৯. নৱমো পৰিচ্ছেদো

পুঞ্ঞৱিপাকপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা

৫৬০-১. ৱট্টকথায লোকুত্তৰৱিপাকানং অলব্ভনতো ‘‘লোকিযানেৱা’’তি ৱুত্তং. পুঞ্ঞাপুঞ্ঞাদিসঙ্খাৰাতি পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰোতি তযো সঙ্খাৰা. তত্থ পুনাতি অত্তনো সন্তানং অপুঞ্ঞফলতো, দুক্খসংকিলেসতো চ সোধেতি, পুজ্জং ভৱফলং নিব্বত্তেতীতি ৱা পুঞ্ঞং, অত্তনো ফলস্স অভিসঙ্খৰণট্ঠেন অভিসঙ্খাৰো চাতি পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো, পুঞ্ঞপটিপক্খতো অপুঞ্ঞং, ৱুত্তনযেন অভিসঙ্খাৰো চাতি অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো. সমাধিপচ্চনীকানং অতিদূৰতায ন ইঞ্জতি ন কম্পতীতি আনেঞ্জং, তং অভিসঙ্খৰোতীতি আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰো. তত্থ দানসীলাদিৱসেন পৱত্তা অট্ঠ কামাৱচৰকুসলচেতনা, ভাৱনাৱসেনেৱ পৱত্তা ৰূপাৱচৰকুসলচেতনা চাতি তেৰস চেতনা পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো নাম. পাণাতিপাতাদিৱসেন পৱত্তা দ্ৱাদস অকুসলচেতনা অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো নাম. ভাৱনাৱসেনেৱ পৱত্তা চতস্সো অৰূপাৱচৰকুসলচেতনা আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰো নাম. ভৱাদীসু যথা পচ্চযা, তথা যেসঞ্চ ৱিপাকানং পচ্চযা, তেপি ৱিঞ্ঞাতব্বাতি সম্বন্ধো. কেচি পন ‘‘তেপীতি সঙ্খাৰানং গহণ’’ন্তি ৱদন্তি, তং ন যুত্তং, এৱং সতি ‘‘যেস’’ন্তি অনিযমনিদ্দেসস্স নিযমকৱচনাভাৱতো.

৫৬২. কতমে পন তে ভৱাদযোতি আহ ‘‘তযো ভৱা’’তিআদি. তত্থ কামৰূপাৰূপৱসেন তযো ভৱা. সঞ্ঞীভৱঅসঞ্ঞীভৱনেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীভৱৱসেন, পন একৱোকাৰভৱচতুৱোকাৰভৱপঞ্চৱোকাৰভৱৱসেন চ তযো ভৱা এত্থেৱ সমোধানং গচ্ছন্তি. চতস্সো যোনিযোতি অণ্ডজজলাবুজসংসেদজওপপাতিকৱসেন চত্তাৰো সত্তনিকাযা. তত্থ বীজকপালে নিব্বত্তো সত্তনিকাযো অণ্ডজযোনি নাম. মাতুগব্ভে জলাবুজে নিব্বত্তসত্তনিকাযো জলাবুজযোনি নাম. পদুমগব্ভমানুসকগব্ভমলাদিসংসেদূপনিস্সযেন উপ্পজ্জনকসত্তনিকাযো সংসেদজযোনি নাম. কুতোচি অনুপ্পজ্জিত্ৱা কেৱলং তত্থ তত্থ পৰিপুণ্ণঙ্গপচ্চঙ্গো হুত্ৱা উপ্পজ্জনকসত্তনিকাযো ওপপাতিকযোনি নাম. গতিপঞ্চকং হেট্ঠা ৱিভাৱিতমেৱ. পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণস্স ৱত্থুভূতা চ ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধা ছ ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো নাম. তা পন নানত্তকাযাদিৱসেন সত্তৱিধাতি আহ ‘‘ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো সত্তা’’তি. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘সত্তিমা, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো. কতমা সত্ত? সন্তি, ভিক্খৱে, সত্তা নানত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো. সেয্যথাপি মনুস্সা একচ্চে চ দেৱা একচ্চে চ ৱিনিপাতিকা, অযং পঠমা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি. সন্তি, ভিক্খৱে, সত্তা নানত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনো. সেয্যথাপি দেৱা ব্ৰহ্মকাযিকা পঠমাভিনিব্বত্তা, অযং দুতিযা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি. সন্তি, ভিক্খৱে, সত্তা একত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো. সেয্যথাপি দেৱা আভস্সৰা, অযং ততিযা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি. সন্তি, ভিক্খৱে, সত্তা একত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনো. সেয্যথাপি দেৱা সুভকিণ্হা, অযং চতুত্থী ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি. সন্তি, ভিক্খৱে, সত্তা সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকাৰা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনূপগা, অযং পঞ্চমী ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি. সন্তি, ভিক্খৱে, সত্তা সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘অনন্তং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনূপগা, অযং ছট্ঠী ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি. সন্তি, ভিক্খৱে, সত্তা সব্বসো ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনূপগা, অযং সত্তমী ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতী’’তি (দী. নি. ৩.৩৩২; অ. নি. ৭.৪৪).

এত্থ হি অপৰিমাণচক্কৱাড়ৱাসিনো মনুস্সা কামাৱচৰদেৱা পুনব্বসুমাতুপিযঙ্কৰমাতাদযো ৱিনিপাতিকাসুৰা চ কুসলৱিপাকপটিসন্ধিকা ৱেমানিকপেতা চেতি ইমে দীঘৰস্সকিসথূলকাড়ওদাতাদিৱণ্ণসণ্ঠানৱসেন ৰূপকাযস্স, অহেতুদুহেতুতিহেতুৱসেন পটিসন্ধিসঞ্ঞায চ নানাভাৱতো নানত্তকাযনানত্তসঞ্ঞিনো নাম, অযং পঠমা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি. পঠমজ্ঝানতলৱাসিনো পন তযো দেৱা উপৰূপৰিৱাসীনং ৱণ্ণাদিকমপেক্খিত্ৱা অত্তনো ৱণ্ণাদীনং নিহীনতায ৰূপকাযস্স নানাভাৱতো, পঠমজ্ঝানৱিপাকৱিঞ্ঞাণৱসেন সমানসঞ্ঞিতায চ নানত্তকাযএকত্তসঞ্ঞিনো নাম, অযং দুতিযা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি, চতুৰাপাযৱাসিনোপি ৱণ্ণসণ্ঠানৱসেন ৰূপকাযস্স নানাসভাৱত্তা, অকুসলৱিপাকসঞ্ঞাৱসেন সঞ্ঞায একসভাৱত্তা চ দুতিযৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযংযেৱ সমোধানং গচ্ছন্তীতি ৱেদিতব্বং. দুতিযজ্ঝানতলৱাসিনো তযো দেৱা ৱণ্ণসণ্ঠানাদিৱসেন সমানত্তা ৰূপকাযস্স ৱিসেসাভাৱতো পঞ্চকনযে দুতিযততিযজ্ঝানসঞ্ঞাৱসেন পটিসন্ধিসঞ্ঞায নানাভাৱতো একত্তকাযনানত্তসঞ্ঞিনো নাম, অযং ততিযা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি. ততিযজ্ঝানতলৱাসিনো পন তযো দেৱা ৰূপকাযৱসেন সমানত্তা, পঞ্চকনযে চতুত্থজ্ঝানৱিপাকসঞ্ঞাৱসেন পটিসন্ধিসঞ্ঞায চ একত্তা একত্তকাযএকত্তসঞ্ঞিনো নাম, অযং চতুত্থী ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি. ৱেহপ্ফলৱাসিনো চেৱ পঞ্চ সুদ্ধাৱাসৱাসিনো চ ৱণ্ণসণ্ঠানৱসেন ৰূপকাযস্স, পঞ্চমজ্ঝানৱিপাকসঞ্ঞাৱসেন পটিসন্ধিসঞ্ঞায চ সমানত্তা চতুত্থৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিমেৱ ভজন্তি. আকাসানঞ্চাযতনাদযো তিস্সো ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো পাড়িৱসেনেৱ পাকটা. অসঞ্ঞসত্তা পন ৱিঞ্ঞাণাভাৱেন নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনৱাসিনো চ সঞ্ঞায ৱিয ৱিঞ্ঞাণস্স সুখুমভাৱেনেৱ ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু ন গহিতা, সত্তানং নিৱাসতায পন ‘‘সত্তাৱাসা’’তি ৱুচ্চন্তি. এৱঞ্চ কত্ৱা তেহি সত্ত ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো সমোধানেত্ৱা নৱ সত্তাৱাসা ৱুত্তা.

