ্ঝতি, যঞ্চ ৱিসুদ্ধত্তা চিত্তং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি, যঞ্চ পটিপন্নত্তা তত্থ চিত্তং পক্খন্দতি, পঠমস্স ঝানস্স পটিপদাৱিসুদ্ধি আদি, আদিস্স ইমানি তীণি লক্খণানি. তেন ৱুচ্চতি পঠমং ঝানং আদিকল্যাণঞ্চেৱ হোতি লক্খণসম্পন্নঞ্চ.

‘‘পঠমস্স ঝানস্স উপেক্খানুব্ৰূহনা মজ্ঝে, মজ্ঝস্স কতি লক্খণানি? মজ্ঝস্স তীণি লক্খণানি. ৱিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি, সমথপটিপন্নং অজ্ঝুপেক্খতি, একত্তুপট্ঠানং অজ্ঝুপেক্খতি, যঞ্চ ৱিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি, যঞ্চ সমথপটিপন্নং অজ্ঝুপেক্খতি, যঞ্চ একত্তুপট্ঠানং অজ্ঝুপেক্খতি, পঠমস্স ঝানস্স উপেক্খানুব্ৰূহনা মজ্ঝে, মজ্ঝস্স ইমানি তীণি লক্খণানি. তেন ৱুচ্চতি পঠমং ঝানং মজ্ঝেকল্যাণঞ্চেৱ হোতি লক্খণসম্পন্নঞ্চ.

‘‘পঠমস্স ঝানস্স সম্পহংসনা পৰিযোসানং. পৰিযোসানস্স কতি লক্খণানি? পৰিযোসানস্স চত্তাৰি লক্খণানি. তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৱত্তনট্ঠেন সম্পহংসনা, ইন্দ্ৰিযানং একৰসট্ঠেন সম্পহংসনা, তদুপগৱীৰিযৱাহনট্ঠেন সম্পহংসনা, আসেৱনট্ঠেন সম্পহংসনা, পঠমস্স ঝানস্স সম্পহংসনা পৰিযোসানং, পৰিযোসানস্স ইমানি চত্তাৰি লক্খণানি. তেন ৱুচ্চতি পঠমং ঝানং পৰিযোসানকল্যাণঞ্চেৱ হোতি লক্খণসম্পন্নঞ্চা’’তি (পটি. ম. ১.১৫৮).

এত্থ চ গোত্ৰভুচিত্তস্স নানাৱজ্জনৱীথিযং উপ্পজ্জনাৰহপৰিপন্থতো ৱিসুজ্ঝনতো তদাগমনৱসেন ঝানচিত্তস্স ৱিসুজ্ঝনাকাৰং সন্ধায ‘‘যো তস্স পৰিপন্থো, ততো চিত্তং ৱিসুজ্ঝতী’’তি ৱুত্তং. গোত্ৰভুচিত্তস্সেৱ তথা ৱিসুদ্ধত্তা আৱৰণৱিৰহিতং হুত্ৱা একত্তনযেন মজ্ঝিমসমথনিমিত্তসঙ্খাতং সমপ্পৱত্তং অপ্পনাসমাধিপটিপজ্জনং সন্ধায ‘‘ৱিসুদ্ধত্তা চিত্তং মজ্ঝিমসমথনিমিত্তং পটিপজ্জতী’’তি ৱুত্তং. তথা হি খীৰস্সেৱ দধিভাৱাভাৱেপি তদেৱ খীৰং দধিসম্পন্নন্তিআদীসু ৱিয গোত্ৰভুচিত্তস্স অপ্পনাভাৱাভাৱেপি একসন্ততিপৰিণামূপগমনৱসেন তং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং লীনুদ্ধচ্চসঙ্খাতঅন্তদ্ৱযানুপগমনেন মজ্ঝিমং পচ্চনীকৱূপসমনতো যথা সমথসঙ্খাতং যোগিনো সুখৱিসেসানং কাৰণভাৱতো নিমিত্তভূতং অপ্পনাসমাধিং পটিপজ্জতি নাম, তথা পটিপন্নত্তা পন সমাহিতভাৱূপগমনেন একত্তনযৱসেনেৱ তত্থ পক্খন্দনং সন্ধায ‘‘পটিপন্নত্তা তত্থ চিত্তং পক্খন্দতী’’তি ৱুত্তং. একত্তনযঞ্হি ৱিনা গোত্ৰভুস্স অপ্পনাপক্খন্দনং নত্থি. এৱং তাৱ পুৰিমচিত্তে ৱিজ্জমানাকাৰস্স ইধ নিব্বত্তিযা ঝানং উপ্পাদক্খণে তিৱিধলক্খণসম্পন্নং নাম. যথা হি লোকিযৱিপস্সনায কিচ্চনিপ্ফত্তিযা লোকুত্তৰমগ্গো ‘‘ৱিপস্সনা’’তি ৱুচ্চতি, এৱং ৱিসুদ্ধস্স পন তস্স পুন ৱিসোধনে ব্যাপাৰাকৰণতো তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খাকিচ্চৱসেন পুগ্গলস্স অজ্ঝুপেক্খনতো ৱুত্তং ‘‘ৱিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতী’’তি. অপ্পনাসমাধিভাৱূপগমনেন সমথৱিপ্পটিপন্নস্স পুন সমাধানে ব্যাপাৰাকৰণতো ৱুত্তং ‘‘সমথপটিপন্নং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতী’’তি.

