১২. দ্ৱাদসমো পৰিচ্ছেদো

পঞ্ঞত্তিনিদ্দেসৱণ্ণনা

এত্থাতি যথাউদ্দিট্ঠধম্মানং নিদ্দেসপৰিযোসানে. এত্তকমেৱাতি চিত্তচেতসিকৰূপনিব্বানমত্তমেৱ. পঞ্ঞাপেতব্বতোতি পৰমত্থধম্মা ৱিয সকসকসভাৱৱসেন অপঞ্ঞাযমানা হুত্ৱা লোকসঙ্কেতৱসেন পঞ্ঞাপিযমানত্তা. পঞ্ঞাপনতোতি পৰমত্থৱসেন ৱিজ্জমানাৱিজ্জমানধম্মানং পকাসনৱসেন পঞ্ঞাপনতো. তত্থ ‘‘পঞ্ঞাপেতব্বতো’’তি ইমিনা পঞ্ঞাপীযতি পকাৰেন ঞাপীযতীতি পঞ্ঞত্তীতি এৱং কম্মসাধনৱসেন অত্থপঞ্ঞত্তিভূতা উপাদাপঞ্ঞত্তি ৱুত্তা. ‘‘পঞ্ঞাপনতো’’তি ইমিনা পঞ্ঞাপেতি পকাৰেন ঞাপেতীতি পঞ্ঞত্তীতি এৱং কত্তুসাধনৱসেন তস্সা অভিধাযকভূতা নামপঞ্ঞত্তীতি ৱেদিতব্বং. পণ্ণত্তিদুকনিদ্দেসে ‘‘সঙ্খা…পে… ৱোহাৰো’’তি (ধ. স. ১৩১৩-১৩১৪) চতূহি পদেহি উপাদাপঞ্ঞত্তি ৱুত্তা. ‘‘নামং…পে… অভিলাপো’’তি (ধ. স. ১৩১৩-১৩১৪) ছহি পদেহি নামপঞ্ঞত্তি কথিতাতি আচৰিযানং ইচ্ছিতত্তা ৱুত্তং ‘‘তেনেৱাহা’’তিআদি. তেসং তেসং ধম্মানন্তি হেট্ঠা অভিধম্মমাতিকায ৱুত্তানং কুসলাকুসলাদিধম্মানং. সঙ্খাতি ‘‘অহং মমা’’তিআদিনা সঙ্খাযমানতা. সমঞ্ঞাতি সঙ্কেতৱসেন ঞাযমানতা. পঞ্ঞত্তীতি অসঙ্কৰৱসেন অনেকধা ৱিভজিত্ৱা পঞ্ঞাপিযমানতা. ৱোহাৰোতি পাকটং কত্ৱা ৱুচ্চমানতা, কথনৱসেন উপযুজ্জমানতা ৱা. অত্থাভিমুখং নমতীতি নামং. তং পন অন্ৱত্থৰুড়্হীৱসেন দুৱিধং, সামঞ্ঞগুণকিত্তিমওপপাতিকনামৱসেন চতুব্বিধং. নামকম্মন্তি নামকৰণং. নামধেয্যন্তি নামঠপনং, নামধেয্যন্তি ৱা সেট্ঠানং নামং. অক্খৰদ্ৱাৰেন অত্থং নীহৰিত্ৱা উত্তি কথনং নিৰুত্তি. ব্যঞ্জনন্তি পাকটকৰণং. অভিলাপোতি অভিলাপনং.

অহন্তি ৰূপাদিৱিনিমুত্তং অহংকাৰবুদ্ধিৱিসযভূতং অত্তনো খন্ধসমূহসন্তানমুপাদায পঞ্ঞত্তং তদঞ্ঞানঞ্ঞভাৱেন অনিব্বচনীযং উপাদাপঞ্ঞত্তিং ৱদতি. তেনাহ ‘‘অহন্তি হী’’তিআদি. ‘‘অহন্তি…পে… কত্ৱা’’তি উপাদাপঞ্ঞত্তিযা উপ্পত্তিং দস্সেত্ৱা যথাতিআদিনা তং পকাসেতি.

