১০. দসমো পৰিচ্ছেদো
ৰূপৱিভাগৱণ্ণনা
৬২২. আদিম্হীতি উদ্দেসগাথাযং. ইদানীতি চিত্তচেতসিকৱিভাৱনানন্তৰং. ৱিভাৱনন্তি নিদ্দেসপটিনিদ্দেসৱসেন সৰূপতো পকাসনং.
৬২৩. ৰুপ্পতীতি সীতুণ্হাদীহি ৱিকাৰমাপজ্জতি, আপাদীযতীতি ৱা অত্থো. ৱিকাৰাপত্তি চ সীতাদিৱিৰোধিপচ্চযসন্নিধানে ৱিসদিসুপ্পত্তিযেৱ. ন হি যথাসকং পচ্চযেহি উপ্পজ্জিত্ৱা ঠিতধম্মানং অঞ্ঞেন কেনচি ৱিকাৰাপাদনং সক্কা কাতুং, তস্মা পুৰিমুপ্পন্নৰূপসন্ততি ৱিয অহুত্ৱা পচ্ছা উপ্পজ্জমানানং ৱিসভাগপচ্চযসমৱাযেন ৱিসদিসুপ্পত্তিযেৱ ইধ ‘‘ৰুপ্পন’’ন্তি দট্ঠব্বং. এৱঞ্চ কত্ৱা সঙ্ঘিযানং ৱিপৰিণামৱাদো পচ্চক্খতো হোতি. ননু চ অৰূপধম্মানম্পি ৱিৰোধিপচ্চযসমৱাযে ৱিসদিসুপ্পত্তি লব্ভতীতি? সচ্চং লব্ভতি, ন পন ৱিভূততৰা. ৱিভূততৰা হেত্থ ৱিসদিসুপ্পত্তি অধিপ্পেতা উক্কট্ঠগতিৱসেন যথা ‘‘অভিৰূপস্স কঞ্ঞা দাতব্বা’’তি (সং. নি. ৩.৭৮).
কুতো এতং ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? সীতাদিগ্গহণতো. তথা হি ৱুত্তং –
‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৱে, ৰূপং ৱদেথ, ৰুপ্পতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ৰূপন্তি ৱুচ্চতি. কেন ৰুপ্পতি? সীতেনপি ৰুপ্পতি, উণ্হেনপি ৰুপ্পতি, জিঘচ্ছাযপি ৰুপ্পতি, পিপাসাযপি ৰুপ্পতি, ডংসমকসৱাতাতপসৰীসপসম্ফস্সেনপি ৰুপ্পতি, ৰুপ্পতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ৰূপন্তি ৱুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৩.৭৯).
এত্থ হি সীতাদিগ্গহণং সীতাদিনা ফুট্ঠস্স ৰুপ্পনং ৱিভূততৰং, তস্মা তদেৱেত্থ গহিতন্তি ঞাপনত্থং. ইতৰথা ৰুপ্পতীতি সামঞ্ঞৱচনেনেৱ সিদ্ধে সীতাদিগ্গহণং নিৰত্থকং সিযাতি.
যদি এৱং, কথং ব্ৰহ্মলোকে ৰূপসমঞ্ঞা? ন হি তত্থ উপঘাতকো সীতাদিফস্সৱিসেসো লব্ভতীতি? সচ্চং, তত্থাপি তংসভাৱানতিৱত্তনতো. অৰুপ্পনস্সাপি হি ৰুপ্পনসভাৱানতিৱত্তনতো ৰূপসমঞ্ঞা হোতি. যথা অদুদ্ধম্পি খীৰং তংসভাৱানতিৱত্তনতো ‘‘দুদ্ধ’’ন্তি ৱুচ্চতীতি. অথ ৱা কিঞ্চাপি তত্থ উপঘাতকো সীতাদিফস্সৱিসেসো নত্থি, অনুগ্গাহকো পন অত্থি. তথা হি ব্ৰহ্মানং উতুজৰূপং অত্থি, তস্মা অত্থেৱ তত্থ ৰুপ্পনন্তি ন কোচি তত্থ ৰূপসমঞ্ঞায ৱিবন্ধোতি.
ৰূপযতীতি ৱাতি সযং ৱিজ্জমানমেৱ অত্তনো সন্তানং ৱিকাৰমাপাদযতীতি অত্থো. ইতি পুৰিমৱিগ্গহেন ৱিকাৰুপ্পত্তি ‘‘ৰুপ্পন’’ন্তি দীপিতং. ইমিনা পন ৱিৰোধিপচ্চযসন্নিপাতে ৱিজ্জমানস্সেৱ যো অত্তনো সন্তানে ৱিসদিসুপ্পত্তিহেতুভাৱো, তং ৰুপ্পনন্তি দীপিতং হোতি. ইমস্মিং পক্খে অৰূপস্স ৰূপসমঞ্ঞাপসঙ্গো এৱ নত্থি. নিৰুদ্ধমেৱ হি তং অনন্তৰাদিপচ্চযেহি অৰূপং উপ্পাদেতি, ন ৱিজ্জমানন্তি. ঘট্টনে ৱিকাৰাপত্তিযং ৰূপ-সদ্দস্স ৰুড়্হী, তস্মা অৰূপধম্মানং ঘট্টনাভাৱতো ন তেসু ৰূপসমঞ্ঞাতি কেচি. পটিঘাতো ৰুপ্পনন্তি অপৰে, তেসং মতেন কিঞ্চাপি সপ্পটিঘৰূপানমেৱ ৰূপসমঞ্ঞাপসঙ্গো, অথ খো অৱযৱৱোহাৰেন সমুদাযোপি ৱোহৰীযতীতি সব্বমেৱ ৰূপং ৰূপসমঞ্ঞং লভতি. কেচি পনেত্থ ‘‘ৰূপযতীতি ৱণ্ণাযতনৱসেন ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি. তঞ্হি ৱণ্ণৱিকাৰং আপজ্জমানং ৰূপযতি, হদযঙ্গতভাৱং পকাসেতীতি. তযিদং উপৰি ৱণ্ণাযতননিদ্দেসে ৱিসুংযেৱ ৱুচ্চতীতি ন তস্স ইধ সংৱণ্ণনে পযোজনং অত্থি. সুৰূপোতি দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণঅসীতিঅনুব্যঞ্জনব্যামপ্পভাকেতুমালাদীহি অলঙ্কতত্তা সোভনৰূপকাযো, সভাৱত্থো ৱা ৰূপ-সদ্দো ‘‘যং লোকে পিযৰূপং সাতৰূপ’’ন্তিআদীসু (পটি. ম. ১.১১৪) ৱিয, তস্মা সুৰূপোতি সোভনসভাৱো, তেন দসবলচতুৱেসাৰজ্জাদিঅসাধাৰণগুণৱিসেসসমাযোগদীপনতো সত্থু ধম্মকাযসম্পত্তিযাপি সোভনতা দস্সিতা হোতি.
৬২৪. ভূতোপাদাযভেদতোতি এত্থ তদধীনৱুত্তিতায ভৱতি এত্থ উপাদাৰূপন্তি ভূতং. অথ ৱা মহাভূতাযেৱ ইধ পুৰিমপদলোপৱসেন ভূত-সদ্দেন ৱুত্তা. তেনাহ ‘‘চতুব্বিধা মহাভূতা’’তি. ভূতানি উপাদিযতেৱ, ন পন সযং তেহি অঞ্ঞেহি ৱা উপাদিযতীতি উপাদাযং. এৱঞ্চ কত্ৱা চতুন্নং মহাভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সায পৱত্তমানানম্পি উপাদাযৰূপতাপসঙ্গো নত্থি. ন হি তে কেৱলং অঞ্ঞমঞ্ঞং উপাদিযন্তেৱ, অথ খো সযং উপাদাযৰূপেহি উপাদিযন্তি, তস্মা উপাদায-সদ্দগ্গহণসামত্থিযতো ন মহাভূতানং উপাদাযৰূপতাপসঙ্গোতি. অথ ৱা ‘‘চতুন্নং মহাভূতানং উপাদাযৰূপ’’ন্তি (ধ. স. ৫৮৪) ৱচনতো চতুমহাভূতসন্নিস্সিততাৱ উপাদাযৰূপলক্খণং, ন ভূতত্তযাদিসন্নিস্সিততাপীতি ন তেসং উপাদাযৰূপতাতি. ভূতঞ্চ উপাদাযঞ্চ ভূতোপাদাযং, তেসং ৱসেন ভেদতোতি ভূতোপাদাযভেদতো. ভূতসদ্দস্স উভযলিঙ্গত্তা আহ ‘‘মহাভূতা’’তি. উপাদাতি উপাদাযৰূপানি ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো’’তিআদীসু ৱিয এত্থ য-কাৰলোপো দট্ঠব্বো.
৬২৫. কতমে পন চত্তাৰো মহাভূতা, কথঞ্চ তে মহাভূতসঞ্ঞিতা, কানি চ উপাদাযৰূপানি, কথঞ্চ তানি ‘‘উপাদাযৰূপানী’’তি ৱুচ্চন্তীতি ইদং চোদনং হদযে কত্ৱা কমেন সোধেন্তো আহ ‘‘পথৱীধাতূ’’তিআদি. চত্তাৰোমেতি চত্তাৰো ইমে. মহা চ সো ভূতো চাতি মহাভূতো, তেন মহাভূতেন সদেৱকে লোকে মহন্তভাৱেন পাতুভূতেন সম্মাসম্বুদ্ধেনাতি অত্থো. অথ ৱা –
‘‘কালো ঘসতি ভূতানি,
সব্বানেৱ সহত্তনা;
যো চ কালঘসো ভূতো,
স ভূতপচনিং পচী’’তি. (জা. ১.২.১৯০) –
আদীসু ৱিয ভূত-সদ্দস্স সত্তেসু, খীণাসৱেসু চ পৱত্তনতো মহাভূতেনাতি মহতা সত্তেন, মহাখীণাসৱেনাতি ৱা অত্থো. খীণাসৱোপি হি পৰিক্খীণপটিসন্ধিকত্তা ভূতোযেৱ ন ভৱতি, ন চ ভৱিস্সতীতি ভূতোতি ৱুচ্চতি.
৬২৬. মহন্তা পাতুভূতাতি উপাদিন্নকসন্তানেপি অনুপাদিন্নকসন্তানেপি সসম্ভাৰধাতুৱসেন মহন্তা হুত্ৱা ভূতা জাতা নিব্বত্তাতি অত্থো. তেসং অনুপাদিন্নকসন্তানে –
‘‘দুৱে সতসহস্সানি, চত্তাৰি নহুতানি চ;
এত্তকং বহলত্তেন, সঙ্খাতাযং ৱসুন্ধৰা’’তি. (ধ. স. অট্ঠ. ৫৮৪) –
আদিনা নযেন মহন্তপাতুভূততা ৱুত্তা. উপাদিন্নকসন্তানেপি অনেকযোজনসতিকমচ্ছকচ্ছপতিগাৱুতপ্পমাণদেৱদানৱাদিসৰীৰৱসেন দট্ঠব্বা. ৱুত্তম্পি হেতং ‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, মহাসমুদ্দে যোজনসতিকাপি অত্তভাৱা’’তিআদি (অ. নি. ৮.২০; চূড়ৱ. ৩৮৫; উদা. ৪৫).
মহাভূতসমাতি অনেকব্ভুতৱিসেসদস্সনেন, অনেকভূতদস্সনেন চ মহন্তা ভূতা, মহন্তানি অব্ভুতানি ৱা এতেসূতি মহাভূতা, মাযাকাৰা, যক্খাদযো ৱা জাতিৱসেনেৱ মহন্তা ভূতাতি মহাভূতা, তেহি এতে সমাতি মহাভূতসমা. এতে হি যথা মাযাকাৰা অমণিং এৱ উদকং মণিং কত্ৱা দস্সেন্তি, অসুৱণ্ণংযেৱ লেড্ডুআদিকং সুৱণ্ণং কত্ৱা দস্সেন্তি, যথা চ সযং নেৱ যক্খা ন পক্খিনো সমানা যক্খাদিভাৱম্পি দস্সেন্তি, এৱমেৱং সযং অনীলানেৱ হুত্ৱা নীলং উপাদাযৰূপং দস্সেন্তি, সযং অপীতাযেৱ…পে… সযং অনোদাতাযেৱ হুত্ৱা ওদাতং উপাদাযৰূপং দস্সেন্তীতি মাযাকাৰমহাভূতসামঞ্ঞতো মহাভূতা.
যথা চ যক্খা মহাভূতা যং গণ্হন্তি, নেৱস্স অন্তোসৰীৰে ঠানং উপলব্ভতি, ন সৰীৰতো বহি, ন চ তস্স অঙ্গমঙ্গং নিস্সায ন তিট্ঠন্তি. যদি হি সৰীৰস্স অন্তো ঠিতা, সকলসৰীৰে ব্যাপনং ন সিযা. অথ বহি ঠিতা, যক্খগ্গহিতকেন কতকুসলাকুসলং যক্খস্স ন সিযা. যদি চস্স অঙ্গমঙ্গং নিস্সায ন ঠিতা, যক্খগ্গহিতকে পহটে যক্খস্স দুক্খৱেদনুপ্পত্তি ন সিযা, ন চ সৰীৰে ৰাজিউট্ঠানং ভৱেয্য. যস্মা পনেতং সব্বং অত্থি, তস্মা তে অনিদ্দিসিতব্বট্ঠানা, এৱমেতেপি ন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অন্তো ন বহি ঠিতা উপলব্ভন্তি, ন চ অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সায ন তিট্ঠন্তি. যদি হি তে অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অন্তো ঠিতা, ন সকসককিচ্চকৰা সিযুং অঞ্ঞমঞ্ঞং অনুপৱেসনতো. অথ অঞ্ঞমঞ্ঞতো বহি ঠিতা, ৱিনিব্ভুত্তা সিযুং, তথা চ সতি অৱিনিব্ভুত্তৱাদো পৰিহাযেয্য, তস্মা অনিদ্দিসিতব্বট্ঠানাতি. যক্খমহাভূতসমানতায মহাভূতসমা. অনিদ্দিসিতব্বট্ঠানাপি চেতে পতিট্ঠানাদিনা যথাসককিচ্চৱিসেসেন সেসানং তিণ্ণং উপকাৰকা হোন্তা সহজাতাদিনা পচ্চযেন পচ্চযো হুত্ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সাযেৱ তিট্ঠন্তি.
ৱঞ্চকত্তা অভূতেনাতি যক্খিনীআদযো ৱিয অভূতেন অতচ্ছেন মনাপৱণ্ণসণ্ঠানাদিনা সত্তানং ৱঞ্চকত্তা মহন্তানি অভূতানি এতেসূতি মহাভূতাতি সম্মতা. যথা হি যক্খিনীআদযো মনাপেহি কাড়সামাদিৱণ্ণেহি, পুথুলপীৱৰকিসাদিসণ্ঠানেহি, হত্থভমুআদিৱিক্খেপেহি চ অত্তনো ভযানকভাৱং পটিচ্ছাদেত্ৱা সত্তে ৱঞ্চেন্তি, অত্তনো ৱসং নেন্তি, এৱমেতেপি ইত্থিপুৰিসাদীসু মনাপেন ছৱিৱণ্ণেন, মনাপেন অঙ্গপচ্চঙ্গসণ্ঠানেন, মনাপেন চ হত্থপাদঅঙ্গুলিভমুকৱিক্খেপেন অত্তনো কক্খড়ত্তাদিসৰীৰলক্খণং পটিচ্ছাদেত্ৱা বালজনং ৱঞ্চেন্তি, অত্তনো সভাৱং দট্ঠুং ন দেন্তা তং অত্তনো ৱসং নেন্তি.
৬২৭-৩০. চক্খুসোতন্তিআদীসু ৰূপমেৱ ৰূপতা. হদযঞ্চ তং ৱত্থু চ মনোধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতূনন্তি হদযৱত্থু, হদযস্স ৱা ৱিঞ্ঞাণস্স ৱত্থূতি হদযৱত্থু, পুৰিমপদলোপেন পন ‘‘ৱত্থু’’ন্তি ৱুত্তং. কবড়ীকাৰো আহাৰোযেৱ আহাৰতা. কিঞ্চাপি ধম্মসঙ্গণিযং ৰূপনিদ্দেসে কবড়ীকাৰো আহাৰো ওসানে উদ্দিট্ঠো, ইধ পন নিপ্ফন্নৰূপানং একট্ঠানে দস্সনত্থং হদযৱত্থুঅনন্তৰং উদ্দিট্ঠোতি. লহুতা আদি যাসং মুদুতাকম্মঞ্ঞতানন্তি লহুতাদযো, তাসং তযং লহুতাদিত্তযং, তত্থ লহুভাৱো লহুতা, তথা মুদুতাপি. কম্মনি সাধু কম্মঞ্ঞং, তস্স ভাৱো কম্মঞ্ঞতা. লহুতাদীনং সযং অনিপ্ফন্নত্তা নিপ্ফন্নৰূপৱিকাৰভাৱং দস্সেতুং ‘‘ৰূপস্সা’’তি ৱিসেসনং কতং. চতুৱীসতীতি গণনপৰিচ্ছেদো, বলৱৰূপাদীনং নিসেধনত্থো. তত্থ যং ৱত্তব্বং, তং পৰতো আৱি ভৱিস্সতি. নিস্সাযাতি নিস্সায এৱ, ন পন নিস্সযৱসেনপি. চতূহি উপাদানেহি নিমুত্ততায নিক্খন্তং উপাদানতো মানসং এতস্সাতি নিৰুপাদানমানসো.
৬৩১-২. পত্থটত্তাতি পুথুত্তা, তেন পুথুভাৱতো পুথৱী, পুথৱী এৱ পথৱীতি নিৰুত্তিনযেন সদ্দসিদ্ধি দীপিতা হোতি. অযং পন সম্ভাৰপথৱিযা ৱসেন যুজ্জতি. সা হি পুথুভূতা পত্থটাতি. লক্খণপথৱিযা ৱসেন পন পথনট্ঠেন পথৱী, সহজৰূপানং পতিট্ঠাভাৱেন পক্খাযতি উপট্ঠাতীতি অত্থো. পুৰিমোপি ৱা অত্থো লক্খণপথৱিযা ৱসেন লব্ভতি. ৱাযনতোতি সমুদীৰণতো, দেসন্তৰুপ্পত্তিহেতুভাৱেন ভূতসঙ্ঘাটস্স পাপনতোতি অত্থো. তেজেতি পৰিপাচেতি, নিসেতি ৱা, তিক্খভাৱেন সেসভূতত্তযং উস্মাপেতীতি অত্থো. গাথাবন্ধৱসেন চেত্থ ইতি-সদ্দলোপতো ‘‘তেজেতি’’চ্চেৱ ৱুত্তং. এৱং ‘‘আপেতী’’তি এত্থাপি. তস্মা তেজেতীতি তেজো, আপেতীতি আপোতি ৱুত্তং হোতি. আপেতি পালনাতি অনুপালেতব্বৰূপপৰিযোসানং আপেতি পত্থৰতি. তথা হেতং ‘‘আবন্ধনকিচ্চ’’ন্তি ৱুচ্চতি. আপীযতীতি আপো. সোসীযতি পিৱীযতীতি অত্থোতি কেচি. অযং পনত্থো সসম্ভাৰাপে যুজ্জতীতি ৱদন্তি, লক্খণাপেপি যুজ্জতেৱ. সোপি হি ফৰুসপাচনৱিসোসনাকাৰেন সেসভূতত্তযেন পীযমানো ৱিয পৱত্ততীতি. আপাযতীতি ৱা আপো, ব্ৰূহেতি ৱড্ঢেতীতি অত্থো. তথা হেস পৰিব্ৰূহনৰসো. তেসন্তি যথাৱুত্তানং ভূতোপাদাযভেদানং ৰূপানং. ৱক্খামীতি কথেস্সামি. কিং কাৰণাতি আহ ‘‘লক্খণাদীসূ’’তিআদি. হি-সদ্দো হেতুঅত্থো. যস্মা লক্খণাদীসু ঞাতেসু ধম্মা আৱি ভৱিস্সন্তি, তস্মা তেসং পৰতো আৱিভাৱহেতূতি অত্থো.
৬৩৩-৪. কানি পন তানি লক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানি নাম, যেসু ঞাতেসু ধম্মা আৱি ভৱিস্সন্তীতি ইমং চোদনং সোধেতুং লক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানি সৰূপতো কথেন্তো আহ ‘‘সামঞ্ঞং ৱা’’তিআদি. সামঞ্ঞং সাধাৰণো অনিচ্চাদিকো. সভাৱো কক্খড়াদিফুসনাদিকো অসাধাৰণভাৱো. কিচ্চন্তি সন্ধাৰণাদিকিচ্চং. সম্পত্তীতি সম্পন্নভাৱো. ‘‘সুৰসো গন্ধব্বো’’তিআদীসু হি গন্ধব্বসম্পত্তিযা ৰস-সদ্দেন ৱুচ্চমানত্তা সম্পত্তি ৰসোতি. ফলন্তি সহজাতনানক্খণিকৱসেন ঠিতং ফলং. উপট্ঠাননযোতি গহেতব্বভাৱেন ঞাণস্স উপট্ঠানাকাৰো. আসন্নকাৰণন্তি পধানকাৰণং.
লক্খীযতি এতেনাতি লক্খণং, কক্খড়ত্তং লক্খণমেতিস্সাতি কক্খড়ত্তলক্খণা. ননু চ কক্খড়ত্তমেৱ পথৱীধাতূতি? সচ্চমেতং. তথা হি ৱিঞ্ঞাতাৱিঞ্ঞাতসদ্দত্থতাৱসেন অসম্ভিন্নেপি ধম্মে কপ্পনাসিদ্ধেন ভেদেন এৱং নিদ্দেসো কতো. এৱঞ্হি অত্থৱিসেসাৱবোধো হোতীতি. অথ ৱা লক্খীযতীতি লক্খণং, কক্খড়া হুত্ৱা লক্খিযমানা ধাতু কক্খড়ত্তলক্খণাতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. সেসাসুপি এসেৱ নযো. পতিট্ঠানৰসাতি সহজাতধম্মানং পতিট্ঠানভাৱকিচ্চা. অসহজাতানম্পি সন্ততিৱসেন পতিট্ঠানভাৱো হোতেৱ. ততো এৱ নেসং সম্পটিচ্ছনাকাৰেন ঞাণস্স পচ্চুপট্ঠাতীতি সম্পটিচ্ছনপচ্চুপট্ঠানা. ইমিনা কিচ্চৱসেনেৱেত্থ ‘‘পচ্চুপট্ঠান’’ন্তি দস্সেতি. পদট্ঠানং পনেত্থ চতুন্নম্পি একতো কত্ৱা ৱক্খতি.
পগ্ঘৰণলক্খণাতি দ্ৰৱতাভাৱতো ৱিস্সন্দনলক্খণা. ব্ৰূহনৰসাতি সহজাতধম্মানং মিলাতভাৱূপগমনং অদত্ৱা ৱড্ঢনকিচ্চা. তথা হি সা তেসং পীণিতভাৱং দস্সেতীতি ৱুচ্চতি. সঙ্গহপচ্চুপট্ঠানাতি বাহিৰকউদকং ৱিয নহানিযচুণ্ণস্স সহজাতধম্মানং ৱিপ্পকিৰিতুং অদত্ৱা সম্পিণ্ডনৱসেন সঙ্গণ্হনপচ্চুপট্ঠানা. পৰিপাচনৰসাতি পৰিণতভাৱকৰণৰসা. মদ্দৱানুপ্পদানপচ্চুপট্ঠানাতি বাহিৰগ্গি ৱিয জতুলোহাদীনং সহজাতধম্মানং মুদুভাৱানুপ্পদানপচ্চুপট্ঠানা. ৱিত্থম্ভনলক্খণাতি পূৰণলক্খণা. সমুদীৰণৰসাতি কম্পনৰসা. অভিনীহাৰো ভূতত্তযস্স দেসন্তৰুপ্পত্তিহেতুভাৱো, নীহৰণং ৱা বীজতো অঙ্কুৰাদিকস্স ৱিয. একেকা…পে… তব্বাতি পথৱীধাতু আপাদিভূতত্তযপদট্ঠানা, আপোধাতু পথৱীতেজাদিভূতত্তযপদট্ঠানাতি এৱং একেকা ধাতু অৱসিট্ঠভূতত্তযপদট্ঠানা.