এৱং সমথপটিপন্নভাৱতোযেৱ পুব্বে ‘‘কথং নু খো কিলেসসংসগ্গং পজহেয্য’’ন্তি পটিপন্নস্স ইদানি সমথপটিপত্তিযা তস্স পহীনত্তা পাপমিত্তসংসগ্গং পহায একস্স ৱিহৰতো সপ্পুৰিসস্স ৱিয একত্তেন উপট্ঠিতস্স ঝানচিত্তস্স পুন একত্তুপট্ঠানে ব্যাপাৰাকৰণং সন্ধায ‘‘একত্তুপট্ঠানং অজ্ঝুপেক্খতী’’তি ৱুত্তং. এৱং তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চৱসেন ঝানং মজ্ঝে তিৱিধলক্খণসম্পন্নং নাম হোতি. পুব্বভাগপ্পৱত্তপাৰিহাৰিযঞাণেন চিত্তস্স সংকিলেসৱোদানকৰধম্মেসু আদীনৱানিসংসং দিস্ৱা যথা তত্থ জাতানং ধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞানতিৱত্তনং হোতি, তথা ভাৱনায সম্পহংসিতত্তা ৱিসোধিতত্তা তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খায ৱসেন অনুব্ৰূহিতে চিত্তে সমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতযুগনদ্ধধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞানতিৱত্তিযা পৱত্তনং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৱত্তনট্ঠেন সম্পহংসনা’’তি. সদ্ধাপঞ্চমকানং ইন্দ্ৰিযানং নানাকিলেসেহি ৱিমুত্তত্তা ৱিমুত্তিৱসেন একৰসতং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘ইন্দ্ৰিযানং একৰসট্ঠেন সম্পহংসনা’’তি. তেসং অনতিৱত্তনসম্পহংসনানং অনুৰূপৱসেন অলীনং অনুদ্ধতং হুত্ৱা ৱীৰিযস্স পৱত্তিং সন্ধায ‘‘তদুপগৱীৰিযৱাহনট্ঠেন সম্পহংসনা’’তি ৱুত্তং. যা পনস্স তস্মিং খণে পৱত্তা আসেৱনা, উপ্পাদতো পট্ঠায ঠিতিপৰিযোসানানং আসেৱনপচ্চযভাৱৱসেন পৱত্তাকাৰো, তং সন্ধায ‘‘আসেৱনট্ঠেন সম্পহংসনা’’তি ৱুত্তং. এৱং ধম্মানং অনতিৱত্তনাদিভাৱসাধনেন পৰিযোদাপকস্স ঞাণস্স কিচ্চৱসেন ঝানপৰিযোসানে চতূহি লক্খণেহি সম্পন্নং নামাতি ৱেদিতব্বং.