যস্মা ‘‘সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৱোহাৰো’’তি ‘‘এৱং সঙ্খা’’তি ইমস্সেৱ ৱেৱচনং, তস্মা ৱুত্তং ‘‘ইদানি পঞ্ঞাপনতো পঞ্ঞত্তি’’ন্তিআদি.

তদনুৰূপা জাতাতি তজ্জা, অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি ৱিয কেৱলং লোকসঙ্কেতৱসেনেৱ অহুত্ৱা ধম্মসভাৱস্স অনুৰূপৱসেন পৱত্তা পঞ্ঞত্তীতি অত্থো. নামপঞ্ঞত্তিপি ৱচনত্থসঙ্খাতকাৰণং উপাদায পটিচ্চ পৱত্তনতো উপাদাপঞ্ঞত্তিৱোহাৰং লভতীতি তস্সাপি উপাদাপঞ্ঞত্তিপৰিযাযো ৱুত্তো. গণ্ঠিপদকাৰেনাপি হি ইমিনাৱ অধিপ্পাযেন উপাদাপঞ্ঞত্তীতি উপাদানৱতী পঞ্ঞত্তি কাৰণৱতিং কাৰণভূতমত্থমুপাদায গহেত্ৱা তন্নিস্সযেন পঞ্ঞাপীযতি, সব্বোপি পঞ্ঞত্তিভেদো অনেন লক্খণেন উপাদাপঞ্ঞত্তিমেৱ ভজতি. অনুপাদায হি পঞ্ঞত্তি নত্থীতি ৱুত্তং. উপনিধাপঞ্ঞত্তীতি পটিপক্খভূতং একপঞ্ঞত্তিং উপনিধায অপেক্খিত্ৱা পৱত্তা পঞ্ঞত্তি. চক্খুসোত-গ্গহণেন অজ্ঝত্তিকাযতনানি দস্সেতি, ৰূপসদ্দ-গ্গহণেন বাহিৰাযতনানি. পথৱীতেজোৱাযু-গ্গহণেন ফোট্ঠব্বাযতনং পভেদতো দস্সেতি. এতেনেৱ ধম্মাযতনেপি লব্ভমানভেদো দস্সিতোতি দট্ঠব্বং.

যস্মা পথৱাদিকা পঞ্ঞত্তি সসম্ভাৰপথৱিযং একস্স নামং গহেত্ৱা সমূহমেৱোপাদায পঞ্ঞাপীযতি, ঘটাদিকা চ পঞ্ঞত্তি ধম্মসমূহেসু সব্বেসমেৱ নামং গহেত্ৱা সমূহমেৱোপাদায পঞ্ঞাপীযতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘একস্স ৱা’’তিআদি. তত্থ একস্স নামং গহেত্ৱা সমূহমুপাদায পঞ্ঞাপিযমানায পথৱাদিৱসেন পাকটভাৱতো তং ঠপেত্ৱা ইতৰং দস্সেতুং ‘‘কথ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. অযং সমূহপঞ্ঞত্তি নাম সমূহস্স পঞ্ঞাপনতো. দিসাকাসাদীসু দিসা-গ্গহণেন চন্দসূৰিযাৱত্তনমুপাদায পঞ্ঞাপিযমানং পুৰত্থিমাদিদিসাপঞ্ঞত্তিং দস্সেতি. আকাস-গ্গহণেন অসম্ফুট্ঠধম্মে উপাদায পঞ্ঞাপিযমানং কূপগুহাদিআকাসপঞ্ঞত্তিং দস্সেতি. কাল-গ্গহণেন চন্দাৱত্তনাদিকমুপাদায পঞ্ঞাপিযমানং পুব্বণ্হাদিকালপঞ্ঞত্তিং দস্সেতি. নিমিত্ত-গ্গহণেন বহিদ্ধা পথৱীমণ্ডলাদিকং, অজ্ঝত্তিকঞ্চ ভাৱনাৱিসেসং উপাদায পঞ্ঞাপিযমানং কসিণনিমিত্তাদিকং দস্সেতি. অভাৱ-গ্গহণেন ভাৱনাবলেন অপ্পৱত্তনসভাৱং আকাসানঞ্চাযতনঝানং উপাদায পৱত্তং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনঝানাৰম্মণং অভাৱপঞ্ঞত্তিং দস্সেতি. নিৰোধ-গ্গহণেন ভাৱনাবলেন নিৰুদ্ধং নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং নিস্সায পঞ্ঞত্তং নিৰোধপঞ্ঞত্তিং দস্সেতি. আদি-গ্গহণেন খযাদিসভাৱং তং তং ধম্মমুপাদায পঞ্ঞাপিযমানং অনিচ্চলক্খণাদিকং সঙ্গণ্হাতি. সাপি হি দিসাকাসাদিকা ৱিয ধম্মসমূহমুপাদায অপঞ্ঞত্তভাৱতো অসমূহপঞ্ঞত্তিযেৱাতি.