৫৬৩-৪. ইদানি এৱং ৱুত্তেসু ভৱাদীসু দ্ৱত্তিংসৱিপাকানং তিণ্ণং অভিসঙ্খাৰানং পচ্চযভাৱং দস্সেতুং ‘‘কামে পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰসঞ্ঞিতা’’তিআদি আৰদ্ধং. নৱন্নং পাকচিত্তানন্তি সহেতুকাহেতুকৱসেন নৱন্নং সুগতিপটিসন্ধিৱিপাকচিত্তানং. নানক্খণিক…পে… পচ্চযেহি চাতি কুসলাকুসলকম্মস্স অতীতস্সেৱ অত্তনা জনেতব্বৱিপাকানং পচ্চযভাৱতো নানক্খণিককম্মপচ্চযেন, তেসমেৱ বলৱকাৰণভাৱতো উপনিস্সযপচ্চযেন চ. ৱুত্তঞ্হি তস্স উপনিস্সযত্তং ‘‘কুসলাকুসলং কম্মং ৱিপাকস্স উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৩). সব্বত্থ উপনিস্সযভাৱো বলৱকম্মৱসেন যোজেতব্বো. দুব্বলঞ্হি কম্মং উপনিস্সযো ন হোতীতি পট্ঠানৱণ্ণনাযং দস্সিতমেতং.

৫৬৬-৮. পঞ্চন্নন্তি কুসলৱিপাকচক্খুসোতৱিঞ্ঞাণসম্পটিচ্ছনসন্তীৰণদ্ৱযৱসেন পঞ্চন্নং. দুগ্গতিযং কুসলৱিপাকপটিসন্ধিযা অভাৱতো আহ ‘‘ন হোন্তি পটিসন্ধিয’’ন্তি. এৱং পটিসন্ধিপৱত্তীনং অসঙ্কৰৱসেন পচ্চযৱিধিং দস্সেত্ৱা ইদানি সমোধানেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘হোন্তী’’তিআদি ৱুত্তং. সোড়সন্নং পৱত্তে, পটিসন্ধিযং নৱন্নন্তি যথালাভৱসেন যোজেতব্বং.

৫৬৯-৭৪. ৰূপে পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাতি অভিঞ্ঞাৱজ্জিতা পঞ্চ ৰূপাৱচৰপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰা. কস্মা পন অভিঞ্ঞায পৰিৱজ্জনন্তি? ৱিপাকদানাভাৱতো, তঞ্চ খো পনস্সা ৱিপাকস্স অসম্ভৱতো, ন পন ৱিপাকুপ্পাদনসভাৱাভাৱতো. যদি হি অভিঞ্ঞাচেতনা ৱিপাকং উপ্পাদেয্য, অঞ্ঞভূমিককম্মস্স অঞ্ঞভূমিকৱিপাকুপ্পাদনাযোগতো সভূমিকমেৱ উপ্পাদেয্য. তং পন কিং নৱত্তব্বাৰম্মণং ৱা উপ্পাদেয্য পৰিত্তাদিআৰম্মণং ৱা? কিঞ্চেত্থ – যদি তাৱ নৱত্তব্বাৰম্মণং উপ্পাদেতি, তং ন যুত্তং ৰূপাৱচৰৱিপাকানং একন্তেন কম্মসমানাৰম্মণতায দস্সিতত্তা, অভিঞ্ঞাচেতনায চ সযং পৰিত্তাদিআৰম্মণত্তা. অথ পৰিত্তাদিআৰম্মণং উপ্পাদেতি, তম্পি ন যুজ্জতি ৰূপাৱচৰৱিপাকানং একন্তেনেৱ নৱত্তব্বাৰম্মণভাৱতো. তথা হি ৱুত্তং চিত্তুপ্পাদকণ্ডে –

‘‘ৰূপাৱচৰতিকচতুক্কজ্ঝানা কুসলতো চ ৱিপাকতো চ কিৰিযতো চ চতুত্থস্স ঝানস্স ৱিপাকো আকাসানঞ্চাযতনং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং. ইমে ধম্মা নৱত্তব্বা ‘পৰিত্তাৰম্মণা’তিপি ‘মহগ্গতাৰম্মণা’তিপি ‘অপ্পমাণাৰম্মণা’তিপী’’তি (ধ. স. ১৪২২).

অপিচ সমাধিৱিজ্জাসম্ভাৰভূতা অভিঞ্ঞা সমাধিস্স আনিসংসমত্তং সমাধিফলসদিসা. তস্স তস্স হি অধিট্ঠানৱিকুব্বনদিব্বসদ্দসৱনাদিকস্স যথিচ্ছিতস্স কিচ্চস্স নিপ্ফাদনমত্তফলা অভিঞ্ঞাচেতনা. তেনাহ ‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে’’তিআদি (পাৰা. ১২-১৩) তস্মা সমাধিস্স ফলসদিসা অভিঞ্ঞাচেতনা ন চ ফলং দেতি, দানসীলানিসংসভূতো তস্মিং ভৱে পচ্চযলাভো ৱিয নত্থি তস্স ৱিপাকুপ্পাদনন্তি. কেচি পন ‘‘সমানভূমিকতো আসেৱনলাভেন বলৱন্তানি ঝানানি ৱিপাকং উপ্পাদেন্তি সমাপত্তিভাৱতো, অভিঞ্ঞা পন সতিপি ঝানভাৱে তদভাৱতো তস্মিং তস্মিং আৰম্মণে আগন্তুকাযেৱাতি দুব্বলা, তস্মা ৱিপাকং ন দেতী’’তি ৱদন্তি. এৱঞ্চ কত্ৱা ৱুত্তং অনুৰুদ্ধাচৰিযেন –