৯১৯-২০. ৱিসোধেত্ৱান পাপকেতি পাৰিপন্থিকে ধম্মে ৱিসেসেন সোধেত্ৱা সযং পহানমত্তে অট্ঠত্ৱা অতিসযপ্পহানৱসেন পুন সোধেত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. চিত্তভাৱনৱেপুল্লন্তি সমাধিভাৱনায ৱিপুলভাৱং. যথা হি ভাৱনাৱসেন নিমিত্তস্স উপ্পত্তি, এৱমস্স ভাৱনাৱসেন ৱড্ঢনম্পি, তস্মা একঙ্গুলাদিৱসেন নিমিত্তং ৱড্ঢযন্তস্স পুনপ্পুনং বহুলীকাৰেন ঝানভাৱনাপি ৱুড্ঢিং ৱিৰুড়্হিং, অভিঞ্ঞাৱসেন চ ৱেপুল্লং আপজ্জতি. তেন ৱুত্তং ‘‘চিত্তভাৱনৱেপুল্লং…পে… ৱড্ঢেতব্ব’’ন্তি.

৯২১-৩. ৱড্ঢনাভূমিযো দ্ৱেৱাতি ৱড্ঢনট্ঠানানি দ্ৱেযেৱ. দ্ৱীসু ঠানেসু অৱস্সং একত্তং ৱড্ঢেতব্বন্তি আচৰিযা. তত্ৰাতি সামিঅত্থে ভুম্মৱচনং, তস্সাতি অত্থো. তত্ৰাতি ৱা দ্ৱীসু ভূমীসু. কসিতব্বং…পে… যথিচ্ছকন্তি যথা নাম কস্সকো কসিতব্বট্ঠানং নঙ্গলেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা পৰিচ্ছেদব্ভন্তৰং কসিতুং তং ঠানং পৰিচ্ছিন্দতি, এৱমেৱং একঙ্গুলদ্ৱঙ্গুলতিৱঙ্গুলচতুৰঙ্গুলমত্তং মনসা পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা যথাপৰিচ্ছেদং ৱড্ঢেতব্বং. ততো ৱিদত্থিৰতনপ্পমুখপৰিৱেণৱিহাৰসীমানং, গামনিগমজনপদৰজ্জসমুদ্দসীমানঞ্চ পৰিচ্ছেদৱসেন ৱড্ঢযন্তেন চক্কৱাড়পৰিচ্ছেদং কত্ৱা ৱা ততো ৱাপি উত্তৰি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ৱড্ঢেতব্বং. তেন ৱুত্তং ‘‘যথিচ্ছকং ৱড্ঢেতব্ব’’ন্তি. অপৰিচ্ছিন্দিত্ৱা পন ন ৱড্ঢেতব্বং. ন হি অপৰিচ্ছেদে ভাৱনা পৱত্ততি. তথা চ ৱুত্তং ‘‘সন্তকে নো অনন্তকে’’তি. এৱং ৱড্ঢিতঞ্চ তং নিমিত্তং ৱড্ঢিতৱড্ঢিতট্ঠানে পথৱিযা উক্কূলৱিকূলনদীৱিদুগ্গপব্বতৱিসমেসু সঙ্কুসতসমব্ভাহতং উসভচম্মং ৱিয হোতি.

