৮. অট্ঠমো পৰিচ্ছেদো
পকিণ্ণকনিদ্দেসৱণ্ণনা
৪৭৫-৬. ইদানি যথাৱুত্তানং সব্বেসম্পি চিত্তানং পাকটভাৱত্থং –
‘‘সুত্তং দোৱাৰিকো চেৱ,
গামিল্লো অম্বগোড়িযো;
জচ্চন্ধো পীঠসপ্পী চ,
উপনিস্সযমত্থসো’’তি. (ধ. স. অট্ঠ. ৪৯৮ ৱিপাকুদ্ধাৰকথা) –
অট্ঠকথায আগতমাতিকায ৱসেন পকিণ্ণকনযং দস্সেতুং ‘‘ইদানি পনা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ মনসন্তি চিত্তানং. ‘‘মানস’’ন্তিপি পঠন্তি, তং ন সুন্দৰং. পন্থমক্কটকোতি পাণকপটঙ্গাদীনং সঞ্চৰণট্ঠানে জালং পসাৰেত্ৱা তেসং মগ্গৰক্খণতো ‘‘পন্থমক্কটকো’’তি লদ্ধনামো উণ্ণনাভি. দিসাসু পন পঞ্চসূতি উপমেতব্বানং পঞ্চপসাদানং ৱসেন ৱুত্তং. তত্থাতি মগ্গে, তত্থ জালমজ্ঝেতি ৱা সম্বন্ধো. সুত্তং পসাৰেত্ৱাতি জালবন্ধনমাহ.
৪৭৮-৮০. ন্তি ৰুধিৰমাহ. দিসাসু দুতিযাদীসু সুত্তে…পে… ঘট্টিতেতি সম্বন্ধো. ‘‘পসাদা পঞ্চ দট্ঠব্বা’’তিআদি উপমাসংসন্দনং. চিত্তং…পে… ৱিযাতি হদযৱত্থুং নিস্সায পৱত্তমানচিত্তং জালমজ্ঝে নিপন্নমক্কটকো ৱিয দট্ঠব্বং.
৪৮২-৫. পসাদঘট্টনন্তি পসাদে ঘট্টিতং. ভৱঙ্গাৱট্টনন্তি ভৱঙ্গং আৱট্টেন্তং. ধম্মতো অঞ্ঞা কাচি কিৰিযা নাম নত্থীতি ধম্মমেৱ চলনেন সহ উপমেতি. সুত্তানুসাৰংৱাতি সুত্তানুসাৰেন গমনং ৱিয. জৱনস্স আৰম্মণৰসানুভৱনতো তস্স পৱত্তি যূসপানেন সদ্ধিং উপমেত্ৱা ৱুত্তা. ৱত্থুংযেৱাতি যথা পুৰিমচিত্তানি হদযৱত্থুনিস্সিতানি পসাদৱত্থুং অনুগতানি অঞ্ঞাৰম্মণানি চ হোন্তি, ন এৱং ভৱঙ্গং. তং পন ৱত্থাৰম্মণন্তৰৰহিতং কেৱলং হদযৱত্থুমেৱ নিস্সায পৱত্ততীতি দীপেতি. পৰিৱত্তনন্তি পুন ভৱঙ্গভাৱেন পৰিৱত্তনং. ভৱঙ্গাৱজ্জনাদীনং ধম্মতো ভেদেপি সন্ততিৱসেন একত্তং গহেত্ৱা একেনেৱ মক্কটকেন উপমাসংসন্দনং ৱুত্তং.
৪৮৬-৯০. উপমা এৱ ওপম্মং. ততো পসাদৱত্থুতো চিত্তাতি সম্বন্ধো. দীপিতং ইমিনা ওপম্মেন. একেকাৰম্মণন্তি ৰূপাদীসু পঞ্চসু একেকং আৰম্মণং. সব্বসোতি সব্বেসু চক্খাদীসু যত্থ কত্থচীতি অত্থো. ইদানি একেকাৰম্মণস্স দ্ৱীসু দ্ৱীসু আপাথগমনং পকাসেতুং ‘‘ৰূপং চক্খুপসাদম্হী’’তিআদি ৱুত্তং. খে আকাসে গচ্ছতীতি খগো, পক্খি. সাখিনোতি ৰুক্খস্স.
৪৯২-৩. ৰূপস্সাতি সম্বন্ধে সামিৱচনং, তস্স পন ঘট্টনং, আপাথগমনম্পি চাতি দ্ৱীহি সহ সম্বন্ধো. পসাদস্সাতি কম্মত্থে সামিৱচনং, অত্থতো আপাথগমনম্পি চাতি সম্বন্ধো. আৰম্মণৱসেন, আপাথং আগচ্ছন্তস্সপি পসাদঘট্টনেন চ ভৱঙ্গচলনস্স পচ্চযভাৱেন আপাথং ৱিয উপগমনন্তি অত্থো.
৪৯৪-৫. ততোতি ভৱঙ্গচলনতো পৰং, কুসলং জৱনং চিত্তন্তি কামাৱচৰকুসলজৱনচিত্তং. অকুসলমেৱ ৱাতি ৱা-সদ্দেন কিৰিযাব্যাকতচিত্তম্পি সঙ্গণ্হাতি. এত্থ সিযা – কো পনেতং জৱনং কুসলতায ৱা অকুসলতায ৱা নিযমেতীতি? যোনিসোমনসিকাৰো চেৱ অযোনিসোমনসিকাৰো চ. যস্স হি চতুচক্কসম্পদাৱসেন যোনিসোমনসিকাৰো পৱত্ততি, আৱজ্জনং, ৱোট্ঠব্বনঞ্চ যোনিসোৱ আৱট্টেতি, ৱৱত্থাপেতি চ, তস্স অকুসলুপ্পত্তি নত্থি. যস্স পন ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অযোনিসোমনসিকাৰো চ হোতি, আৱজ্জনং, ৱোট্ঠব্বনঞ্চ অযোনিসো চ আৱট্টেতি, ৱৱত্থাপেতি চ, তস্স কুসলজৱনুপ্পত্তি নত্থি, তস্মা যোনিসোমনসিকাৰো কুসলতায, অযোনিসোমনসিকাৰো অকুসলতায চ নিযমেতীতি দট্ঠব্বং. কিৰিযাজৱনং পন অৰহত্তমেৱ নিযমেতি. কেচি পন ‘‘কিৰিযাজৱনং পন মনসিকাৰো চ নিযমেতি. যথা হি আৱজ্জনং কুসলাকুসলানং ৱিসুং ৱিসুং পচ্চযো হোতি, এৱং কিৰিযাজৱনস্সাপী’’তি ৱদন্তি.
৪৯৭. দোৱাৰিকোপমাদীনীতি এত্থ একো ৰাজা সযনগতো নিদ্দাযতি, তস্স পৰিচাৰকো পাদে পৰিমজ্জন্তো নিসীদি, বধিৰদোৱাৰিকো দ্ৱাৰে ঠিতো, তযো পটিহাৰা সযনস্স, দ্ৱাৰস্স চ মজ্ঝে পটিপাটিযা ঠিতা. অথেকো পচ্চন্তৱাসী মনুস্সো পণ্ণাকাৰং আদায দ্ৱাৰং আকোটেসি, বধিৰদোৱাৰিকো সদ্দং ন সুণাতি, পাদপৰিমজ্জকো সঞ্ঞং অকাসি, তায সঞ্ঞায দ্ৱাৰং ৱিৱৰিত্ৱা পস্সি, পঠমপটিহাৰো পণ্ণাকাৰং গহেত্ৱা দুতিযস্স অদাসি, দুতিযো ততিযস্স, ততিযো ৰঞ্ঞো, ৰাজা পৰিভুঞ্জি. তত্থ ৰাজা ৱিয জৱনং দট্ঠব্বং, পাদপৰিমজ্জকো ৱিয আৱজ্জনং, বধিৰদোৱাৰিকো ৱিয চক্খুৱিঞ্ঞাণং, তযো পটিহাৰা ৱিয সম্পটিচ্ছনাদীনি তীণি ৱীথিচিত্তানি, পচ্চন্তৱাসিনো পণ্ণাকাৰং আদায দ্ৱাৰাকোটনং ৱিয আৰম্মণস্স পসাদঘট্টনং, পাদপৰিমজ্জকেন সঞ্ঞায দিন্নকালো ৱিয কিৰিযামনোধাতুযা ভৱঙ্গস্স আৱট্টিতকালো, তেন দিন্নসঞ্ঞায বধিৰদোৱাৰিকস্স দ্ৱাৰৱিৱৰকালো ৱিয চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণে দস্সনকিচ্চসাধনকালো, পঠমপটিহাৰেন পণ্ণাকাৰস্স গহিতকালো ৱিয ৱিপাকমনোধাতুযা আৰম্মণস্স সম্পটিচ্ছিতকালো, পঠমেন দুতিযস্স দিন্নকালো ৱিয ৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা আৰম্মণস্স সন্তীৰিতকালো, দুতিযেন ততিযস্স দিন্নকালো ৱিয কিৰিযামনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা আৰম্মণস্স ৱৱত্থাপিতকালো, ততিযেন ৰঞ্ঞো দিন্নকালো ৱিয ৱোট্ঠব্বনেন জৱনস্স নিয্যাতিতকালো, ৰঞ্ঞো পৰিভোগকালো ৱিয জৱনস্স আৰম্মণৰসানুভৱনকালোতি অযং দোৱাৰিকোপমা.