‘‘সমানাসেৱনে লদ্ধে, ৱিজ্জমানে মহব্বলে;

অলদ্ধা তাদিসং হেতুং, অভিঞ্ঞা ন ৱিপচ্চতী’’তি. (নাম. পৰি. ৪৭৪);

তযিদমকাৰণং, পৰিত্তঝানস্স অৱিসেসেন ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জাদীসু ৱিপাকদানৱচনতো. ন হি পৰিত্তং লদ্ধাসেৱনমেৱ তত্থ ৱিপাকং দেতীতি অট্ঠকথাযং ৱুত্তং, তস্মা সমানাসেৱনে লদ্ধেযেৱ ঝানস্স ৱিপাকদানং ন সক্কা ৱত্তুং. অপিচ পুনপ্পুনং পৰিকম্মৱসেন অভিঞ্ঞাযপি ৱসিভাৱসব্ভাৱা তস্সাপি চ বলৱভাৱো অত্থেৱাতি ৱিপাকং উপ্পাদেয্য.

পঞ্চন্নং পাকচিত্তানন্তি পঞ্চন্নং ৰূপাৱচৰৱিপাকচিত্তানং. মাপুঞ্ঞসঙ্খাৰাতি অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰা. ‘‘ইমে অপুঞ্ঞসঙ্খাৰা’’তি ৱা পদচ্ছেদো. একস্সাতি একস্স অকুসলৱিপাকসন্তীৰণস্স. ছন্নন্তি সন্তীৰণৱজ্জানং ছন্নং অকুসলৱিপাকানং. পৱত্তে পচ্চযা হোন্তি অনিট্ঠৰূপাদিআপাথাগতেতি অধিপ্পাযো. সুগতিযং অকুসলৱিপাকপটিসন্ধিযা অভাৱতো আহ ‘‘ন হোন্তি পটিসন্ধিয’’ন্তি. চতুন্নন্তি অকুসলৱিপাকচক্খুসোতৱিঞ্ঞাণসম্পটিচ্ছনসন্তীৰণৱসেন চতুন্নং. তানি পন একন্ততো অনিট্ঠাৰম্মণানি. ৰূপভৱে চ কথং অনিট্ঠাৰম্মণসমাযোগোতি আহ ‘‘সো চা’’তিআদি. সোতি সো পচ্চযভাৱো. ‘‘কামভৱে’’তি ইদং অনিট্ঠৰূপাদীনং ৱিসেসনং, ন পন ‘‘উপলদ্ধিয’’ন্তি ইমস্স. তেনাহ ‘‘অনিট্ঠ…পে… ন ৱিজ্জৰে’’তি. কেচি পন ‘‘উপলদ্ধিযন্তি ইমস্সেৱ ৱিসেসনভাৱেন গহেত্ৱা ব্ৰহ্মূনং কামভৱং আগতক্খণে ৰূপাদিউপলদ্ধিয’’ন্তি ৱদন্তি. অনিট্ঠ…পে… ন ৱিজ্জৰে একন্তসুখৱত্থুভূতে তত্থ ৱোকিণ্ণসুখদুক্খকাৰণস্স অভাৱতো.

৫৭৬. ‘‘এৱং তাৱা’’তিআদি যথাৱুত্তস্সেৱত্থস্স অপ্পনং. যথা চাতি চ-সদ্দেন ‘‘যেসঞ্চা’’তি সঙ্গণ্হাতি. তথাতি এত্থাপি ‘‘তে’’তি সঙ্গণ্হিতব্বং.

৫৭৭-৮১. যত্থ ৱিত্থাৰপ্পকাসনং কতং, ততো ভৱতো পট্ঠায মুখমত্তপ্পকাসনং কাতুকামো আহ ‘‘তত্ৰিদ’’ন্তিআদি. তত্ৰাতি তেসু ভৱাদীসু. ইদন্তি নিদস্সিতব্বভাৱেন আসন্নপচ্চক্খমাহ. আদিতো পন পট্ঠাযাতি ভৱতো পট্ঠায. অৱিসেসেনাতি কামাৱচৰৰূপাৱচৰৱসেন ৱিসেসাভাৱেন তেৰস পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰা. দ্ৱিভৱেসূতি কামৰূপভৱেসু. কেসঞ্চি মনুস্সানং, ভুম্মদেৱানঞ্চ অণ্ডজজলাবুজানম্পি সম্ভৱতো তদপেক্খায ‘‘চতূসু…পে… যোনিসূ’’তি ৱুত্তং. নানত্ত…পে… ঠিতীসুপীতি অলুত্তসমাসৱসেন ৱুত্তং, নানত্তকাযনানত্তসঞ্ঞাদীসু চতূসু ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীসূতি অত্থো. ৱুত্তপ্পকাৰস্মিন্তি নানত্তকাযাদিকে, পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰস্স ভৱাদীসু একৱীসতিৱিপাকানং একাৱত্থায পচ্চযো অহুত্ৱা দুগ্গতিপৰিযাপন্নেসু ভৱযোনিগতিৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৱাসেসু পটিসন্ধিং অদত্ৱা পৱত্তেযেৱ অট্ঠন্নং ৱিপাকানং পচ্চযভাৱতো, কামাৱচৰসুগতিপৰিযাপন্নেসু পটিসন্ধিং দত্ৱা পৱত্তে সোড়সন্নং ৱিপাকানং পচ্চযভাৱতো, ৰূপাৱচৰভূমিপৰিযাপন্নেসু পটিসন্ধিং দত্ৱা পৱত্তে দসন্নং ৱিপাকানং পচ্চযভাৱতো ৱুত্তং ‘‘যথাৰহ’’ন্তি.

৫৮২-৩. কামে ভৱে, ৰূপে ভৱেতি সম্বন্ধো. তীসু গতীসূতি দেৱমনুস্সৱজ্জেসু তীসু গতীসু. একিস্সাতি নানত্তকাযএকত্তসঞ্ঞীসঙ্খাতায একিস্সা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা. একস্মিন্তি নানত্তকাযএকত্তসঞ্ঞীসঙ্খাতেযেৱ একস্মিং সত্তাৱাসে.

৫৮৪-৬. একাৰূপভৱেতি একস্মিং অৰূপভৱে. একিস্সা যোনিযাতি একিস্সাযেৱ ওপপাতিকযোনিযা. তীসু চিত্তট্ঠিতীসূতি আকাসানঞ্চাযতনাদীসু তীসু ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু. সত্তাৱাসে চতুব্বিধেতি আকাসানঞ্চাযতনাদিকেযেৱ চতুব্বিধে সত্তাৱাসে. ৱিজানিতব্বা…পে… পচ্চযাতি সঙ্খাৰা যথা পচ্চযা যেসঞ্চ পচ্চযা, তথা তেপি ৱিঞ্ঞাতব্বাতি অত্থো.