৯২৪-৬. তস্মিং পন নিমিত্তে পত্তপঠমজ্ঝানেন আদিকম্মিকেন ইদানেৱ দুতিযজ্ঝানাদিঅধিগমায উস্সাহং অকত্ৱা তস্মিংযেৱ পঠমজ্ঝানে পঞ্চহাকাৰেহি সুচিণ্ণৱসিনা ভৱিতব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘পত্তেপী’’তিআদি ৱুত্তং. সুচিণ্ণো ৱসো ৱসিভাৱো এতেনাতি সুচিণ্ণৱসিনা, সুট্ঠু আসেৱিতৱসিনাতি অত্থো. কতমা তা ৱসিযো, যাসং ৱসেনাযং পঞ্চহাকাৰেহি সুচিণ্ণৱসীতি আহ ‘‘আৱজ্জন’’ন্তিআদি. তত্থ আৱজ্জনন্তি ন আৱজ্জনমত্তমেৱ অধিপ্পেতং আৱজ্জনৱসিতায অধিপ্পেতত্তা. আৱজ্জনায পন উপ্পন্নায জৱনেহিপি ভৱিতব্বং. তানি চ খো আৱজ্জনকপ্পৰতায চিত্তাভিনীহাৰস্স যথাৱজ্জিতৱসেন হোন্তি. অধিগমেন সমং, সসম্পযুত্তস্স ঝানস্স সম্মা আপজ্জনং পটিপজ্জনং সমাপত্তি. অভিভুয্য ঠপনং, অধিট্ঠানং ৱিযাতি ৱা অধিট্ঠানং. ৱসিতাতি এতেসু আৱজ্জনাদীসু যথাৰুচি পৱত্তিযো, যত্থিচ্ছকং, যদিচ্ছকং, যাৱতিচ্ছকং পৱত্তিতুং সমত্থভাৱো.

তত্থ পঠমজ্ঝানতো ৱুট্ঠায পঠমং ৱিতক্কং আৱজ্জযতো ভৱঙ্গং উপচ্ছিন্দিত্ৱা উপ্পন্নাৱজ্জনানন্তৰং ৱিতক্কাৰম্মণানেৱ চত্তাৰি, পঞ্চ ৱা জৱনানি জৱন্তি, ততো দ্ৱে ভৱঙ্গানি, ততো পুন ৱিচাৰাৰম্মণং আৱজ্জনং ৱুত্তনযেনেৱ জৱনানীতি এৱং পঞ্চসু ঝানঙ্গেসু পটিপাটিযা নিৰন্তৰং চিত্তং পেসেতুং সমত্থভাৱো, তত্থ অদন্ধাযিতত্তং আৱজ্জনৱসিতা নাম. সমাপজ্জিতুকামতানন্তৰং দ্ৱীসু ভৱঙ্গেসু উপ্পন্নেসু ভৱঙ্গং উপচ্ছিন্দিত্ৱা উপ্পন্নাৱজ্জনানন্তৰং সমাপজ্জিতুং সমত্থতা সমাপজ্জনৱসিতা নাম. অযঞ্চ মত্থকপ্পত্তা আৱজ্জনসমাপজ্জনা সত্থু যমকপাটিহাৰিযকালধম্মদেসনাদীসু লব্ভতি. ধম্মসেনাপতিস্স যক্খেন সীসে পহাৰদানসমযে, মহামোগ্গল্লানত্থেৰস্স নন্দোপনন্দদমনসমযে ৱা লব্ভতি, অঞ্ঞত্থ পন ততো দন্ধাযেৱ, সেতু ৱিয সীঘসোতায নদিযা ওঘং ভৱঙ্গৱেগং উপচ্ছিন্দিত্ৱা যথাপৰিচ্ছিন্নকালং ঝানং ঠপেতুং সমত্থতা, ভৱঙ্গপাততো ৰক্খণযোগ্যতা অধিট্ঠানৱসিতা নাম. যথাপৰিচ্ছিন্নকালং অতিক্কমিতুং অদত্ৱা ঝানতো ৱুট্ঠানসমত্থতা ৱুট্ঠানৱসিতা নাম.

অথ ৱা যথাপৰিচ্ছিন্নকালতো উপৰি গন্তুং অদত্ৱা ঠপনসমত্থতা অধিট্ঠানৱসিতা নাম. পৰিচ্ছিন্নকালতো অন্তো অৱুট্ঠহিত্ৱা যথাকালৱসেনেৱ ৱুট্ঠানসমত্থতা ৱুট্ঠানৱসিতা নাম. অথ ৱা ৱুত্তনযেনেৱ পৰিচ্ছিন্নকালতো অনূনং কত্ৱা সমাপত্তিং ঠপেতুং সমত্থতাৱ অধিট্ঠানৱসিতা নাম. কালপৰিচ্ছেদং অতিক্কমিত্ৱা ৱুট্ঠিতস্সপি নিদ্দালুকস্স পটিবুজ্ঝিত্ৱা পুনপ্পুনং নিদ্দোক্কমনং ৱিয ৱুট্ঠিতসমাপত্তিমেৱ পুনপ্পুনং অসমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠানসমত্থতা, তত্থ আলযাকৰণযোগ্যতা চ ৱুট্ঠানৱসিতা নাম.