‘‘ইদং পন ওপম্মং কিং দীপেতী’’তিআদি উচ্ছুযন্তূপমায ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বা. সম্বহুলা গামদাৰকা অন্তৰৱীথিযং পংসুং কীড়ন্তি, তত্থেকস্স হত্থে কহাপণো পটিহঞ্ঞি. সো ‘‘ময্হং হত্থে পটিহতং, কিং নু খো এত’’ন্তি আহ. অথেকো ‘‘পণ্ডৰং এত’’ন্তি আহ. অপৰো সহ পংসুনা গাড়্হং গণ্হি. অঞ্ঞো ‘‘পুথুলং চতুৰস্সং এত’’ন্তি আহ. অপৰো ‘‘কহাপণো এসো’’তি আহ. অথ আহৰিত্ৱা মাতু অদংসু, সা কম্মে উপনেসি. তত্থ সম্বহুলানং দাৰকানং অন্তৰৱীথিযং কীড়ন্তানং সন্নিসিন্নকালো ৱিয চিত্তপ্পৱত্তি দট্ঠব্বা, কহাপণস্স হত্থে পটিহতকালো ৱিয আৰম্মণেন পসাদস্স ঘট্টিতকালো, ‘‘কিং নু খো এত’’ন্তি ৱুত্তকালো ৱিয তং আৰম্মণং গহেত্ৱা কিৰিযামনোধাতুযা ভৱঙ্গস্স আৱট্টিতকালো, ‘‘পণ্ডৰং এত’’ন্তি ৱুত্তকালো ৱিয চক্খুৱিঞ্ঞাণেন দস্সনকিচ্চস্স সাধিতকালো, সহ পংসুনা গাড়্হং গহিতকালো ৱিয ৱিপাকমনোধাতুযা আৰম্মণস্স সম্পটিচ্ছিতকালো, ‘‘পুথুলং চতুৰস্সং এত’’ন্তি ৱুত্তকালো ৱিয ৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা আৰম্মণস্স সন্তীৰিতকালো, ‘‘কহাপণো এসো’’তি ৱুত্তকালো ৱিয কিৰিযামনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা আৰম্মণস্স ৱৱত্থাপিতকালো, মাতৰা কম্মে উপনীতকালো ৱিয জৱনস্স আৰম্মণৰসানুভৱনং ৱেদিতব্বন্তি অযং গামদাৰকোপমা.
ইদং ওপম্মং কিং দীপেতি? কিৰিযামনোধাতু অদিস্ৱাৱ ভৱঙ্গং আৱট্টেতি, ৱিপাকমনোধাতু অদিস্ৱাৱ সম্পটিচ্ছতি, ৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতু অদিস্ৱাৱ সন্তীৰেতি, কিৰিযামনোৱিঞ্ঞাণধাতু অদিস্ৱাৱ ৱৱত্থাপেতি, জৱনং অদিস্ৱাৱ আৰম্মণৰসং অনুভৱতি, একন্তেন পন চক্খুৱিঞ্ঞাণমেৱ দস্সনকিচ্চং সাধেতীতি দীপেতি. জচ্চন্ধপীঠসপ্পীউপমা উপৰি আগমিস্সতি.
৪৯৮-৫০৯. এত্তকা উপমা সঙ্গহেত্ৱা ‘‘দোৱাৰিকোপমাদীনী’’তি ৱত্ৱা ‘‘উপনিস্সযমত্থসো’’তি এত্থ উপনিস্সযভাৱং পকাসেতুং ‘‘অসম্ভেদেনা’’তিআদিমাহ. অসম্ভেদেনাতি অৱিনট্ঠভাৱেন, ৱাতপিত্তাদীহি অনুপহতভাৱেন চ. ৱাতপিত্তাদিউপহতম্পি হি চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযভাৱানুপগমনতো সম্ভিন্নমেৱ নাম হোতি, পঞ্চিন্দ্ৰিযানং অত্থিক্খণেযেৱ নিস্সযভাৱূপগমনতো খণৱসেন অসম্ভেদোপি যুজ্জতি. এস নযো সোতপসাদাদীসুপি. ৰূপাপাথগমেনাতি দূৰে ঠিতস্স ফলিকাদীহি অন্তৰিতস্স চক্খুৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিযা পচ্চযো ভৱিতুং যোগ্যদেসে অৱট্ঠিতৱসেন ৰূপস্স আপাথগমনেন. এৱঞ্চ কত্ৱা দূৰে ঠিতং, পৰম্মুখে ঠিতম্পি দিব্বচক্খুস্স আপাথগতমেৱ নাম হোতি. আলোকনিস্সযেনাপীতি ৰূপাৱভাসনসমত্থআলোকসঙ্খাতনিস্সযেন. আলোকে সতি সম্ভৱো চেত্থ আলোকনিস্সযতা, ন আলোকস্স নিস্সযপচ্চযত্তা. মনক্কাৰোৱ হেতু মনক্কাৰহেতু, তেন সহ ৱত্ততীতি সমনক্কাৰহেতু. তেন আলোকনিস্সিতং দস্সেতি. সমেতেহীতি সংযুত্তেহি একীভূতেহি, ন একস্সপি ৱিৰহেনাতি অত্থো.
আকাসনিস্সযেনাতি কণ্ণচ্ছিদ্দসঙ্খাতআকাসনিস্সযেন. তেনেৱ হি অট্ঠকথাযং ‘‘ন হি পিহিতকণ্ণচ্ছিদ্দস্স সোতৱিঞ্ঞাণং পৱত্ততী’’তি ৱুত্তং. বাহিৰাকাসম্পি পন ইচ্ছিতমেৱ. তথা হি অৱিৱৰে গেহে নিসীদিত্ৱা ৱুচ্চমানানং বহি ঠিতা ন সুণন্তি. ৱাযোসন্নিস্সযেনাতি নাসিকচ্ছিদ্দং পৱিসনৱাযুসন্নিস্সযেন. আপোসন্নিস্সযেনাতি খেড়সঙ্খাতআপোসন্নিস্সযেন. পথৱীসন্নিস্সযেনাতি কাযপসাদৱত্থুস্স পথৱীধাতুসন্নিস্সযেন. মনোৱিঞ্ঞাণন্তি জৱনমনোৱিঞ্ঞাণং.