আৰোহপৰিণাহৱসেন হি মজ্ঝিমে ইমস্মিং সৰীৰে পৰিগ্গয্হমানা পৰমাণুভেদসঞ্চুণ্ণা সুখুমৰজভূতা পথৱীধাতু দোণমত্তা সিযা. সা চ ততো উপড্ঢপ্পমাণায আপোধাতুযা যথা ন ৱিকিৰতি, এৱং আবন্ধনৱসেন সঙ্গহিতা. যথা পন পগ্ঘৰণসভাৱায আপোধাতুযা ৱসেন কিলিন্নভাৱং পিচ্ছলভাৱং নাপজ্জতি, এৱং তেজোধাতুযা অনুপালিতা. যথা পন তস্সা ৱসেন ন ৱিকিৰীযতি, এৱং ৱাযোধাতুযা ৱিত্থম্ভিতা সঙ্ঘাতভাৱং পাপিতা. এৱং সুখুমৰজভূতাপি আবন্ধনপৰিপাচনসমুদীৰণকিচ্চাহি আপোতেজোৱাযোধাতূহি লদ্ধপচ্চযা সিনেহেন তেমিতা, তেজসা পৰিপক্কা, ৱাযুনা ৱিত্থম্ভিতা পিট্ঠচুণ্ণানি ৱিয ন ইতো চিতো চ ৱিকিৰীযতি ৱিদ্ধংসীযতি, অৱিকিৰিযমানা অৱিদ্ধংসিযমানা নানপ্পকাৰকং ইত্থিপুৰিসলিঙ্গাদিভাৱৱিভাগং উপগচ্ছতি, অণুথূলদীঘৰস্সথিৰকথিনাদিভাৱঞ্চ পকাসেতি.
যূসগতা আবন্ধনাকাৰভূতা পনেত্থ আপোধাতু পথৱীপতিট্ঠিতা তেজানুপালিতা ৱাযোৱিত্থম্ভিতা ন গড়তি, ন পগ্ঘৰতি, ন পৰিস্সৱতি. এৱং তীহি ধাতূহি অনুপালিতা অপগ্ঘৰমানা অপৰিস্সৱমানা পিণ্ডিতভাৱং দস্সেতি. এসা হি অনুব্ৰূহনৰসা.
অসিতপীতাদিপৰিপাচিতা চেত্থ উসুমাকাৰভূতা উণ্হত্তলক্খণা তেজোধাতু পথৱীপতিট্ঠিতা আপোসঙ্গহিতা ৱাযোৱিত্থম্ভিতা ইমং কাযং পৰিপাচেতি, ৱণ্ণসম্পত্তিঞ্চস্স আৱহতি. সা হি যথানুভুত্তস্স আহাৰস্স সম্মা পৰিণামনেন ৰসাদিসম্পত্তিযা হেতুভাৱং গচ্ছন্তী ইমং কাযং পৰিপাচেতি, ৱণ্ণসম্পত্তিঞ্চ আৱহতি. কম্মূপনিস্সযায হি চিত্তপসাদহেতুকায চ সৰীৰে ৱণ্ণসম্পদায তেজোধাতু ৱিসেসপচ্চযো, পগেৱ উতুআহাৰসমুট্ঠানায ৰূপসম্পত্তিযাতি. তায চ পন পৰিপাচিতো অযং কাযো ন পূতিভাৱং গচ্ছতি.
অঙ্গমঙ্গানুসটা চেত্থ সমুদীৰণৱিত্থম্ভনলক্খণা ৱাযোধাতু পথৱীধাতুযা অত্তনি পতিট্ঠাপীযতি. যথা সহজাতধম্মেহি ৱিসুং ন হোতি, এৱং আপোধাতুযা সঙ্গয্হতি. যথা সহজাতধম্মা ন পৰিস্সৱন্তি, এৱং তেজোধাতুযা অনুপালীযতি. সা এৱং তীহি ধাতূহি যথাৰহং অনুপালিযমানা ইমং কাযং ৱিত্থম্ভেতি. তায পন ৱিত্থম্ভিতো অযং কাযো ন পৰিপততি, উজুকং তিট্ঠতি, ইচ্চেৱং একেকায ধাতুযা তিস্সন্নং ধাতূনং ৱসেনেৱ পৱত্তনতো ৱুত্তং ‘‘একেকা চেত্থ সেসভূতত্তযপদট্ঠানাতি ৱেদিতব্বা’’তি.
এৱং ভূতৰূপানং সদ্ধিং ৱচনত্থেহি লক্খণাদযো দস্সেত্ৱা ইদানি উপাদাযৰূপানি দস্সেন্তো আহ ‘‘চক্খতী’’তিআদি. অনেকত্থত্তা ধাতূনং চক্খতি-সদ্দস্স ৱিভাৱনত্থতাপি সম্ভৱতীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘ৱিভাৱেতীতি অত্থো’’তি. চক্খতীতি পন ৱিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতং সমৱিসমং আচিক্খন্তং ৱিয, অভিব্যত্তং ৱদন্তং ৱিয হোতীতি অত্থো. অথ ৱা চক্খতীতি ৱিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতং ৰূপং অস্সাদেন্তং ৱিয হোতীতি অত্থো. চক্খতীতি হি অযং সদ্দো ‘‘মধুং চক্খতি, ব্যঞ্জনং চক্খতী’’তিআদীসু ৱিয অস্সাদত্থো. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘চক্খুং খো, মাগণ্ডিয, ৰূপাৰামং ৰূপৰতং ৰূপসমুদিত’’ন্তি (ম. নি. ২.২০৯). ৱক্খতি চ ‘‘ৰূপেসু আৱিঞ্ছনৰস’’ন্তি. যদি এৱং ‘‘সোতং খো, মাগণ্ডিয, সদ্দাৰাম’’ন্তিআদিৱচনতো (ম. নি. ২.২০৯) সোতাদীনম্পি সদ্দাদিঅস্সাদকভাৱো অত্থীতি তেসম্পি চক্খুসদ্দাভিধেয্যতা আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি নিৰুড়্হত্তা. নিৰুড়্হো হি এস চক্খু-সদ্দো লোচনেযেৱ পদুমাদীসু পঙ্কজাদিসদ্দা ৱিযাতি.
৬৩৫-৬. চক্খুৰূপস্স নিদ্দেসপ্পকৰণেপি চক্খু-সদ্দসামঞ্ঞতো আগতং সব্বম্পি চক্খুং পভেদতো দস্সেতুং ‘‘তত্থ চক্খূ’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থাতি তস্মিং চক্খুনিদ্দেসে. পঞ্ঞামংসপ্পভেদতোতি পঞ্ঞাচক্খু মংসচক্খূতি এৱং পঞ্ঞামংসানং ৱসেন পভেদতো. তত্থাতি তস্মিং দুৱিধে চক্খুম্হি. পঞ্ঞাযেৱ পঞ্ঞামযং. নামতোতি নামেহি পঞ্চৱিধন্তি সম্বন্ধো. কতমেহি নামেহীতি আহ ‘‘বুদ্ধধম্মা’’তিআদি. তত্থ বুদ্ধধম্মসমন্তেহীতি বুদ্ধচক্খু ধম্মচক্খু সমন্তচক্খূতি ইমেহি নামেহি. ঞাণদিব্বেহীতি ঞাণচক্খু দিব্বচক্খূতি চ নামেহি. যথানুক্কমতোতি যথাৱুত্তঅনুক্কমতো. নানত্তন্তি ভেদং. মেতি ময্হং সন্তিকা, ময্হং ৱচনতোতি ৱা অত্থো. নিবোধথ জানাথ.
৬৩৭. তত্থ ‘‘অদ্দসং খো অহং, ভিক্খৱে, বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেন্তো সত্তে অপ্পৰজক্খে মহাৰজক্খে তিক্খিন্দ্ৰিযে’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৮৩) আগতং বুদ্ধচক্খু নামাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘আসযানুসযে’’তিআদি. তত্থ আসযানুসযেতি সত্তানং আসযে চেৱ অনুসযে চ, তস্মিং পৱত্তন্তি অত্থো. তত্থ আগন্ত্ৱা সেতি চিত্তং এত্থাতি আসযো. ব্যগ্ঘাসযো ৱিয. যথা হি ব্যগ্ঘো গোচৰত্থায পক্কন্তোপি পুন আগন্ত্ৱা ৱনগহনেযেৱ সযতি, তেনেৱ চ তং তস্স আসযোতি ৱুচ্চতি, এৱং অঞ্ঞত্থাপি পৱত্তং চিত্তং আগন্ত্ৱা যত্থ সযতি, তং তস্স আসযোতি ৱেদিতব্বং. সো পন সস্সতদস্সনাদিৱসেন চতুব্বিধো হোতি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠী চ, খন্তি চেৱানুলোমিকা;
যথাভূতঞ্চ যং ঞাণং, এতং আসযসঞ্ঞিত’’ন্তি. (ৱিসুদ্ধি. মহা. ১.১৩৬; দী. নি. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৱণ্ণনা; সাৰত্থ. টী. ১. পঠমমহাসঙ্গীতিৱণ্ণনা; ৱি. ৱি. টী. ১.ৱেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনা)
অনুসযকথা উপৰি আগমিস্সতি. ইন্দ্ৰিযানং পৰোপৰেতি সদ্ধাপঞ্চমকানং ইন্দ্ৰিযানং তিক্খমুদুভাৱে. তিক্খঞ্হি ইন্দ্ৰিযং উক্কট্ঠগতত্তা পৰং, মুদু অপৰং অনুক্কট্ঠগতত্তা. ইদং পন বুদ্ধচক্খু ছসু অসাধাৰণঞাণেসু পুৰিমদ্ৱযন্তি দট্ঠব্বং.
৬৩৮. হেট্ঠা…পে… সঞ্ঞিতন্তি ‘‘তস্মিংযেৱ আসনে ৱিৰজং ৱীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদী’’তি এৱং ৱুত্তং হেট্ঠা তীসু মগ্গেসু ঞাণং ধম্মচক্খুন্তি সঞ্ঞিতং. ঞাণং সব্বঞ্ঞুতা পনাতি সব্বঞ্ঞুভাৱসঙ্খাতং ঞাণং. তঞ্হি সব্বঞ্ঞূতি অভিধানস্স, বুদ্ধিযা চ পৱত্তিনিমিত্ততায সব্বঞ্ঞুভাৱো নাম হোতি. ঞেয্যং সমন্তচক্খুন্তি খন্ধাদিৱসেন সমন্ততো সব্বসো দস্সনট্ঠেন সমন্তচক্খুন্তি ঞেয্যং. তেনেৱাহ –
‘‘ন তস্স অদ্দিট্ঠমিধত্থি কিঞ্চি,
অথো অৱিঞ্ঞাতমজানিতব্বং;
সব্বং অভিঞ্ঞাসি যদত্থি ঞেয্যং,
তথাগতো তেন সমন্তচক্খূ’’তি. (চূড়নি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫);
৬৩৯. যং চক্খুং উদপাদীতি আগতন্তি যং ঞাণং ‘‘ইদং দুক্খন্তি, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদী’’তি (মহাৱ. ১৫) এৱং তত্থ তত্থ সুত্তেসু আগতং, চতূসু সচ্চেসু তেপৰিৱট্টৱসেন ‘‘দুক্খং পৰিঞ্ঞেয্যং পৰিঞ্ঞাত’’ন্তি এৱমাদিনা দ্ৱাদসৱিধেন আকাৰেন পৱত্তং, ইদং ঞাণচক্খু. যা পন ‘‘অদ্দসং খো অহং, ভিক্খৱে, দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেনা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৮৪) আগতা পঞ্চমজ্ঝানসঙ্খাতঅভিঞ্ঞাচিত্তসম্পযুত্তা পঞ্ঞা, অযং দিব্বচক্খূতি দস্সেতুং ‘‘অভিঞ্ঞাচিত্তজা’’তিআদি ৱুত্তং. এত্থ চ পঠমততিযঞাণানি কামাৱচৰানিযেৱ. চতুত্থম্পি পন পুৰিমদ্ৱযমিৱ কামাৱচৰন্তি আনন্দাচৰিযেন ৱুত্তং. ঞাণচক্খুং সহঅৰিযমগ্গৱিপস্সনাঞাণন্তিপি যুজ্জতীতি অপৰে. অগ্গমগ্গেন সহ ৱিপস্সনাপচ্চৱেক্খণঞাণন্তি পন যুত্তং ৱিয দিস্সতি.
৬৪০-৪. এৱং পঞ্ঞাচক্খুস্স পভেদং দস্সেত্ৱা পুন মংসচক্খুস্সাপি পভেদং দস্সেতুং ‘‘মংসচক্খুপী’’তিআদি ৱুত্তং. সসম্ভাৰপসাদতোতি সসম্ভাৰচক্খু পসাদচক্খূতি ইমেসং দ্ৱিন্নং ৱসেন সম্ভৰীযতি এতেহীতি সম্ভাৰা, অৱযৱা. তে পন উপত্থম্ভকভূতা চতুসমুট্ঠানিকৰূপসন্ততিযো দট্ঠব্বা. সহ সম্ভাৰেহীতি সসম্ভাৰং. সসম্ভাৰঞ্চ নাম মংসপিণ্ডো পৱুচ্চতীতি সম্বন্ধো. অক্খিকূপট্ঠিনা হেট্ঠাতি হেট্ঠাগতঅক্খিকূপস্স অট্ঠিনা পৰিচ্ছিন্নোতি সম্বন্ধো. উদ্ধন্তি অক্খিকূপতো উদ্ধং. উভতো অক্খিকোটীহীতি অক্খিকূপস্স উভযভাগে অক্খিকোটীহি. মত্থলুঙ্গেন অন্ততোতি অক্খিকূপস্স অব্ভন্তৰে ঠিতেন মত্থলুঙ্গেন. ন্হাৰুসুত্তেন আবন্ধোতি নহাৰুৰজ্জূহি অন্তো মত্থলুঙ্গেন সহ আবন্ধো. সকলোপি চ লোকোতি সকলোপি বালপুথুজ্জনলোকো. যন্তি যং মংসপিণ্ডং. কমলস্স দলং ৱিযাতি পুথুলৱিপুলনীলতায নীলুপ্পলদলং ৱিয. জানাতীতি গণ্হাতি. চক্খু নাম ন তং হোতীতি তথা গয্হমানং তং চক্খু নাম ন হোতি. কিঞ্চৰহি তন্তি আহ ‘‘ৱত্থু তস্সাতি ৱুচ্চতী’’তি. তস্সাতি তস্স যথাধিপ্পেতস্স পৰমত্থচক্খুনো. ইদং পনাতি নিগমনং.
৬৪৫-৭. তং পন সসম্ভাৰচক্খু যেহি সম্ভাৰেহি সম্ভৰীযতি, তে সৰূপতো, গণনতো চ দস্সেতুং ‘‘ৱণ্ণো গন্ধো’’তিআদি ৱুত্তং. ভাৱোতি ইত্থিযা ইত্থিভাৱো, পুৰিসস্স পুম্ভাৱোতি লব্ভমানকভাৱো. সম্ভৱোতি আপোধাতুমেৱ সম্ভৱভূতমাহ. সণ্ঠানন্তি চ তেন তেনাকাৰেন সন্নিৱিট্ঠেসু মহাভূতেসু তংতংসণ্ঠানৱসেন ৱিঞ্ঞাযমানং ৱণ্ণাযতনমাহ. আপোধাতুৱণ্ণাযতনেহি চ অনত্থন্তৰভূতানম্পি সম্ভৱসণ্ঠানানং ৱিসুং ৱচনং তথাভূতানং, অতথাভূতানঞ্চ আপাদীনং যথাৱুত্তমংসপিণ্ডে ৱিজ্জমানত্তা. আপোধাতুৱণ্ণাযতনানঞ্হি সন্তানৱসেন পৱত্তমানানং অৱত্থাৱিসেসো সম্ভৱো সণ্ঠানঞ্চাতি. দসেতেতি চতস্সো ধাতুযো, তন্নিস্সিতা ৱণ্ণাদযো চাতি ইমে দস. চতুসমুট্ঠানাতি অন্তোগতহেত্ৱত্থমিদং ৱিসেসনং, চতুসমুট্ঠানিকত্তাতি ৱুত্তং হোতি.
৬৪৮. চক্খু…পে… জীৱিতমেৱ চাতি ইমানি একন্তকম্মসমুট্ঠানানি, পুৰিমানি চ চতুসমুট্ঠানানীতি চত্তালীসঞ্চ চত্তাৰি চ ৰূপানি ভৱন্তি, চতুচত্তালীস ৰূপানি হোন্তীতি অত্থো.
৬৪৯-৫২. ইমেসং পন ৰূপানং ৱসেনাতি যথাৱুত্তানং সঙ্খেপতো চুদ্দসন্নং, ৱিত্থাৰতো চতুচত্তালীসানঞ্চ ৰূপানং ৱসেন. পৰিপিণ্ডিতন্তি সমন্ততো পিণ্ডিতং. যত্থ সেতম্পি অত্থি, কণ্হম্পি লোহিতম্পি পথৱীপি আপোপি তেজোপি ৱাযোপি, ইদং পন সেম্হুস্সদত্তা সেতং হোতি, পিত্তুস্সদত্তা কণ্হং, ৰুহিৰুস্সদত্তা লোহিতকং, পথৱুস্সদত্তা পত্থিনং হোতি, আপুস্সদত্তা পগ্ঘৰতি, তেজুস্সদত্তা পৰিডয্হতি, ৱাযুস্সদত্তা সম্ভমতি. ইদং সম্ভাৰৱন্ততায সম্ভাৰচক্খূতি পণ্ডিতেহি বুদ্ধাদীহি পকাসিতং পৰিদীপিতং. এত্থ সিতোতি এতং সসম্ভাৰচক্খুং নিস্সিতো তদাযত্তভূতো. তেনাহ ‘‘এত্থ পটিবদ্ধো’’তি. চতুন্নং পন ভূতানং পসাদোতি চতুন্নং ভূতানং পসন্নতাসভাৱো পসাদো, ‘‘সেতেন মণ্ডলেনস্সা’’তি পাঠো যুজ্জতি. পোত্থকেসু পন ‘‘সেতে তু মণ্ডলে তস্সা’’তি লিখন্তি. কণ্হমণ্ডলমজ্ঝেতি ইধাপি ‘‘কণ্হমণ্ডলস্স মজ্ঝে’’তি ৱত্তব্বে ‘‘চতুত্থদূ’’তিআদীসু ৱিয ছন্দানুৰক্খণত্থং ৱিভত্তিলোপং কত্ৱা ‘‘কণ্হমণ্ডলমজ্ঝে’’তি ৱুত্তং. এৱঞ্হি অত্থো চ যোজনা চ সুট্ঠু উপপন্না হোন্তি. অট্ঠকথাযম্পি হি ‘‘সেতমণ্ডলপৰিক্খিত্তস্স কণ্হমণ্ডলস্স মজ্ঝে’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৫৯৬) ৱুত্তং. অপৰে পন যথাঠিতৱসেনেৱ পাঠং গহেত্ৱা ‘‘সব্বসো পৰিক্খিত্তস্স তস্স সসম্ভাৰস্স চক্খুনো মজ্ঝে সেতমণ্ডলে কণ্হমণ্ডলে মজ্ঝে’’তি যোজেন্তি. দিট্ঠমণ্ডলেতি অভিমুখে ঠিতানং সৰীৰসণ্ঠানুপ্পত্তিদেসভূতে দিট্ঠমণ্ডলে.
৬৫৩-৫. সন্ধাৰণা…পে… হুত্ৱানাতি সন্ধাৰণনহাপনমণ্ডনবীজনকিচ্চাহি চতূহি ধাতীহি খত্তিযকুমাৰো ৱিয সন্ধাৰণাবন্ধনপৰিপাচনসমুদীৰণকিচ্চাহি অত্তনিস্সযভূতাহি চতূহি ধাতূহি কতূপকাৰং হুত্ৱা. উতুচিত্তাদিনাতি তীহি সন্ততিসমুট্ঠাপকেহি উতুচিত্তাহাৰেহি. এত্থ চ কলাপন্তৰগতা উতুআহাৰা অধিপ্পেতাতি ৱদন্তি. আযুনা কতপালনন্তি চতুধাতুনিস্সিতেনেৱ জীৱিতিন্দ্ৰিযেন ৰক্খিযমানং. তথা হেতং কম্মজৰূপপৰিপালনলক্খণং. ৱণ্ণগন্ধৰসাদীহীতি আদি-গ্গহণেন ওজং সঙ্গণ্হাতি, ‘‘ৱণ্ণগন্ধৰসোজাহী’’তি ৱা পাঠো. ৱত্থুদ্ৱাৰঞ্চ সাধযন্তি যথাযোগং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱং সাধযমানং. চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স হি নিস্সযভাৱতো ৱত্থুভাৱং, পৱত্তিমুখভাৱতো দ্ৱাৰভাৱঞ্চ সাধেতি. সম্পটিচ্ছনাদীনং পন তদাৰম্মণাৱসানানং অঞ্ঞনিস্সিতত্তা দ্ৱাৰভাৱমেৱ সাধেতি, ন ৱত্থুভাৱং. ঊকাসিৰসমানেন পমাণেনাতি ঊকাসিৰসমানেন পদেসপ্পমাণেন লক্খিতং হুত্ৱা ঊকাসিৰসমানপ্পমাণে ঠানেতি ৱা অত্থো. তিট্ঠতীতি সত্ত অক্খিপটলানি ব্যাপেত্ৱা সত্তসু পিচুপটলেসু আসিত্ততেলং ৱিয তিট্ঠতি. এৱঞ্চ কত্ৱা চক্খুস্স অনেককলাপগততা সিদ্ধা হোতি. উপদ্দৱানং পটলনিৰাকৰণেপি হি চক্খু ৱিজ্জতেৱাতি. যথা চ চক্খু, এৱমিমস্স নিস্সযভূতা চতস্সো ধাতুযো, আযুৱণ্ণাদীনি চ সত্ত অক্খিপটলানি ব্যাপেত্ৱা ঠিতানেৱ অৱিনিব্ভোগৱুত্তিত্তাতি গহেতব্বং.
৬৫৬. ৱুত্তন্তি ধম্মসেনাপতিনা ৱুত্তং. ৰূপানি মনুপস্সতীতি ম-কাৰো পদসন্ধিকৰো ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং সমণমচলো’’তিআদীসু ৱিয. অথ ৱা মনূতি মচ্চোতি অত্থো. কিঞ্চাপি চক্খু ৰূপং ন পস্সতি, কিঞ্চৰহি তন্নিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণমেৱ. তথা হি ‘‘মঞ্চা উক্কুট্ঠিং কৰোন্তী’’তিআদীসু ৱিয নিস্সিতকিৰিযং নিস্সযে ৱিয কত্ৱা ৱোহাৰসম্ভৱতো ‘‘চক্খুপসাদেন পস্সতী’’তি ৱুত্তং. আচৰিযজোতিপালত্থেৰেনাপি হি ইমিনাৱ অধিপ্পাযেন ইদং ৱুত্তং. ইদমেত্থ সন্নিট্ঠানং, কিং চক্খু ৰূপং পস্সতি, উদাহু ৱিঞ্ঞাণন্তি, কিঞ্চেত্থ – যদি চক্খু পস্সেয্য, অঞ্ঞৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিনোপি চক্খু পস্সেয্য. অথ ৱিঞ্ঞাণং, কুট্টাদিঅন্তৰিতম্পি পস্সেয্য তস্স অপ্পটিঘাতত্তা? নাযং দোসো. যস্স ‘‘চক্খু পস্সতী’’তি মতং, তস্সাপি ন সব্বং চক্খু পস্সতি, অথ খো ৱিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতমেৱ. যস্স পন ৱিঞ্ঞাণং পস্সতীতি মতং, তস্সাপি ন সব্বং ৱিঞ্ঞাণং পস্সতি, অথ খো চক্খুনিস্সিতমেৱ, তঞ্চ অন্তৰিতে নুপ্পজ্জতি. যত্থ আলোকস্স কুট্টাদীহি ৱিনিবন্ধো, যত্থ পন সো নত্থি ফলিকঅব্ভপটলাদিম্হি, তত্থ অন্তৰিতেপি উপ্পজ্জতি এৱ, তস্মা তং অনুপ্পন্নত্তা অন্তৰিতং ন পস্সতি. ইদমেৱ চ সন্নিট্ঠানং, যং খো চক্খুৱিঞ্ঞাণং পস্সতীতি. তঞ্হি দস্সনকিচ্চং. যদি এৱং কথং চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱাতি. তেন দ্ৱাৰেন কৰণভূতেনাতি অযমেত্থ অভিসন্ধি. অথ ৱা নিস্সিতকিৰিযা নিস্সযস্স পৱুচ্চতি যথা ‘‘মঞ্চা উক্কুট্ঠিং কৰোন্তী’’তি. ঊকাসিৰসমূপমন্তি ঊকাসিৰসমানূপমং, ঊকাসিৰপ্পমাণন্তি ৱুত্তং হোতি. ইদঞ্চস্স পতিট্ঠানোকাসৱসেন ৱুত্তং, ন পন অত্তনো পমাণৱসেন. তঞ্হি পৰমাণুপৰিযন্তেন পমাণেন অতিসুখুমমেৱাতি. ঊকাসিৰপ্পমাণে পন পদেসে ইদং পৱত্ততি. ন কেৱলঞ্চ ইদমেৱ, সব্বানিপি সব্বট্ঠানিকৰূপানি তত্থ পৱত্তন্তেৱ. ইদঞ্চ তত্থ নিব্বত্তন্তং তং পদেসং পূৰেত্ৱা এৱ নিব্বত্ততি. একূনপণ্ণাসকলাপৱসেন চ সহেৱ পৱত্ততি, সত্তৰসচিত্তক্খণাযুকত্তা ৰূপানং, একেকস্স চ চিত্তস্স তীসু তীসু খণেসু কম্মজৰূপানং উপ্পজ্জমানত্তা.