পচ্চৱেক্খণৱসিতা পন আৱজ্জনৱসিতায এৱ সঙ্গহিতা. পচ্চৱেক্খণজৱনানেৱ হি তেসং তেসং ঝানঙ্গানং আৱজ্জনানন্তৰং পৱত্তানি, তস্মা যদগ্গেন আৱজ্জনৱসিযা সিদ্ধি, তদগ্গেন পচ্চৱেক্খণৱসিতা সিদ্ধাতি ৱেদিতব্বং. কেচি পন ঝানঙ্গানং অপাকটভাৱেপি তেসু নিৰন্তৰং আৱজ্জনায পৱত্তনসমত্থতা আৱজ্জনৱসিতা নাম, তেসং যথাসভাৱপচ্চৱেক্খণৱসেন জৱনপ্পৱত্তনসমত্থতা পচ্চৱেক্খণৱসিতা নাম. অথ ৱা সতিপি সত্তন্নং জৱনানং পৱত্তিযং নিৰন্তৰং আৱজ্জনসমত্থতা আৱজ্জনৱসিতা নাম, ৱসিতাবলেন সত্তমজৱনং অপ্পত্ৱা চতুপঞ্চজৱনেহেৱ পচ্চৱেক্খণসমত্থতা পচ্চৱেক্খণৱসিতা নাম. অথ ৱা ঞাণৱিপ্পযুত্তচিত্তেহি পচ্চৱেক্খিতুং অসমত্থভাৱেপি ‘‘পচ্চৱেক্খিস্সামী’’তি উপ্পন্নআৱজ্জনানন্তৰমেৱ ভৱঙ্গেসু কালং অৱীতিনামেত্ৱা সীঘমেৱ আৱজ্জিতুং সমত্থতা আৱজ্জনৱসিতা নাম, ৱসিতাবলেন, পচ্চৱেক্খণবলেন ঞাণৱিপ্পযুত্তচিত্তেহিপি পচ্চৱেক্খিতুং সমত্থতা পচ্চৱেক্খণৱসিতা নামাতি ৱদন্তি. যস্মা পনেতা যথাৱুত্তনিযামেন পুনপ্পুনং আৱজ্জনাদিনা সাধেতব্বা, তস্মা ৱুত্তং ‘‘আৱজ্জিত্ৱা’’তিআদি.

৯২৭. ইমেসু পন আদিকম্মিকেন সমাপজ্জনবহুলেনেৱ ভৱিতব্বং, ন পচ্চৱেক্খণবহুলেন. পচ্চৱেক্খণবহুলস্স হি ঝানঙ্গানি থূলানি দুব্বলানি হুত্ৱা উপট্ঠহন্তি, অথস্স তানি এৱ উপট্ঠিতত্তা উপৰি উস্সুক্কনায পচ্চযতং নাপজ্জন্তি, সো অপ্পগুণে ঝানে উস্সুক্কমানো পঠমজ্ঝানাৱ পৰিহাযতি, ন চ সক্কোতি দুতিযং অধিগন্তুং. তেন ৱুত্তং ‘‘পঠমে অৱসিপ্পত্তে’’তিআদি. উভতো ভট্ঠোতি পুন পঠমজ্ঝানং সমাপজ্জিতুং ন সক্কোতীতি অধিপ্পাযো. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –

‘‘ইধেকচ্চো ভিক্খু বালো অব্যত্তো অখেত্তঞ্ঞূ অকুসলো ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, সো তং নিমিত্তং নাসেৱতি, ন ভাৱেতি, ন বহুলিং কৰোতি, ন স্ৱাধিট্ঠিতং অধিট্ঠাতি. তস্স এৱং হোতি ‘যংনূনাহং ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা…পে… দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্য’ন্তি, সো ন সক্কোতি ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা…পে… দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰিতুং. তস্স এৱং হোতি ‘যংনূনাহং ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্য’ন্তি, সো ন সক্কোতি ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰিতুং, অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভিক্খু উভতো ভট্ঠো উভতো পৰিহীনো’’তি (অ. নি. ৯.৩৫).