৫৮৭-৯০. ননু চ সঙ্খাৰানং পটিসন্ধিপৱত্তীসুপি ৱিপাকানং পচ্চযভাৱো ৱুত্তো. তত্থ পটিসন্ধিযেৱ তাৱ ন সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. যদি হি পুৰিমভৱতো পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণং ইধাগচ্ছতীতি ৱুচ্চেয্য, তং ন যুত্তং, ৰূপাৰূপধম্মানং কেসগ্গমত্তম্পি দেসন্তৰসঙ্কমনাভাৱতো. অথ অতীতভৱনিব্বত্তসঙ্খাৰতো ন নিব্বত্ততি, তম্পি ন যুজ্জতি অহেতুকদোসাপত্তিতোতি ইমিনা অধিপ্পাযেন চোদেন্তো আহ ‘‘ন ৰূপাৰূপধম্মান’’ন্তিআদি. আচৰিযো তস্সাধিপ্পাযং সম্পটিচ্ছিত্ৱা তং সঞ্ঞাপেতুকামো আহ ‘‘নত্থি চিত্তস্সা’’তিআদি. ততো হেতুং ৱিনাতি তত্থ হেতুং ৱিনা, অতীতভৱনিব্বত্তকম্মসঙ্খাৰনিকন্তিআৰম্মণং ৱিনাতি অত্থো. সুলদ্ধপচ্চযন্তি অৱিজ্জাদিসহকাৰীকাৰণসহিতস্স সঙ্খাৰস্স ৱসেন সুট্ঠু অৱেকল্লতো পটিলদ্ধপচ্চযং. ৰূপাৰূপমত্তন্তি বাহিৰকপৰিকপ্পিতস্স অধিতিট্ঠনকস্স সত্তজীৱাদিনো অভাৱতো ৰূপাৰূপধম্মমত্তং. তেনাহ ‘‘ন চ সত্তো’’তিআদি. ভৱন্তৰ…পে… পৱুচ্চতীতি ৱোহাৰমত্তেন ভৱন্তৰমুপেতীতি পৱুচ্চতি. অত্থতো পন পচ্চযসামগ্গিযা ভৱন্তৰভাৱেন উপ্পজ্জনমত্তন্তি অধিপ্পাযো.

৫৯১. ইদানি তং পটিসন্ধিক্কমং পাকটায মনুস্সপটিসন্ধিযা ৱসেন পকাসেতুং সমাৰভন্তো আহ ‘‘তযিদ’’ন্তিআদি. সুদুব্বুধন্তি অতিদুব্বিজানিযং. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘সচ্চং সত্তো পটিসন্ধি, পচ্চযাকাৰমেৱ চ;

দুদ্দসা চতুৰো ধম্মা, দেসেতুঞ্চ সুদুক্কৰা’’তি.

৫৯২-৩. আসন্নমৰণস্সাতি পৰূপক্কমেন ৱা আযুক্খযাদিৱসেন ৱা সমাসন্নমৰণস্স. সুস্সমানেতি অনুক্কমেন উপসুস্সমানে. গব্ভসেয্যকস্স আযতনানং অনুপুব্বুপ্পত্তি ৱিয নিৰোধোপি অনুপুব্বতো হোতীতি ৱুত্তং ‘‘নট্ঠে চক্খুন্দ্ৰিযাদিকে’’তি. কেচি পন ‘‘নানাকম্মসমুট্ঠিতেসু চক্খুন্দ্ৰিযাদীসু নট্ঠেসূ’’তি ৱদন্তি. ‘‘হদয…পে… কে’’তি ইমিনা সেসকাযে কাযিন্দ্ৰিযস্স নিৰুদ্ধভাৱো ৱুত্তোতি এককম্মসমুট্ঠিতম্পি নস্সতেৱাতি অপৰে. আনন্দাচৰিযো পন ‘‘যমকে’’ যস্স চক্খাযতনং নিৰুজ্ঝতি, তস্স মনাযতনং নিৰুজ্ঝতীতি. আমন্তা. যস্স ৱা পন মনাযতনং নিৰুজ্ঝতি, তস্স চক্খাযতনং নিৰুজ্ঝতীতি. সচিত্তকানং অচক্খুকানং চৱন্তানং তেসং মনাযতনং নিৰুজ্ঝতি, নো চ তেসং চক্খাযতনং নিৰুজ্ঝতি. সচক্খুকানং চৱন্তানং তেসং মনাযতনঞ্চ নিৰুজ্ঝতি, চক্খাযতনঞ্চ নিৰুজ্ঝতী’তিআদিনা (যম. ১.আযতনযমক.১২০) চক্খাযতনাদীনং চুতিচিত্তেন সহ নিৰোধো ৱুত্তোতি চক্খুন্দ্ৰিযাদীনি চুতিতো পুব্বে ন নস্সন্তি. অতিমন্দভাৱূপগমনং পন সন্ধায অট্ঠকথায ‘নিৰুদ্ধেসু ইন্দ্ৰিযেসূ’তি ৱুত্তং, ন অনৱসেসনিৰোধং সন্ধায. পঞ্চদ্ৱাৰিকজৱনানন্তৰম্পি চুতি অট্ঠকথাযং দস্সিতা’’তি ৱদতি. হদযৱত্থুমত্তস্মিন্তি হদযৱত্থুপদেসমত্তে. ন হি হদযৱত্থুং নিস্সায কাযিন্দ্ৰিযং পৱত্ততি.

৫৯৪-৭. ৱত্থুসন্নিস্সিতন্তি সেসিন্দ্ৰিযানং নিৰুদ্ধত্তা ৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সযভাৱূপগমনসামত্থিযাযোগেন মন্দভাৱতো ৱা হদযৱত্থুমত্তসন্নিস্সিতং. চিত্তন্তি তদা কম্মকম্মনিমিত্তাদীনি আৰব্ভ পৱত্তজৱনৱিঞ্ঞাণং. তং পন সুগতিযং নিব্বত্তমানস্স কুসলং হোতি, দুগ্গতিযং নিব্বত্তমানস্স অকুসলং. তেনাহ ভগৱা –

‘‘নিমিত্তস্সাদগধিতং ৱা, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠতি অনুব্যঞ্জনস্সাদগধিতং ৱা, তস্মিং চে সমযে কালং কৰোতি, ঠানমেতং ৱিজ্জতি, যং দ্ৱিন্নং গতীনং অঞ্ঞতৰং গতিং উপপজ্জেয্য নিৰযং ৱা তিৰচ্ছানযোনিং ৱা’’তিআদি (সং. নি. ৪.২৩৫).