৬৫৭. সুণাতীতি সোতন্তি এত্থ কিং সোতং সুণাতি, উদাহু ৱিঞ্ঞাণন্তিআদিনা হেট্ঠা ৱুত্তনযেন যথাসম্ভৱং যোজেতব্বং. তনুতম্বলোমাচিতেতি সসম্ভাৰসোতবিলস্স অন্তো সুখুমেহি তম্বৱণ্ণলোমেহি সঞ্চিতে. অঙ্গুলিৱেধকসণ্ঠানে পদেসেতি অঙ্গুলিমুদ্দিকাসণ্ঠানমংসযুত্তে পদেসে. ৱুত্তপ্পকাৰাহীতি সন্ধাৰণাদিকিচ্চাহি. আযুনা পৰিপালিযমানন্তি এত্থ ৱণ্ণাদীহি পৰিৱাৰিতন্তি সম্বন্ধিতব্বং. তিট্ঠতীতি পুব্বে ৱুত্তনযেন তং পদেসং পূৰেত্ৱা তিট্ঠতি. সেসং ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং. ঘাযতীতি গন্ধোপাদানং কৰোতি. সাযতীতি ৰসং ৱিন্দতি. জীৱিতমৱ্হাযতীতি এত্থ ৰসগ্গহণমূলকত্তা অজ্ঝোহৰণস্স জীৱিতনিমিত্তং অজ্ঝোহৰণৰসো জীৱিতং, তং অৱ্হাযতি তস্মিং নিন্নতায অৱ্হাযন্তমিৱ হোতি. উপ্পলদলগ্গসণ্ঠানে পদেসেতি মজ্ঝে ছিন্নস্স উপ্পলদলস্স অগ্গভাগসণ্ঠানে পদেসে. মলানন্তি কিলেসাদিমলানঞ্চেৱ মলৱিসযানঞ্চ সাসৱধম্মানং অনুত্তৰিযভাৱং গচ্ছন্তেসু কামৰাগনিদানকম্মজনিতেসু কামৰাগস্স চ ৱিসেসপচ্চযেসু ঘানজিৱ্হাকাযেসু কাযস্স ৱিসেসতো সাসৱপচ্চযত্তা সোযেৱ তেসং আযোতি ৱুচ্চতি. তেন হি ফোট্ঠব্বসুখং অস্সাদেন্তা সত্তা মেথুনম্পি সেৱন্তি. অথ ৱা কাযিন্দ্ৰিযৱত্থুকা চত্তাৰো খন্ধা বলৱকামৰাগাদিহেতুভাৱতো ৱিসেসতো মলা, তেসমযং আযো হেতূতি কাযোতি ৱুত্তো. ইমস্মিং কাযেতি ইমস্মিং সসম্ভাৰকাযে. সোপি হি কুচ্ছিতানং কেসাদিমলানং আযভাৱতো কাযোতি ৱুচ্চতি. যাৱতা উপাদিন্নকং অত্থীতি ইমিনা কেসগ্গনখগ্গাদীসু কাযপসাদস্স অভাৱমাহ. কপ্পাসপটলে স্নেহো ৱিযাতি ইমিনাস্স নিৰন্তৰভাৱং. ইমে চ পন চক্খাদযো ৰূপাদিগোচৰনিন্নতায ৱম্মিকউদকআকাসগামসিৱথিকাসঙ্খাতগোচৰনিন্নতায অহিসুংসুমাৰপক্খিকুক্কুৰসিগালা ৱিয দট্ঠব্বা. ৱিসমজ্ঝাসযতায হি চক্খু ৱম্মিকচ্ছিদ্দাভিৰতসপ্পো ৱিয, বিলজ্ঝাসযতায সোতং উদকবিলাভিৰতসুংসুমাৰো ৱিয, আকাসজ্ঝাসযতায ঘানং অজটাকাসাভিৰতপক্খি ৱিয, গামজ্ঝাসযতায জিৱ্হা গামাভিৰতকুক্কুৰো ৱিয, উপাদিন্নকজ্ঝাসযতায কাযো আমকসুসানাভিৰতসিগালো ৱিযাতি. ৱিসমজ্ঝাসযতাযাতি চক্খুস্স ৱিসমজ্ঝাসযং ৱিয হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তা. চক্খুমতো ৱা পুগ্গলস্স অজ্ঝাসযৱসেন চক্খু ৱিসমজ্ঝাসযং. এস নযো সেসেসুপি.
দট্ঠু…পে… লক্খণন্তি এত্থ দট্ঠুং কামেতীতি দট্ঠুকামো তস্স ভাৱো দট্ঠুকামতা, ৰূপতণ্হাযেতং অধিৱচনং. সা পন অনাগতে চক্খাদীসু আদীনৱপটিচ্ছাদিকাৱিজ্জামূলপত্থনাসভাৱা পাকটা অপাকটাতি দুৱিধা. তত্থ যা অযং ‘‘ঈদিসং ঈদিসঞ্চ সুখুমতমৱিসযগ্গহণসমত্থং চক্খু হোতূ’’তি এৱং কম্মাযূহনতো পুব্বে, পচ্ছা ৱা উপ্পন্না পাকটা. ইন্দ্ৰিযৱিসেসং পন অনামসিত্ৱা অৱিসেসেন পৰিপুণ্ণাযতনভৱসম্পত্তিং পত্থেত্ৱা, অপত্থেত্ৱা ৱা তত্থ অৱিগততণ্হাৱসেন কম্মং কৰোন্তস্স অপ্পহীনভাৱেন অনুসযিতা অপি কম্মসামত্থিযৱিচিত্তহেতুভূতা অপাকটা. সা দুৱিধাপি নিদানং উপনিস্সযো যস্স তং দট্ঠুকামতানিদানং, তদেৱ কম্মং, তং সমুট্ঠানমেতেসন্তি দট্ঠুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানানি, এৱংৱিধানং ভূতানং পসাদো দট্ঠুকামতা…পে… পসাদো, তং লক্খণমস্স, তথা হুত্ৱা লক্খীযতীতি ৱা দট্ঠুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপসাদলক্খণং.
এত্থ চ গব্ভসেয্যকানং দিন্নপটিসন্ধিকং, অঞ্ঞং ৱা কম্মং চক্খাদীনি নিব্বত্তেতি. ওপপাতিকানং পন পটিসন্ধিক্খণেৱ পৰিপুণ্ণাযতনানং নিব্বত্তমানানং পটিসন্ধিজনকমেৱ কম্মং পৰিপুণ্ণসকলমত্তভাৱং নিব্বত্তেতীতি গহেতব্বং. কথং পন এককম্মুনা নিব্বত্তমানানং চক্খাদীনং ৱিসেসোতি? কাৰণস্স ভিন্নত্তা. তংতংভৱপত্থনাভূতা হি তণ্হা তংতংভৱপৰিযাপন্নাযতনাভিলাসতায সযং ৱিচিত্তৰূপা উপনিস্সযভাৱেন তংতংভৱনিব্বত্তককম্মস্সপি ৱিচিত্তভেদতং ৱিদহতি. যতো তদাহিতৱিসেসং তথাৱিধসমত্থতাযোগেন অনেকৰূপাপন্নং ৱিয অনেকৱিসিট্ঠসভাৱং ফলং নিব্বত্তেতি, ন চেত্থ সমত্থতাসমত্থতাসভাৱতো অঞ্ঞা ৱেদিতব্বা. কাৰণৱিসেসেন আহিতৱিসেসস্স ৱিসিট্ঠফলনিপ্ফাদনসমত্থতাভাৱতো একস্সেৱ কম্মস্স সোড়সাদিৱিপাকনিব্বত্তনহেতুভাৱেন চ অযমত্থো সম্পটিচ্ছিতব্বো. লোকেপি একস্সেৱ সালিবীজস্স পৰিপুণ্ণাপৰিপুণ্ণতণ্ডুলফলনিব্বত্তিহেতুতা দিস্সতেৱ. কিং ৱা এতায যুত্তিচিন্তায, ন চিন্তিতব্বমেৱেতং. যতো কম্মফলং চক্খাদীনি, কম্মৱিপাকো চ সব্বসো বুদ্ধানংযেৱ ঞাণস্স ৱিসযো, ন অঞ্ঞেসং অতক্কাৱচৰত্তা. তেনেৱ ভগৱতা ‘‘কম্মৱিপাকো অচিন্তেয্যো, ন চিন্তেতব্বো, যো চিন্তেয্য, উম্মাদস্স ৱিঘাতস্স ভাগী অস্সা’’তিআদীনৱং (অ. নি. ৪.৭৭) দস্সেত্ৱা পটিক্খিত্তং.
ৰূপেসু আৱিঞ্ছনৰসন্তি আৱিঞ্ছনং পুগ্গলস্স, আৱজ্জনাদিৱিঞ্ঞাণস্স ৱা তন্নিন্নভাৱপ্পত্তিযা হেতুভাৱো. আধাৰভাৱপচ্চুপট্ঠানন্তি নিস্সযপচ্চযভাৱতো. আলোকাদিসন্নিস্সযেন কদাচি উপ্পজ্জমানানম্পি হি চক্খুৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জনকালে চক্খুং নিস্সায এৱ উপ্পজ্জতীতি. এত্থাহ – চক্খুৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিসমযে সম্ভৱন্তেসু মন্দামন্দমজ্ঝিমাযুকেসু একূনপণ্ণাসচক্খূসু কতমং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স আধাৰভাৱং পচ্চনুভোতীতি? ৱুচ্চতে –
‘‘পটিসন্ধিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং ঠানপ্পত্তং পুৰেজাতং ৱত্থুং নিস্সায দুতিযভৱঙ্গং উপ্পজ্জতি, তেন সদ্ধিং উপ্পন্নং ঠানপ্পত্তং পুৰেজাতং ৱত্থুং নিস্সায ততিযভৱঙ্গং উপ্পজ্জতি, ইমিনা নযেন যাৱতাযুকং চিত্তপ্পৱত্তি ৱেদিতব্বা’’তি (ৱিসুদ্ধি. ২.৭০০) –
মগ্গামগ্গঞাণনিদ্দেসে ৱুত্তনযেন একচিত্তক্খণাতীতং চক্খু ৰূপে ঘট্টিত্ৱা ৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সযো হোতি, তস্মা দ্ৱীসু ভৱঙ্গচলনেসু পুৰিমস্স অনন্তৰপচ্চযভূতেন ভৱঙ্গচিত্তেন সহ উপ্পন্নন্তি অযমত্থো ইধ সীহড়সংৱণ্ণনাযং, ৱিসুদ্ধিমগ্গস্স সীহড়সংৱণ্ণনাযঞ্চ ৱুত্তো.
তড়াকগামমূলৱাসিদাঠানাগত্থেৰেন পন ‘‘আৱজ্জনেন, তস্স অনন্তৰপচ্চযভূতেন ভৱঙ্গেন ৱা সহ উপ্পন্নং চক্খু’’ন্তি ৱুত্তং, তং দুৱুত্তং. এৱঞ্হি সতি অঞ্ঞস্মিং ঘট্টিতে অঞ্ঞং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সযো হোতীতি ৱুত্তং হোতি, এৱঞ্চ ভৱঙ্গচলনতো হেট্ঠা ততিযচতুত্থেহি যাৱ তেৰসমচিত্তেন সহ উপ্পন্নম্পি নিস্সযো হোতীতি আপজ্জেয্য, ন চেতং ৱত্তব্বং, ততিযচতুত্থচিত্ততো পট্ঠায উপ্পন্নং কেসঞ্চি ৱীথিচিত্তানং দ্ৱাৰভাৱং ন গচ্ছতি নিৰুদ্ধত্তা, মনোদ্ৱাৰস্স নিৰুদ্ধস্সেৱ দ্ৱাৰভাৱস্স দস্সনতো. যদি সিযা ‘‘পটিসন্ধিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং ৱত্থুং নিস্সায দুতিযভৱঙ্গং উপ্পজ্জতী’’তিআদিৱচনতো ‘‘একচিত্তক্খণাতীতমেৱ নিস্সযোতি অধিপ্পেত’’ন্তি ইদম্পি একচিত্তক্খণাতীতং নিস্সযোতি যুজ্জতীতি, এৱং সতি ‘‘তস্স অনন্তৰপচ্চযভূতেন ভৱঙ্গেন ৱা’’তি ৱচনং যুজ্জেয্য, তেন হি ‘‘চিত্তক্খণদ্ৱযাতীতম্পি নিস্সযো’’তি পটিঞ্ঞাতং সিযা, তস্মা নাযং থেৰস্স অধিপ্পাযোতি দিস্সতি. ‘‘একচিত্তক্খণাতিক্কমো’’তি চ অনতীতেকচিত্তক্খণস্স দুব্বলতায একচিত্তক্খণাতিক্কমেন তস্স বলৱভাৱদীপনত্থং ৱুচ্চতি, ন পন দ্ৱিতিচতুচিত্তক্খণাতীতানং নিস্সযভাৱাভাৱতো. এৱঞ্চ কত্ৱা ৱুত্তং আচৰিযধম্মপালত্থেৰেন ‘‘সম্পটিচ্ছনাদীনি চুতিআসন্নানি তদুদ্ধং কম্মজৰূপস্স অনুপ্পত্তিতো একস্মিংযেৱ হদযৱত্থুস্মিং ৱত্তন্তী’’তি, তস্মা তং থেৰস্স মনোৰথমেৱাতি ন সাৰতো পচ্চেতব্বং.
সহজাতেসু বহূসু পসাদেসু কিং একো নিস্সযো হোতি, উদাহু সব্বেযেৱাতি? ননু ৱুত্তং ‘‘পুব্বে একম্পি চক্খু ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতী’’তি, কতমং পন তন্তি? যং তত্থ ৱিসদং হুত্ৱা ৰূপাভিঘট্টনাৰহং. ৱিসুদ্ধিমগ্গসীহড়সংৱণ্ণনাযং পন ‘‘সব্বেযেৱ নিস্সযা হোন্তী’’তি ৱত্ৱা ‘‘যদি এৱং ‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণ’ন্তি এত্থ ‘ৰূপে চা’তি ৱচনং ৱিয ‘চক্খূনী’তিপি বহুৱচনং কত্তব্বন্তি অনুযোগং কত্ৱা তংৱিসোধনত্থং ‘সসম্ভাৰচক্খুদ্ৱযনিস্সিতং পসাদদ্ৱযং নিস্সায একমেৱ ৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতীতি গণ্হেয্যু’ন্তি ইমং ৱিপ্পটিপত্তিং নিৰাকৰোন্তেন ভগৱতা বহুৱচনমকত্ৱা ‘ৰূপাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’তিআদীসু (পট্ঠা. ১.১.২) ৱিয সামঞ্ঞৱসেন একৱচনং কত’’ন্তি ৱুত্তং. আচৰিযধম্মপালত্থেৰেন পন তদেৱ সীহড়সংৱণ্ণনাৱচনং অনিচ্ছন্তেন ‘‘একম্পি চক্খু ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতি, ৰূপং পন অনেকমেৱ পচ্চযভাৱৱিসেসতো’’তি ৱুত্তং. তথা চেৱ অম্হেহিপি হেট্ঠা ৱিভাৱিতন্তি. যেসং ভূতানমযং পসাদো, তেযেৱ ইমস্স আসন্নকাৰণন্তি ৱুত্তং ‘‘দট্ঠু…পে… পদট্ঠান’’ন্তি. সোতপসাদাদীনম্পি লক্খণাদিনিদ্দেসে ৱুত্তনযানুসাৰেন অত্থো যোজেতব্বো.
৬৫৮. কেচীতি মহাসঙ্ঘিযেসু একচ্চে. চক্খাদীসু তেজাদিঅধিকতা নাম তন্নিস্সযভূতানং তদধিকতাযাতি দস্সেন্তো ‘‘তেজাধিকান’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ তেজাধিকানন্তি পমাণৱসেন চতুন্নং ধাতূনং সমানভাৱেপি কিচ্চৱসেন তেজোধাতুঅধিকানং. এৱং সেসেসুপি. আকাস …পে… সেসকাতি আকাসাধিকানং ভূতানং পসাদো সোতং, ৱাযুঅধিকানং ঘানং, তোযাধিকানং জিৱ্হা, ফোট্ঠব্বসঙ্খাতপথৱাধিকানং কাযোতি অত্থো.
৬৫৯. এৱং পন ৱদন্তানং কিং উত্তৰন্তি আহ ‘‘তে পনা’’তিআদি. সুত্তং আহৰথাতি ন তুম্হাকং ৱচনমত্তেনেৱ অযমত্থো সক্কা সদ্ধাতুং, তস্স পন পৰিদীপকং সুত্তমাহৰথ. সুত্তে হি আহটে তস্স নেয্যত্থতং নীতত্থতং ৱিচাৰেত্ৱা যদি তস্স ৱসেন অযমত্থো পঞ্ঞাযেথ, গণ্হেয্যাম নন্তি অধিপ্পাযো. সুত্তমেৱ…পে… কিঞ্চিপীতি ইতো চিতো চ সুত্তং গৱেসমানাপি অদ্ধা একন্তেন কিঞ্চিপি একগাথাপদমত্তম্পি তদত্থপৰিদীপকং সুত্তং ন দক্খিস্সন্তেৱ তেপিটকে বুদ্ধৱচনে তাদিসস্সেৱ সুত্তন্তস্স অভাৱতো.
৬৬০. কিঞ্চাপি সুত্তন্তৱসেন অযমত্থো ন দিস্সতি, যুত্তিতো পন দিস্সতীতি চে, তম্পি নত্থীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৱিসেসে সতী’’তিআদি. ভূতানঞ্হি ৱিসেসে সতি পসাদো কথং ভৱে, নেৱ ভৱেয্য, ন চ ভৱেয্য, কিং কাৰণন্তি আহ ‘‘সমানানঞ্হি ভূতানং, পসাদো পৰিদীপিতো’’তি. যস্মা সমানানমেৱ ভূতানং পসাদো পোৰাণেহি পৰিদীপিতো, ন ৱিসমানানং. পথৱীধাতুঅধিককলাপস্স হি কক্খড়ত্তা, আপোধাতুঅধিককলাপস্স ৱিস্সন্দনতো, তেজোধাতুঅধিককলাপস্স পৰিগ্গয্হমানত্তা, ৱাযোধাতুঅধিককলাপস্স চ ৱিস্সৰণতো ন তেসু পসাদো পতিট্ঠাতুং সক্কোতি, তস্মা তেসং কিচ্চতো সমানানংযেৱ পসাদো উপ্পজ্জেয্য, ন ৱিসমানানন্তি.
৬৬১-২. যদি এৱং কথং পসাদানং ৱিসেসতাতি আহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. যস্মা ৱুত্তপ্পকাৰেন পসাদৱত্থুকানং ভূতানং ৱিসেসেন ন ভৱিতব্বং, তস্মা এতেসং পসাদনিস্সযভূতানং ইদমূনং, ইদমধিকন্তি এতং ৱিসেসপৰিকপ্পনং সব্বসো সব্বাকাৰেন পহায ঞেয্যা কম্মৱিসেসেন পসাদানং ৱিসেসতা. যথা অৱিসেসেপি ভূতানং ৰূপানং ৰসাদযো অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসদিসা হোন্তি, এৱং চক্খাদযোপি ভূতৱিসেসাভাৱেপি অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসদিসা হোন্তি. সো পনাযং ৱিসিট্ঠভাৱো কম্মৱিসেসেন ৱিঞ্ঞাতব্বো. একম্পি হি কম্মং পঞ্চাযতনিকত্তভাৱপত্থনানিপ্ফন্নং চক্খাদিৱিসেসহেতুতায অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অসাধাৰণৱিসিট্ঠং সামত্থিযৱিসেসতো. ন হি যেন ৱিসেসেন চক্খুস্স পচ্চযো, তেনেৱ সোতস্স হোতি ইন্দ্ৰিযন্তৰভাৱপ্পত্তিতো. ‘‘পটিসন্ধিক্খণে মহগ্গতা চেতনা কটত্তাৰূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱচনতো পটিসন্ধিক্খণে ৱিজ্জমানানং সব্বেসংযেৱ কটত্তাৰূপানং একা চেতনা কম্মপচ্চযো হোতীতি ৱিঞ্ঞাযতি. নানাচেতনায হি তদা ইন্দ্ৰিযুপ্পত্তিযং সতি পৰিত্তেন চ মহগ্গতেন চ কম্মেন কটত্তাৰূপং আপজ্জেয্য, ন চেকা পটিসন্ধি অনেককম্মনিব্বত্তা হোতীতি সিদ্ধমেকেন কম্মেন অনেকিন্দ্ৰিযুপ্পত্তি হোতীতি. ‘‘ন হি ভূতৱিসেসেন, হোতি তেসং ৱিসেসতা’’তি ইদং নিগমনৱসেন ৱুত্তং.
৬৬৩. এৱং কম্মৱিসেসতো ৱিসিট্ঠেসু চ এতেসু আৰম্মণগ্গহণেপি অযং ৱিসেসোতি দস্সেতুং ‘‘এৱমেতেসূ’’তিআদি ৱুত্তং. অপ্পত্তগাহকন্তি অসম্পত্তগ্গাহকং অত্তনো নিস্সযেন সহ অনল্লীযননিস্সযে এৱ ৰূপাদিৱিসযে ৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিহেতুভাৱতো. কেচি পন তম্পি ‘‘সম্পত্তগ্গাহকমেৱা’’তি ৱদন্তি, তং ন সুন্দৰং সান্তৰে অধিকে চ ৱিসযে ৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিহেতুভাৱতো. যদি হি চক্খুসোতানি সম্পত্তৱিসযমেৱ গণ্হন্তি, চক্খুপসাদতো ৱিচ্ছিন্নদেসে ঠিতেসু তাৰকাদীসু নিস্সযৱসেন চ পমাণতো অধিকেসু চন্দমণ্ডলাদীসু ৰূপাযতনেসু সোতপসাদতো চ ৱিচ্ছিন্নদেসসম্ভূতেসু উদৰচম্মসন্ধিচম্মাদিঅন্তৰিতেসু কুচ্ছিসদ্দসন্ধিসদ্দাদীসু পুথুলেসু চ সমুদ্দসদ্দাদীসু সদ্দাযতনেসু ৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তি ন সিযা সম্পত্তগ্গাহকানং কাযিন্দ্ৰিযাদীনং তথা অদস্সনতো.