৯২৮-৩১. কামস্সহগতা…পে… চৰন্তীতি আৰম্মণৱসেন কামসহগতা হুত্ৱা সঞ্ঞা চেৱ মনসিকাৰা চ সমুদাচৰন্তি. সঞ্ঞাসীসেন চেত্থ তংসহগতো চিত্তুপ্পাদো গহিতো, মনক্কাৰ-গ্গহণেন আৱজ্জনন্তি দট্ঠব্বং. কামানুপক্খন্দানং সঞ্ঞামনসিকাৰানং ৱসেন হানং পৰিহানিং ভজতীতি হানভাগিযং. কেচি পন ‘‘সংকিলেসন্তি হানভাগিযো ধম্মো’তি (ৱিভ. ৮২৮) ৱচনতো হানভাগিযা কামসঞ্ঞাদিকাতি তেহি পৰিহাপিযমানং ঝানম্পি কাৰণূপচাৰেন হানভাগিযং নামা’’তি ৱদন্তি. তদনুধম্মতা সতীতি তস্সেৱ ঝানস্স অনুধম্মতা আৰম্মণৱসেন তদনুগতা সতিপতিৰূপকা নিকন্তি. অতক্কসহিতাতি অৱিতক্কং দুতিযজ্ঝানং পত্তুকামস্স তং সন্ততো, মনসি কৰোতো আৰম্মণৱসেন তংসহগতা. ৱিসেসভাগিযন্তি ৱিসেসভূতস্স দুতিযজ্ঝানস্স পদট্ঠানতায তং ভজতীতি ৱিসেসভাগিযং. নিব্বিদাসংযুতাতি ৱিপস্সনাৰম্মণা.

৯৩২-৫. পগুণতোতি ৱসিতপ্পত্ততো. আসন্নাকুসলাৰিকাতি নীৱৰণপ্পহানস্স তংপঠমতায আসন্ননীৱৰণপচ্চত্থিকা. থূলং নাম ৱিপুলম্পি ফেগ্গু ৱিয সুখভঞ্জনীযন্তি আহ ‘‘থূলত্তা…পে… দুব্বলা’’তি. ততোতি দুতিযজ্ঝানতো. দুব্বলানি অঙ্গানি ইমিস্সাতি অঙ্গদুব্বলা. সন্ততো চিন্তযিত্ৱাতি পঠমজ্ঝানে ৱিয ওড়াৰিকঙ্গানং অভাৱতো, সন্তধম্মসমঙ্গিতায চ সন্তন্তি এৱং সন্তৱসেন মনসি কত্ৱা. কিঞ্চাপি হি যে ধম্মা দুতিযজ্ঝানে পীতিসুখাদযো, তে পঠমজ্ঝানেপি সন্তি, তেহি পন তে সন্ততৰা, পণীততৰা চ হোন্তি. নিকন্তিন্তি নিকামনং অপেক্খন্তি অত্থো. পৰিযাদাযাতি খেপেত্ৱা, ৱিক্খম্ভেত্ৱাতি অত্থো.