৫১০-১১. মনো…পে… ৱেদিতব্বন্তি ‘‘অসম্ভেদা মনস্সা’’তি এত্থ ৱুত্তং মনো ভৱঙ্গচিত্তন্তি ৱেদিতব্বং. তং পন চুতিৱসেন নিৰুদ্ধম্পি কিৰিযামযচিত্তস্স পচ্চযভাৱং অনুপগন্ত্ৱা কেৱলং ভৱঙ্গপ্পৱত্তিৱসেন মন্দথামগতং হুত্ৱা পৱত্তনম্পি সম্ভিন্নমেৱাতি দট্ঠব্বং. নাযং সব্বত্থ গচ্ছতীতি চতুৱোকাৰে অলব্ভনতো. তেনাহ ‘‘ভৱং তু পঞ্চৱোকাৰ’’ন্তিআদি. তত্থ পঞ্চন্নং খন্ধানং ৱোকাৰো এত্থাতি পঞ্চৱোকাৰো. হোতি হি ভিন্নাধিকৰণম্পি অঞ্ঞপদত্থসমাসো যথা ‘‘উৰসিলোমো’’তি. অথ ৱা যথাপচ্চযং পঞ্চহি খন্ধেহি ৱোকৰীযতীতি পঞ্চৱোকাৰো. ‘‘অত্থতো’’তি এৱমাদিকং পদং চক্খাদীনি দস্সনাদিকিচ্চানীতি এত্তকমেৱ সন্ধায ৱুত্তং, ন অঞ্ঞং কিঞ্চি ৱিসেসনন্তি ন তত্থ ৱিনিচ্ছযো ৱুত্তো.
৫১২-৪. সব্বানীতি কামাৱচৰাদিভেদং অনামসিত্ৱা সব্বানি. কম্মন্তি পটিসন্ধিনিব্বত্তকা উপপজ্জৱেদনীযভূতা, অপৰাপৰিযৱেদনীযভূতা ৱা চেতনা. কম্মনিমিত্তন্তি যং ৱত্থুং আৰম্মণং কত্ৱা আযূহনকালে কম্মং আযূহতি, তং দানূপকৰণাদিকং, পাণঘাতোপকৰণাদিকঞ্চ. গতিনিমিত্তন্তি ভৱন্তৰমুপপজ্জিতব্বভৱপৰিযাপন্নৱণ্ণাযতনং, তং পন সুগতিযং মনুস্সলোকে নিব্বত্তন্তস্স ৰত্তকম্বলসদিসমাতুকুচ্ছিৱণ্ণৱসেন, দেৱলোকে নিব্বত্তন্তস্স উয্যানকপ্পৰুক্খৱণ্ণৱসেন, দুগ্গতিযং নিব্বত্তন্তস্স অগ্গিজালাদিৱণ্ণৱসেন, পেততিৰচ্ছানযোনীসু পেততিৰচ্ছানানং নিবদ্ধসঞ্চৰণট্ঠানপৰিযাপন্নতাৱণ্ণৱসেন চ দট্ঠব্বং. ‘‘তিৱিধ’’ন্তি ইদং যথাসম্ভৱৱসেন ৱুত্তং, ৰূপাৰূপসম্বন্ধীনং পন কম্মনিমিত্তমেৱ আৰম্মণং হোতি. তথা হি মহগ্গতৱিপাকানি একন্তেন কম্মসদিসাৰম্মণানি ৱুত্তানি.
পচ্চুপ্পন্নমতীতং ৱাতি খণৱসেন পচ্চুপ্পন্নমতীতং ৱা. তত্থ গতিনিমিত্তং একন্তেন পচ্চুপ্পন্নমেৱ, কম্মনিমিত্তং পচ্চুপ্পন্নমতীতং ৱা, কম্মং পন অতীতমেৱ. অনাগতাৰম্মণং পন পচ্চুপ্পন্নকম্মনিমিত্তগতিনিমিত্তং ৱিয অনাপাথগতত্তা, অতীতকম্মকম্মনিমিত্তং ৱিয অননুভূতত্তা চ ৱিভূতং হুত্ৱা নোপতিট্ঠাতীতি অতিসন্তভাৱেন পৱত্তমানা পটিসন্ধি তং আৰব্ভ পৱত্তিতুং ন সক্কোতীতি ৱুত্তং ‘‘নত্থি অনাগত’’ন্তি. মহগ্গতপটিসন্ধীনং একন্তেন কম্মসদিসাৰম্মণভাৱেন কম্মস্স ৱিয অতীতনৱত্তব্বাৰম্মণত্তা ন তাসং ৱিসুং আৰম্মণং উদ্ধটং. তত্থ দুতিযচতুত্থাৰূপপটিসন্ধীনং অতীতমেৱ আৰম্মণং ইতৰাসং নৱত্তব্বন্তি দট্ঠব্বং.
৫১৭-২০. মহাৱিপাকানং পটিসন্ধাদিচতুকিচ্চৱসেনেৱ পৱত্তনতো ৰূপাৰূপভৱে পটিসন্ধিভৱঙ্গচুতিৱসেন তংতংৱিপাকস্সেৱ পৱত্তিতো, তদাৰম্মণস্স চ অভাৱেন তত্থ ন লব্ভতীতি আহ ‘‘মহাপাকা…পে… দ্ৱযে’’তি. অনিট্ঠৰূপানং ব্ৰহ্মলোকে অসম্ভৱেপি তত্থ ঠত্ৱা ইধ অনিট্ঠাৰম্মণং পস্সন্তানং অকুসলৱিপাকানি ন উপ্পজ্জন্তীতি ন ৱত্তব্বন্তি ৰূপভৱেপি সন্তীৰণত্তযং ৱুত্তং. অভিধম্মত্থসঙ্গহসচ্চসঙ্খেপাদীসুপি হি ইমিনাৱ অধিপ্পাযেন ৰূপলোকে অকুসলৱিপাকপ্পৱত্তি দস্সিতা. অপৰে পন ‘‘কামভৱে সন্তীৰণত্তযং, ৰূপভৱে সন্তীৰণদ্ৱযন্তি যথালাভৱসেন যোজেতব্ব’’ন্তি ৱদন্তি.
কদাচিপীতি পৰিত্তাৰম্মণেসু পৰিত্তজৱনানং উপ্পাদেপি. ‘‘বীজস্সাভাৱতো’’তি ৰূপাৰূপভৱদ্ৱযে তদাৰম্মণাভাৱস্স কাৰণং ৱত্ৱা তমেৱ পকাসেতুং ‘‘পটিসন্ধিবীজ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. পটিসন্ধিযেৱ বীজভূতন্তি পটিসন্ধিবীজং. তস্সাতি তদাৰম্মণস্স.
৫২১. যদি এৱং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনম্পি কামাৱচৰপটিসন্ধিবীজত্তা তত্থ অভাৱো আপজ্জতীতি চোদেন্তো আহ ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীন’’ন্তিআদি. ইন্দ্ৰিযানন্তি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং ৱত্থুদ্ৱাৰভূতানং চক্খাদীনমিন্দ্ৰিযানং. পৱত্তানুভাৱতোতি তেসং তত্থ অত্থিতানুভাৱতো. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – চক্খুসোতৱিঞ্ঞাণানং ৱত্থুভূতানি চক্খুসোতিন্দ্ৰিযানি তত্থ পৱত্তন্তীতি তেসং পৱত্তিআনুভাৱতো চক্খুসোতৱিঞ্ঞাণানি পৱত্তন্তি. সতি চ তেসং পৱত্তিযং ৱীথিচিত্তুপ্পাদো নিযতোতি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং ৱিয সম্পটিচ্ছনসন্তীৰণানম্পি তত্থ সম্ভৱো সিদ্ধোতি.