সাতি অযং দ্ৱিধা উপাদাপঞ্ঞত্তি. তজ্জাপঞ্ঞত্তি ৱচনত্থং অমুঞ্চিত্ৱা পৱত্তিতো উপাদাপঞ্ঞত্তিযংযেৱ সঙ্গয্হতীতি ৱুত্তং ‘‘ৱিজ্জমানং পৰমত্থং জোতযতী’’তি. এৱঞ্চ কত্ৱা উপৰি ‘‘ছ পঞ্ঞত্তিযোপি এত্থেৱ সঙ্গহং গচ্ছন্তী’’তি ৱুত্তং. ৱিজ্জমানন্তি সভাৱেন উপলব্ভমানং. অৱিজ্জমানন্তি ঠপেত্ৱা লোকসঙ্কেতং সভাৱৱসেন অনুপলব্ভমানং. নামমত্তন্তি নামমত্তৱন্তং. সোতদ্ৱাৰজৱনানন্তৰন্তি পচ্চুপ্পন্নসদ্দাৰম্মণায সোতদ্ৱাৰজৱনৱীথিযা, তদনুসাৰপ্পৱত্তায অতীতসদ্দাৰম্মণায মনোদ্ৱাৰজৱনৱীথিযা চ অনন্তৰপ্পৱত্তেন. মনোদ্ৱাৰজৱনৱীথিপি হি সোতদ্ৱাৰজৱনানন্তৰপ্পৱত্তা তগ্গহণেনেৱ ইধ গহিতা. গহিতপুব্বসঙ্কেতেনাতি ‘‘অযং ইমস্স অত্থো, ইদমিমস্স ৱাচক’’ন্তি এৱং ৱচনৱচনত্থসম্বন্ধগ্গহণৱসেন গহিতপুব্বভাৱসঙ্কেতেন. যাযাতি যায নামপঞ্ঞত্তিযা কৰণভূতায. মনোদ্ৱাৰজৱনৱিঞ্ঞাণেন কত্তুভূতেন. মনোদ্ৱাৰজৱনৱিঞ্ঞাণেন ৱা কৰণভূতেন, যায নামপঞ্ঞত্তিযা কত্তুভূতাযাতি অত্থো. পঞ্ঞাপীযতীতি সম্মুতিপৰমত্থৱসেন পন দুৱিধং অত্থজাতং পঞ্ঞাপীযতি ৱিঞ্ঞাপীযতীতি ৱুত্তং হোতি. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘অত্থা যস্সানুসাৰেন, ৱিঞ্ঞাযন্তি ততো পৰং;

সাযং পঞ্ঞত্তি ৱিঞ্ঞেয্যা, লোকসঙ্কেতনিম্মিতা’’তি.