যদি এৱং –

‘‘গতিসম্পত্তিযা ঞাণসম্পযুত্তে কতমেসং অট্ঠন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতি, কুসলস্স কম্মস্স জৱনক্খণে তযো হেতূ কুসলা তস্মিং খণে জাতচেতনায সহজাতপচ্চযা হোন্তি, তেন ৱুচ্চতি কুসলমূলপচ্চযাপি সঙ্খাৰা. নিকন্তিক্খণে দ্ৱে হেতূ অকুসলা তস্মিং খণে জাতচেতনায সহজাতপচ্চযা হোন্তি, তেন ৱুচ্চতি অকুসলমূলপচ্চযাপি সঙ্খাৰা. পটিসন্ধিক্খণে তযো হেতূ অব্যাকতা তস্মিং খণে জাতচেতনায সহজাতপচ্চযা হোন্তি, তেন ৱুচ্চতি নামৰূপপচ্চযাপি ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণপচ্চযাপি নামৰূপ’’ন্তি (পটি. ম. ১.২৩২) –

নিকন্তিক্খণে হেতুদ্ৱযপচ্চযাপি সুগতিপটিসন্ধিকস্স কথং দস্সিতাতি? নযিদং মৰণাসন্নজৱনসম্পযুত্তহেতুযো সন্ধায ৱুত্তং, অথ খো কতকম্মস্স তং কম্মং আৰব্ভ অস্সাদৱসেন পৱত্তজৱনসম্পযুত্তহেতুযো সন্ধায. কতূপচিতম্পি হি কম্মং তণ্হায অস্সাদিতং ৱিপাকাভিনিপ্ফাদনে সমত্থন্তি. কেচি পন ‘‘কম্মকৰণকালে অপ্পহীনাৱত্থায সন্তানে অনুসযিতহেতুযো সন্ধায নিকন্তিক্খণে দ্ৱে হেতুযোতি ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি, তং ন যুজ্জতি, তেসং সহজাতপচ্চযত্তাযোগতো. পুব্বানুসেৱিতং পুঞ্ঞং ৱা অপুঞ্ঞমেৱ ৱা কম্মং, কম্মনিমিত্তং ৱা আলম্বিত্ৱা চিত্তং পৱত্ততীতি সম্বন্ধো. পুব্বানুসেৱিতন্তি পুব্বে আসেৱিতং. ‘‘কতত্তা উপচিতত্তা’’তি হি ৱুত্তং. তণ্হায অনুসেৱিতভাৱং সন্ধায ৱা ‘‘পুব্বানুসেৱিত’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘অনুপুব্বসেৱিত’’ন্তিপি পাঠং ৱদন্তি, পটিসন্ধিৱসেন পুব্বে আসেৱিতং, পুব্বে দিন্নপটিসন্ধিকন্তি অত্থো. দিন্নপটিসন্ধিকম্পি পন অপৰজাতীসু পৱত্তিৱিপাকং ন নিব্বত্তেতীতি নত্থি. পুঞ্ঞাপুঞ্ঞগ্গহণেন যথাকম্মং সুগতিদুগ্গতিপটিসন্ধীনং আৰম্মণং দস্সেতি. কম্মং কম্মনিমিত্তং ৱাতি ৱা-সদ্দেন গতিনিমিত্তং সঙ্গণ্হাতি. তত্থ কম্মং, গতিনিমিত্তঞ্চ মনোদ্ৱাৰেযেৱ আপাথমাগচ্ছতি, কম্মনিমিত্তং পন পঞ্চদ্ৱাৰেপি. এৱঞ্চ কত্ৱা পঞ্চদ্ৱাৰগ্গহিতেপি আৰম্মণে পটিসন্ধি হোতি. অপৰে পন গতিনিমিত্তম্পি ছদ্ৱাৰেসু লব্ভতীতি ৱণ্ণেন্তি. এৱঞ্চ কত্ৱা ৱুত্তং সচ্চসঙ্খেপে –

‘‘পঞ্চদ্ৱাৰে সিযা সন্ধি, ৱিনা কম্মং দ্ৱিগোচৰে’’তি. (স. স. ১৭৩).

অট্ঠকথাযং পন ‘‘গতিনিমিত্তং মনোদ্ৱাৰে আপাথমাগচ্ছতী’’তি ৱুত্তত্তা, তদাৰম্মণায চ পঞ্চদ্ৱাৰিকপটিসন্ধিযা অদস্সিতত্তা, মূলটীকাদীসু চ ‘‘কম্মবলেন উপট্ঠাপিতং ৱণ্ণাযতনং সুপিনং পস্সন্তস্স ৱিয, দিব্বচক্খুকস্স ৱিয চ মনোদ্ৱাৰে এৱ গোচৰভাৱং গচ্ছতী’’তি নিযমেত্ৱা ৱুত্তত্তা তেসং ৱচনং ন সম্পটিচ্ছন্তি আচৰিযা. কম্মনিমিত্তঞ্চ পনেত্থ পচ্চুপ্পন্নং পঞ্চদ্ৱাৰে আপাথমাগচ্ছন্তং চুতিকালাসন্নে কতকম্মস্স আৰম্মণসন্তানে উপ্পন্নং তংসদিসন্তি দট্ঠব্বং, ইতৰথা তদেৱ পটিসন্ধিযা আৰম্মণুপট্ঠাপকং তদেৱ পটিসন্ধিজনকং ভৱেয্য, ন চ পটিসন্ধিযা উপচাৰভূতানি ৱিয, ‘‘এতস্মিং তযা পৱত্তিতব্ব’’ন্তি পটিসন্ধিযা আৰম্মণং অনুপ্পদেন্তানি ৱিয চ পৱত্তানি চুতিআসন্নজৱনানি পটিসন্ধিজনকানি ভৱেয্যুং. ‘‘কতত্তা উপচিতত্তা’’তি হি ৱুত্তং. তদা চ পটিসন্ধিযা একৱীথিযং ৱিয পৱত্তমানানি কথং কতূপচিতানি সিযুং, অস্সাদনভূতায তণ্হায অপৰামট্ঠানি কথং পটিসন্ধিনিব্বত্তকানি, ন চ লোকিযানি লোকুত্তৰানি ৱিয সমানৱীথিফলানি হোন্তীতি. তং ৱিঞ্ঞাণন্তি তং জৱনৱিঞ্ঞাণং. একত্তনযেন পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণঞ্চ সন্ধায ৱুত্তং. চুতিপটিসন্ধিতদাসন্নৱিঞ্ঞাণানঞ্হি সন্ততিৱসেন ৱিঞ্ঞাণন্তি উপনীতেকত্তং ইধ তং ৱিঞ্ঞাণন্তি অধিপ্পেতং.