৯৪৩-৪. সম্পসাদনন্তি সম্পসাদনসঙ্খাতায সদ্ধায যোগতো ঝানম্পি সম্পসাদনং নীলৱণ্ণযোগতো নীলৱত্থং ৱিয. ননু চাযং সদ্ধা পঠমজ্ঝানেপি অত্থি, কস্মা ইদমেৱ ‘‘সম্পসাদন’’ন্তি ৱুত্তন্তি? ৱুচ্চতে – পঠমজ্ঝানং ৱিতক্কৱিচাৰক্খোভেন ৱীচিতৰঙ্গসমাকুলমিৱ জলং ন সুপ্পসন্নং হোতি, তস্মা সতিপি সদ্ধায তং সম্পসাদনন্তি ন ৱুত্তং. ইমস্মিং পন ৱিতক্কৱিচাৰক্খোভাভাৱেন লদ্ধোকাসা বলৱতী সদ্ধা, তস্মা বলৱসদ্ধায সমন্নাগতত্তা ইদমেৱ ‘‘সম্পসাদন’’ন্তি ৱুত্তং. অজ্ঝত্তন্তি নিযকজ্ঝত্তং, অত্তনি জাতং, অত্তনো সন্তানে নিব্বত্তন্তি অত্থো. তীণি অঙ্গানি ইমস্সাতি তিৱঙ্গিকং. সেসন্তি পীতিআদীনং অঞ্ঞেহি বলৱভাৱো, তিণ্ণং চতুন্নং ৱা জৱনানং পৰিকম্মোপচাৰানুলোমগোত্ৰভুভাৱো, ছট্ঠে সত্তমে ৱা অপ্পনাযানুপ্পত্তি একচিত্তক্খণতা, ততো ভৱঙ্গপাতো, পুন ভৱঙ্গং ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা পচ্চৱেক্খণত্থায আৱজ্জনং, ততো ঝানপচ্চৱেক্খণন্তি ইদং সব্বং ৱুত্তাৱসেসং হেট্ঠা পঠমজ্ঝানে ৱুত্তনযেনেৱ সমুপলক্খিতব্বং.

৯৪৮-৯. পিযতোতি কামযতো. উপ্পিলাপনন্তি কামঞ্চাযং পৰিগ্গহেসু অপৰিচ্চত্তপেমস্স অনাদীনৱদস্সিনো তণ্হাসহগতায পীতিযা পৱত্তিআকাৰো, ইধ চ দুতিযজ্ঝানপীতি অধিপ্পেতা, তথাপি সব্বসো পীতিযং অৱিৰত্তস্সাপি অনুবন্ধেয্যাতি উপ্পিলাপনং ইধ আদীনৱৱসেন ৱুত্তং. অথ ৱা দুতিযজ্ঝানস্সেৱ ততিযজ্ঝানং ৱিয অহুত্ৱা উপ্পিলাপনাকাৰেন পৱত্তি উপ্পিলাপনং ৱিযাতি উপ্পিলাপনন্তি ৱুত্তং. ততিযং সন্ততো দিস্ৱাতি সম্বন্ধো.

৯৫৭-৮. সতিযা সম্পজঞ্ঞেন সম্পন্নন্তি সৰণলক্খণায সতিযা, অসম্মোহলক্খণেন সম্পজঞ্ঞেন চ সম্পন্নং. কামং পুৰিমজ্ঝানেসুপি সতিসম্পজঞ্ঞং অত্থি, ন হি মুট্ঠস্সতিস্স, অসম্পজানতো চ উপচাৰমত্তম্পি সম্পজ্জতি, পগেৱ অপ্পনা, যেভুয্যেন পন অৱিপ্পযোগীভাৱেন পৱত্তমানেসু পীতিসুখেসু পীতিসঙ্খাতস্স ওড়াৰিকঙ্গস্স পহানে সুখুমতায ইধ সাতিসযো সতিসম্পজঞ্ঞব্যাপাৰোতি ইধেৱ সতিসম্পজঞ্ঞসম্পন্নতা ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. একঙ্গহীনন্তি পীতিযা পহীনভাৱেন একঙ্গৱিপ্পহীনং. সা পনেসা দুতিযজ্ঝানস্স ৱিতক্কৱিচাৰা ৱিয অপ্পনাক্খণেযেৱ পহীযতি. তেনস্স সা ‘‘পহানঙ্গ’’ন্তি ৱুচ্চতি.