৫২৩-৪. অকামাৱচৰধম্মেতি কামাৱচৰধম্মতো অঞ্ঞে মহগ্গতলোকুত্তৰধম্মে. নানুবন্ধতীতি নানুৱত্ততি. জনকং…পে… অনুবন্ধতীতি যথা নাম গেহতো নিক্খমিত্ৱা বহি গন্তুকামো তৰুণদাৰকো অত্তনো জনকং পিতৰং ৱা অঞ্ঞং ৱা পিতুসদিসং হিতকামং ঞাতিং অঙ্গুলিযং গহেত্ৱা অনুবন্ধতি, ন অঞ্ঞং ৰাজপুৰিসাদিং, তথা এতম্পি ভৱঙ্গাৰম্মণতো বহি নিক্খমিতুকামসভাগতায অত্তনো জনকং পঠমকুসলাদিকং সদিসং ৱা দুতিযকুসলাদিকামাৱচৰজৱনমেৱ অনুবন্ধতি, ন অঞ্ঞং মহগ্গতং লোকুত্তৰন্তি অযমেত্থ অত্থো. কুসলাকুসলাদিন্তি আদি-গ্গহণেন কিৰিযাব্যাকতং সঙ্গণ্হাতি. আনন্দাচৰিযো পন পট্ঠানে ‘‘কুসলাকুসলে নিৰুদ্ধে ৱিপাকো তদাৰম্মণতা উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ৩.১.৯৮) ৱিপাকধম্মধম্মানমেৱানন্তৰং তদাৰম্মণং ৱুত্তং. ৱিপ্ফাৰৱন্তঞ্হি জৱনং নাৱং ৱিয নদীসোতো ভৱঙ্গং অনুবন্ধতি, ন পন ছড়ঙ্গুপেক্খাৱতো সন্তৱুত্তিং কিৰিযাজৱনং পণ্ণপুটং ৱিয নদীসোতোতি কিৰিযাজৱনানন্তৰং তদাৰম্মণং ন ইচ্ছতি, আচৰিযজোতিপালত্থেৰাদযো পন ‘‘লব্ভমানস্সপি কেনচি অধিপ্পাযেন কত্থচি অৱচনং দিস্সতি, যথা তং ধম্মসঙ্গহে অকুসলনিদ্দেসে লব্ভমানোপি অধিপতি ন ৱুত্তো, তস্মা যদি অব্যাকতানন্তৰম্পি তদাৰম্মণং ৱুচ্চেয্য, তদা ৱোট্ঠব্বনানন্তৰম্পি তস্স পৱত্তিং মঞ্ঞেয্যুন্তি কিৰিযাজৱনানন্তৰং তদাৰম্মণং ন ৱুত্তং, ন পন অলব্ভনতো. যঞ্চেত্থ পণ্ণপুটং নিদস্সিতং, তং নিদস্সিতব্বেন সমানং ন হোতি, নাৱাপণ্ণপুটানঞ্হি নদীসোতস্স আৱট্টনং গতি চ ৱিসদিসীতি নাৱাযং নদীসোতস্স অনুবন্ধনং, পণ্ণপুটস্স অননুবন্ধনঞ্চ যুজ্জতি, ইধ পন কিৰিযাজৱনেতৰজৱনানং ভৱঙ্গসোতস্স আৱট্টনং গতি চ সদিসীতি এতস্স অননুবন্ধনং, ইতৰস্স অনুবন্ধনঞ্চ ন যুজ্জতি, তস্মা ৱিচাৰেতব্বমেৱ ত’’ন্তি ৱদন্তি.
৫২৫-৬. যথা চেতং মহগ্গতলোকুত্তৰধম্মে নানুৱত্ততি, তথা যদা এতে কামাৱচৰধম্মাপি মহগ্গতানুত্তৰধম্মাৰম্মণা হুত্ৱা পৱত্তন্তি, তদা তেপি নানুবন্ধতীতি আহ ‘‘কামাৱচৰধম্মাপী’’তিআদি. মহগ্গতা-গ্গহণেন চেত্থ লোকুত্তৰানম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তে চাপীতি চ-সদ্দেন লোকুত্তৰাৰম্মণানং গহণং. কস্মা নানুবন্ধতীতি আহ ‘‘পৰিত্তাৰম্মণত্তা’’তিআদি. পৰিত্তাৰম্মণত্তাতি হেট্ঠা ৱুত্তনযেন কামাৱচৰৱিপাকানং একন্তেন পৰিত্তাৰম্মণত্তা. তথাপৰিচিতত্তাতি যথা জৱনং, এৱং অপৰিচিতত্তা. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা হি সো পিতৰং, পিতুসদিসং ৱা কঞ্চি অনুবন্ধন্তো তৰুণদাৰকো ঘৰদ্ৱাৰন্তৰৱীথিচতুক্কাদিম্হি পৰিচিতেযেৱ দেসে অনুগচ্ছতি, ন অৰঞ্ঞং ৱা ৰক্খসভূমিং ৱা গচ্ছন্তং, এৱং কামাৱচৰধম্মে অনুবন্ধন্তম্পি পৰিত্তম্হি পৰিচিতেযেৱ দেসে পৱত্তমানে তে ধম্মে অনুবন্ধতি, ন মহগ্গতলোকুত্তৰধম্মে আৰব্ভ পৱত্তমানেপি.
৫২৭-৩২. ইদানি কিং ইমায যুত্তিকথায, অট্ঠকথাপমাণতো চেতং গহেতব্বন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘কিং তেনা’’তিআদি. জৱনেতি কামাৱচৰজৱনে. তদাৰম্মণচিত্তানি ‘‘তদাৰম্মণ’’ন্তি লদ্ধনামানি চিত্তানি তদাৰম্মণভাৱং ন গণ্হন্তি, তদাৰম্মণভাৱেন ন পৱত্তন্তীতি অত্থো. অথ ৱা নামগোত্তং আৰব্ভ জৱনে জৱিতে তদাৰম্মণং তস্স জৱনস্স আৰম্মণং ন গণ্হন্তি ন লব্ভন্তীতি অত্থো. ৰূপাৰূপভৱেসু ৱাতি ৱা-সদ্দেন ‘‘জৱনে জৱিতেপি তদাৰম্মণং ন গণ্হন্তী’’তি আকড্ঢতি. পণ্ণত্তিং আৰব্ভাতি কামভৱেপি পণ্ণত্তিং আৰব্ভ. লক্খণাৰম্মণাযাতি অনিচ্চাদিলক্খণত্তযাৰম্মণায, বলৱৱিপস্সনাযাতি অত্থো. ‘‘তীণি লক্খণানি, তিস্সো চ পঞ্ঞত্তিযো কুসলত্তিকে ন লব্ভন্তী’’তি অট্ঠকথায ৱুত্তত্তা তিণ্ণং লক্খণানং ধম্মতো অভাৱেন তং আৰব্ভ পৱত্তায ৱিপস্সনায তদাৰম্মণানি ন লব্ভন্তি. পট্ঠানে পন ‘‘সেখা ৱা পুথুজ্জনা ৱা কুসলং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৱিপস্সন্তি, কুসলাকুসলে নিৰুদ্ধে ৱিপাকো তদাৰম্মণতা উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪০৬) ৱচনতো খন্ধাৰম্মণিকৱিপস্সনায তদাৰম্মণং লব্ভতীতি দট্ঠব্বং. মিচ্ছত্তনিযতেসূতি ‘‘কতমে ধম্মা মিচ্ছত্তনিযতা? চত্তাৰো দিট্ঠিগতসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদা’’তি (ধ. স. ১৪২৬) এৱমাগতেসু মিচ্ছাগাহৱসেন পৱত্তেসু ধম্মেসু জৱনং হুত্ৱা জৱিতেসু. কস্মা পন তেসু জৱিতেসু তদাৰম্মণং ন লব্ভতীতি? কামাৱচৰৱিপাকানঞ্হি নিযতমিচ্ছাদিট্ঠি ৱিয ‘‘অত্তা ওচ্ছিজ্জতী’’তিআদিনা অত্তপৰিকপ্পনাৱসেন অপ্পৱত্তনতো নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিৱসপ্পৱত্তেসু তেসু জৱিতেসু তদনন্তৰং তদাৰম্মণানি ন উপ্পজ্জন্তি, অনিযতমিচ্ছাদিট্ঠিৱসপ্পৱত্তেসু পন জৱিতেসু তদাৰম্মণং নুপ্পজ্জতীতি নত্থি. অথ ৱা মিচ্ছত্তনিযতেসূতি মিচ্ছাভাৱনিযতসভাৱেসু তংৱিসযেসূতি অত্থো. মিচ্ছত্তনিযতধম্মানং ধম্মসভাৱং অগ্গহেত্ৱা মিচ্ছত্তনিযতসভাৱস্সেৱ গহণতো, তস্স চ ৱিপাকানং অৱিভূতত্তা মিচ্ছত্তনিযতসভাৱে আৰব্ভ তদাৰম্মণা ন লব্ভন্তি. পি-সদ্দেন সম্মত্তনিযতেসুপীতি সম্পিণ্ডেতি, ‘‘লোকুত্তৰধম্মে আৰব্ভা’’তি ৱা এতেন সিদ্ধত্তা ন তেসং ৱিসুং উদ্ধৰণং কতং. অট্ঠকথাযং পন মিচ্ছত্তনিযতসম্মত্তনিযতানং অঞ্ঞমঞ্ঞপটিপক্খভাৱেন বলৱভাৱতো তদাৰম্মণস্স অৱত্থুভাৱদস্সনত্থং মিচ্ছত্তনিযতানন্তৰং সম্মত্তনিযতাপি উদ্ধটা. মিচ্ছত্তনিযতসভাৱস্স ৱিয পটিসম্ভিদাসভাৱস্সপি কামাৱচৰৱিপাকানং অৱিভূতভাৱেন পটিসম্ভিদাঞাণানি আৰব্ভ জৱনে জৱিতে তদাৰম্মণং ন লব্ভতীতি আহ ‘‘পটিসম্ভিদাঞাণানী’’তিআদি. মনোদ্ৱাৰেপীতি ন কেৱলং পঞ্চদ্ৱাৰেসুযেৱ, অথ খো মনোদ্ৱাৰেপি. সব্বেসন্তি অহেতুকদুহেতুকাদীনং সব্বেসং. অনুপুব্বতোতি হেট্ঠা ৱুত্তঅনুক্কমতো.