অৱিজ্জায পটিচ্ছন্নাদীনৱেতি অনুসযৱসেন পৱত্তায ভৱতণ্হায, চিত্তসম্পযুত্তায ৱা অৱিজ্জায ছাদিতদুক্খাদীনৱে. তথাভূতে পন কম্মাদিৱিসযে পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণভাৱেন উপ্পত্তিট্ঠানভূতে. তণ্হায অপ্পহীনত্তা এৱ পুৰিমুপ্পন্নায চ সন্ততিযা তথাপৰিণতত্তা পটিসন্ধিট্ঠানাভিমুখং ৱিঞ্ঞাণং নিন্নপোণপব্ভাৰং হুত্ৱা পৱত্ততীতি আহ ‘‘তণ্হা নমেতী’’তি. সহজা পন সঙ্খাৰাতি চুতিআসন্নজৱনৱিঞ্ঞাণসহজাতচেতনা, সব্বেপি ৱা ফস্সাদযো. খিপন্তীতি খিপন্তা ৱিয তস্মিং ৱিসযে পটিসন্ধিৱসেন ৱিঞ্ঞাণপতিট্ঠানস্স হেতুভাৱেন পৱত্তন্তি. তন্তি তং ৱিঞ্ঞাণং. ‘‘সন্ততিৱসা’’তি ৱদন্তো তদেৱ ৱিঞ্ঞাণং সন্ধাৱতি সংসৰতি, ন অঞ্ঞন্তি ইমঞ্চ মিচ্ছাৱাদং পটিক্খিপতি. সতি হি নানত্তনযে সন্ততিৱসেন একত্তনযো হোতীতি.

৫৯৯. আৰম্মণাদীহি…পে… পৱত্ততীতি আৰম্মণনিস্সযপচ্চযাদীহি পৱত্ততি. কথং? আসন্নমৰণস্স হি কম্মবলেন মনোদ্ৱাৰে উপট্ঠাপিতং অৱিজ্জায পটিচ্ছন্নাদীনৱং কম্মাদিৱিসযং আৰব্ভ মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনং উপ্পজ্জতি, ততো মৰণাসন্নৱীথিযা ৱত্থুদুব্বলভাৱেন মন্দপ্পৱত্তিযা চত্তাৰি, পঞ্চ ৱা জৱনানি পৱত্তন্তি, তদনন্তৰং তদাৰম্মণে সতি, অসতি ৱা ভৱঙ্গৱিসযমালম্বিত্ৱা চুতিচিত্তং উপ্পজ্জতি. ভৱঙ্গানন্তৰম্পি চুতি হোতীতি ৱদন্তি. চুতিচিত্তে পন নিৰুদ্ধে তদেৱ আপাথগতং কম্মকম্মনিমিত্তাদিং আৰব্ভ অনুপচ্ছিন্নকিলেসবলৱনিমিত্তং সহজাতসঙ্খাৰেহি কম্মাদিআৰম্মণে খিপিযমানং ওৰিমতীৰৰুক্খৱিনিবন্ধং ৰজ্জুং আলম্বিত্ৱা মাতিকাতিক্কামকো ৱিয পুৰিমঞ্চ নিস্সযং জহতি, অপৰঞ্চ কম্মসমুট্ঠিতং নিস্সযং অস্সাদযমানং ৱা অনস্সাদযমানং ৱা আৰম্মণাদীহি পচ্চযেহি পৱত্ততি. এত্থ চ ওৰিমতীৰং ৱিয পুৰিমভৱো দট্ঠব্বো, তত্থ ঠিতৰুক্খো ৱিয পুৰিমভৱে পৱত্তমানক্খন্ধা, ৰজ্জু ৱিয কম্মাদিআৰম্মণং. কেচি পন ‘‘ৰজ্জু ৱিয হদযৱত্থূ’’তি ৱদন্তি, ‘‘ৰজ্জু ৱিয তণ্হা’’তিপি অপৰে. পুৰিসো ৱিয ৱিঞ্ঞাণং, তস্স ৰজ্জুগ্গহণং ৱিয তণ্হায আৰম্মণাভিমুখনমনং, পযোগো ৱিয খিপনকসঙ্খাৰা, মাতিকা ৱিয চুতিচিত্তং, পৰতীৰং ৱিয পৰলোকো.

৬০০. যথা পুৰিসো পৰতীৰে পতিট্ঠহমানো পৰতীৰৰুক্খৱিনিবন্ধং কিঞ্চি অস্সাদযমানো ৱা অনস্সাদযমানো ৱা কেৱলং পথৱিযং সকবলপ্পযোগেহেৱ পতিট্ঠাতি, এৱমিদম্পি ভৱন্তৰত্তভাৱৱিনিবন্ধহদযৱত্থুসঙ্খাতং নিস্সযং পঞ্চৱোকাৰভৱে অস্সাদযমানং ৱা চতুৱোকাৰভৱে অনস্সাদযমানং ৱা কেৱলং আৰম্মণনিস্সযসম্পযুত্তধম্মেহেৱ পৱত্ততীতি তং ৱিঞ্ঞাণং নাপি ইধাগতং ইমস্মিংযেৱ ভৱে নিব্বত্তত্তা. কম্মাদিন্তি অতীতভৱনিব্বত্তকম্মাদিং. আদি-সদ্দেন খিপনকসঙ্খাৰানং, নমনৱসেন পৱত্ততণ্হায, কম্মাদিৱিসযায আদীনৱপটিচ্ছাদিকায চ অৱিজ্জায, দড়্হগ্গাহাদিকৰানং উপাদানাদীনঞ্চ গহণং দট্ঠব্বং. তত্থ কম্মং নাম উপপজ্জৱেদনীযভূতং, অপৰাপৰিযৱেদনীযভূতং ৱা পটিসন্ধিনিব্বত্তককম্মং. খিপনকসঙ্খাৰা নাম চুতিআসন্নজৱনসহজাতসঙ্খাৰা, পটিসন্ধিজনককম্মসহগতসঙ্খাৰা ৱা, ততো পুৰিমজৱনসহগতসঙ্খাৰাতি ৱা কেচি. নমনৱসেন পৱত্ততণ্হা নাম অনুসযাৱত্থায পৱত্ততণ্হা. এস নযো আদীনৱপটিচ্ছাদকঅৱিজ্জাযপি. কম্মাদিৱিসযা পুব্বে ৱুত্তাযেৱ. দড়্হগ্গাহকৰউপাদানা নাম মণ্ডূকং পন্নগো ৱিয উপপত্তিভৱস্স দড়্হগ্গহণৱসেন পৱত্তা কামুপাদানাদযো.