এত্থ চ ৱদেয্য – অধিট্ঠানতো বহিন্দ্ৰিযস্স পৱত্তি হোতীতি সম্পত্তৱিসযমেৱ যত্তকং ৱিসযং, তত্তকং ৱিসযং গহণাকাৰং ফৰিত্ৱা গণ্হাতি, তস্মা অসিদ্ধমেতং ‘‘সান্তৰে অধিকে চ ৱিসযে ৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিহেতুভাৱতো’’তি? তং ন, অধিট্ঠানতো বহি ইন্দ্ৰিযুপ্পত্তিযা এৱ অভাৱা. অধিট্ঠানদেসে এৱ হি ইন্দ্ৰিযং পৱত্ততি তত্থ কিচ্চাদিপ্পযোগদস্সনতো. সতি চ এতস্স বহি পৱত্তিযং অধিট্ঠানে পিহিতেপি ৱিসযগ্গহণং সিযা, তস্মা অধিট্ঠানদেসে ঠিতানংযেৱ চক্খুসোতানং অসম্পত্তৱিসযস্সেৱ গহণতো নাসিদ্ধমেতং ‘‘সান্তৰে অধিকে চ ৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিহেতুভাৱতো’’তি. তেনাহু পোৰাণা –
‘‘সব্বগোচৰযোগেপি, দিট্ঠং ৰূপৰৱেসু যং;
ৱিচ্ছিন্নপুথুৱিঞ্ঞাণং, সম্পত্তগ্গাহবাধক’’ন্তি.
তস্সত্থো – সব্বেসং চক্খাদীনং গোচৰেন ৰূপাদিনা যোগে এককাৰিযসাধকত্তা সম্বন্ধে ঘট্টনে ৱা সমানে সতি ৰূপৰৱেসু ৰূপসদ্দাযতনেসু ৱিসযভূতেসু চক্খাদিতো দূৰভাৱেন চেৱ কেনচি অনন্তৰিতভাৱেন চ ৱিচ্ছিন্নেসু পমাণতো পুথুলেসু চ ৱিসযেসু উপ্পজ্জমানং যং ৱিঞ্ঞাণং, তং চক্খুসোতানং সম্পত্তগ্গাহস্স সম্পত্তগ্গহণস্স বাধকন্তি.
অপিচ যদি চক্খু সম্পত্তগ্গাহকং সিযা, অত্তনো মণ্ডলে ঠিতং ৱণ্ণম্পি পস্সেয্য. তথা অক্খিপুটে অঞ্জনং পখুমমূলে অক্খিৱণ্ণং পখুমমূলে ঘট্টিযমানং অঞ্জনসলাকম্পি পস্সেয্য, ন চ পনেতং দিস্সতি, তস্মা তন্নিস্সযে দেসে ঠিতমেৱ ৱিসযং গণ্হাতি. সোতাযতনম্পি যদি সম্পত্তগ্গাহকং অভৱিস্স, চিত্তসমুট্ঠানং সদ্দাযতনং সোতৱিঞ্ঞাণস্স কদাচিপি আৰম্মণপচ্চযো ন সিযা. ন হি বহিদ্ধা চিত্তসমুট্ঠানানং উপ্পত্তি অত্থি. পট্ঠানে চ ‘‘সদ্দাযতনং সোতৱিঞ্ঞাণধাতুযা আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.২) অৱিসেসেনেৱ সদ্দস্স সোতৱিঞ্ঞাণাৰম্মণভাৱো ৱুত্তো. কিঞ্চ যদি সোতং সম্পত্তগ্গাহকং সিযা, অত্তনো ৱিসযপদেসেযেৱ গহেতব্বতো গন্ধস্স ৱিয সদ্দস্সাপি দিসাদেসৱৱত্থানং ন সিযা. এৱঞ্চ সদ্দানুসাৰেন কণ্ডং পাতেন্তস্স সদ্দৱেধিনো অত্তনো কণ্ণবিলেযেৱ সৰপাতনং সিযা, তস্মা যত্থ উপ্পন্নো সদ্দো, তত্থেৱ ঠিতো সোতপথে আপাথমাগচ্ছতি.
যদি এৱং কথং দূৰে ঠিতেহি ৰজকাদিসদ্দা চিৰেন সুয্যন্তি. অসম্পত্তগ্গাহকত্তে হি দূৰাসন্নদেসৱত্তীনং সমকমেৱ সৱনেন ভৱিতব্বন্তি? নযিদমেৱং দূৰাসন্নানং যথাপাকটে সদ্দে গহণৱিসেসতো. যথা হি দূৰাসন্নানং ৱচনসদ্দে যথাপাকটেৱ গহণৱিসেসতো অক্খৰৱিসেসনং গহণং, অগ্গহণঞ্চ হোতি, এৱং ৰজকাদিসদ্দেপি আসন্নস্স আদিতো পভুতি যাৱ অৱসানা কমেন পাকটীভূতে, দূৰস্স চ অৱসানে, মজ্ঝে ৱা পিণ্ডৱসেন পৱত্তিপাকটীভূতে যথাপাকটং নিচ্ছযগ্গাহকানং সোতৱিঞ্ঞাণৱীথিযা পৰতো পৱত্তানং মনোদ্ৱাৰিকজৱনানং গহণৱিসেসতো লহুকং সুতো, চিৰেন সুতোতি অভিমানো হোতি. সোতৱিঞ্ঞাণপ্পৱত্তি পন উভযত্থ সমানা সদ্দস্স উপ্পন্নদেসে ঠিতস্স অত্তনো ৱিজ্জমানক্খণেযেৱ সোতাপাথগমনতো. যদি সদ্দস্স ভূতপৰম্পৰায সমন্ততো পৱত্তি নত্থি, কথং পটিঘোসুপ্পত্তীতি? দূৰে ঠিতোপি সদ্দো অঞ্ঞত্থ পটিঘোসুপ্পত্তিযা, ভাজনাদিচলনস্স চ পচ্চযো হোতি অযোকন্তো ৱিয অযোচলনস্সাতি দট্ঠব্বং.
সেসং…পে… গাহকন্তি যং পন অৱসেসং ঘানজিৱ্হাকাযসঙ্খাতং পসাদত্তযং, তং সম্পত্তগ্গাহকং হোতি নিস্সযৱসেন চেৱ সযঞ্চ অত্তনো নিস্সযে অল্লীনেযেৱ ৱিসযে ৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিহেতুভাৱতো. গন্ধৰসানং নিস্সযেসু ঘানজিৱ্হানিস্সযেহি সহ অল্লীনাযেৱ গন্ধৰসা ৱিঞ্ঞাযন্তি. ফোট্ঠব্বঞ্চ ভূতত্তযৰূপং কাযনিস্সযেন অল্লীনমেৱ ৱিঞ্ঞাযতীতি.
ৱণ্ণৱিকাৰমাপজ্জমানন্তি দোসাদীহি কাৰণেহি অমনাপৱণ্ণস্স উপ্পত্তিৱসেন ৱণ্ণৱিকাৰং আপজ্জমানং. হদযঙ্গতভাৱন্তি চিত্তগতং অজ্ঝাসযং. পকাসেতীতি ৰূপমিৱ পকাসং কৰোতি, সৱিগ্গহমিৱ দস্সেতীতি অত্থো. অনেকত্থত্তা হি ধাতূনং পকাসনত্থো এৱ ৰূপ-সদ্দো দট্ঠব্বো. তং পন ৰূপন্তি সম্বন্ধো. চক্খুম্হি, চক্খুস্স ৱা পটিহননং লক্খণমেতস্সাতি চক্খুপটিহননলক্খণং. এৱং সোতপটিহননলক্খণন্তিআদীসুপি. পটিহননঞ্চেত্থ ৱিসযৱিসযীনং অঞ্ঞমঞ্ঞাভিমুখভাৱো যোগ্যদেসাৱট্ঠানং পটিঘাতো ৱিযাতি কত্ৱা. যথা পটিঘাতে সতি দুব্বলস্স চলনং হোতি, এৱং ৱিসযাভিমুখভাৱে সতি ৱিসযিনো তংসম্বন্ধস্স চ ৱত্থুৰূপস্স, তন্নিস্সিতস্স চ ভৱঙ্গস্স চলনং হোতি. সো ৰূপস্স চক্খুম্হি, চক্খুস্স ৱা ৰূপে হোতি. তেনাহ ‘‘যম্হি চক্খুম্হি অনিদস্সনম্হি সপ্পটিঘম্হি ৰূপং সনিদস্সনং সপ্পটিঘং পটিহঞ্ঞি ৱা, যং চক্খু অনিদস্সনং সপ্পটিঘং ৰূপম্হি সনিদস্সনম্হি সপ্পটিঘম্হি পটিহঞ্ঞি ৱা’’তি (ধ. স. ৫৯৭) চ আদি. ৱিসযভাৱো আৰম্মণপচ্চযতা. গোচৰভাৱপচ্চুপট্ঠানন্তি এত্থ অনঞ্ঞথাভাৱো ৱিসযতা, তব্বহুলতা গোচৰভাৱোতি অযং ৱিসযগোচৰানং ৱিসেসো. সদ্দাযতীতি উদাহৰীযতি, সকেহি ৱা পচ্চযেহি সোতৱিঞ্ঞেয্যভাৱং উপনীযতীতি অত্থো. অত্তানং গন্ধযতীতি সুগন্ধং, দুগ্গন্ধন্তি ৱা অত্তানং পকাসেতি. তেনাহ ‘‘সূচযতী’’তি.
৬৬৪. ইত্থিযা এৱ ইন্দ্ৰিযং ইত্থিন্দ্ৰিযং. যথা চক্খাদীনি ইন্দ্ৰিযানি পুৰিসস্সপি হোন্তি, নযিদং তথা. ইদং পন নিযমেন ইত্থিযা এৱ হোতি, তস্মা ‘‘ইত্থিন্দ্ৰিয’’ন্তি ৱুচ্চতি. এৱং পুৰিসিন্দ্ৰিযেপি. ইত্থিযা ভাৱো, ইত্থীতি ভৱতি এতেন চিত্তং, অভিধানং ৱাতি ইত্থিভাৱো. পটিসন্ধিসমুট্ঠিতোতি পটিসন্ধিযংযেৱ সমুট্ঠিতো, পটিসন্ধিচিত্তেন সহ একক্খণে সমুট্ঠিতো. এতেন ঠপেত্ৱা লিঙ্গপৰিৱত্তনং চক্খুন্দ্ৰিযাদীনি ৱিয ইমস্স অপাতুভাৱমাহ. যঞ্চেতং ইত্থিলিঙ্গাদীতি যং পনেতং ইন্দ্ৰিযফলভূতং ইত্থিলিঙ্গাদি. আদি-গ্গহণেন ইত্থিনিমিত্তইত্থিকুত্তইত্থাকপ্পানং সঙ্গহো. তত্থ ৱিসদঅৱিসদহত্থপাদাদিতা সণ্ঠানং ইত্থিলিঙ্গং. ইত্থীনঞ্হি হত্থপাদগীৱাউৰআদিসণ্ঠানং ন পুৰিসানং ৱিয হোতি. তথা হি তাসং হেট্ঠিমকাযো ৱিসদো, উপৰিমকাযো অৱিসদো, হত্থপাদা খুদ্দকা, মুখং খুদ্দকং, থনমংসা অৱিসদা, তা নিম্মস্সুদাঠিকা. কেসবন্ধৱত্থগ্গহণঞ্চ ইত্থিনিমিত্তং. দহৰকালেপি সুপ্পকমুসলকাদীহি কীড়া মকচিৱাকেন সুত্তকন্তনন্তি চ এৱমাদি ইত্থিকুত্তং, ইত্থিকিৰিযাতি অত্থো. অৱিসদট্ঠানগমনাদিআকাৰো ইত্থাকপ্পো. পুৰিসম্পি হি অৱিসদং দিস্ৱা মাতুগামো ৱিয তিট্ঠতি নিপজ্জতি নিসীদতি খাদতি ভুঞ্জতীতি ৱদন্তি. ইদং পন ইত্থিলিঙ্গাদিপৰিদীপনং অকুসলন্তি ৱত্ৱা অঞ্ঞথাপি ৱণ্ণেন্তি আচৰিযা. কথং? যোনিপদেসো ইত্থিলিঙ্গং, সৰাধিপ্পাযা ইত্থিনিমিত্তং, অৱিসদট্ঠানগমনাদযো ইত্থিকুত্তং, ইত্থিসণ্ঠানং ইত্থাকপ্পোতি. এত্থ চ অধিপ্পাযো নাম পুৰিসস্মিং মেথুনতণ্হা. সা হি তাসং নিচ্চং বলৱতৰা পৱত্ততি, অতো সাপি ইত্থীতি সঞ্জাননস্স নিমিত্ততায ‘‘ইত্থিনিমিত্ত’’ন্তি ৱুচ্চতি. কিঞ্চাপি ইত্থীতি সঞ্ঞাণস্স নিমিত্ততায কুত্তাকপ্পানম্পি নিমিত্তেযেৱ অন্তোগধতা, তথাপি তেসং ৱিসুং গহণতো সৰাধিপ্পাযা এৱ নিমিত্তভাৱেন অধিপ্পেতা.
৬৬৫. কিং পনেতং ইত্থিলিঙ্গাদি ইত্থিন্দ্ৰিযং ৱিয পটিসন্ধিসমুট্ঠিতং হোতীতি আহ ‘‘ইত্থিন্দ্ৰিযং পটিচ্চেৱা’’তিআদি. কিঞ্চাপি হি ইত্থিলিঙ্গাদীনি যথাসকং কম্মাদিনা পচ্চযেন সমুট্ঠহন্তি, যেভুয্যেন পন ইত্থিন্দ্ৰিযসহিতেযেৱ সন্তানে তংতদাকাৰা হুত্ৱা সম্ভৱন্তি, ইতৰত্থ চ ন ভৱন্তীতি তেসং তব্ভাৱভাৱিতং উপাদায ‘‘ইত্থিন্দ্ৰিযং পটিচ্চেৱ জাযন্তী’’তি ৱুত্তানি. এৱঞ্চ কত্ৱা ৱক্খতি ‘‘ইত্থি…পে… কাৰণভাৱপচ্চুপট্ঠান’’ন্তি. ঈদিসেনেৱ কাৰণভাৱসঙ্খাতেন অধিপতিভাৱেন তস্স ইন্দ্ৰিযতা ৱুত্তা ইন্দ্ৰিযসহিতে সন্তানে ইত্থিলিঙ্গাদিআকাৰৰূপপচ্চযানং অঞ্ঞথা অনুপ্পাদনতো, ন পন ইন্দ্ৰিযাদিপচ্চযসম্ভৱতো. তথা হেতং জীৱিতিন্দ্ৰিযং ৱিয এককলাপগতানং আহাৰো ৱিয কলাপন্তৰৰূপানং উপত্থম্ভকমনুপালকং ৱা ন হোতি. এৱঞ্চ কত্ৱা জীৱিতিন্দ্ৰিযআহাৰানং ৱিয ইমস্স ইন্দ্ৰিযপচ্চযতা, অত্থিঅৱিগতপচ্চযতা চ পাড়িযং ন ৱুত্তা. যস্মা পচ্চযন্তৰাধীনানি ইত্থিলিঙ্গাদীনি, তস্মা যত্থস্স আধিপচ্চং, তংসদিসেসু মতচিত্তকতৰূপেসুপি তংসণ্ঠানতা দিস্সতি. যস্মা পনেতে ইত্থিন্দ্ৰিযং পটিচ্চ জাযন্তাপি গব্ভসেয্যকানং পটিসন্ধিযং ন সমুট্ঠহন্তি, পৱত্তেযেৱ সমুট্ঠহন্তি, তস্মা আহ ‘‘পৱত্তে…পে… পটিসন্ধিয’’ন্তি.
৬৬৬-৭. সংসেদজওপপাতিকানং পন কিঞ্চি ইত্থিন্দ্ৰিযেন সহ পটিসন্ধিযমেৱ নিব্বত্ততি. ন চাতি চ-কাৰো ৱচনীযন্তৰসমুচ্চযে. ‘‘কিঞ্চা’’তি ইমস্স অত্থে দট্ঠব্বো. যস্মা লিঙ্গাদিআকাৰেসু ৰূপেসু ৰূপাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞেয্যং, তস্মা আহ ‘‘ইত্থিলিঙ্গাদযো চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা হোন্তী’’তি. যস্মা পন ততো অঞ্ঞানি যথাযোগং সোতৱিঞ্ঞেয্যানি চেৱ মনোৱিঞ্ঞেয্যানি চ, তস্মা ৱুত্তং ‘‘ন ৱা’’তি. যথাৱুত্তো পপঞ্চো পুৰিসিন্দ্ৰিযেপি যথাসম্ভৱং যোজেতব্বোতি অতিদেসং কৰোন্তো আহ ‘‘এসেৱা’’তিআদি. সেসেপীতি এত্তকেযেৱ ৱুত্তে ইতো সেসেসু সব্বেসুপীতি কদাচি কোচি চিন্তেয্যাতি আহ ‘‘পুৰিসিন্দ্ৰিযে’’তি. পঠমকপ্পানন্তি পঠমকপ্পিকনৰানং. তেসঞ্হি আভস্সৰলোকতো চৱিত্ৱা ইধূপপন্নানং দীঘস্স কালস্স অচ্চযেন ওড়াৰিকং আহাৰং আহৰতং মুত্তকৰীসেসু সঞ্জাতেসু তেসং নিক্খমনত্থায ৱণমুখানি ভিজ্জন্তি, পুৰিসস্স পুৰিসভাৱো, ইত্থিযা চ ইত্থিভাৱো পাতুৰহোসি. তথা হি পুৰিমত্তভাৱেসু পৱত্তউপচাৰঝানানুভাৱেন যাৱ সত্তসন্তানে কামৰাগৱিক্খম্ভনৱেগো ন পটিপস্সম্ভতি, ন তাৱ বলৱকামৰাগূপনিস্সযানি ইত্থিপুৰিসিন্দ্ৰিযানি পাতুৰহেসুং. যদা পনস্স ৱিচ্ছিন্নতায বলৱকামৰাগো লদ্ধাৱসৰো অহোসি, তদা তদূপনিস্সযানি তানি সত্তানং সন্তানে সঞ্জাযন্তি.
৬৬৮. পৰতোতি পঠমকপ্পতো অপৰভাগে. পৱত্তে…পে… পৰিৱত্ততীতি যথা তং সোৰেয্যকসেট্ঠিপুত্তস্স ৱিযাতি অধিপ্পাযো. অপি-সদ্দেন পঠমপাৰাজিকাযং ৱিনীতৱত্থুপাড়িযং আগতভিক্খুস্স, ভিক্খুনিযা ৱিয চ পটিসন্ধিযং সমুট্ঠিতস্সপি পৱত্তে পৰিৱত্তনং দীপেতি. যথাহ –
‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতৰস্স ভিক্খুনো ইত্থিলিঙ্গং পাতুভূতং হোতি. তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতৰিস্সা ভিক্খুনিযা পুৰিসলিঙ্গং পাতুভূতং হোতী’’তি (পাৰা. ৬৯).
যস্স পন পটিসন্ধিযং দ্ৱীসু একম্পি ন সমুট্ঠিতং, সো অভাৱকো নাম, তস্স পৱত্তিযম্পি ইন্দ্ৰিযুপ্পত্তি ন হোতীতি দট্ঠব্বং.
৬৬৯. কিং পনেতস্স উভযস্সপি নিব্বত্তিযা, ৱিনাসনস্স চ কাৰণং, যতো ইদং সমুট্ঠাতি, পৰিৱত্ততীতি চ ৱুচ্চতীতি ইমং অনুযোগং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘মহতা পাপকম্মেনা’’তিআদি. তত্থ মহতাতি পৰদাৰিককম্মাদিনা মহাবলেন. পাপকম্মেন উপনিস্সযভূতেন. মহতা কুসলেনেৱাতি ইদং সুগতিং সন্ধায ৱুত্তং. দুগ্গতিযং পন উভযম্পি অকুসলকম্মেনেৱ জাযতি.
৬৭০. ইন্দ্ৰিযে ৱিনট্ঠে একন্তেনেৱ লিঙ্গম্পি ৱিনস্সতেৱাতি আহ ‘‘ইত্থিলিঙ্গং ৱিনস্সতী’’তি. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো দট্ঠব্বো – ইমেসু দ্ৱীসু পুৰিসিন্দ্ৰিযং উত্তমং, ইত্থিন্দ্ৰিযং হীনং, পুৰিসিন্দ্ৰিযস্স অন্তৰধানং মহন্তেন অকুসলেন কম্মেন হোতি, সমুট্ঠানং মহন্তেন কুসলকম্মেন, ইত্থিন্দ্ৰিযস্স অন্তৰধানং দুব্বলাকুসলেন, সমুট্ঠানম্পি দুব্বলকুসলেন, দুগ্গতিযং পন উভযস্সাপি অন্তৰধানং, সমুট্ঠানঞ্চ অকুসলেনেৱ হোতীতি. যদি সুগতিযং ইত্থিন্দ্ৰিযম্পি কুসলেনেৱ নিব্বত্ততি, কথঞ্চৰহি ‘‘পৰদাৰিককম্মং কত্ৱা নিৰযে পচ্চিত্ৱা তেনেৱ পাপকম্মেন পঞ্চসতক্খত্তুং মনুস্সলোকে ইত্থী হুত্ৱা নিব্বত্ততী’’তিআদিৱচনন্তি? নাযং ৱিৰোধো নিস্সন্দফলৱসেন ৱুত্তত্তা. তথা হি পটিসন্ধিযং তাৱ পুৰিসিন্দ্ৰিযনিব্বত্তনাৰহম্পি কম্মং কদাচি পৰদাৰিকাদিনা বলৱপাপকম্মেন পটিবাহিতসামত্থিযং অস্স, তদা অত্তনো পুৰিসিন্দ্ৰিযনিব্বত্তনে অসমত্থতায ইত্থিন্দ্ৰিযমেৱ নিব্বত্তেতি. পৱত্তিযং পন অত্তনো বলৱভাৱেন ইত্থিন্দ্ৰিযূপনিস্সযং পৰদাৰিকমকুসলকম্মং পটিবাহিত্ৱা পটিসন্ধিতো পট্ঠায পুৰিসিন্দ্ৰিযং সমুট্ঠাপেন্তং কদাচি লদ্ধসামগ্গিতাসঞ্জাতবলৱিসেসেন পৰদাৰিকাদিনা কম্মেন পটিবাহিতসামত্থিযং ভৱেয্য, তদা অত্তনো দুব্বলতায পুৰিসিন্দ্ৰিযং ন নিব্বত্তেতি, ইত্থিন্দ্ৰিযমেৱ নিব্বত্তেতি. এৱং পৰদাৰিকাদিকম্মূপনিস্সযেন ইত্থিন্দ্ৰিযস্স নিব্বত্তনতো তং তেন নিব্বত্তিতং কত্ৱা ৱুচ্চতি.
৬৭১-২. যদা পন তং কম্মং পুন সামগ্গিপটিলাভতো, পৰিক্খীণপাপকম্মতায ৱা বলৱপ্পত্তং অভৱিস্স, তদা দিন্নৱেধং ৱিয ৰুক্খং তদপগমে অত্তনো বলানুৰূপং পুৰিসিন্দ্ৰিযং নিব্বত্তেতি, ইত্থিন্দ্ৰিযং পন অত্তনো কাৰণাভাৱতো নুপ্পজ্জতি. উভযস্স পন নিব্বত্তিযম্পি ৱিসদিসিন্দ্ৰিযনিব্বত্তনতো পুৰে সত্তৰসমচিত্তস্স ঠিতিকালমুপাদায তংতংসমুট্ঠাপককম্মং তং তং ইন্দ্ৰিযং ন জনেতি. সত্তৰসমচিত্তেন সহ উপ্পন্নং ৱিসদিসিন্দ্ৰিযুপ্পত্তিতো পুৰিমচিত্তেন সহ নিৰুজ্ঝতি. যদি হি সত্তৰসমচিত্তুপ্পাদতো পৰম্পি উপ্পজ্জেয্য, ইতৰং নুপ্পজ্জতি একস্মিং সন্তানে দ্ৱিন্নং সহুপ্পত্তিযা অনিচ্ছিতত্তা. তেনেৱ হি ‘‘যস্স ৱা পন পুৰিসিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতি, তস্স ইত্থিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতী’’তি (যম. ৩.ইন্দ্ৰিযযমক.১৮৮) ইমস্মিং পঞ্হে ‘‘নো’’তি (যম. ৩.ইন্দ্ৰিযযমক.১৮৮) পটিক্খেপো কতোতি. এৱঞ্চ কত্ৱা ৱক্খতি ‘‘উভতোব্যঞ্জনস্সাপী’’তিআদি. একস্মিঞ্চ নিৰুদ্ধে তপ্পটিবদ্ধানি লিঙ্গাদীনি কতিপযদিৱসেহি নিৰুজ্ঝন্তি, তেসু নিৰুদ্ধেসু ইতৰানি অনুক্কমেন জাযন্তীতি আচৰিযা. ইত্থিনিমিত্তুপ্পাদককম্মতো, পুৰিসনিমিত্তুপ্পাদককম্মতো ৱাতি উভতো দুৱিধং ব্যঞ্জনমস্সাতি উভতোব্যঞ্জনো. তস্সাপীতি যস্স দুৱিধং ব্যঞ্জনমত্থি, তস্সাপি একমেৱ ইন্দ্ৰিযং সিযা, কিং পন ইতৰস্সাতি দস্সেতি.