কতৰজৱনৱীথিযং পনাযং ৱিঞ্ঞাযতীতি? ‘‘ঘটো’’তিআদিসদ্দং সুণন্তস্স একমেকং সদ্দং আৰব্ভ পচ্চুপ্পন্নাতীতাৰম্মণৱসেন দ্ৱে দ্ৱে জৱনৱাৰা হোন্তি, ততো সদ্দসমুদাযমাৰব্ভ একো, ততো নামপঞ্ঞত্তিমাৰব্ভ একোতি এৱং সদ্দসমুদাযাৰম্মণায জৱনৱীথিযা অনন্তৰং নামপঞ্ঞত্তি পাকটা হোতি, ততো পৰং অত্থাৱবোধোতি আচৰিযা.

যং সন্ধায ছক্কনযো ৱুত্তোতি সম্বন্ধো. তথা অৱিজ্জমানানন্তি পৰমত্থতো অৱিজ্জমানানং. কেনচি আকাৰেনাতি পৰমত্থতো, লোকসঙ্কেততো ৱা কেনচি পকাৰেন. অনুপলব্ভমানানং পঞ্চমসচ্চাদীনন্তি আকাসাদিপঞ্চমসচ্চাদীনং. আদি-গ্গহণেন অট্ঠমবোজ্ঝঙ্গাদিকে সঙ্গণ্হাতি. পকতিপুৰিসাদীনন্তি সত্ৱৰজতমানং সমানাৱত্থা পকতিঅঙ্গুট্ঠাদিপৰিমাণো কাৰকো ৱেদকো অত্তা পুৰিসোতিআদিনা পৰিকপ্পিতানং পকতিপুৰিসাদীনং. আদি-গ্গহণেন আকাসকুসুমাদিং সঙ্গণ্হাতি. ৱিজ্জমানেন অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি পৰমত্থতো ৱিজ্জমানাহি ৱিজ্জাদীহি অৱিজ্জমানস্স পুগ্গলস্স পঞ্ঞত্তত্তা. সেসেসুপি ইমিনাৱ নযানুসাৰেন অত্থো ৱেদিতব্বো. এত্থেৱাতি উপাদাপঞ্ঞত্তিযমেৱ.

‘‘কুসগ্গেনুদকমাদায, সমুদ্দে উদকং মিনে;

এৱং মানুসকা কামা, দিব্বকামান সন্তিকে’’তি. (জা. ২.২১.৩৮৯) –

ৱচনতো মনুস্সলোকে চক্কৱত্তিসম্পত্তিদিব্বসম্পত্তিং উপনিধায নিহীনাযেৱাতি ৱুত্তং ‘‘কপণং…পে… নিধাযা’’তি. মানুসকন্তি মনুস্সলোকে ভৱং. পৰমত্থো চ ৱিজ্জতীতি পাঠসেসো.

৭৭৮. ততিযা কোটি ন ৱিজ্জতি অনুপলব্ভমানত্তা. ৱুত্তঞ্হেতং মহাঅট্ঠকথাযং –

‘‘দুৱে সচ্চানি অক্খাসি, সম্বুদ্ধো ৱদতং ৱৰো;

সম্মুতিং পৰমত্থঞ্চ, ততিযং নোপলব্ভতী’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৪৩৯-৪৪৩);

পৰৱাদেসু ন কম্পতীতি পকতিপুৰিসন্তৰাদিৱাদীনং পৰেসং তিত্থিযানং ৱাদেসু সম্পত্তেসু, নিমিত্তভূতেসু ৱা ন কম্পতি ন পৱেধতি ন চলতীতি অত্থো.

ইতি অভিধম্মত্থৱিকাসিনিযা নাম

অভিধম্মাৱতাৰসংৱণ্ণনায

পঞ্ঞত্তিনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.