৯৭২. সোমনস্সস্স পহীনত্তা আহ ‘‘একঙ্গৱিপ্পহীন’’ন্তি. তঞ্চ পন সোমনস্সং একৱীথিযং পুৰিমজৱনেসুযেৱ পহীযতি.

৯৭৪. পুৰিমজ্ঝানেসু পৰিকম্মাদিৱসেন পৱত্তানং কামাৱচৰজৱনানং একসদিসত্তা ইধ লব্ভমানং কঞ্চি ৱিসেসং দস্সেতুং ‘‘যস্মা’’তিআদি ৱুত্তং. আসেৱনং ন হোতীতি আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযো ন হোতি. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – যস্মা পদন্তৰসঙ্গহিতস্স অত্তনো সভাৱগ্গাহাপনসঙ্খাতআসেৱনপচ্চযত্তাভাৱতো সুখৱেদনা উপেক্খাৱেদনায আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযো ন হোতি, চতুত্থজ্ঝানেৱ উপেক্খাৱেদনায ভৱিতব্বং সাতিসযং সুখৱিৰাগভাৱনত্তা, তস্মা ইধ অপ্পনাৱীথিযং উপেক্খাসম্পযুত্তজৱনেহেৱ ভৱিতব্বন্তি.

৯৭৬. এৱং চতুক্কনযৱসেন ঝানপ্পভেদং দস্সেত্ৱা ইদানি পঞ্চকনযম্পি দস্সেতুং ‘‘যং চতুক্কনযে’’তিআদি ৱুত্তং. দ্ৱিধা পন কত্ৱানাতি ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱিসুং ৱিসুং পহানঙ্গৱসেন গণনতো দ্ৱিধা কত্ৱা. দুতিযং ততিযং কতন্তি অৱিতক্কৱিচাৰমত্তং অৱিতক্কঅৱিচাৰন্তি এৱং দুতিযজ্ঝানঞ্চেৱ ততিযজ্ঝানঞ্চ কতং অভিধম্মেতি অধিপ্পাযো. সুত্তন্তেসু হি পঞ্চকনযো সৰূপতো ন গহিতো, কস্মা পন অভিধম্মে গহিতোতি? পুগ্গলজ্ঝাসযতো, সন্নিসিন্নদেৱপৰিসায হি যেসং পঠমজ্ঝানে ৱিতক্কো এৱ ওড়াৰিকতো উপট্ঠাতি, ইতৰে সন্ততো, তেসং চতুৰঙ্গিকং অৱিতক্কৱিচাৰমত্তং দুতিযজ্ঝানং কত্ৱা পঞ্চকনযেন দেসেসি. যেসং ৱিতক্কৱিচাৰা ওড়াৰিকতো উপট্ঠিতা, ততো তেসং অৱিতক্কঅৱিচাৰং তিৱঙ্গিকং কত্ৱা চতুক্কনযেন দেসেসি. যেসং ৱিতক্কোৱ ওড়াৰিকতো উপট্ঠাতি, তেহি তং অতিক্কমিত্ৱা চতুৰঙ্গিকং দুতিযজ্ঝানং উপ্পাদেতুং সক্কা. যেসং ৱিতক্কৱিচাৰা, তেহি দ্ৱেপি একতো অতিক্কমিত্ৱা তিৱঙ্গিকং দুতিযজ্ঝানং উপ্পাদেতুং সক্কা.

৯৭৯. অত্থব্যঞ্জনৱসেন সুট্ঠু মধুৰং, ততোযেৱ ৱৰতৰং ৱচনং যস্স সোযং সুমধুৰৱৰতৰৱচনো. কং নু জনং নেৱ ৰঞ্জযতি, ন হি একম্পি ন ৰঞ্জযতি. অতিনিসিত …পে… নীযোযন্তি অতিতিখিণবুদ্ধিপ্পসাদেহি জনেহি ৱেদনীযো অযং গন্থো, পৰিচ্ছেদোতি ৱা অধিপ্পাযো.

ইতি অভিধম্মত্থৱিকাসিনিযা নাম

অভিধম্মাৱতাৰসংৱণ্ণনায

ৰূপাৱচৰসমাধিভাৱনানিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.