ননু চ দুৱিধে ব্যঞ্জনে সতি ইন্দ্ৰিযদ্ৱযেনাপি ভৱিতব্বং, ব্যঞ্জনঞ্হি তং তং ইন্দ্ৰিযং পটিচ্চ জাযতীতি? সচ্চং জাযতি, এত্থাপি ইত্থিউভতোব্যঞ্জনস্স ইত্থিন্দ্ৰিযং পটিচ্চ ইত্থিনিমিত্তমেৱ যাৱজীৱং পৱত্ততি, পুৰিসউভতোব্যঞ্জনস্স পুৰিসিন্দ্ৰিযং পটিচ্চ পুৰিসনিমিত্তমেৱ, ইতৰং পন ন তস্স ইত্থিন্দ্ৰিযপুৰিসিন্দ্ৰিযহেতুতো জাযতি. তং পন যেন কাৰণেন হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘এৱং সন্তে’’তি অনুযোগং কত্ৱা ‘‘ন চাভাৱো’’তিআদিনা সোধনং তু ৱুত্তং. এৱং সন্তেতি একস্মিংযেৱ ইন্দ্ৰিযে সতি. অভাৱো চাতি যং পটিচ্চ জাযতি, তস্স অভাৱতো পুৰিসউভতোব্যঞ্জনস্স ইত্থিব্যঞ্জনাভাৱো, ইত্থিউভতোব্যঞ্জনস্স পুৰিসব্যঞ্জনাভাৱোতি অত্থো. ন চাভাৱো সিযাতি নেৱ দুতিযব্যঞ্জনস্স অভাৱো সিযা. ন তং ব্যঞ্জনকাৰণন্তি তং ইন্দ্ৰিযং দুতিযব্যঞ্জনকাৰণং ন হোতি. কস্মা? সদা অভাৱতো. ইত্থিউভতোব্যঞ্জনস্স হি যদা ইত্থিযা ৰাগচিত্তং উপ্পজ্জতি, তদা পুৰিসব্যঞ্জনং পাকটং হোতি, ইত্থিব্যঞ্জনং পটিচ্ছন্নং গুড়্হং হোতি, তথা ইতৰস্স ইতৰং. যদি চ তেসং ইন্দ্ৰিযং দুতিযব্যঞ্জনকাৰণং ভৱেয্য, সদাপি ব্যঞ্জনদ্ৱযং তিট্ঠেয্য, ন পন তিট্ঠতি, তস্মা ৱেদিতব্বমেতং ‘‘ন তস্স তং ব্যঞ্জনকাৰণ’’ন্তি. কিঞ্চৰহি কাৰণন্তি চে? আহ ‘‘তস্সা…পে… কাৰণ’’ন্তি. তত্থ কম্মসহাযন্তি পুৰিমভৱসিদ্ধস্স ইন্দ্ৰিযনিব্বত্তককম্মস্স সহাযং. ৰাগচিত্তন্তি ইত্থিযা পুৰিসস্মিং, পুৰিসস্স ইত্থিযং ৱা উপ্পন্নং মেথুনৰাগচিত্তং. তস্মিঞ্হি উপ্পন্নে তং পাকটং হোতি, তস্মিং পটিপ্পস্সদ্ধে পটিচ্ছন্নং হোতি. যস্মা পনিমস্স একমেৱ ইন্দ্ৰিযং হোতি, তস্মা ইত্থিউভতোব্যঞ্জনকো সযম্পি পৰং উদ্দিস্স গব্ভং গণ্হাতি, অত্তানং উদ্দিস্স পৰম্পি গণ্হাপেতি. সো হি ইত্থিন্দ্ৰিযৱন্ততায সযং গণ্হাতি, পৰেসু উপক্কমকৰণতো পৰং গণ্হাপেতি. পুৰিসউভতোব্যঞ্জনকো পৰেসু উপক্কমকৰণতো পৰং গব্ভং গণ্হাপেতি, সযং পন পুৰিসিন্দ্ৰিযৱন্ততায গব্ভং ন গণ্হাতি.
যস্মা ইত্থিন্দ্ৰিযে সতি ইত্থিলিঙ্গাদযো হোন্তি, তেসু চ সন্তেসু ইত্থীতি পকাসো হোতি, তস্মা তং তস্স পকাসনকাৰণন্তি আহ ‘‘ইত্থীতি পকাসনৰস’’ন্তি. দুৱিধম্পি পনেতং ইন্দ্ৰিযং কাযপসাদো ৱিয সকলসৰীৰব্যাপকমেৱ, ন চস্স কাযপসাদেন সঙ্কৰো লক্খণভেদতো, নিস্সযভেদতো চ.
৬৭৩. সহজৰূপপৰিপালনলক্খণন্তি যথা অত্তনা সহজাতৰূপানি তীসু খণেসু পৱত্তন্তি, এৱং অনুপালনলক্খণং. জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স একন্তকম্মজত্তা সহজগ্গহণেনেৱ অনুপালেতব্বানম্পি কম্মজভাৱোৱ সিদ্ধোতি কম্মজগ্গহণং ন কতং. যথাসকং খণত্তযমত্তট্ঠাযীনম্পি কম্মজৰূপানং পৱত্তিহেতুভাৱেনেৱ তং অনুপালকং. তেনাহ ‘‘তেসং পৱত্তনৰস’’ন্তি. পৱত্তনঞ্চেত্থ ৱুত্তনযেন তেসং যাপনং ঠপনং ঠিতিহেতুকতা. ন হি কম্মজানং কম্মমেৱ ঠিতিহেতু ভৱিতুং সক্কোতি আহাৰজাদীনং আহাৰাদি ৱিয. কিং কাৰণং? তঙ্খণাভাৱতো. কম্মঞ্হি নিৰুদ্ধং ৰূপস্স পচ্চযো হোতি, ততো তংসমুট্ঠানৰূপানি মতপিতিকা ৱিয পুত্তা চূড়পিতুআদিনিস্সযেন অঞ্ঞনিস্সযেনেৱ পৱত্তন্তি, অঞ্ঞঞ্চ তেসং যাপনসমত্থং নত্থি অঞ্ঞত্ৰ জীৱিতিন্দ্ৰিযেনাতি তদেৱ তেসং পৱত্তনৰসং. আহাৰজাদযো পন ধৰমানকপিতিকা ৱিয পুত্তা অঞ্ঞনিৰপেক্খা সকসকপচ্চযৱসেনেৱ পৱত্তন্তি. আহাৰাদযো হি অত্তনো অত্থিক্খণেযেৱ ৰূপানি সমুট্ঠাপেত্ৱা তেসং ঠিতিপৱত্তিযাৱ তিট্ঠন্তি, ততো তংসমুট্ঠানানি জীৱিতিন্দ্ৰিযনিৰপেক্খানি. সেসানিপি তংতংপচ্চযৱসেনেৱ তিট্ঠন্তীতি ন অঞ্ঞং ঠপনকাৰণং পচ্চাসীসন্তি. কম্মসমুট্ঠানম্পি চেতং উপ্পাদতো পট্ঠাযেৱ অনুপালকং. যাপেতব্বানি পৱত্তেতব্বানি সহজাতভূতানি পদট্ঠানমেতস্সাতি যাপেতব্বভূতপদট্ঠানং.
৬৭৪. মনোৱিঞ্ঞাণধাতূতি ঠপেত্ৱা অৰূপাৱচৰৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুং অৱসেসা মনোৱিঞ্ঞাণধাতু. তেনাহ ‘‘পঞ্চৱোকাৰে’’তি. পঞ্চৱোকাৰে মনোধাতু, মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযো চ যং ৰূপং নিস্সায পৱত্তন্তি, তং ‘‘ৱত্থূ’’তি পৱুচ্চতীতি সম্বন্ধো. পঞ্চৱোকাৰেতি চ ৱিসেসনং মনোৱিঞ্ঞাণধাতুৱসেন কতং, মনোধাতু পন চতুৱোকাৰভৱে নত্থেৱ. পাড়িযং অনাগতস্সাপি হদযৱত্থুনো আগমতো, যুত্তিতো চ অত্থিভাৱো ৱিঞ্ঞাতব্বো. তত্থ আগমো তাৱ –
‘‘যং ৰূপং নিস্সায মনোধাতু চ মনোৱিঞ্ঞাণধাতু চ পৱত্তন্তি, তং ৰূপং মনোধাতুযা চ মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা চ তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৮) –
এৱমাদি পট্ঠানৱচনং. যুত্তি পন এৱং ৱেদিতব্বা – নিপ্ফন্নউপাদাযৰূপনিস্সযং ধাতুদ্ৱযং পঞ্চৱোকাৰভৱে ৰূপপটিবদ্ধৱুত্তিত্তা. যং যঞ্হি ৰূপপটিবদ্ধৱুত্তি, তং তং নিপ্ফন্নউপাদাযৰূপনিস্সযং দিস্সতি যথা চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু. তত্থ ন তাৱ ৰূপাযতনাদীনং, ওজায চ তন্নিস্সযতা যুজ্জতি ইন্দ্ৰিযপটিবদ্ধতো বহিপি তেসং পৱত্তিদস্সনতো, নাপি ইত্থিন্দ্ৰিযপুৰিসিন্দ্ৰিযানং তদুভযৱিৰহিতে অভাৱকসন্তানেপি ধাতুদ্ৱযদস্সনতো. জীৱিতিন্দ্ৰিযস্সাপি সহজপৰিপালনলক্খণকিচ্চন্তৰং ৱিজ্জতীতি ন তন্নিস্সযতা যুজ্জতি. তঞ্হি কিচ্চন্তৰে পসুতং ন ইমাসং নিস্সযো ভৱিতুং সক্কোতি, তস্মা পাৰিসেসতো তেসং নিস্সযো হদযৱত্থু নাম অত্থীতি ৱিঞ্ঞাতব্বং. হোতু তাৱ ধাতুদ্ৱযনিস্সযো ৱত্থু, উপাদাযৰূপঞ্চ, তং পনেতং কম্মসমুট্ঠানং পটিনিযতকিচ্চং হদযপ্পদেসে ঠিতমেকন্তি দট্ঠব্বং. কথমেতং ৱিঞ্ঞাযতীতি? ৱুচ্চতে – ৱত্থুৰূপভাৱতো কম্মসমুট্ঠানং চক্খু ৱিয. যঞ্হি ৱিঞ্ঞাণস্স ৱত্থুভূতং ৰূপং, তং কম্মসমুট্ঠানং যথা চক্খুপসাদো, ততো এৱ পটিনিযতকিচ্চং অট্ঠিং কত্ৱা মনসি কত্ৱা সব্বং চেতসা সমন্নাহৰিত্ৱা কিঞ্চি চিন্তেন্তস্স হদযপ্পদেসস্স খিজ্জনতো তত্থেদং তিট্ঠতীতি ৱিঞ্ঞাযতি. যথাহু আচৰিযা –
‘‘কম্মজং ৱত্থুভাৱা তং, চক্খুংৱ নিযতক্ৰিযং;
চিন্তায চ উৰোখেদা, তত্ৰ তিট্ঠন্তি ৱিজানিয’’ন্তি.
যদি মনোধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতূনং নিস্সযভূতং হদযৱত্থু নাম অত্থি, কস্মা পনেতং ৰূপকণ্ডে ন ৱুত্তং. ন হি লব্ভমানস্স অৱচনে কাৰণং অত্থীতি? নো নত্থি কাৰণন্তৰসম্ভৱতো. কিং পন তং কাৰণং? দেসনাভেদো. যথা হি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি একন্ততো চক্খাদিনিস্সযানি, ন এৱং মনোৱিঞ্ঞাণং একন্তেন হদযৱত্থুনিস্সিতং পঞ্চৱোকাৰভৱেযেৱ তন্নিস্সযত্তা, একন্তেন নিস্সিতৱসেনেৱ চ ৱত্থুদেসনা পৱত্তা. ‘‘অত্থি ৰূপং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স ৱত্থু, অত্থি ৰূপং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স ন ৱত্থূ’’তিআদিনা (ধ. স. ৫৮৪) চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীহি নিস্সিতেহি ৱিসেসিতত্তা. যম্পি একন্তেন হদযৱত্থুনিস্সযং তস্স ৱসেন ‘‘অত্থি ৰূপং মনোৱিঞ্ঞাণস্স ৱত্থূ’’তিআদিনা দুকাদীসু ৱুচ্চমানেসু ন তদনুগুণা আৰম্মণদুকাদযো সম্ভৱন্তি. ন হি ‘‘অত্থি ৰূপং মনোৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণং, অত্থি ৰূপং ন মনোৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণ’’ন্তি সক্কা ৱত্তুন্তি ৱত্থাৰম্মণদুকা ভিন্নগতিকা সিযুং, ন একৰসা দেসনা ভৱেয্য, একৰসঞ্চ দেসনং দেসেতুং তত্থ ভগৱতো অজ্ঝাসযো, তস্মা তত্থ হদযৱত্থু ন ৱুত্তং, ন অলব্ভমানত্তা. এসা হি ভগৱতো পকতি, যং একৰসেনেৱ দেসনং দেসেতুং লব্ভমানস্সাপি কস্সচি অগ্গহণং. তথা হি নিক্খেপকণ্ডেপি চিত্তুপ্পাদৱিভাগেন অৱুচ্চমানত্তা অৱিতক্কাৱিচাৰপদৱিসজ্জনে ৱিতক্কো ৱিচাৰো চাতি ৱত্তুং ন সক্কাতি অৱিতক্কৱিচাৰমত্তপদৱিসজ্জনে লব্ভমানোপি ৱিতক্কো ন উদ্ধটো, অঞ্ঞথা ‘‘ৱিতক্কো চা’’তি ৱত্তব্বং সিযাতি. নিস্সযভাৱতো উপৰি আৰোপেত্ৱা ৱহন্তং ৱিয পচ্চুপট্ঠাতীতি উব্বাহনপচ্চুপট্ঠানং.
৬৭৫. চতূসু আহাৰেসু ইধ ৰূপাধিকাৰতো কবড়ীকাৰো আহাৰো গহেতব্বোতি আহ ‘‘আহাৰতাতি কবড়ীকাৰো আহাৰো’’তি. তত্থ কবড়ং কৰীযতীতি কবড়ীকাৰো. আহৰীযতীতি আহাৰো, কবড়ং কত্ৱা অজ্ঝোহৰীযতীতি অত্থো. ইদঞ্চ সৱত্থুকং কত্ৱা আহাৰং দস্সেতুং ৱুত্তং. কবড়ীকাৰাহাৰস্স পন ওজা ইধ আহাৰো নাম. তেনাহ ‘‘যায ওজাযা’’তিআদি. সো চ ৰূপাহৰণসভাৱো উপত্থম্ভনবলকৰো অঙ্গমঙ্গানুসাৰীৰসাহৰণভূতো ভূতনিস্সিতো একো ৱিসেসো. বাহিৰাহাৰপচ্চযং পটিলভিত্ৱা এৱ অজ্ঝত্তিকাহাৰো ৰূপং উপ্পাদেতীতি অযং অজ্ঝত্তিকাহাৰস্স উপনিস্সযভাৱেনাপি ৰূপং আহৰতীতি আহ ‘‘ওজট্ঠমকং ৰূপং আহৰতী’’তি. ওজা অট্ঠমী যস্স তং ওজট্ঠমকং. যায ওজাযাতি অত্তনো উদযানন্তৰং ৰূপজননতো ওজাসঙ্খাতায ওদনকুম্মাসাদিৱত্থুগতায যায ফৰণওজায. যত্থ যত্থাতি যম্হি যম্হি জনপদে, নগৰাদীসু চ. ‘‘কবড়ীকাৰো আহাৰো’’তি পৱুচ্চতি তব্বত্থুকত্তাতি অধিপ্পাযো.
৬৭৬. কিং পন ৱত্থুনো কিচ্চং, কিং ওজাযাতি চে? পৰিস্সযহৰণং ৱত্থুস্স কিচ্চং, পালনং ওজাযাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অন্নপানাদিক’’ন্তিআদি. অগ্গিং হৰতি কম্মজন্তি কম্মজতেজং গণ্হাতি. অন্তোকুচ্ছিযঞ্হি ওদনাদিৱত্থুস্মিং অসতি কম্মজতেজো উট্ঠহিত্ৱা উদৰপটলসঙ্খাতমুপাদিন্নৰূপং গণ্হাতি, ‘‘ছাতোম্হি, আহাৰং মে দেথা’’তি ৱদাপেতি, ভুত্তকালে উদৰপটলং মুঞ্চিত্ৱা অনুপাদিন্নকৱত্থুং গণ্হাতি, অথ সত্তো একগ্গো হোতি. যথা হি ছাযাৰক্খসো ছাযাপৱিট্ঠং দিস্ৱা গহেত্ৱা দেৱসঙ্খলিকায বন্ধিত্ৱা অত্তনো ভৱনে মোদন্তো ছাতকালে আগন্ত্ৱা সীসে দংসতি, সো দট্ঠত্তা ৱিৰৱতি, তং ৱিৰৱং সুত্ৱা সচে অঞ্ঞেপি মনুস্সা আগচ্ছন্তি, সো আগতাগতে গহেত্ৱা খাদিত্ৱা সকভৱনে মোদতি, এৱং যং যং অন্নপানাদিকং ৱত্থু, তং তং কম্মজতেজো গহেত্ৱা জীৰাপেত্ৱা পুন উদৰপটলং গণ্হাতি, তস্মা অন্নপানাদিকং ৱত্থু অত্তনো উদৰপটলং পৱিট্ঠকালে উপাদিন্নকাযং গহেত্ৱা ঠিতং ততো মোচেত্ৱা অত্তানং গণ্হাপনৱসেন তং অত্তনো সন্তিকং হৰতি. কেৱলন্তি ওজাৱিযুত্তং ৱত্থু জীৱিতং কম্মজভূতং তং পালেতুং ন সক্কোতি.
৬৭৭. ওজা…পে… পাচকন্তি ওজা জীৱিতং পালেতুং সক্কোতি, কম্মজং তেজং হৰিতুং ন সক্কোতি আমাসযস্স অপুণ্ণতোতি অধিপ্পাযো. উপত্থম্ভনপচ্চুপট্ঠানোতি ওজট্ঠমকৰূপহৰণৱসেনেৱ ইমস্স কাযস্স উপত্থম্ভনৱসেন পচ্চুপট্ঠাতি. কাযেনাতি ৰূপকাযেন. অত্তনো ভাৱন্তি অত্তনো অধিপ্পাযং. ৱিঞ্ঞাপেন্তানন্তি পৰেসং সঞ্ঞাপেন্তানং. কাযগ্গহণানুসাৰেনাতি ফন্দমানকাযগতৱণ্ণস্স গহণভূতানং চক্খুদ্ৱাৰিকজৱনানন্তৰপ্পৱত্তানং নিচ্ছযগ্গহণসঙ্খাতানং মনোদ্ৱাৰিকজৱনানং অনুস্সৰণেন তেসং অনন্তৰন্তি অত্থো. পঞ্চদ্ৱাৰে হি ৰূপাদিআৰম্মণে আপাথগতে যথাপচ্চযং কুসলাকুসলজৱনে উপ্পজ্জিত্ৱা ভৱঙ্গং ওতিণ্ণে মনোদ্ৱাৰিকজৱনং তদেৱাৰম্মণং কত্ৱা ভৱঙ্গং ওতৰতি, পুন তস্মিংযেৱ দ্ৱাৰে ৱিসযং ৱৱত্থাপেত্ৱা জৱনং ভৱঙ্গং ওতৰতি, তস্মা চক্খুদ্ৱাৰিকজৱনানন্তৰপ্পৱত্তানং দ্ৱিন্নং জৱনৱাৰানমনন্তৰং ততিযৱাৰে পৱত্তায মনোদ্ৱাৰজৱনৱীথিযা এৱ গহিতায এতায কৰণভূতায চতুত্থৱাৰে মনোদ্ৱাৰে জৱনেনেৱ ভাৱো ৱিঞ্ঞাযতি. এতেন ৱিঞ্ঞত্তি-সদ্দস্স কৰণসাধনতা ৱুত্তা. সযং ৱাতিআদিনা পন কম্মসাধনত্তমাহ.
এৱং ৱিঞ্ঞত্তি-সদ্দস্স কাৰকদ্ৱযে সম্ভৱং দস্সেত্ৱা ইদানি কায-সদ্দেন সহ কম্মধাৰযসমাসং দস্সেতুং, ‘‘কাযো’’তি ৱোহাৰস্স ৱিঞ্ঞত্তিযম্পি চ পৱত্তিং দস্সেন্তো ‘‘কাযেন সংৱৰো’’তিআদিসুত্তমাহ. কাযৱিপ্ফন্দনেন অধিপ্পাযৱিঞ্ঞাপনহেতুত্তাতি ৱিপ্ফন্দমানকাযেন কৰণভূতেন অধিপ্পাযৱিঞ্ঞাপনহেতুভাৱতো কাযেন ৱিঞ্ঞত্তীতিপি কাযৱিঞ্ঞত্তীতি সম্বন্ধো. অযং পনেত্থ অত্থো – ৱিঞ্ঞত্তিযা কাযৱিপ্ফন্দনস্স হেতুভাৱতো তংহেতুকং কাযৱিপ্ফন্দনসঙ্খাতং কাযং গহেত্ৱা অধিপ্পাযজাননতো ৱিঞ্ঞত্তি অধিপ্পাযৱিঞ্ঞাপনস্স কাৰণভাৱেন গয্হতীতি কাযেন অধিপ্পাযং ৱিঞ্ঞাপেতীতি. তথা কাযৱিপ্ফন্দনং গহেত্ৱা তস্স কাৰণমেত্থ অত্থীতি ৱিঞ্ঞত্তিযা গয্হমানত্তা সযঞ্চ কাযেন ৱিঞ্ঞাযতি, তস্মা কাযেন ৱিঞ্ঞত্তীতিপি কাযৱিঞ্ঞত্তীতি.
৬৭৮. চিত্তজানিলধাতুযাতি অভিক্কমাদিপৱত্তকচিত্তসমুট্ঠানৱাযোধাতুযা. আকাৰৱিকাৰতাতি আকাৰভূতো ৱিকাৰো. কস্স পন সা আকাৰৱিকাৰতাতি? সামত্থিযতো ৱাযোধাতুঅধিকানং চিত্তজমহাভূতানং. কিং তং সামত্থিযং? চলনহেতুতা, চিত্তজতা, উপাদাযৰূপতা চ. অথ ৱা চিত্তজানিলধাতুযা একা আকাৰৱিকাৰতাতি সম্বন্ধো. ন কেৱলঞ্হি সামিৱচনং চলনসম্বন্ধাপেক্খায এৱ, অথ খো আকাৰৱিকাৰসম্বন্ধাপেক্খাযপীতি.