৬০১-৫. সদ্দপটিঘোসাদীনং সতিপি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৱে সন্তানবন্ধো ন পাকটোতি তেসং একত্তনানত্তভাৱং অনামসিত্ৱা অনাগতমতীতহেতুসমুপ্পাদমেৱ দস্সেন্তো ‘‘এত্থ চা’’তিআদিমাহ. এত্থাতি ইমস্মিং চুতিপটিসন্ধাধিকাৰে. পটিঘোসদীপমুদ্দাদীতি আদি-সদ্দেন আদাসতলগতমুখনিমিত্তাদীনং গহণং. অঞ্ঞত্থ অগন্ত্ৱাতি সদ্দাদিপচ্চযদেসং অনুপগন্ত্ৱা. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা সদ্দাদীনং উপ্পত্তিপদেসং অনুপগন্ত্ৱা পটিঘোসো সদ্দহেতুকো, পদীপো পদীপন্তৰাদিহেতুকো, মুদ্দা লঞ্ছনহেতুকো, মুখনিমিত্তাদিকং আদাসাদিঅভিমুখাদিহেতুকং হোতি ততো পুব্বে অভাৱা, এৱমিদম্পি পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণং ন হেতুদেসং গন্ত্ৱা তংহেতুকং হোতি ততো পুব্বে অভাৱা, তস্মা ন ইদং হেতুদেসতো পুৰিমভৱতো ইধাগতং পটিঘোসাদযো ৱিয সদ্দাদিদেসতো, নাপি ততো হেতুং ৱিনা উপ্পন্নং সদ্দাদীহি ৱিনা পটিঘোসাদযো ৱিযাতি. অথ ৱা অঞ্ঞত্ৰ অগন্ত্ৱাতি পুব্বে পচ্চযপদেসে সন্নিহিতা হুত্ৱা ততো অঞ্ঞত্ৰ গন্ত্ৱা তপ্পচ্চযা ন হোন্তি উপ্পত্তিতো পুব্বে অভাৱা, নাপি সদ্দাদিপচ্চযা ন হোন্তি, এৱং ইদম্পীতি ৱুত্তনযেন যোজেতব্বং. সন্তানবন্ধতো নত্থীতি সন্তানপ্পবন্ধতো নত্থি একতা সন্তানেকত্তেপি অঞ্ঞস্সেৱ ৱিঞ্ঞাণস্স পাতুভৱনতো, নাপি নানতা অপুব্বানং অপুব্বানং উপ্পাদেপি পঠমুপ্পন্নং ধম্মং ৱিনা পচ্ছিমস্স অনুপ্পজ্জনতো, পদীপস্স ৱিয নানতা ন সিযা. খণিকাপি হি পদীপজালা সন্তানেকত্তং উপাদায সা এৱাতি ৱুচ্চতি, অত্তকিচ্চঞ্চ সাধেতি. ‘‘সতি সন্তানবন্ধে’’তিআদিনা সন্তানবন্ধে একন্তং একত্তায চ নানত্তায চ অগ্গহেতব্বতং, গহণে চ দোসং দস্সেতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – সন্তানবন্ধে সতি যদি একন্তেন একতা সিযা, খীৰদধীনম্পি অনঞ্ঞভাৱতো, অত্ততোযেৱ চ সযং অনুপ্পজ্জনতো খীৰতো দধিসম্ভূতং ন ভৱেয্য. অথাপি সন্তানবন্ধে সতি একন্তং নানতা ভৱেয্য, খীৰদধীনম্পি নানত্তা, অঞ্ঞস্স চ সামিভাৱমত্তেন অপৰস্স সামিভাৱাযোগতো খীৰসামি নৰো দধিসামি ন ভৱেয্য, ন চ পনেৱং লোকে দিস্সতীতি.

৬০৬. তস্মাতি যস্মা এৱং লোকৱোহাৰপৰিচ্ছেদো হোতি, তস্মা একন্তং একতা, নানতাপি ৱা ন চেৱ উপগন্তব্বা. একত্তে পন অধিপ্পেতে ধম্মতো অগ্গহেত্ৱা সন্তানতোৱ গহেতব্বং, নানত্তে অধিপ্পেতে সন্তানৱসেন অগ্গহেত্ৱা ধম্মতোৱ গহেতব্বন্তি অধিপ্পাযো. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘দিট্ঠসন্তানবন্ধস্মিং, একঞ্ঞত্তৱিচাৰণে;

সভাগুপ্পত্তিযেকত্ত-মঞ্ঞত্তং খণভেদতো’’তি.

এত্থ চ একন্তং একতাপটিসেধেন ‘‘সযংকতং সুখদুক্খ’’ন্তি ইমং দিট্ঠিং নিৱাৰেতি, একন্তং নানতাপটিসেধেন ‘‘পৰংকতং সুখদুক্খ’’ন্তি.

৬০৭-৯. ননু ন সুন্দৰং, ননু সিযাতি ৱা সম্বন্ধো. অসঙ্কন্তিপাতুভাৱেতি সঙ্কন্তিপাতুভাৱৰহিতে, অসঙ্কন্তিৱসেন ৱা পাতুভাৱে, অসঙ্কমিত্ৱাৱ পাতুভাৱেতি অত্থো. খন্ধাভিসম্ভৱাতি অভিসম্ভূতক্খন্ধা, অথ ৱা অভিসম্ভৱতি কম্মং এতেসূতি অভিসম্ভৱা, খন্ধা, এৱং অভিসম্ভৱা কম্মাধিট্ঠানভূতা খন্ধাতি অত্থো. ইধ নিৰুদ্ধত্তাতি ফলাধিট্ঠানভূতং পৰলোকং অগন্ত্ৱা ইধেৱ নিৰুদ্ধত্তা. পৰত্থাগমতোতি পৰলোকং অগমনতো. তস্সাতি কম্মস্স. অঞ্ঞস্সাতি যেন তং কম্মং কতং, ততো অঞ্ঞস্স. অঞ্ঞতোতি যং তং কম্মং নিব্বত্তং, ততো অঞ্ঞতো. এতং ৱিধানন্তি ইধলোকতো পৰলোকং গন্ত্ৱা নত্থি, তত্থ ‘‘অঞ্ঞেৱ খন্ধা নিব্বত্তন্তী’’তি ইদং সব্বং যথাৱুত্তৱিধানং.

৬১১-৪. ‘‘সন্তানে…পে… সাধকো’’তি সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং পকাসেতুং ‘‘একস্মিং পনা’’তিআদি ৱুত্তং. একস্মিং সন্তানেতি যস্মিং ধম্মপুঞ্জে কম্মং নিব্বত্তং, তস্সেৱ সন্তানেতি অত্থো. অঞ্ঞস্সাতিপি ৱা…পে… হোতি. তত্থ একন্তং একত্তনানত্তানং পটিসিদ্ধত্তাতি অধিপ্পাযো. এতস্সত্থস্সাতি হেতুফলানং অত্থতো অঞ্ঞত্তেপি তেনেৱ হেতুফলভাৱেন সম্বন্ধত্তা তং ফলং অঞ্ঞস্স, অঞ্ঞতোতি ৱা ন ৱত্তব্বন্তি এতস্স অত্থস্স. বীজানন্তি অম্বমাতুলুঙ্গবীজানং. অভিসঙ্খাৰোতি মধুআদিপৰিভাৱনং. মধুআদিনাতি মধুচতুমধুৰঅলত্তকৰসাদিনা. তস্সাতি তস্স পৰিভাৱিতবীজস্স. পঠমং লদ্ধপচ্চযোতি মধুৰভাৱূপগমনতো পঠমমেৱ লদ্ধপচ্চযো. কালন্তৰেতি ফলকালে. এৱং ঞেয্যমিদম্পি চাতি যথা এতং, এৱং ইদম্পি ঞাতব্বং. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা হি অম্ববীজাদীসু মধুনা, চতুমধুৰেন ৱা যোজেত্ৱা ৰোপিতেসু ফলৰসো মধুৰো হোতি, মাতুলুঙ্গবীজে চ অলত্তকৰসেন ৰজিত্ৱা ৰোপিতে অম্বিলভণ্ডো ৰত্তো হোতি, ন চ তং বীজং অভিসঙ্খৰণং ৱা ফলট্ঠানং পাপুণাতি, এৱং সন্তেপি কালন্তৰে ফলৱিসেসো ন অঞ্ঞবীজসন্তানে হোতি, ন চ অঞ্ঞস্মিং বীজে অভিসঙ্খাৰপচ্চযতো হোতি, এৱমেৱ যে ইধ লোকে নিব্বত্তক্খন্ধা, তেসু নিপ্ফন্নং কম্মং ৱা পৰলোকং ন গচ্ছন্তি. এৱম্পি কালন্তৰে ৱিপাকক্খন্ধা অঞ্ঞস্মিং সন্তানে ন নিব্বত্তন্তি, ন চ অঞ্ঞকম্মপচ্চযতো হোন্তীতি.