৫৩৩. ন ৱিজ্জতীতি মনোদ্ৱাৰস্স অপ্পটিঘভাৱেন ন ৱিজ্জতি. ভৱঙ্গতোতি ভৱঙ্গসন্তানতো, তস্স আৰম্মণতো ৱা. ৱুট্ঠানন্তি ভৱঙ্গসন্তানে, তস্সাৰম্মণে ৱা সতি তস্স ৱুট্ঠানং.
৫৩৫-৬. সত্ত সত্তাতি একেকস্স সত্ত সত্তাতি কত্ৱা. পাপপাকাতি অকুসলৱিপাকা. ‘‘দ্ৱাদসাপুঞ্ঞচিত্তান’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘পাপপাকা’’তি ৱচনং ‘‘তত্ৰিদং সুগতস্স সুগতচীৱৰপ্পমাণ’’ন্তিআদীসু ৱিয সঞ্ঞাসদ্দৱসেন ৱুত্তং. এৱং পৱত্তিযং অকুসলৱিপাকানং পৱত্তিং দস্সেত্ৱা ইদানি পটিসন্ধিযং দস্সেতুং ‘‘একাদসৱিধান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. উদ্ধচ্চচেতনায পৱত্তিৱিপাকদানমত্তং ৱিনা পটিসন্ধিদানাভাৱতো আহ ‘‘হিত্ৱা উদ্ধচ্চমানস’’ন্তি. কিং পনেত্থ কাৰণং, অধিমোক্খৱিৰহেন সব্বদুব্বলম্পি ৱিচিকিচ্ছাসহগতং পটিসন্ধিং আকড্ঢতি, অধিমোক্খসভাৱতো ততো বলৱতৰম্পি উদ্ধচ্চসহগতং নাকড্ঢতীতি? পটিসন্ধিদানসভাৱাভাৱতো. ‘‘বলৱং আকড্ঢতি, দুব্বলং নাকড্ঢতী’’তি হি অযং ৱিচাৰণা পটিসন্ধিদানসভাৱেসুযেৱ. যস্স পন পটিসন্ধিদানসভাৱো এৱ নত্থি, ন তস্স বলৱভাৱো পটিসন্ধিআকড্ঢনে কাৰণন্তি.
কথং পনেতং ৱিঞ্ঞাতব্বং ‘‘উদ্ধচ্চসহগতস্স পটিসন্ধিদানসভাৱো নত্থী’’তি? দস্সনেনপহাতব্বেসু অনাগতত্তা. তিৱিধা হি অকুসলা দস্সনেনপহাতব্বা, ভাৱনাযপহাতব্বা, সিযা দস্সনেনপহাতব্বা সিযা ভাৱনাযপহাতব্বাতি. তত্থ দিট্ঠিসম্পযুত্তৱিচিকিচ্ছাসহগতচিত্তুপ্পাদা দস্সনেনপহাতব্বা নাম. যথাহ ‘‘কতমে ধম্মা দস্সনেনপহাতব্বা? চত্তাৰো দিট্ঠিগতসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদা ৱিচিকিচ্ছাসহগতো চিত্তুপ্পাদো’’তি (ধ. স. ১৪০৮). তে হি পঠমং নিব্বানদস্সনতো ‘‘দস্সন’’ন্তি লদ্ধনামেন সোতাপত্তিমগ্গেনেৱ পহাতব্বত্তা ‘‘দস্সনেনপহাতব্বা’’তি ৱুচ্চন্তি. উদ্ধচ্চসহগতচিত্তুপ্পাদো ভাৱনাযপহাতব্বো নাম. যথাহ ‘‘কতমে ধম্মা ভাৱনাযপহাতব্বা? উদ্ধচ্চসহগতো চিত্তুপ্পাদো’’তি. সো হি অগ্গমগ্গেন পহাতব্বত্তা ‘‘ভাৱনাযপহাতব্বো’’তি ৱুত্তো. উপৰিমগ্গত্তযঞ্হি পঠমমগ্গেন দিট্ঠস্মিংযেৱ ভাৱনাৱসেন উপ্পজ্জতি, ন অদিট্ঠপুব্বং কিঞ্চি পস্সতি, তস্মা ‘‘ভাৱনা’’তি ৱুচ্চতি. দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তদোমনস্সসহগতচিত্তুপ্পাদা পন সিযা দস্সনেনপহাতব্বা সিযা ভাৱনাযপহাতব্বা নাম. যথাহ ‘‘চত্তাৰো দিট্ঠিগতৱিপ্পযুত্তা লোভসহগতচিত্তুপ্পাদা দ্ৱে দোমনস্সসহগতচিত্তুপ্পাদা. ইমে ধম্মা সিযা দস্সনেনপহাতব্বা সিযা ভাৱনাযপহাতব্বা’’তি (ধ. স. ১৪০৯). তে হি অপাযনিব্বত্তকাৱত্থায পঠমমগ্গেন, সেসাৱত্থায উপৰিমগ্গেহি পহীযমানত্তা সিযা দস্সনেনপহাতব্বা সিযা ভাৱনাযপহাতব্বা নাম. তত্থ সিযা দস্সনেনপহাতব্বম্পি দস্সনেনপহাতব্বসামঞ্ঞেন ইধ ‘‘দস্সনেনপহাতব্বা’’ত্ৱেৱ ৱোহৰন্তি. যদি চ উদ্ধচ্চসহগতং পটিসন্ধিং দদেয্য, তদা অকুসলপটিসন্ধিযা সুগতিযং অসম্ভৱতো অপাযেস্ৱেৱ দদেয্য, অপাযগমনীযঞ্চ একন্তেন দস্সনেনপহাতব্বা সিযা, ইতৰথা অপাযগমনীযস্স অপ্পহীনত্তা সেখানং অপাযুপ্পত্তি আপজ্জতি, ন চ পনেতং যুত্তং, ‘‘চতূহপাযেহি চ ৱিপ্পমুত্তো (খু. পা. ৬.১১; সু. নি. ২৩৪), অৱিনিপাতধম্মো’’তিআদিৱচনেহি সহ ৱিৰুজ্ঝনতো, সতি চ পনেতস্স দস্সনেনপহাতব্বভাৱে ‘‘সিযা দস্সনেনপহাতব্বা’’তি ইমস্স ৱিভঙ্গে ৱত্তব্বং সিযা, ন চ পনেতং ৱুত্তন্তি. অথ সিযা ‘‘অপাযগমনীযো ৰাগো দোসো মোহো তদেকট্ঠা চ কিলেসা’’তি এৱং দস্সনেনপহাতব্বেসু ৱুত্তত্তা উদ্ধচ্চসহগতস্সাপি তত্থ সঙ্গহো সক্কা কাতুন্তি? তং ন, তস্স নিযামতো ভাৱনাযপহাতব্বভাৱেন ৱুত্তত্তাতি তস্মা দস্সনেনপহাতব্বেসু অৱচনমেৱ পটিসন্ধিদানাভাৱং সাধেতীতি.