যদি এৱং, কথং ৱিঞ্ঞত্তিযা উপাদাযৰূপত্তং. ‘‘চিত্তজানিলধাতুযা’’তি হি ৱচনেন ৱাযোধাতুযাৱ আকাৰৱিকাৰতা ৱিঞ্ঞত্তি আপজ্জতি, ন চ একভূতনিস্সিতং উপাদাযৰূপং নাম অত্থি ‘‘চতুন্নং মহাভূতানং উপাদাযৰূপ’’ন্তি (ধ. স. ৫৮৪) ৱচনতোতি? নাযং দোসো, চতুন্নং ৱিকাৰতা চতূসু একস্সপি হোতি চতুসাধাৰণধনং ৱিয. অনিলধাতুঅধিককলাপো ৱা ইধ ‘‘অনিলধাতূ’’তি ৱুচ্চতি, তদধিকে তংৱোহাৰতো যথা সম্ভাৰধাতুযা অধিকভাৱেন পথৱীৱোহাৰো, তস্মা ৱাযোধাতুঅধিকানং চিত্তজমহাভূতানং একা আকাৰৱিকাৰতা কাযৱিঞ্ঞত্তীতি ন কোচি ৱিৰোধো. অধিকতা চস্সা সামত্থিযতো দট্ঠব্বা, ন পমাণতো. ইতৰথা হি তেসং অৱিনিব্ভোগৱুত্তিতা ন যুজ্জেয্য. অধিকতা হি অত্তনো অধিকৱসেন ইতৰেহি ৱিনিব্ভোগপ্পৱত্তিতো হোতি. সামত্থিযাধিকঞ্চ কাৰণানুকাৰিতায. কাৰণঞ্হি অভিক্কমাদিপৱত্তকং চিত্তং, তং চলনাধিপ্পাযসভাৱং ততো সমুট্ঠিতে কলাপে অনুকৰোন্তে ৱাযোধাতুযা এৱ অধিকত্তং যুত্তন্তি. কেচি পন ‘‘ৱাযোধাতুযা এৱ আকাৰৱিকাৰতা’’তি গণ্হন্তি, তেসং মতেন উপাদাৰূপত্তং দুৰূপপন্নং. ন হি একস্স ৱিকাৰো চতুন্নং উপাদাৰূপন্তি সক্কা ৱত্তুং.
কীদিসী পনাযং ৱিকাৰতাতি আহ ‘‘সহজাতস্স ৰূপস্স চলনে হেতূ’’তি. তত্থ সহজাতস্সাতি অত্তনা সহজাতস্স. যস্মা উতুচিত্তাহাৰজানং চলনং চিত্তজৰূপসম্বন্ধেনেৱ হোতি, নদীসোতচলনেন তত্থ পক্খিত্তসুক্খগোমযপিণ্ডাদীনং ৱিয. ৱিঞ্ঞত্তিৱসেন পন চিত্তজানমেৱ চলনং, তস্মা ৱুত্তং ‘‘সহজাতস্সা’’তি. ৰূপস্সাতি ৰূপকাযস্স. চলনেতি সন্থম্ভনসন্ধাৰণচলনসঙ্খাতে চলিতভাৱে. সন্থম্ভনাদিকম্পি হি চলনাভিমুখতায চলনন্তি যুজ্জতি. হেতূতি হেতুভূতা সহকাৰীকাৰণভূতা. এত্তাৱতা চ কিং ৱুত্তং হোতি? কাযৱিঞ্ঞত্তি নাম নেৱ ফন্দমানৰূপকাযো, ন চ ফন্দমানা ৱাযোধাতু, অথ খো মহন্তং পাসাণং উক্খিপন্তস্স সব্বথামেন গহণকালে সৰীৰস্স উস্সাহনৱিকাৰো ৱিয ৰূপকাযস্স পৰিপ্ফন্দনপচ্চযভাৱেন লব্ভমানো একো আকাৰৱিকাৰো কাযৱিঞ্ঞত্তি নামাতি ৱুত্তং হোতি.
ননু চ ফন্দমানৱণ্ণাদিৱিনিমুত্তো কোচি ৱিকাৰো অত্থি, তস্স ৱণ্ণগ্গহণানন্তৰং গহণং হোতীতি কথমেতং ৱিঞ্ঞাযতীতি? অধিপ্পাযগ্গহণতো. ন হি ৱিঞ্ঞত্তিৱিকাৰৰহিতেসু ৰুক্খচলনাদীসু অধিপ্পাযগ্গহণং দিট্ঠং, হত্থচলনাদীসু পন দিট্ঠং, তস্মা ফন্দমানৱণ্ণাদিৱিনিমুত্তো কোচি ৱিকাৰো অত্থি অধিপ্পাযস্স ৱিঞ্ঞাপকোতি সম্পটিচ্ছিতব্বমেতং একন্তেন. ঞাপকো চ হেতু সযং গহিতোযেৱ অত্তনো ঞাপেতব্বমত্থং ঞাপেতি, ন ৱিজ্জমানমত্তেনাতি. ঞাপেতব্বৱণ্ণগ্গহণানন্তৰং ৱিকাৰগ্গহণম্পি অনুমানতো সিদ্ধং. তথা হি ৱদন্তি –
‘‘ৱিসযত্তমনাপন্না,
সদ্দা নেৱত্থবোধকা;
ন সত্তামত্ততো অত্থে,
তে অঞ্ঞাতা পকাসকা’’তি.
যদি ৱিকাৰগ্গহণমেৱ কাৰণমধিপ্পাযগ্গহণস্স, কস্মা অগ্গহিতসঙ্কেতানং অধিপ্পাযগ্গহণং ন হোতীতি? ন কেৱলং ৱিকাৰগ্গহণমেৱ অধিপ্পাযস্স গহণস্স কাৰণং, অথ খো পুৰিমসিদ্ধসম্বন্ধগ্গহণঞ্চ ইমস্স উপনিস্সযোতি দট্ঠব্বং. যথা হি অৰঞ্ঞে উদকতিত্থে উস্সাপেত্ৱা ঠপিতগোসীসাদীনি উদকনিমিত্তানি দিস্ৱা তদনন্তৰপ্পৱত্তায অৱিঞ্ঞাযমানন্তৰায মনোদ্ৱাৰজৱনৱীথিযা গোসীসাদীনং উদকসহচাৰীপকাৰসঞ্ঞাণাকাৰং গহেত্ৱা ‘‘উদকমেত্থ অত্থী’’তি জাননং, এৱং ফন্দমানৱণ্ণং গহেত্ৱা তদনন্তপ্পৱত্তায অৱিঞ্ঞাযমানন্তৰায মনোদ্ৱাৰৱীথিযা পুৰিমগ্গহিতসম্বন্ধূপনিস্সযসহিতায সাধিপ্পাযৱিকাৰগ্গহণং হোতীতি.
৬৮১-২. সহজৰূপচলনস্স ৱিঞ্ঞত্তিৱিকাৰসহিতায ৱাযোধাতুযা হেতুভাৱো যুত্তো, কিং সব্বা এৱ ৱাযোধাতু সহজৰূপং চালেতীতি ইমং চোদনং সোধেতুং ‘‘লভিত্ৱা পনুপত্থম্ভ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. উপত্থম্ভেতীতি উপত্থম্ভং, উপত্থম্ভকপচ্চযন্তি অত্থো. একাৱজ্জনৱীথিযন্তি মনোদ্ৱাৰিকজৱনৱীথিং সন্ধাযাহ পঞ্চদ্ৱাৰিকৱীথিযা ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকত্তাভাৱতো. হেট্ঠাহি ছহি চ চিত্তেহীতি সত্তসু জৱনেসু হেট্ঠিমেহি ছহি জৱনেহি সমুট্ঠিতং ৱাযোধাতুং উপত্থম্ভং লভিত্ৱাতি সম্বন্ধো. কেচি পন পোত্থকেসু ‘‘ৱাযোধাতুসমুট্ঠিত’’ন্তি পাঠং দিস্ৱা উপত্থম্ভন্তি ভাৱসাধনৱসেন গহেত্ৱা হেট্ঠা ছহি চিত্তেহি উপ্পন্নৱাযোধাতুসমুট্ঠিতং উপত্থম্ভং লভিত্ৱাতি যোজেন্তি. ৱিঞ্ঞত্তিসহিতত্তনাতি সযং ৱিঞ্ঞত্তিসহিতা অত্তনা সহজাতং চিত্তজৰূপং দেসন্তৰুপ্পত্তিহেতুভাৱেন চলযতি, ন ইতৰাতি অত্থো.
অযং পনেত্থাধিপ্পাযো – যথা নাম সত্তহি যুগেহি আকড্ঢিতব্বসকটে সত্তমযুগযুত্তা এৱ গোণা হেট্ঠা ছসু যুগেসু যুত্তগোণেহি লদ্ধুপত্থম্ভা সকটং চালেন্তি, পঠমযুগাদিযুত্তা পন সন্থম্ভনসন্ধাৰণমত্তমেৱ সাধেন্তা তেসং উপত্থম্ভকা হোন্তি, এৱমেৱং সত্তমজৱনসমুট্ঠিতা ৱাযোধাতু হেট্ঠা ছহি জৱনেহি সমুট্ঠিতৱাযোধাতুতো লদ্ধুপত্থম্ভা চিত্তজৰূপং চালেতি. পঠমজৱনাদিসমুট্ঠিতা পন সন্থম্ভনসন্ধাৰণমত্তং সাধেন্তা তস্স উপত্থম্ভকা হোন্তি, দেসন্তৰুপ্পত্তিযেৱ চেত্থ চলনং উপ্পন্নদেসতো কেসগ্গমত্তম্পি ধম্মানং চলনাভাৱতো, ইতৰথা ধম্মানং অব্যাপাৰতা, খণিকতা চ ন সিযা. কথং পনস্স সহজৰূপানং দেসন্তৰুপ্পত্তিযা হেতুভাৱোতি? যথা অত্তনা সহজৰূপানি হেট্ঠিমজৱনাদিসমুট্ঠিতৰূপেহি পতিট্ঠিতট্ঠানতো অঞ্ঞত্থ উপ্পজ্জন্তি, এৱং তেহি সহ তত্থ উপ্পত্তিযেৱস্স দেসন্তৰুপ্পত্তিহেতুভাৱোতি দট্ঠব্বং.
অথ ফন্দমানৱণ্ণগ্গহণানন্তৰং ৱিঞ্ঞত্তিগ্গহণস্স ৱুত্তত্তা ৱিঞ্ঞত্তিসহিতাতি সত্তমজৱনসমুট্ঠিতায এৱ চ ৱিসেসিতত্তা চলনাকাৰসহিতাযেৱ ৱাযোধাতু ৱিকাৰসহিতাতি? নযিদমেৱং দেসন্তৰুপ্পত্তিহেতুভাৱেন চলযিতুমসক্কোন্তিযোপি সন্থম্ভনসন্ধাৰণমত্তকৰণেন পঠমজৱনাদিসমুট্ঠানৱাযোধাতুযোপি ৱিঞ্ঞত্তিৱিকাৰসহিতা এৱ. যেন দিসাভাগেন গন্ত্ৱা অভিক্কমাদীনি পৱত্তেতুকামো তদভিমুখভাৱৱিকাৰসম্ভৱতো. অধিপ্পাযসহভাৱিনঞ্হি ৱিকাৰং ৱিঞ্ঞত্তিমাচিক্খন্তি. তেনেৱ হি ভগৱতা ‘‘কতমং তং ৰূপং কাযৱিঞ্ঞত্তি? যা কুসলচিত্তস্স ৱা…পে… অব্যাকতচিত্তস্স ৱা অভিক্কমন্তস্স ৱা…পে… পসাৰেন্তস্স ৱা কাযস্স থম্ভনা সন্থম্ভনা সন্থম্ভিতত্তং ৱিঞ্ঞত্তি ৱিঞ্ঞাপনা ৱিঞ্ঞাপিতত্তং. ইদং তং ৰূপং কাযৱিঞ্ঞত্তী’’তি (ধ. স. ৭২০) সন্থম্ভনসন্ধাৰণানম্পি পচ্চযভাৱাকাৰো কাযৱিঞ্ঞত্তীতি ৱুত্তো. এৱঞ্চ কত্ৱা মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনস্সাপি ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকতাৱচনং সুট্ঠু উপপন্নং হোতি.
৬৮৩-৪. চিত্তজাতায পথৱীধাতুযা উপাদিন্নকঘট্টনে পচ্চযো যো আকাৰৱিকাৰো, অযং ৱচীৱিঞ্ঞত্তি ৱিঞ্ঞেয্যাতি সম্বন্ধো. তত্থ চিত্তজাতাযাতি ৱচীভেদপ্পৱত্তকচিত্তসমুট্ঠানায. উপাদিন্নকঘট্টনেতি উপাদিন্নককলাপসঙ্খাতস্স অক্খৰুপ্পত্তিট্ঠানস্স ঘট্টনসঞ্ঞিতে কিচ্চে ঘট্টনস্সাতি অত্থো. পচ্চযোতি তস্স সহকাৰীকাৰণভূতো. একো আকাৰৱিকাৰোতি ঘট্টিযমানউপাদিন্নৰূপতো, ঘট্টন্তি যা পথৱীধাতুতো চ ৱিনিৱট্টো পথৱীধাতুযা উপাদিন্নঘট্টনপচ্চযসভাৱৰূপো একো আকাৰৱিকাৰৱিসেসোতি অত্থো. পথৱিধাতুযাতি সামিৱচনং ‘‘উভযসম্বন্ধাপেক্খ’’ন্তিআদি কাযৱিঞ্ঞত্তিযং ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং. অযং পন ৱিসেসো – যথা তত্থ ফন্দমানৱণ্ণগ্গহণানন্তৰং গয্হতি, এৱমিধ সুয্যমানসদ্দসৱনানন্তৰন্তি দট্ঠব্বং. ইদঞ্চ সন্থম্ভনাদীনং অভাৱেন ঘট্টনেন সদ্ধিংযেৱ সদ্দস্স উপ্পজ্জনতো ‘‘লভিত্ৱা পনুপত্থম্ভ’’ন্তিআদিনযো ন লব্ভতি. ঘট্টনঞ্হি পঠমজৱনাদীসুপি লব্ভতেৱ. তেনাহ ‘‘সদ্দৱসা’’তি. অথ ঘট্টনচলনানং কো ৱিসেসোতি? ঘট্টনং পচ্চযৱিসেসেন ভূতকলাপানং অঞ্ঞমঞ্ঞং আসন্নতৰুপ্পাদতা, চলনং একস্সাপি দেসন্তৰুপ্পাদনপৰম্পৰতাতি অযমেতেসং ৱিসেসো. গোসীসাদিউপমাপেত্থ যথাসম্ভৱং যোজেতব্বা. সাৱাতি সা এৱ সহসদ্দা ৱিঞ্ঞত্তি. সক্যকুলিন্দুনাতি সুপৰিসুদ্ধগগনতলস্স সক্কৰাজকুলস্স অৱভাসকট্ঠেন তস্স নিসাকৰভূতেন. অথ ৱা ইন্দতি পৰমিস্সৰিযং কৰোতীতি ইন্দু. ইন্দু-সদ্দস্স উত্তমৱাচকত্তা সক্ককুলুত্তমেনাতি অত্থো.
৬৮৫. অথ ৱিঞ্ঞত্তি তাৱ সহসদ্দাৱ, সদ্দো পন চিত্তজো অৱিঞ্ঞত্তিকো অত্থীতি চে? নত্থীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সদ্দো ন চিত্তজো’’তিআদি. ৱিঞ্ঞত্তিঘট্টনন্তি ৱিঞ্ঞত্তিপচ্চযং পথৱীধাতুযা ঘট্টনং. ধাতুসঙ্ঘট্টনেনেৱাতিআদিনা ৱুত্তমেৱত্থং সমত্থেতি. যস্মা ধাতুসঙ্ঘট্টনেনেৱ সদ্দো জাযতি, ন তেন ৱিনা, তস্মাতি অত্থো. অনেন চ যে ৱদন্তি ‘‘ৱিতক্কৱিপ্ফাৰসদ্দো ন সোতৱিঞ্ঞেয্যোতি মহাঅট্ঠকথাযং ৱুত্তত্তা চিত্তসমুট্ঠানো ৱিতক্কৱিপ্ফাৰসদ্দো ৱিঞ্ঞত্তিযা ৱিনাপি উপ্পজ্জতি. ‘যা তায ৱাচায ৱিঞ্ঞত্তি ৱিঞ্ঞাপনা’তি (ধ. স. ৬৩৬) হি ৱচনতো অসোতৱিঞ্ঞেয্যেন সদ্দেন সহ ৱিঞ্ঞত্তি ন উপ্পজ্জতি, ততোৱ চিত্তজোপি সদ্দনৱকো অত্থী’’তি, তেসং ৱাদং পটিক্খিপতি. মহাঅট্ঠকথাৱাদোপি হি সদ্দোৱ হোতি, ন সোতৱিঞ্ঞেয্যোতি ৱিৰুদ্ধমেতন্তি মঞ্ঞমানেহি সঙ্গহকাৰেহি পটিক্খিত্তোৱ. আনন্দাচৰিযো পন মহাঅট্ঠকথাৱাদং অপ্পটিক্খিপিত্ৱাৱ তত্থ অধিপ্পাযং ৱণ্ণেতি. কথং? ‘‘জিৱ্হাতালুচলনাদিকৰৱিতক্কসমুট্ঠিতং ৱিঞ্ঞত্তিসহজমেৱ সুখুমসদ্দং দিব্বসোতেন সুত্ৱা আদিসতী’’তি সুত্তে, পট্ঠানে চ ওড়াৰিকং সদ্দং সন্ধায সোতৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযভাৱো ৱুত্তোতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ৱিতক্কৱিপ্ফাৰসদ্দস্স অসোতৱিঞ্ঞেয্যতা ৱুত্তাতি.
৬৮৬-৭. ৱিঞ্ঞাপনতোতি ৱচীঘোসেন অধিপ্পাযৱিঞ্ঞাপনহেতুত্তা. সযং ৱিঞ্ঞেয্যতোতি গহণানুসাৰেন ৱচীঘোসেন ৱা হেতুনা সযং ৱিঞ্ঞেয্যত্তা. তস্সাতি ৱিঞ্ঞত্তিসদ্দস্স. সম্ভৱো কাৰকদ্ৱযেতি ৱিঞ্ঞাপযতীতি ৱিঞ্ঞত্তি, ৱিঞ্ঞাযতীতি ৱিঞ্ঞত্তীতি এৱং হেতুম্হি, কম্মনি ৱা তস্স সম্ভৱো নিব্বত্তি হোতীতি অত্থো. কিং পনেতং ৱিঞ্ঞত্তিদ্ৱযং চিত্তসমুট্ঠানং, উদাহু কম্মাদিসমুট্ঠানন্তি আহ ‘‘ন ৱিঞ্ঞত্তিদ্ৱয’’ন্তিআদি. অট্ঠ ৰূপানি ৱিযাতি সকসককলাপগতঅট্ঠৰূপানি ৱিয, ৱিঞ্ঞত্তিদ্ৱযস্স একতো ৱুচ্চমানত্তা কাযৱিঞ্ঞত্তিসহজকলাপে সদ্দো ন লব্ভতীতি ৱচীৱিঞ্ঞত্তিকলাপে লব্ভমানম্পি তং হিত্ৱা ‘‘অট্ঠ’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং.
যথাৱুত্তৱিকাৰগ্গহণমুখেন ‘‘অযং ইদং নাম কাতুকামো’’তি তংসমঙ্গিনো অধিপ্পাযো ৱিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘অধিপ্পাযপ্পকাসনৰসা’’তি. কাযৱিপ্ফন্দনহেতুভূতায ৱাযোধাতুযা ৱিকাৰত্তা তস্সা কাযৱিপ্ফন্দনস্স হেতুভাৱাকাৰেন পচ্চুপট্ঠানন্তি ৱুত্তং ‘‘কায…পে… পচ্চুপট্ঠানা’’তি. ৱাযোধাতুযা কিচ্চাধিকতায আহ ‘‘চিত্তসমুট্ঠানৱাযোধাতুপদট্ঠানা’’তি. ৱচীঘোসস্স হেতুভাৱপচ্চুপট্ঠানাতি ৱুত্তনযেনেৱ ৱচীঘোসসঙ্খাতস্স চিত্তজসদ্দস্স হেতুভাৱপচ্চুপট্ঠানা.
কেচি পনেত্থ ‘‘ঘট্টনে পচ্চযোতি ৱুত্তত্তা ঘট্টনানন্তৰং সদ্দস্স উপ্পত্তি হোতীতি গহেত্ৱা চিত্তসমুট্ঠানপথৱীধাতু উপাদিন্নঘট্টনমত্তং কৰোতি, ঘট্টিতক্খণে উতুসমুট্ঠানোৱ সদ্দো উপ্পজ্জতি, সো পন চিত্তপচ্চযত্তা পৰিযাযেন চিত্তসমুট্ঠানোতি ৱুচ্চতী’’তি ৱদন্তি. তেসং মতেন চিত্তজসদ্দোযেৱ ন লব্ভতি, তস্মা এৱং অগ্গহেত্ৱা উদকতাপনকালে অন্তোউদকেযেৱ উপ্পজ্জনকসদ্দো ৱিয উপাদিন্নে ঘট্টেত্ৱা উপ্পজ্জমানচিত্তসমুট্ঠানপথৱীধাতুযা উপ্পত্তিসমকালমেৱ তস্মিং কলাপে নৱমং হুত্ৱা অন্তোযেৱ ভূতিকসদ্দো উপ্পজ্জতীতি গহেতব্বং, তস্মা চিত্তসমুট্ঠানসদ্দোপি ৱচীৱিঞ্ঞত্তিৱসেনেৱ উপ্পজ্জতি, অচ্ছৰাপহৰণাদিসদ্দো পন ৱচীৱিঞ্ঞত্তিযা অভাৱতো চিত্তপচ্চযউতুসমুট্ঠানোযেৱাতি.
৬৮৮. ৱিগ্গহাভাৱতো ন কস্সতি, কসিতুং ছিন্দিতুং ন সক্কোতীতি অকাসো, সোযেৱ আকাসোতি আহ ‘‘ন কস্সতীতি আকাসো’’তি, কো পনেসোতি আহ ‘‘ৰূপানং ৱিৱৰো’’তি, কণ্ণচ্ছিদ্দাদিৰূপানং অন্তৰন্তি অত্থো. অনেন অজটাকাসমাহ. যো…পে… পৰিচ্ছেদোতি পন ইমিনা ইধাধিপ্পেতমাকাসং, সো পন ৰুড়্হীৱসেন আকাসোতি পৱুচ্চতি.
ৰূপানি পৰিচ্ছিন্দতি, সযং ৱা তেহি পৰিচ্ছিজ্জতি, তেসং ৱা পৰিচ্ছেদমত্তন্তি ৰূপপৰিচ্ছেদো, তং লক্খণমেতস্সাতি ৰূপপৰিচ্ছেদলক্খণো. অযঞ্হি তং তং ৰূপকলাপং পৰিচ্ছিন্দন্তো ৱিয হোতি. তেনাহ ‘‘ৰূপপৰিযন্তপ্পকাসনৰসো’’তি. ‘‘অযং ৰূপানং হেট্ঠিমো পৰিযন্তো, অযং উপৰিমো’’তি এৱং ৱিভাৱনকিচ্চোতি অত্থো. অত্থতো পন যস্মা ৰূপানং পৰিচ্ছেদমত্তং হুত্ৱা গয্হতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘ৰূপমৰিযাদপচ্চুপট্ঠানো’’তি. এত্থাহ – কিং পনেস ৰূপে পৰিচ্ছিন্দন্তো চতুসমুট্ঠানকলাপতো পৰিচ্ছিন্দতি, অথ একসমুট্ঠানবহুকলাপতো, উদাহু একেকসমুট্ঠানএকেককলাপতো, একেকৰূপতো ৱাতি? একেকসমুট্ঠানএকেককলাপতোতি দট্ঠব্বং.
যদি হি চতুসমুট্ঠানকলাপতো, একসমুট্ঠানবহুকলাপতো ৱা পৰিচ্ছিন্দতি, এৱং সতি সম্ফুট্ঠভাৱপচ্চুপট্ঠানো ৱা পৰিচ্ছিন্দেয্য, এককলাপগতৰূপানং ৱিয নানাকলাপগতৰূপানম্পি অৱিনিব্ভোগৱুত্তিতা ৱা আপজ্জেয্য. অথ ৱা একেকৰূপতো পৰিচ্ছিন্দতি, এৱং সতি একেককলাপগতৰূপানম্পি নানাকলাপগতৰূপানং ৱিয অঞ্ঞমঞ্ঞৱিনিব্ভোগৱুত্তিতাপসঙ্গো সিযা, উভযম্পি পনেতং অনিট্ঠং, তস্মা একেকসমুট্ঠানএকেককলাপতো পৰিচ্ছিন্দতীতি দট্ঠব্বং.