এত্থ হি অভিসঙ্খতং বীজং ৱিয কম্মং ৱা সত্তো, অভিসঙ্খাৰো ৱিয কম্মং, বীজস্স অঙ্কুৰাদিপ্পবন্ধো ৱিয সত্তস্স পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণাদিপ্পবন্ধো. তত্থুপ্পন্নস্স মধুৰৰসস্স অম্বিলভণ্ডে ৰত্তস্স চ তস্সেৱ বীজস্স ততো এৱ চ অভিসঙ্খাৰতো ভাৱো ৱিয কম্মকাৰকস্সেৱ সত্তস্স ততো এৱ চ অভিসঙ্খৰণতো ভাৱো ৱেদিতব্বো.

৬১৫. বালকালে…পে… ফলদাযিনাতি বালসৰীৰে কতং ৱিজ্জাপৰিযাপুণনং, সিপ্পসিক্খনং, ওসধূপযোগো চ ন ৱুড্ঢসৰীৰং গচ্ছতি, অথ চ তন্নিমিত্তং ৱিজ্জাপাটৱং, সিপ্পজাননং, অনামযতাদি চ ৱুড্ঢসৰীৰে হোন্তি, ন চ তানি অঞ্ঞস্স হোন্তি তংসন্ততিপৰিযাপন্নে এৱ সদিসে উপ্পজ্জনতো. ন চ যথা পযুত্তেন ৱিজ্জাপৰিযাপুণনাদিনা ৱিনা তানি অঞ্ঞতো হোন্তি তদভাৱে অভাৱতো, এৱং ইধাপি সন্তানে যং ফলং, এতং নাঞ্ঞস্স, ন চ অঞ্ঞতোতি যোজেতব্বং. এতেন চ সঙ্খাৰাভাৱে ফলাভাৱমেৱ দস্সেতি, ন অঞ্ঞপচ্চযনিৱাৰণং কৰোতি.

৬১৬-৮. এৱং সন্তেপীতি অসঙ্কন্তিপাতুভাৱে. তত্থ চ যথাৱুত্তদোসপৰিহৰণে সতি সিদ্ধেপীতি অত্থো. ৱিজ্জমানন্তি পদীপস্স ৱট্টিকাস্নেহো ৱিয ৱিজ্জমানং অনিৰুদ্ধন্তি অত্থো. অৱিজ্জমানন্তি ৱট্টদুক্খাভাৱস্স অৰহতো চুতিচিত্তং ৱিয অৱিজ্জমানং নিৰুদ্ধন্তি অত্থো. তপ্পৱত্তিক্খণেতি কম্মস্স পৱত্তমানক্খণেযেৱ. তেনাহ ‘‘সদ্ধিমেৱ চ হেতুনা’’তি. অৱিজ্জমানন্তি পৱত্তিক্খণতো পুব্বে ৱিজ্জমানতং অসম্পত্তং. নিৰুদ্ধন্তি খণত্তযং পত্ৱা নিৰুদ্ধং. তেনাহ –

‘‘পৱত্তিক্খণতো পুব্বে, পচ্ছা নিচ্চফলং সিযা’’তি.

পুব্বেতি কম্মাযূহনতো পুব্বে. অৱিজ্জমানতাসামঞ্ঞেন হেতং ৱুত্তং. পচ্ছাতি ৱিপাকপ্পৱত্তিতো পচ্ছা চ.

৬১৯-২০. কটত্তাপচ্চযোতি কটত্তা এৱ পচ্চযো, ন ৱিজ্জমানতায অৱিজ্জমানতায ৱাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘কামাৱচৰস্স কুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা ৱিপাকং চক্খুৱিঞ্ঞাণং উপ্পন্নং হোতী’’তিআদি (ধ. স. ৪৩১). যদি এৱং অৰহতা কতকম্মম্পি কটত্তাপচ্চযো সিযাতি? নযিদমেৱং. যথা হি অচ্ছিন্নমূলস্মিং ৰুক্খে পুপ্ফিতং বীজসমত্থম্পি কুসুমং মূলে ছিন্নমত্তে ফলদাযকং ন হোতি, এৱং অৰহতোপি কিলেসমূলস্স অব্বোচ্ছিন্নকালে সন্তানে পৱত্তম্পি কম্মং কিলেসমূলচ্ছিন্নমত্তেযেৱ ফলদানে অসমত্থভাৱং আপন্নন্তি. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘বালজনজ্ঝাৰুড়্হো,

জাতিৰথো কম্মকিলেসচক্কোযং;

কিলেসচক্কৱিধমনো,

ন যাতি কম্মেকচক্কেপী’’তি.

কটত্তা চে পচ্চযো, নিচ্চফলদাযকো ৱিবন্ধোতি আহ ‘‘পাটিভোগাদিক’’ন্তিআদি. পাটিভোগাদিকন্তি মূলভাৱূপগমনাদিকং. আদি-গ্গহণেন ‘‘পচ্ছা মূলং দস্সামী’’তি ভণ্ডগ্গহণং, ইণগ্গহণঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো – পাটিভোগকিৰিযাদীনং ৱিজ্জমানতা, অৱিজ্জমানতা ৱা নিয্যাতনে, পটিভণ্ডদানে, ইণদানে চ পচ্চযো ন হোতি, অথ খো কৰণমত্তং, ন চ তং নিয্যাতনাদীনং নিচ্চমেৱ পচ্চযো হোতি নিয্যাতনাদিম্হি কতে পচ্চযত্তাভাৱতো, এৱমেৱ ৱিপাকুপ্পাদনেপি কম্মস্স ৱিজ্জমানতা, অৱিজ্জমানতা ৱা পচ্চযো ন হোতি, অথ খো কৰণমত্তমেৱ, কৰণমত্তে চ সতি ৱিপক্কৱিপাকানং পচ্চযো ন হোতীতি.

৬২১. পৰমস্স উত্তমস্স অত্থস্স পকাসনতো পৰমত্থপ্পকাসনো. পীতিবুদ্ধিৱিৱড্ঢনোতি পীতিযা, ঞাণস্স চ, পীতিসহগতস্স ৱা ঞাণস্স ৱিৱড্ঢনো.

ইতি অভিধম্মত্থৱিকাসিনিযা নাম

অভিধম্মাৱতাৰসংৱণ্ণনায

পুঞ্ঞৱিপাকপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.