ননু চ পটিসম্ভিদাৱিভঙ্গে –
‘‘যস্মিং সমযে অকুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি উপেক্খাসহগতং উদ্ধচ্চসম্পযুত্তং, ৰূপাৰম্মণং ৱা…পে… ধম্মাৰম্মণং ৱা যং যং ৱা পনাৰব্ভ, তস্মিং সমযে ফস্সো হোতি…পে… অৱিক্খেপো হোতি, ইমে ধম্মা অকুসলা. ইমেসু ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, তেসং ৱিপাকে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তি (ৱিভ. ৭৩১) –
এৱং উদ্ধচ্চসহগতচিত্তুপ্পাদং উদ্ধৰিত্ৱা তস্স ৱিপাকোপি উদ্ধটোতি কথমস্স পটিসন্ধিদানাভাৱো সম্পটিচ্ছিতব্বোতি? ন ইদং পটিসন্ধিদানং সন্ধায উদ্ধটং, অথ খো পৱত্তিৱিপাকং সন্ধায. পট্ঠানে পন –
‘‘সহজাতা দস্সনেনপহাতব্বা চেতনা চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো, নানক্খণিকা দস্সনেনপহাতব্বা চেতনা ৱিপাকানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.৮.৮৯) –
দস্সনেনপহাতব্বচেতনায এৱ সহজাতনানক্খণিককম্মপচ্চযভাৱং উদ্ধৰিত্ৱাৱ ‘‘সহজাতা ভাৱনাযপহাতব্বা চেতনা চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ভাৱনাযপহাতব্বচেতনায সহজাতকম্মপচ্চযভাৱোৱ উদ্ধটো, ন পন নানক্খণিককম্মপচ্চযভাৱো. তথা পচ্চনীযনযেপি –
‘‘দস্সনেনপহাতব্বো ধম্মো নেৱদস্সনেননভাৱনাযপহাতব্বস্স ধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, সহজাত… উপনিস্সয…পে… পচ্ছাজাত… কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.৮.৯৮) –
দস্সনেনপহাতব্বস্সেৱ কম্মপচ্চযভাৱং উদ্ধৰিত্ৱা –
‘‘ভাৱনাযপহাতব্বো ধম্মো নেৱদস্সনেননভাৱনাযপহাতব্বস্স ধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, সহজাত… উপনিস্সয… পচ্ছাজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.৮.৯৯) –
ভাৱনাযপহাতব্বস্স ধম্মস্স সহজাতাদিপচ্চযভাৱোৱ ৱুত্তো, ন পন কম্মপচ্চযভাৱো, ন চ নানক্খণিককম্মপচ্চযং ৱিনা পটিসন্ধিআকড্ঢনং অত্থি, তস্মা নত্থি তস্স সব্বথাপি পটিসন্ধিদানং. পৱত্তিৱিপাকং পনস্স ন সক্কা নিৱাৰেতুং পটিসম্ভিদাৱিভঙ্গে উদ্ধচ্চসহগতানম্পি ৱিপাকস্স উদ্ধটত্তা, নানক্খণিককম্মপচ্চযস্স চ পটিসন্ধিৱিপাকমেৱ সন্ধায অনুদ্ধটত্তা. এৱঞ্চ পন কত্ৱা যদেকে আচৰিযা ৱদন্তি ‘‘উদ্ধচ্চচেতনা উভযৱিপাকম্পি ন দেতি পট্ঠানে নানক্খণিককম্মপচ্চযস্স অনুদ্ধটত্তা’’তি, তং তেসং অভিনিৱেসমত্তমেৱাতি দট্ঠব্বং.
যদি চ তে ৱদেয্যুং – যথা ‘‘ৱিপাকধম্মধম্মা’’তি এত্থ ৱিপাক-সদ্দেন ৱিপাকাৰহতা ৱুচ্চতি, এৱং ইধাপি উদ্ধচ্চসহগতানং ৱিপাকাৰহতং সন্ধায ‘‘তেসং ৱিপাকে ঞাণ’’ন্তি ৱুত্তং. যথা সদ্ধিন্দ্ৰিযৱিনিমুত্তস্স অধিমুচ্চনট্ঠস্স অভাৱেপি সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স অধিমুচ্চনসত্তিৱিসেসং গহেত্ৱা সদ্ধিন্দ্ৰিযধম্মো অধিমুচ্চনট্ঠো অত্থোতি ৱুচ্চতি, এৱমিধাপি ধম্মৱিনিমুত্তস্স ৱিপাকাৰহভাৱস্স অভাৱেপি ধম্মানমেৱ ৱিপাকাৰহসামত্থিযং গহেত্ৱা তস্স অত্থিভাৱো ৱুত্তো. যদি চ তে পৱত্তিৱিপাকং দদেয্যুং, যথা –
‘‘সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তো ধম্মো দুক্খায ৱেদনায সম্পযুত্তস্স ধম্মস্স কম্মপচ্চযেন পচ্চযো, নানক্খণিকা’’তি (পট্ঠা. ১.২.৫৭) –
পৱত্তিৱিপাকস্সপি ৱসেন নানক্খণিককম্মপচ্চযো ৱুত্তো, এৱমেত্থাপি নানক্খণিককম্মপচ্চযভাৱো ৱত্তব্বো সিযা. ন হি লব্ভমানস্স অৱচনে কাৰণং অত্থীতি তস্মা যথাধম্মসাসনে অৱচনম্পি অভাৱমেৱ দীপেতি. অপিচ যদি উদ্ধচ্চসহগতস্স পৱত্তিৱিপাকদানং অধিপ্পেতং সিযা, তদা ‘‘অনুপাদিন্নুপাদানিযো ধম্মো উপাদিন্নুপাদানিযস্স ধম্মস্স ন কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি পটিসেধো ন কাতব্বো সিযা. ন হি ঠপেত্ৱা উদ্ধচ্চং অঞ্ঞো কোচি অনুপাদিন্নুপাদানিযো ধম্মো উপাদিন্নুপাদানিযস্স ধম্মস্স পচ্চযো ভৱিতুং অসমত্থো অত্থীতি, তযিদমেতেসং অভিলাপমত্তং. তথা হি যং তাৱ ৱুত্তং ‘‘ৱিপাকাৰহভাৱং গহেত্ৱা তেসং ৱিপাকেতি ৱুত্ত’’ন্তি, তদেৱ তস্স ৱিপাকসব্ভাৱং দীপেতি. ন হি ৱিপাকাৰহভাৱে সতি অভিঞ্ঞাদীনং ৱিয তস্স অৱিপাকতায কাৰণং অত্থীতি. যম্পি ৱুত্তং ‘‘নানক্খণিককম্মপচ্চযস্স অৱচনং ৱিপাকভাৱং দীপেতী’’তি, তম্পি ন সুন্দৰং, লব্ভমানস্সাপি কত্থচি কেনচি অধিপ্পাযেন অৱচনতো. তথা হি ধম্মসঙ্গণিযং লব্ভমানম্পি হদযৱত্থু ন ৱুত্তং. তস্মা যদি পৱত্তিৱিপাকং সন্ধায নানক্খণিককম্মপচ্চযভাৱো ৱুচ্চেয্য, তদা পটিসন্ধিৱিপাকদানম্পিস্স মঞ্ঞেয্যুন্তি লব্ভমানস্সপি পৱত্তিৱিপাকস্স ৱসেন নানক্খণিককম্মপচ্চযভাৱো ন ৱুত্তোতি. যং পন অনুপাদিন্নুপাদানিযস্স উপাদিন্নুপাদানিযং পতি কম্মপচ্চযপটিক্খেপৱচনং, তং অভিঞ্ঞাকুসলাদিকে সন্ধাযাতি ন এত্তাৱতা উদ্ধচ্চসহগতস্স পৱত্তিৱিপাকদানং সব্বথাপি পটিক্খিপিতুং সক্কাতি. যম্পি অট্ঠকথাযং ‘‘যথা চ অভিঞ্ঞাচেতনা, এৱমুদ্ধচ্চচেতনাপি ‘সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি এত্থ অপনেতব্বা’’তি ৱুত্তং, তম্পি উদ্ধচ্চচেতনায তত্থ নিদ্দিসিযমানায যথা ইতৰা পটিসন্ধিপৱত্তিৱসেন দুৱিধস্সপি ৱিপাকৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো, এৱমুদ্ধচ্চচেতনাপীতি গণ্হেয্যুন্তি ৱুত্তং, ন তস্স পৱত্তিৱিপাকাভাৱতোতি.