অসম্ফুট্ঠভাৱছিদ্দৱিৱৰভাৱপচ্চুপট্ঠানো ৱাতি অসম্ফুট্ঠভাৱপচ্চুপট্ঠানো ৱা ছিদ্দৱিৱৰভাৱপচ্চুপট্ঠানো ৱাতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ যস্মিং কলাপে ভূতানং পৰিচ্ছেদো, তেহেৱ অসম্ফুট্ঠভাৱেন পচ্চুপট্ঠানতো অসম্ফুট্ঠভাৱপচ্চুপট্ঠানো. কিঞ্চাপি হি কলাপন্তৰভূতা কলাপন্তৰভূতেহি সম্ফুট্ঠাৱ একঘনপিণ্ডভাৱেন পৱত্তত্তা, তথাপি ধম্মতো অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিৱিত্তত্তা অসংকিণ্ণা এৱ. তেসং যা ৱিৱিত্ততা অঞ্ঞমঞ্ঞং অসংকিণ্ণতা, অযং পৰিচ্ছেদো. ভূতন্তৰেহি ৱিয তেহি সো অসম্ফুট্ঠোৱ, ইতৰথা পৰিচ্ছিন্নতা ন সিযা তেসং ভূতানং ব্যাপিভাৱাপত্তিতো. অব্যাপিভাৱো হি অসম্ফুট্ঠতা. তেনাহ ভগৱা ইমস্স নিদ্দেসে ‘‘অসম্ফুট্ঠং চতূহি মহাভূতেহী’’তি (ধ. স. ৬৩৭).
অথ ৱা কলাপন্তৰভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অসংকিণ্ণভাৱেন পচ্চুপট্ঠানতো অসম্ফুট্ঠতাপচ্চুপট্ঠানভাৱো ৱুত্তো, কণ্ণচ্ছিদ্দমুখৱিৱৰাদিৱসেন ছিদ্দৱিৱৰভাৱস্স পচ্চুপট্ঠানতো ছিদ্দৱিৱৰভাৱপচ্চুপট্ঠানতা ৱুত্তা. ৰূপপৰিচ্ছেদে হি সতি ছিদ্দৱিৱৰভাৱো হোতি. যেসং ৰূপানং পৰিচ্ছেদো, তত্থেৱ তেসং পৰিচ্ছেদভাৱেন লব্ভতীতি ৱুত্তং ‘‘পৰিচ্ছিন্নৰূপপদট্ঠানো’’তি.
৬৮৯-৯১. ৰূপস্সলহুতাদিত্তযনিদ্দেসেতি ৰূপস্সলহুতা ৰূপস্সমুদুতা ৰূপস্সকম্মঞ্ঞতাতি ইমস্স ৰূপলহুতাদিত্তযস্স নিদ্দেসে সম্পত্তে ইদং ৱুচ্চতীতি অধিপ্পাযো. হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱাতি অৰূপস্স লহুতাদীসু ‘‘কাযলহুভাৱো কাযলহুতা’’তিআদিনা ৱুত্তনযানুসাৰেনেৱ ‘‘ৰূপস্স লহুভাৱো লহুতা’’তিআদিনা ৰূপসম্বন্ধীভাৱেন ৰূপৱিকাৰাপি ৱিঞ্ঞাতব্বা. ৰূপস্স লহুভাৱো লহুতা, সা ৰূপস্স গৰুভাৱৱূপসমলক্খণা, গৰুভাৱনিম্মদ্দনৰসা, অদন্ধতাপচ্চুপট্ঠানা, লহুৰূপপদট্ঠানা. ৰূপস্স মুদুভাৱো মুদুতা, সা ৰূপস্স থদ্ধভাৱৱূপসমলক্খণা, থদ্ধভাৱনিম্মদ্দনৰসা, সব্বকিৰিযাসু অৱিৰোধিতাপচ্চুপট্ঠানা, মুদুৰূপপদট্ঠানা. ৰূপস্স কম্মঞ্ঞভাৱো কম্মঞ্ঞতা, সা ৰূপস্স অকম্মঞ্ঞভাৱৱূপসমলক্খণা, অকম্মঞ্ঞভাৱনিম্মদ্দনৰসা, সৰীৰকিৰিযাসু অনুকূলভাৱপচ্চুপট্ঠানা, কম্মঞ্ঞৰূপপদট্ঠানাতি. অত্থো পনেত্থ তত্থ তত্থ অম্হেহি ৱুত্তানুসাৰেন ৱেদিতব্বো. ইমা পন তিস্সো ৰূপানং ৱিকাৰভাৱতো ‘‘ৰূপৱিকাৰা’’তি ৱুচ্চন্তীতি দস্সেতুং ‘‘তিস্সো…পে… ৱিভাৱিনা’’তি ৱুত্তং.
যথাক্কমং পনেতা ৰূপস্স দন্ধত্তকৰধাতুক্খোভপটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানা, থদ্ধত্তকৰধাতুক্খোভপটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানা, ৰূপানং সৰীৰকিৰিযাসু অননুকূলভাৱকৰধাতুক্খোভপটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানাতি ৱেদিতব্বং. তত্থ ধাতুক্খোভোতি ৱাতপিত্তসেম্হপকোপো, ৰসাদিধাতূনং ৱা ৱিকাৰাৱত্থা, দ্ৱিধা ৱুত্তাপি অত্থতো পথৱীধাতুআদীনংযেৱ ৱিকাৰোতি দট্ঠব্বং. পটিপক্খপচ্চযা সপ্পাযউতুআহাৰাৱিক্খিত্তচিত্ততা, সা চ তংতংৱিকাৰস্স ৱিসেসপচ্চযভাৱতো ৱুত্তা, অৱিসেসেন পন সব্বেসং পচ্চযা, তথা হি তে কদাচিপি অঞ্ঞমঞ্ঞং ন ৱিজহন্তি. তথা অৱিজহন্তানং পন দুব্বিজানীযং নানত্তন্তি তংপকাসনত্থং ‘‘এতাস’’ন্তিআদি ৱুত্তং. কমতোৱ নিদস্সনন্তি সম্বন্ধো. লহুতায হি অৰোগী নিদস্সনং, মুদুতায মদ্দিতচম্মং, কম্মঞ্ঞতায সুধন্তসুৱণ্ণং.
ননু চেত্থ অৰোগিনো তাৱ নিদস্সনং যুত্তং তস্স ইন্দ্ৰিযবদ্ধসন্তানত্তা, সুপৰিমদ্দিতচম্মসুধন্তসুৱণ্ণানং পন কথং. ন হি অনিন্দ্ৰিযবদ্ধৰূপসন্তানে লহুতাদীনি সম্ভৱন্তি তথা ধাতুক্খোভপটিপক্খপচ্চযাভাৱতো? সচ্চং, মুদুকম্মঞ্ঞসদিসৰূপনিদস্সনমত্তমেতং, ন পন তত্থ ইধাধিপ্পেতমুদুতাকম্মঞ্ঞতাসভাৱতো. যদি এৱং, কথং তূলপিচুআদীসু লহুভাৱাদিকন্তি? ন তত্থ পৰমত্থতো লহুভাৱাদিকং অত্থি, গৰুভাৱাদিহেতূনং পন অভাৱতো তত্থ লহুভাৱাদিৱোহাৰো.
কম্মং কাতুং ন সক্কোতি একন্তেন তাসং পচ্চুপ্পন্নপচ্চযাপেক্খত্তা, ইতৰথা সব্বদাভাৱিনীহি লহুতাদীহি ভৱিতব্বং সিযাতি. অদন্ধতালক্খণাতি অগৰুভাৱলক্খণা. গৰুভাৱস্স ৱিনোদনং খিপনং অপনযনং কিচ্চমেতিস্সাতি গৰুভাৱৱিনোদনৰসা. কিঞ্চাপি হি অযং ৰূপানং গৰুভাৱং ৱিনোদেতুং ন সক্কোতি, গৰুৰূপপটিপক্খানং পন অদন্ধৰূপানং ৱিকাৰত্তা ‘‘জাতি নং উপ্পাদেতী’’তিআদীসু ৱিয পৰিযাযেন গৰুভাৱং ৱিনোদেতি নাম. তস্সঞ্হি ৱিজ্জমানাযং উপ্পন্নৰূপানং অগৰুভাৱোযেৱাতি. এস নযো মুদুতাকম্মঞ্ঞতাসু. চেতসিকলহুতাদযো পন অত্তনো অত্তনো পচ্চনীকানং তংতংঅকুসলধম্মানং ৱিদ্ধংসকভাৱেন পৱত্তন্তীতি ৱিকাৰমত্তভাৱতো নিপ্পৰিযাযেনেৱ তাসং তংকিচ্চতা লব্ভতীতি দট্ঠব্বং. লহুপৰিৱত্তিতপচ্চুপট্ঠানাতি অদন্ধস্স অৰোগীপুৰিসস্স অপৰাপৰং সঙ্কন্তি পৰিৱত্তনং ৱিয অদন্ধপৰিৱত্তনং হুত্ৱা পচ্চুপট্ঠানাতি অত্থো. যস্স ৰূপস্স লহুতা, তত্থেৱ ৱিকাৰভাৱেন উপলব্ভনতো লহুৰূপপদট্ঠানা. এৱমিতৰাসুপি. অথদ্ধতাতি অকথিনতা. অত্তনো মুদুভাৱেনেৱ সব্বকিৰিযাসু অৱিৰুদ্ধা হুত্ৱা পচ্চুপট্ঠাতীতি অৱিৰোধিতাপচ্চুপট্ঠানা. মুদু হি কত্থচি ন ৱিৰুজ্ঝতি. তীসুপি ঠানেসু পটিপক্খত্থে অ-কাৰো. দন্ধতাদিহেতূনং পটিপক্খসমুট্ঠানত্তা লহুতাদীনন্তি কেচি. অপৰে পন সত্তাপটিসেধেতি ৱদন্তি. সৰীৰেন কত্তব্বকিৰিযানং অনুকূলতাসঙ্খাতো কম্মঞ্ঞভাৱো লক্খণমেতিস্সাতি সৰীৰকিৰিযানুকূলকম্মঞ্ঞভাৱলক্খণা. অকম্মঞ্ঞং দুব্বলং নাম হোতীতি কম্মঞ্ঞতা অদুব্বলভাৱপচ্চুপট্ঠানা ৱুত্তা.
৬৯২. ৰূপানমাচযো যোতিআদীসু যো নিপ্ফন্নৰূপানং আদিতো চযো, যথাপচ্চযং ততো ততো আগতস্স ৱিয চযোতি ৱা আচযসঙ্খাতো ৰূপানং পঠমুপ্পাদো ৱড্ঢি চ, সো উপচযোতি উদ্দেসে ৱুত্তো ‘‘উপঞ্ঞত্তং উপসিত্ত’’ন্তিআদীসু ৱিয উপ-সদ্দস্স পঠমূপৰিঅত্থদস্সনতো. যা পন তেসংযেৱ ৰূপানং অনুপ্পবন্ধতা অনুপ্পবন্ধৱসেন পৱত্তি, সা সন্ততীতি পৱুচ্চতি. পটিসন্ধিক্খণে হি ৰূপুপ্পত্তিআদিচযভাৱতো আচযো নাম, ততো পৰং যাৱ সত্তৰসমচিত্তুপ্পাদা ৱড্ঢিভাৱতো উপচযো নাম. তদা হি ৰূপস্স কম্মচিত্তউতূহি চযোযেৱ, ন হানি. অথ ৱা যাৱ আহাৰসমুট্ঠান ৰূপুপ্পাদো, চক্খাদিউপ্পাদো ৱা, তাৱ উপচযো নাম, ততো পৰং পন চুতিপৰিযোসানং সন্ততি নাম. এৱঞ্চ কত্ৱা –
‘‘যো আযতনানং আচযো, সো ৰূপস্স উপচযো. যো ৰূপস্স উপচযো, সা ৰূপস্স সন্ততী’’তি (ধ. স. ৬৪১-৬৪২) –
এৱং উপচযসন্ততীনং অত্থতো নানত্তাভাৱদীপনত্থং ৱুত্তায পাড়িযা অট্ঠকথাযং –
‘‘আচযো নাম নিব্বত্তি, উপচযো নাম ৱড্ঢি, সন্ততি নাম পৱত্তী’’তি ৱত্ৱা ‘‘নদীতীৰে খতকূপস্মিঞ্হি উদকুগ্গমনকালো ৱিয আচযো নিব্বত্তি, পৰিপুণ্ণকালো ৱিয উপচযো ৱড্ঢি, অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা গমনকালো ৱিয সন্ততি পৱত্তী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৬৪১; ৱিসুদ্ধি. ২.৪৪৪) –
উপমা ৱুত্তা. ‘‘ৰূপানমাচযো’’তি চেত্থ বহুৱচননিদ্দেসেন উপ্পাদো নাম উপ্পজ্জমানানং ৱিকাৰো. ৱিকাৰত্তে চ সতি অত্তনো ৱিকাৰৱন্তধম্মভেদভিন্নত্তা একক্খণেপি উপ্পজ্জমানানং বহূনম্পি ৰূপানং ৱিসুং ৱিসুংযেৱ উপ্পাদৱিকাৰভাৱো, ন পিণ্ডস্সেৱাতি দীপিতং হোতি. ন কেৱলঞ্চ ৰূপানমেৱ উপ্পত্তি ঈদিসী, অথ খো অৰূপধম্মানম্পি উপ্পাদো ৰূপাৰূপধম্মানং জৰতা, অনিচ্চতা, ৰূপস্স লহুমুদুকম্মঞ্ঞতা চাতি দট্ঠব্বং.
৬৯৩. জাতিৰূপন্তি দীপিতং অট্ঠকথাসু উভযস্সপি ৰূপুপ্পাদসভাৱত্তাতি অধিপ্পাযো. যদি এৱং, কস্মা ৱিভজ্জ ৱুত্তং? ভগৱতা তথেৱ দেসিতত্তা. ভগৱতাপি কস্মা তথা দেসিতন্তি আহ ‘‘ৱুত্তমাকাৰনানত্তা’’তিআদি. আকাৰনানত্তং হেট্ঠা ৱিভাৱিতমেৱ. অক্খৰস্স পঠমুপ্পত্তি উপচযো, পুনপ্পুনং উপ্পত্তি সন্ততি. এৱং তিসমুট্ঠানৰূপানম্পি দট্ঠব্বন্তি এৱং তেসং আকাৰনানত্তং ৱণ্ণেন্তি. ৱেনেয্যানং ৱসেন ৱাতি তদা কিৰ সোতূনং এৱং চিত্তং উপ্পন্নং, অযং জাতি সব্বেসং ধম্মানং পভৱো, সযং পন ন কুতোচি জাযতি, যথা তং ‘‘পকতিৱাদীনং পকতী’’তি. তেসং মিচ্ছাগাহং ৱিধমেন্তো ‘‘জাতি নাম ন অঞ্ঞা, উপচযসন্ততিৱসেন ঠিতা ৰূপুপ্পত্তিযেৱ পন তথা ৱুচ্চতি, সা চ যস্স উপ্পাদো, তস্স পচ্চযেহেৱ জাতপৰিযাযং লব্ভতী’’তি দস্সনত্থং উপচযো সন্ততীতি দ্ৱিধা ভিন্দিত্ৱা দেসেতীতি আচৰিযা.
পুব্বন্ততো পুব্বকোট্ঠাসতো, অনাগতভাৱতোতি অত্থো. উপ্পজ্জমানে ৰূপধম্মে উপ্পাদো অনাগতক্খণতো উম্মুজ্জাপেন্তো ৱিয হোতীতি ৱুত্তং ‘‘উম্মুজ্জাপনৰসো’’তি. ‘‘ইমে ৰূপধম্মা সম্পটিচ্ছথ নে’’তি নিয্যাতেন্তো ৱিয গয্হতীতি ৱুত্তং ‘‘নিয্যাতনপচ্চুপট্ঠানো’’তি. পৰিপুণ্ণভাৱপচ্চুপট্ঠানতা উপৰি চযো উপচযোতি ইমস্স অত্থস্স ৱসেন ৱেদিতব্বা. যথা উপ্পাদক্খণপ্পত্তং উপ্পন্নং নাম হোতি আদিকম্মে তপ্পচ্চযৱসেন, এৱং উপ্পাদক্খণগতং উপচিতং নাম হোতীতি ৱুত্তং ‘‘উপচিতৰূপপদট্ঠানো’’তি.
পৱত্তিলক্খণাতি অনুপ্পবন্ধতো উপ্পত্তিৱসেন পৱত্তমানৰূপানং পৱত্তনন্তি লক্খিতব্বা. অনুপ্পবন্ধনৰসাতি পুব্বাপৰৱসেন অনুপ্পবন্ধনকিচ্চা. অসতি হি উপ্পাদে পুব্বাপৰৱসেন অনুপ্পবন্ধো ন সিযা. অনুপ্পবন্ধৰসত্তাযেৱ অনুপচ্ছেদৱসেন গহেতব্বতো আহ ‘‘অনুপচ্ছেদপচ্চুপট্ঠানা’’তি. পুব্বাপৰৱসেন ঘটিতৰূপেসু উপলব্ভনতো ৱুত্তং ‘‘অনুপ্পবন্ধৰূপপদট্ঠানা’’তি.
৬৯৪. জীৰণন্তি জিণ্ণভাৱো, অভিনৱভাৱহানীতি অত্থো.
পাকটা ৰূপধম্মেসু খণ্ডিচ্চাদিভাৱেন দন্তাদীসু ৱিকাৰদস্সনতো, ইতৰা তদভাৱতো অপাকটা. কামং ৰূপধম্মানম্পি খণিকজৰা পটিচ্ছন্না এৱ, যা ‘‘অৱীচিজৰা’’তি ৱা ৱুচ্চতি. অৰূপধম্মানং পন জৰায সুট্ঠু পটিচ্ছন্নভাৱদস্সনত্থং ‘‘পাকটা ৰূপধম্মেসূ’’তি অৱিসেসেন ৱুত্তং. খণ্ডিচ্চাদিৱিকাৰো পন খণিকজৰায নত্থি. ৰূপপৰিপাকো ৰূপধম্মানং জিণ্ণতা, জৰং পত্তস্স ভঙ্গো অৱস্সংভাৱীতি ৱুত্তং ‘‘উপনযনৰসা’’তি, ভঙ্গূপনযনকিচ্চাতি অত্থো. সভাৱানপগমেপীতিকক্খড়ত্তাদিসভাৱানপগমেপি, ঠিতিক্খণে হি জৰা নাম, ন চ তদা ধম্মসভাৱং ৱিজহতি. নৱভাৱো উপ্পাদাৱত্থা, তস্সা অপগমভাৱেন গয্হতীতি আহ ‘‘নৱভাৱাপগমপচ্চুপট্ঠানা’’তি. ৱীহিপুৰাণভাৱো ৱিযাতি ৱীহিভাৱানপগমেপি অভিনৱভাৱাপগমনকৰো ৱীহিপুৰাণভাৱো ৱিয. ৱীহিপুৰাণভাৱো সব্বাৱত্থানি অপনেতি, অযং পন কেৱলং উপ্পাদাৱত্থমেৱ অপনেতি. পৰিতো সব্বতো ভিজ্জনন্তি লক্খিতব্বাতি পৰিভেদলক্খণা. নিচ্চং নাম ধুৱং, ৰূপং পন খণভঙ্গিতায ন নিচ্চন্তি অনিচ্চং, তস্স ভাৱো অনিচ্চতা. সা পন ঠিতিপ্পত্তৰূপং ঠিতিযমেৱ ৱিনাসনভাৱেন সংসীদেন্তী ৱিয হোতীতি সংসীদনৰসা. যস্মা চ সা ভঙ্গভাৱতো খযৱযাকাৰেনেৱ গয্হতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘খযৱযভাৱপচ্চুপট্ঠানা’’তি. অনুক্কমেন ৱিনাসো খযো নাম, দীপৱট্টিকায সহ তেলস্স ৱিয সহ নিৰোধো ৱযোতি ৱদন্তি.
৬৯৬-৭. সমোধানতোতি ৰাসিতো. কেচীতি অভযগিৰিৱাসিনো. মিদ্ধৰূপস্স ৱদনসীলা, মিদ্ধৱাদো ৱা এতেসন্তি মিদ্ধৱাদিনো. মিদ্ধৰূপং নামাতি উতুচিত্তাহাৰৱসেন তিসমুট্ঠানং মিদ্ধং নাম ৰূপং. তে পটিক্খিপিতব্বাতি সম্বন্ধো. কথং পটিক্খিপিতব্বাতি আহ ‘‘মুনীসী’’তিআদি. নত্থি নীৱৰণাতি সোতাপত্তিমগ্গেন ৱিচিকিচ্ছানীৱৰণস্স, অনাগামিমগ্গেন কামচ্ছন্দব্যাপাদকুক্কুচ্চনীৱৰণানং, অৰহত্তমগ্গেন থিনমিদ্ধনীৱৰণানঞ্চ পহীনত্তা. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – যদি মিদ্ধং ৰূপং সিযা, অপ্পহাতব্বং ভৱেয্য. ৰূপক্খন্ধো অভিঞ্ঞেয্যো পৰিঞ্ঞেয্যো ন পহাতব্বো ন ভাৱেতব্বো ন সচ্ছিকাতব্বো. ‘‘কতমে ধম্মা নেৱদস্সনেননভাৱনাযপহাতব্বা. চতূসু ভূমীসু কুসলং, চতূসু ভূমীসু ৱিপাকো, তীসু ভূমীসু কিৰিযাব্যাকতং, ৰূপঞ্চ নিব্বানঞ্চ, ইমে ধম্মা নেৱদস্সনেননভাৱনাযপহাতব্বা’’তি (ধ. স. ১৪০৭) ৱচনেন ৰূপধম্মানং পহানাভাৱতো. এৱঞ্চ সতি তস্স নীৱৰণভাৱো ৱিৰুজ্ঝেয্য নীৱৰণানং পহাতব্বত্তা. ন হি নীৱৰণানং অপ্পহাতব্বত্তে –
‘‘যা মে কঙ্খা পুৰে আসি, তং মে অক্খাসি চক্খুমা;
অদ্ধা মুনীসি সম্বুদ্ধো, নত্থি নীৱৰণা তৱা’’তি. (সু. নি. ৫৪৬) –
নীৱৰণপ্পহানেন ভগৱতো থোমনং যুজ্জেয্য. যদি সিযা, ‘‘ৰূপং, ভিক্খৱে, ন তুম্হাকং, তং পজহথাতিআদিৱচনতো (ম. নি. ১.২৪৭; সং. নি. ৩.৩৩-৩৪) ৰূপস্স পহাতব্বতাপি পঞ্ঞাযতীতি? তং ন, তব্বিসযছন্দৰাগপ্পহানস্স তত্থ অধিপ্পেতত্তা. তেনাহ ভগৱা ‘‘যো, ভিক্খৱে, ৰূপে ছন্দৰাগৱিনযো, তং তত্থ পহান’’ন্তি. ন চ পনেতং ন সক্কা ৱত্তুং এত্থাপি ‘‘তব্বিসযছন্দৰাগপ্পহানৱসেনেৱ ৱুত্ত’’ন্তি সাধকৱচনভাৱতো, কামচ্ছন্দাদীনং তত্থ পহানস্স অনধিপ্পেতত্তা চ, তস্মা ‘‘নত্থি নীৱৰণা তৱা’’তিআদিৱচনেহি ৱিৰুজ্ঝনতো ন মিদ্ধং ৰূপন্তি.