আচৰিযবুদ্ধমিত্তাদযো পন উদ্ধচ্চসহগতং দ্ৱিধা ৱিভজিত্ৱা একস্স উভযৱিপাকদানং, একস্স সব্বথাপি ৱিপাকাভাৱং ৱণ্ণেন্তি. তেসঞ্হি অযং ৱিনিচ্ছযো – অত্থি উদ্ধচ্চং ভাৱনাযপহাতব্বম্পি, অত্থি নভাৱনাযপহাতব্বম্পি. তেসু ভাৱনাযপহাতব্বং সেখসন্তানপ্পৱত্তং, ইতৰং পুথুজ্জনসন্তানপ্পৱত্তং. ফলদানঞ্চ পুথুজ্জনসন্তানে পৱত্তস্সেৱ, নেতৰস্স. তথা হি দস্সনভাৱনানং অভাৱেপি যেসং পুথুজ্জনানং, সেখানঞ্চ দস্সনভাৱনাহি ভৱিতব্বং, তেসং তদুপ্পত্তিকালে তাহি পহাতুং সক্কুণেয্যা অকুসলা ‘‘দস্সনেনপহাতব্বা, ভাৱনাযপহাতব্বা’’তি চ ৱুচ্চন্তি. পুথুজ্জনানং পন ভাৱনায অভাৱতো ভাৱনাযপহাতব্বচিন্তা নত্থি, তেন তেসং পৱত্তমানা তে দস্সনেন পহাতুং অসক্কুণেয্যাপি ‘‘ভাৱনাযপহাতব্বা’’তি ন ৱুচ্চন্তি. যদি ৱুচ্চেয্যুং, দস্সনেনপহাতব্বা ভাৱনাযপহাতব্বানং কেসঞ্চি কেচি কদাচি আৰম্মণাৰম্মণাধিপতিউপনিস্সযপচ্চযেহি পচ্চযা ভৱেয্যুং. সকভণ্ডে ছন্দৰাগাদীনঞ্হি কেসঞ্চি সক্কাযদিট্ঠাদযো কেচি অতীতাদীসু কিস্মিঞ্চি কালে আৰম্মণাধিপতিউপনিস্সযেহি পচ্চযা হোন্তীতি নত্থি, ন চ পট্ঠানে ‘‘দস্সনেনপহাতব্বা ভাৱনাযপহাতব্বানং কেনচি পচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱুত্তা, তস্মা নত্থি পুথুজ্জনেসু পৱত্তমানানমকুসলানং ভাৱনাযপহাতব্বপৰিযাযো. যদি তত্থ অৱচনমেৱ পমাণং, এৱং সতি সেখসন্তানপৱত্তানম্পি অকুসলানং ভাৱনাযপহাতব্বপৰিযাযো নত্থীতি আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, সেখসন্তানপ্পৱত্তানং ভাৱনায পহাতুং সক্কুণেয্যত্তা. তেনেৱ চ কিঞ্চি কত্ৱা সেখানং দস্সনেনপহাতব্বানং অকুসলানং পহীনভাৱেন অস্সাদনাভিনন্দনানং ৱত্থূনি ন হোন্তি. পহীনতায এৱ সোমনস্সস্স হেতুভূতা, অৱিক্খেপহেতুভূতা চ ন দোমনস্সং, উদ্ধচ্চঞ্চ উপ্পাদেন্তীতি ন তেসং আৰম্মণাৰম্মণাধিপতিপকতূপনিস্সযভাৱং গচ্ছন্তি. ন হি পহীনকিলেসে উপনিস্সায অৰিযা ৰাগদোসৱিক্খেপে উপ্পাদেন্তি. ৱুত্তঞ্চ ‘‘সোতাপত্তিমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি, ন পচ্চেতি, ন পচ্চাগচ্ছতীতি সুগতো, সকদাগামি…পে… অৰহত্তমগ্গেন…পে… সুগতো’’তি. পুথুজ্জনানং পন দস্সনেন পহাতুং সক্কুণেয্যা দস্সনেন পহাতুং অসক্কুণেয্যানং কেনচি পচ্চযেন পচ্চযা ন হোন্তীতি ন সক্কা ৱত্তুং, ‘‘দিট্ঠিং অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং আৰব্ভ ৰাগো উপ্পজ্জতি, দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, ৱিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতি, উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতি, ৱিচিকিচ্ছং আৰব্ভ ৱিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতি, দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪০৭) দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছানং উদ্ধচ্চাৰম্মণভাৱস্স ৱুত্তত্তা. এত্থ হি উদ্ধচ্চন্তি উদ্ধচ্চসহগতং চিত্তুপ্পাদং সন্ধায ৱুত্তং, ন দস্সনেনপহাতব্বেসুপি লব্ভমানচেতসিকং উদ্ধচ্চং. এৱঞ্চ কত্ৱা অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসে ‘‘দিট্ঠিং গৰুং কত্ৱা অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং গৰুং কত্ৱা ৰাগো উপ্পজ্জতি, দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪১৫) এত্তকমেৱ ৱুত্তং, ন ৱুত্তং ‘‘উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতী’’তি, তস্মা সেখসন্তানপ্পৱত্তানমকুসলানং দস্সনেনপহাতব্বানং কেনচি পচ্চযেন পচ্চযত্তাভাৱতো পুথুজ্জনানং সন্তানেৱ দস্সনেনপহাতব্বানমকুসলানং পচ্চযা ন হোন্তীতি ন সক্কা ৱত্তুন্তি পট্ঠানে দস্সনেনপহাতব্বানং ভাৱনাযপহাতব্বস্স আৰম্মণাৰম্মণাধিপতিউপনিস্সযপচ্চযত্তানুদ্ধৰণং সেখসন্তানপ্পৱত্তানং ভাৱনাযপহাতব্বপৰিযাযভাৱং সাধেতি, পুথুজ্জনসন্তানেযেৱ নদস্সনেনপহাতব্বানমকুসলানং ভাৱনাযপহাতব্বপৰিযাযভাৱং ন সাধেতি, তস্মা দস্সনভাৱনাহি পহাতব্বানং অতীতাদিভাৱেন নৱত্তব্বত্তেপি যাদিসানং তাহি অনুপ্পত্তিধম্মতা আপাদেতব্বা, তে পুথুজ্জনেসু পৱত্তমানা দস্সনেন পহাতুং সক্কুণেয্যা দস্সনমগ্গাপেক্খায তদপ্পৱত্তিযম্পি দস্সনেনপহাতব্বা নাম. সেখেসু পৱত্তমানা ভাৱনায পহাতুং সক্কুণেয্যা তদপ্পৱত্তিযম্পি তদপেক্খায ভাৱনাযপহাতব্বা নাম. দস্সনেন পহাতুং অসক্কুণেয্যা পন পুথুজ্জনেসু পৱত্তমানা হেট্ঠা ৱুত্তনযেন নেৱদস্সনেনপহাতব্বা নভাৱনাযপহাতব্বা, তেসু ভাৱনাযপহাতব্বা সহাযৱিৰহতো ৱিপাকং ন জনেন্তি. তথা হি তেসং দস্সনেনপহাতব্বসঙ্খাতং সহকাৰীকাৰণং সহাযভূতং নত্থীতি ভাৱনাযপহাতব্বচেতনায নানক্খণিককম্মপচ্চযভাৱো ন ৱুত্তো. অপেক্খিতব্বদস্সনভাৱনাৰহিতানং পন পুথুজ্জনেসু উপ্পজ্জমানানং সকভণ্ডে ছন্দৰাগাদীনং, উদ্ধচ্চসহগতচিত্তুপ্পাদস্স চ সংযোজনত্তযতদেকট্ঠকিলেসানং অনুপচ্ছিন্নতায অপৰিক্খীণসহাযানং ৱিপাকুপ্পাদনং ন সক্কা পটিক্খিপিতুন্তি উদ্ধচ্চসহগতধম্মানং ৱিপাকো ৱিভঙ্গে ৱুত্তোতি.