যদি পন পৰো দড়্হমূড়্হগ্গাহিতায তংৱিসযছন্দৰাগপ্পহানৱসেনেৱ নীৱৰণপ্পহানং অধিপ্পেতন্তি সকৱাদং ওড্ডেয্য, তস্স তন্নিসেধনত্থং পুন থিনমিদ্ধনীৱৰণস্স অৱিজ্জানীৱৰণেন সহ সম্পযোগৱচনঞ্চ আহৰন্তো আহ ‘‘থিনমিদ্ধনীৱৰণ’’ন্তিআদি. থিনমিদ্ধনীৱৰণঞ্চেৱ অৱিজ্জানীৱৰণঞ্চ নীৱৰণেন সম্পযুত্তন্তি সম্বন্ধো. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘চতূহি সম্পযোগো’’তি (ধাতু. ৩) ৱচনতো অৰূপধম্মানমেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সম্পযোগো লব্ভতি, ন ৰূপধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অৰূপেন ৱা, তস্মা যদি মিদ্ধং ৰূপং সিযা, ন তং সম্পযোগৱচনমৰহতীতি. অথ সিযা – যথালাভৱচনমেত্থ সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং, ‘‘সক্খৰকথলম্পি মচ্ছগুম্বম্পি চৰন্তম্পি তিট্ঠন্তম্পী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৪৯) ৱিয. যথা হি ‘‘সক্খৰকথলিকং মচ্ছগুম্বম্পি চৰন্তম্পি তিট্ঠন্তম্পী’’তিআদীসু সক্খৰকথলিকস্স চৰণাযোগতো মচ্ছগুম্বাপেক্খায চৰণং, উভযাপেক্খায ঠানন্তি এৱং যথালাভো যোজীযতি, এৱমিধাপি থিনাপেক্খায সম্পযোগৱচনং, উভযাপেক্খায নীৱৰণৱচনন্তি? তম্পি ন, ৰূপভাৱস্সেৱ অসিদ্ধত্তা. সিদ্ধে হি ৰূপভাৱে অসম্ভৱতো যথালাভযোজনা যুজ্জেয্যাতি. এত্তকেনেৱ মিদ্ধস্স অৰূপভাৱে সিদ্ধেপি যথা দ্ৱিক্খত্তুং বন্ধং সুবন্ধং হোতি, এৱমনেকসুত্তসাধিতং অপ্পধংসিযং হোতীতি পট্ঠানপ্পকৰণে ‘‘নীৱৰণং ধম্মং পটিচ্চ…পে… পচ্চযা’’তি (পট্ঠা. ৩.৮.৮) ইমস্স ৱিভঙ্গে ‘‘অৰূপে…পে… উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ৩.৮.৮) ৱুত্তং অৰূপভৱুপ্পত্তিম্পি আহৰন্তো আহ ‘‘মহাপকৰণপট্ঠানে’’তিআদি. ঝাননিকন্তিআদীনম্পি ধম্মতো লোভাদিভাৱতো কামচ্ছন্দনীৱৰণাদীহি অভিন্নত্তা ৱুত্তং ‘‘কামচ্ছন্দনীৱৰণ’’ন্তিআদি.
এত্থ সিযা – ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৱে, আৱৰণা নীৱৰণা’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.৫১) থিনমিদ্ধস্স নীৱৰণভাৱেন একতো আগতত্তা ইধাপি ‘‘থিনমিদ্ধনীৱৰণ’’ন্তি একতো ৱুত্তং, থিনমেৱ চ পন অৰূপভৱে উপ্পজ্জতি থিনমিদ্ধন্তি? তযিদমসাৰং, কুক্কুচ্চস্স ন গহিতত্তা. যদি হি একতো গহিতমত্তেনেৱ ইধাপি একতো গহণং সিযা, কুক্কুচ্চস্সপি তত্থ একতো ৱুত্তস্স ইধ গহণং সম্ভৱেয্য, ন চ পনেৱং অত্থি উদ্ধচ্চনীৱৰণন্ত্ৱেৱ ৱুত্তত্তা, তস্মা ন তস্স অৰূপভৱুপ্পত্তিং সক্কা পটিবাহিতুন্তি. আদি-সদ্দেন ‘‘কেৱলো হাযং, ভিক্খৱে, অকুসলৰাসি, যদিদং পঞ্চ নীৱৰণা (অ. নি. ৫.৫২), ইমে পঞ্চ নীৱৰণে পহায, ৱিগতথিনমিদ্ধোতি তস্স থিনমিদ্ধস্স চত্তত্তা ৱন্তত্তা মুত্তত্তা পহীনত্তা পটিনিস্সট্ঠত্তা, তেন ৱুচ্চতি ৱিগতথিনমিদ্ধোতি, ইদং চিত্তং ইমম্হা থিনমিদ্ধম্হা সোধেতি ৱিসোধেতি পৰিসোধেতি মোচেতি ৱিমোচেতি পৰিমোচেতি ৱা’’তি (ৱিভ. ৫৫১) এৱমাদিং পাড়িং সঙ্গণ্হাতি.
যদিপি সিযা দুৱিধং মিদ্ধং ৰূপং, অৰূপঞ্চ. তত্থ যং অৰূপং, তং নীৱৰণেসু দেসিতং, ন ৰূপন্তি? তম্পি ন, ৱিসেসৱচনাভাৱতো. ন হি ৱিসেসেত্ৱা মিদ্ধং নীৱৰণেসু দেসিতং ‘‘যদপি, ভিক্খৱে, থিনং, তদপি নীৱৰণং, যদপি মিদ্ধং, তদপি নীৱৰণং, থিনমিদ্ধং নীৱৰণন্তি ইতি হিদং উদ্দেসং আগচ্ছতী’’তি অৱিসেসেন ৱুত্তত্তা, তস্মা মিদ্ধস্স দুৱিধতং পৰিকপ্পেত্ৱাপি ন সক্কা নীৱৰণভাৱং নিৱত্তেতুং. সক্কা হি ৱত্তুং যং তং অৰূপতো অঞ্ঞং মিদ্ধং পৰিকপ্পিতং, তম্পি নীৱৰণং মিদ্ধসভাৱত্তা ইতৰং নীৱৰণং ৱিযাতি. যদি মিদ্ধস্স ৰূপভাৱং ন সম্পটিচ্ছথ, কথং ভগৱতো নিদ্দা হোতি, ননু মিদ্ধস্স ‘‘নিদ্দা পচলাযিকা’’তিআদিনা ৱিভঙ্গে ৱুত্তত্তা নিদ্দাভাৱো সিদ্ধোতি? নযিদমেৱং, ইত্থিলিঙ্গাদীসু ৱিয নিদ্দাহেতুনো মিদ্ধস্স নিদ্দাভাৱেন ৱিভত্তত্তা. এৱম্পি নিদ্দাহেতুনো মিদ্ধস্স অভাৱতো কথং ভগৱতো নিদ্দাতি চে? সা ভগৱতো নত্থীতি ন সক্কা ৱত্তুং ‘‘অভিজানামি খো পনাহং অগ্গিৱেস্সন…পে… দিৱা সুপিতা’’তিআদিৱচনতো (ম. নি. ১.৩৮৭) ন নিদ্দা ভগৱতো মিদ্ধেন, অথ খো সৰীৰগেলঞ্ঞেন, তঞ্চ ভগৱতো নত্থীতি ন সক্কা ৱত্তুং ‘‘পিট্ঠি মে আগিলাযতি, তমহং আযমিস্সামী’’তি (ম. নি. ২.২২; সং. নি. ৪.২৪৩) ৱচনতো. ন চেত্থ এৱমৱধাৰণং দট্ঠব্বং ‘‘মিদ্ধমেৱ নিদ্দাহেতূ’’তি, তস্মা অঞ্ঞোপি অত্থি নিদ্দাহেতু. কো পন সোতি? সৰীৰগেলঞ্ঞং, তস্মা ন ভগৱতো নিদ্দা মিদ্ধহেতুকাতি দট্ঠব্বং.
৬৯৮. ৱিসুং ৱিসুং অভাৱং দস্সেত্ৱাতি ৱাযোধাতুআদিতো ৱিসুং ৱিসুং নত্থিভাৱং দস্সেত্ৱা. কথং পন সো দস্সিতব্বোতি আহ ‘‘ৱাযোধাতুযা’’তিআদি. তত্থ কাযবলং নাম অত্থতো ৱাযোধাতুযা পৱত্তিআকাৰৱিসেসো তস্সা ৱিপ্ফাৰভাৱতো. যতো বালানং বলন্তি ৱদন্তীতি ৱুত্তং ‘‘ৱাযোধাতুযা গহিতায বলৰূপং গহিতমেৱা’’তি. সম্ভৱো কামধাতুযং একচ্চসত্তানং ইন্দ্ৰিযপৰিপাকপচ্চযো আপোধাতুযা পৱত্তিআকাৰৱিসেসোতি আহ ‘‘আপোধাতুযা সম্ভৱৰূপ’’ন্তি. গহিতায গহিতমেৱাতি সম্বন্ধো. উপচযসন্ততিৱিনিমুত্তো ৰূপুপ্পাদো নত্থি, উপ্পাদাৱত্থায চ অঞ্ঞা জাতি নাম নত্থেৱাতি ৱুত্তং ‘‘উপচযসন্ততীহি জাতিৰূপ’’ন্তি. কম্মসমুট্ঠানস্সপি ৰোগস্স ৱিসভাগপচ্চযসমুপ্পন্নো ধাতুক্খোভো আসন্নকাৰণং, পগেৱ ইতৰস্স. সো অত্থতো ৰূপধম্মানং পাকাৱত্থা ঠিতিভঙ্গক্খণেসু এৱ সিযাতি ৱুত্তং ‘‘জৰতাঅনিচ্চতাদীহি ৰোগৰূপং গহিত’’ন্তি.
৬৯৯-৭০৪. ৰূপানি সমুট্ঠহন্তি জাযন্তি এতেহীতি ৰূপসমুট্ঠানানি. কানি পন তানীতি আহ ‘‘উতুচিত্তাহাৰকম্মানী’’তি.
আহাৰো ৰূপহেতুযোতি এত্থ ইতি-সদ্দো পক্খিপিতব্বো, কম্মং, উতু চ চিত্তঞ্চ আহাৰোতি ইমে ৰূপহেতুযোতি. ৰূপহেতুযোতি চ ৰূপস্স জনকপচ্চযাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘এতেহেৱা’’তিআদি. একমেকংযেৱ সমুট্ঠানং এতেসন্তি একসমুট্ঠানা. ননু একতো এৱ পচ্চযতো পচ্চযুপ্পন্নস্স উপ্পত্তি নত্থীতি? সচ্চং নত্থি, ৰূপজনকপচ্চযেসু একতোতি অযমেত্থ অভিসন্ধি. অট্ঠিন্দ্ৰিযানীতি চক্খাদীনি পঞ্চ, ইত্থিপুৰিসিন্দ্ৰিযদ্ৱযং, জীৱিতঞ্চাতি অট্ঠিন্দ্ৰিযানি. কাযৱচীৱিঞ্ঞত্তিৱসেন ৱিঞ্ঞত্তিদ্ৱযং.
দ্ৱীহীতি কোচি চিত্তেন, কোচি উতুনা চাতি এৱং দ্ৱীহি. ন হি একস্সেৱ দ্ৱে একক্খণে পচ্চযা হোন্তি. এৱং সেসেসুপি. উতুআহাৰ…পে… কতন্তি একেকং উতুনা, আহাৰেন, চিত্তেন চাতি তীহি কতং. চতস্সো চাপি ধাতুযোতি চত্তাৰি মহাভূতানি. তানি হি নিস্সত্তনিজ্জীৱট্ঠেন ধাতূতি ৱুচ্চন্তি. কম্মাদীহি চতূহি ভৱন্তীতি চতুব্ভৱা. দ্ৱেতি জৰতা অনিচ্চতা.
৭০৫-৬. ইদানি মিস্সকসমুট্ঠানানিপি গহেত্ৱা তংতংপচ্চযজাতানং গণনপৰিচ্ছেদং দস্সেতুং ‘‘কম্মেনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অট্ঠিন্দ্ৰিযানি ৱত্থু সুদ্ধট্ঠকং সন্তত্যূপচযাকাসাতি ৱীসতি কম্মজা. ৱিঞ্ঞত্তিদ্ৱযং সদ্দো লহুতাদিত্তযং সুদ্ধট্ঠকাদযো একাদসাতি সত্তৰস চেতসা জাযৰে, চিত্তজাতি অত্থো. সদ্দো লহুতাদিত্তযং সুদ্ধট্ঠকাদযো একাদসাতি দসপঞ্চেৱ পন্নৰস উতুনা জাযৰে. লহুতাদিত্তযং সুদ্ধট্ঠকাদযো একাদসাতি চুদ্দস আহাৰতো. জৰতাঅনিচ্চতাহি তে অট্ঠসট্ঠি চ হোন্তেৱাতি সম্বন্ধো.
৭০৭-৮. ‘‘জৰতা…পে… সমুট্ঠিতা’’তি ৱত্ৱা পুন তত্থ কাৰণং দস্সেতুং ‘‘জাতস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ জাতস্স পাকভেদত্তাতি জৰতায জাতধম্মস্স পাকত্তা, অনিচ্চতায চ ভেদত্তাতি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – জৰতাঅনিচ্চতা নাম উপ্পন্নধম্মস্স হোন্তি, নো উপ্পজ্জমানস্স. যদি হি উপ্পজ্জমানস্স সিযুং, তদা তাসম্পি জাযমানত্তপৰিযাযো যুজ্জেয্য. উপ্পন্নধম্মস্স পন জাতিতো পৰং ইমাসং সম্ভৱতো ন জাযন্তীতি ৱত্তুং ৱট্টতীতি. যদি পন কোচি তেসম্পি জাতভাৱে কো ৱিৰোধোতি পটিপজ্জেয্য, তস্স তং দুগ্গাহং ৱিধমেন্তো আহ ‘‘জাযেয্যু’’ন্তিআদি. হোন্তু নাম তেসম্পি পাকভেদা, তদাপি কো ৱিৰোধোতি আহ ‘‘ন হী’’তিআদি. পাকো ন পৰিপচ্চতীতি সম্বন্ধো, এতেন ন ভিজ্জতীতি দীপিতং হোতি. পক্কস্স হি ভঙ্গো নিযতো. ভেদো ৱা ন চ ভিজ্জতীতি এত্থাপি পাকভাৱোপি ৱুত্তোৱ. ন হি অপক্কং ভিজ্জতীতি, অঞ্ঞথা উপ্পাদভঙ্গানং অনঞ্ঞত্তপ্পসঙ্গতো. নত্থি তন্তি পাকভেদানং পচ্চনং ভিজ্জনং নত্থীতি ৱুত্তমেৱত্থং সঙ্খিপিত্ৱা আহ.
এত্তাৱতা চ কিং ৱুত্তং হোতি? যদি জৰতাঅনিচ্চতা কেনচি পচ্চযেন জাযেয্যুং, তদা উপ্পন্নস্স নাম জৰায, ভঙ্গেন চ ভৱিতব্বন্তি তেসং জৰতাঅনিচ্চতাপি সিযুং, ন চ পনেতা উপলব্ভন্তি. কস্মা? যস্মা ন জৰতা অঞ্ঞজৰায জীৰতি, ভিজ্জতি ৱা, ন চ ভঙ্গো অঞ্ঞেন ভঙ্গেন ভিজ্জতি, জীৰতি ৱা, ইতৰথা সাপি জৰা অপৰায জৰায, ভঙ্গেন চ জীৰতি, ভিজ্জতি, সো চ ভঙ্গো অঞ্ঞায জৰায, অঞ্ঞেন ভঙ্গেন জীৰতি, ভিজ্জতীতি অনৱট্ঠানপ্পসঙ্গতোতি ৱুত্তং হোতি.
৭০৯-১০. ‘‘জাতস্সা’’তিআদি নিগমনং. অথ ৱা উত্তৰি ৱত্তব্বচোদনায ফলঠপনং. ‘‘সিযা কত্থচী’’তিআদি পৰমতাসঙ্কনং. এত্থাতি এতস্মিং ‘‘জৰতাঅনিচ্চতাদ্ৱযং ন পচ্চতি, ন ভিজ্জতি ৱা’’তি অধিকাৰে. ৰূপস্সূপচযোতীতি ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, তেন ‘‘ৰূপস্স উপচযো সন্ততী’’তি ৱচনেনাতি অত্থো. এৱং পাকোপি পচ্চতু, ভেদোপি পৰিভিজ্জতূতি সম্বন্ধো. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো – যথা কম্মাদীহি উপ্পজ্জনকৰূপনিদ্দেসে ‘‘কতমং তং ৰূপং উপাদিন্নং? চক্খাযতনং…পে… কাযাযতনং ইত্থিন্দ্ৰিযং পুৰিসিন্দ্ৰিযং জীৱিতিন্দ্ৰিযং, যং ৱা পনঞ্ঞম্পি অত্থি ৰূপং কম্মস্স কতত্তা ৰূপাযতনং…পে… ফোট্ঠব্বাযতনং আকাসধাতু ৰূপস্স উপচযো ৰূপস্স সন্ততি কবড়ীকাৰো আহাৰো’’তিআদিনা (ধ. স. ৬৫২) উপচযসন্ততীনং নিদ্দিট্ঠত্তা জাতি জাযতীতি দীপিতং হোতি তস্সা অপৰজাতিযা অভাৱেপি. এৱং জৰাভঙ্গানং অপৰজৰাভঙ্গাভাৱেপি জীৰণং, ভিজ্জনঞ্চ সম্পটিচ্ছিতব্বং, ইতৰথা জাতিযাপি ভেদনা তদৱত্থাযেৱাতি.
৭১১. ‘‘ন চেৱা’’তিআদি যথাসঙ্কিতপৰমতস্স পটিক্খিপনং. যদি জাযতীতি ন ৱিঞ্ঞাতব্বং, এৱঞ্চ সতি নিদ্দেসে কস্মা ৱুত্তন্তি আহ ‘‘জাযমানস্সা’’তিআদি. ইদং ৱুত্তং হোতি – অসতিপি জাতিযা জাযমানত্তে জাযমানানং ধম্মানং অভিনিব্বত্তিভাৱতো তস্সা তপ্পচ্চযভাৱৱোহাৰো অনুমতোতি তত্থ ৱুত্তা, ন পন পৰমত্থতো জাযমানত্তা. জাযমানস্স হি অভিনিব্বত্তিমত্তং জাতি, তস্মা অসিদ্ধেন অসিদ্ধসাধনমেতন্তি.
৭১২-৭. ‘‘তত্থা’’তিআদিনা পুনপি পৰমতাসঙ্কং কত্ৱা পটিক্খিপতি. তত্থ যেসং ধম্মানং যা জাতি, সা তপ্পচ্চযত্তৱোহাৰং, অভিনিব্বত্তিসম্মুতিঞ্চ লভতেৱাতি সম্বন্ধো. তথাতি যথা লভতেৱ, তথা. যংতং-সদ্দা হি অব্যভিচাৰিতসম্বন্ধা. তেসং ধম্মানং পচ্চযা এতিস্সাতি তপ্পচ্চযা, তস্সা ভাৱো তপ্পচ্চযত্তং, তপ্পচ্চযত্তেন পৱত্তো ৱোহাৰো তপ্পচ্চযত্তৱোহাৰো, তং কম্মপচ্চযভাৱাদিৱোহাৰন্তি অত্থো. অভিনিব্বত্তিসম্মুতিন্তি অভিনিব্বত্ততি জাযতীতি এৱং অভিনিব্বত্তিৱসেন পৱত্তসম্মুতিং. কম্মাদিসম্ভৱন্তি কম্মাদিচতুপচ্চযসমুট্ঠানং. জনকানং পচ্চযানং আনুভাৱক্খণুপ্পাদে অভাৱতোতি সম্বন্ধো. অযং পনেত্থ অত্থো – যে তে ৰূপানং জনকপচ্চযা, তেসং তদুপ্পাদনং পতি অনুপৰতব্যাপাৰানং যো সো পচ্চযূপলক্খণিযো কিচ্চানুভাৱক্খণো, তদা জাযমানানং ধম্মানং ৱিকাৰভাৱেন লব্ভমানতং সন্ধায ৱিনেয্যপুগ্গলৱসেন জাতিযা পচ্চযতো জাতত্তং অনুঞ্ঞাতং ততো পুৰে, পচ্ছা চ অনুপলব্ভমানত্তা, এৱঞ্চ কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘জাতিযা পন লব্ভতী’’তি. জৰাভঙ্গানং পন পচ্চযানুভাৱক্খণতো উত্তৰি ঠিতিভঙ্গক্খণেসু লব্ভমানত্তা ন এৱং অনুঞ্ঞাতুং সক্কাতি, জাতিযা পন লব্ভতি সো ৱোহাৰোতি অধিপ্পাযো. তপ্পচ্চযত্তৱোহাৰন্তিআদিগাথাদ্ৱযং নিগমনৱসেন ৱুত্তং.
৭১৮-৯. অথ কিং ইমায গীৱাকণ্ডূযায, ননু ৱুত্তং ভগৱতা সুত্তন্তে ‘‘জৰামৰণং, ভিক্খৱে, অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্ন’’ন্তি (সং. নি. ২.২০), তস্মা কথমেতং ৱুচ্চতি, জৰতা অনিচ্চতা চেৱ ন কেহিচি সমুট্ঠিতাতি যো ৱদেয্য, তস্স ৱিতক্কং দস্সেত্ৱা পটিক্খিপিতুং ‘‘অনিচ্চ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. কস্মা ন ৱত্তব্বন্তি আহ ‘‘সা হি পৰিযাযদেসনা’’তি. পৰিযাযদেসনত্তমেৱ ৱিভাৱেতুং ‘‘অনিচ্চান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তথা-সদ্দেন ‘‘সঙ্খতান’’ন্তি সঙ্গণ্হাতি.
৭২০-৩. অনিচ্চং সঙ্খতঞ্চাতি চ-সদ্দেন ‘‘পটিচ্চসমুপ্পন্ন’’ন্তি সঙ্গণ্হাতি. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – অনিচ্চসঙ্খতধম্মানং জৰামৰণত্তা তেসু সন্তেসু হোতি, অসন্তেসু ন হোতি. ন হি অজাতং পৰিপচ্চতি, ভিজ্জতি ৱা, তস্মা তং জাতিপচ্চযতং সন্ধায ‘‘জৰামৰণং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং, ততোযেৱ চ অনিচ্চ’’ন্তি পৰিযাযেন সুত্তে আগতং. যথা ৱিঞ্ঞত্তিআদীনং নিপ্পৰিযাযতো চিত্তসমুট্ঠানতাভাৱেপি চিত্তজানং ৱিকাৰত্তা চিত্তসমুট্ঠানভাৱোতি. ৱিঞ্ঞত্তিযো ৱিযাতি চ নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং লহুতাদীনম্পি চিত্তজাদিভাৱস্স পৰিযাযেনেৱ ইচ্ছিতত্তা. নিপ্পৰিযাযেন অট্ঠাৰসেৱ নিপ্ফন্নৰূপানি কম্মাদিসমুট্ঠানানীতি. তযন্তি জাতিজৰাভঙ্গসঙ্খাতানং লক্খণৰূপত্তযং.
খংপুপ্ফংৱাতি আকাসকুসুমং ৱিয. যথা আকাসকুসুমং সব্বসো অজাতত্তা নত্থি, এৱমিদম্পি নত্থীতি অত্থো. নিচ্চং ৱাসঙ্খতং ৱিযাতি যথা অসঙ্খতং নিব্বানং কেনচি অসঙ্খতত্তা নিচ্চং ধুৱং, এৱমিদম্পি কেনচি অসঙ্খতত্তা নিচ্চং সস্সতং ৱাতি অত্থো. নোভযং পনিদন্তি ইদং পন উভযম্পি খংপুপ্ফং ৱিয নো নত্থি, ন চ নিব্বানং ৱিয অসঙ্খতং ৱাতি অত্থো. নিস্সযাযত্তৱুত্তিতোতি জাযমানপৰিপচ্চমানভিজ্জমানানং জাতিআদিমত্তভাৱেন জাযমানাদিনিস্সযপটিবদ্ধৱুত্তিত্তা. তমেৱ নিস্সযাযত্তৱুত্তিতং সমত্থেতুং ‘‘ভাৱে পথৱিযাদীন’’ন্তিআদি ৱুত্তং. অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো – পথৱীআদীনং নিস্সযানং ভাৱে জাতিআদিত্তযং পঞ্ঞাযতি, তস্মা নো নত্থি, যস্মা চ তেসং অভাৱে ন পঞ্ঞাযতি, তস্মা ন নিচ্চন্তি ইমমেৱ চ অভিনিৱেসং নিসেধেতুং ভগৱতা জাতিযা চতুজত্তং, জৰামৰণস্স চ অনিচ্চাদিপৰিযাযো ৱুত্তোতি দট্ঠব্বং.
৭২৪-৫. নিপ্ফন্নানি নামাতি ‘‘ৰূপস্স পৰিচ্ছেদো, ৰূপস্স ৱিকাৰো, ৰূপস্স লক্খণ’’ন্তিআদিনা পৰিচ্ছেদাদিভাৱং অতিক্কমিত্ৱা অত্তনো কক্খড়ত্তাদিনা সভাৱেন পৰিচ্ছিজ্জ গহেতব্বত্তা, অপৰিযাযেনেৱ কম্মাদিপচ্চযেহি নিপ্ফন্নত্তা ৱা নিপ্ফন্নানি নাম. তব্বিপৰীততো অনিপ্ফন্না.