যদি এৱং, অপেক্খিতব্বদস্সনভাৱনাৰহিতানং অকুসলানং ‘‘নেৱদস্সনেননভাৱনাযপহাতব্বা’’তি ৱত্তব্বতা আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, অপ্পহাতব্বসভাৱানং কুসলাদীনং ‘‘নেৱদস্সনেননভাৱনাযপহাতব্বা’’তি ৱুত্তত্তা, অপ্পহাতব্বৱিৰুদ্ধসভাৱত্তা চ অকুসলানং. যদি এৱং তে ইমস্মিং তিকে নৱত্তব্বাতি ৱত্তব্বা আপজ্জন্তীতি? নাপজ্জন্তি, চিত্তুপ্পাদকণ্ডে দস্সিতানং দ্ৱাদসাকুসলচিত্তুপ্পাদানং দ্ৱীহি পদেহি সঙ্গহিতত্তা. যথা হি উপ্পন্নত্তিকে ধম্মৱসেন সব্বেসং সঙ্খতধম্মানং সঙ্গহিতত্তা কালৱসেন অসঙ্গহিতাপি অতীতা ‘‘নৱত্তব্বা’’তি ন ৱুত্তা চিত্তুপ্পাদানুৰূপেন সঙ্গহিতেসু নৱত্তব্বস্স অভাৱা, এৱং ইধাপি চিত্তুপ্পাদভাৱেন সঙ্গহিতেসু নৱত্তব্বস্স অভাৱা ‘‘নৱত্তব্বা’’তি ন ৱুত্তা. সব্বেন সব্বঞ্হি ধম্মৱসেন অসঙ্গহিতস্স তিকদুকেসু নৱত্তব্বতাপত্তি. যত্থ হি চিত্তুপ্পাদো কোচি নিযোগতো নৱত্তব্বো অত্থি, তত্থ তেসং চতুত্থো কোট্ঠাসো অত্থীতি যথাৱুত্তপদেসু ৱিয তত্থাপি ভিন্দিত্ৱা ভাজেতব্বে চিত্তুপ্পাদে ভিন্দিত্ৱা ভাজেতি ‘‘সিযা নৱত্তব্বাপৰিত্তাৰম্মণা’’তিআদিনা, তদভাৱা উপ্পন্নত্তিকে, ইধ চ তথা ন ৱুত্তন্তি.
অথ ৱা যথা সপ্পটিঘেহি সমানসভাৱত্তা ৰূপধাতুযং ‘‘তযো মহাভূতা সপ্পটিঘা’’তি ৱুত্তা, যথাহ ‘‘অসঞ্ঞসত্তানং অনিদস্সনসপ্পটিঘং একং মহাভূত’’ন্তি, এৱং পুথুজ্জনানং পৱত্তমানা ভাৱনাযপহাতব্বসমানসভাৱা ‘‘ভাৱনাযপহাতব্বা’’তি ৱুচ্চেয্যুন্তি নত্থি নৱত্তব্বতাপসঙ্গো. এৱঞ্চ সতি পুথুজ্জনানং পৱত্তমানাপি ভাৱনাযপহাতব্বা সকভণ্ডে ছন্দৰাগাদযো পৰভণ্ডে ছন্দৰাগাদীনং উপনিস্সযপচ্চযো, ৰাগো চ ৰাগদিট্ঠীনং অধিপতিপচ্চযোতি অযমত্থো লদ্ধো হোতি. তেনেৱ হি –
‘‘ভাৱনাযপহাতব্বো ধম্মো দস্সনেনপহাতব্বস্স ধম্মস্স উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো, আৰম্মণূপনিস্সযো, পকতূপনিস্সযো’’তি (পট্ঠা. ২.৮.৮৪) –
ইমিস্সা নিদ্দেসে দস্সনেনপহাতব্বানং উপনিস্সযপচ্চযভাৱীধম্মে নিদ্দিসন্তেন ভগৱতা –
‘‘পকতূপনিস্সযো – পত্থনং উপনিস্সায পাণং হনতি…পে… সঙ্ঘং ভিন্দতি, ভাৱনাযপহাতব্বো ৰাগো দোসো মোহো মানো পত্থনা দস্সনেনপহাতব্বস্স ৰাগস্স দোসস্স মোহস্স মানস্স দিট্ঠিযা পত্থনায উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো. সকভণ্ডে ছন্দৰাগো পৰভণ্ডে ছন্দৰাগস্স উপ…পে… সকপৰিগ্গহে ছন্দৰাগো পৰপৰিগ্গহে ছন্দৰাগস্স উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.৮.৮৪) –
পুথুজ্জনসন্তানে পত্থনাদযো নিদ্দিট্ঠা.
এৱম্পি যথা অফোট্ঠব্বত্তা ৰূপধাতুযং তযো মহাভূতা ন পৰমত্থতো সপ্পটিঘা, এৱং অপেক্খিতব্বভাৱনাৰহিতা পুথুজ্জনেসু পৱত্তমানা সকভণ্ডে ছন্দৰাগাদযো পন পৰমত্থতো ভাৱনায পহাতব্বাতি ভাৱনাযপহাতব্বানং নানক্খণিককম্মপচ্চযতা ন ৱুত্তা, ন চ ‘‘দস্সনেনপহাতব্বা ভাৱনাযপহাতব্বানং কেনচি পচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱুত্তা. যে হি দস্সনেনপহাতব্বপচ্চযা কিলেসা, ন তে দস্সনতো উদ্ধং পৱত্তন্তি. দস্সনেনপহাতব্বপচ্চযস্সাপি পন উদ্ধচ্চসহগতস্স সহাযৱেকল্লমত্তমেৱ দস্সনেন কতং, ন তস্স কোচি ভাৱো দস্সনেন অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদিতোতি তস্স একন্তভাৱনাযপহাতব্বতা ৱুত্তা, তস্মা উদ্ধচ্চভাৱেন একসভাৱস্সেৱ তস্স সতি সহাযে ৱিপাকুপ্পাদনৱচনং, অসতি চ ৱিপাকানুপ্পাদনৱচনং ন ৱিৰুজ্ঝতি. তযিদং সব্বমেতেসং আচৰিযানং অহোপুৰিসিকাৰমত্তং. কস্মা? উদ্ধচ্চসহগতস্স একন্তভাৱনাযপহাতব্বভাৱেন ৱুত্তত্তা. এৱঞ্হি ৱুত্তং ভগৱতা ‘‘কতমে ধম্মা ভাৱনাযপহাতব্বা. উদ্ধচ্চসহগতো চিত্তুপ্পাদো’’তি (ধ. স. ১৪০৬). যদি চ উদ্ধচ্চসহগতং নভাৱনাযপহাতব্বং অভৱিস্স, যথা অতীতাৰম্মণত্তিকে ‘‘নিযোগা অনাগতাৰম্মণা নত্থী’’তি (ধ. স. ১৪৩৩) ৱত্ৱা ৱিভজ্জ ৱুত্তং, এৱমিধাপি ‘‘নিযোগা ভাৱনাযপহাতব্বা নত্থী’’তি ৱত্ৱা ‘‘উদ্ধচ্চসহগতো সিযা ভাৱনাযপহাতব্বো সিযা নৱত্তব্বো ‘দস্সনেনপহাতব্বো’তিপি ‘ভাৱনাযপহাতব্বো’তিপী’’তিআদি ৱত্তব্বং সিযা, ন চ তথা ৱুত্তং. যা চ ‘‘তমত্থং পটিপাদেন্তেহি যদি ৱুচ্চেয্যু’’ন্তিআদিনা যুত্তি ৱুত্তা, সাপি অযুত্তি. কস্মা? দস্সনেনপহাতব্বাৰম্মণানং ৰাগদিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাউদ্ধচ্চানং তেন তেন পহাতব্বভাৱৱসেন ইচ্ছিতত্তা. যঞ্চ ‘‘উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতী’’তি উদ্ধচ্চসহগতচিত্তুপ্পাদো ৱুত্তোতি দস্সেতুং অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসে উদ্ধচ্চস্স অনুদ্ধৰণং কাৰণৱসেন ৱুত্তং, তম্পি অকাৰণং অঞ্ঞত্থাপি সাৱসেসপাঠানং দস্সনতো. তথা হি ‘‘অতীতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স, অনাগতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এতেসং ৱিভঙ্গে চেতোপৰিযঞাণগ্গহণং কত্ৱা ‘‘পচ্চুপ্পন্নো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্সা’’তি ইমস্স ৱিভঙ্গে লব্ভমানম্পি চেতোপৰিযঞাণং ন গহিতং. যম্পি ভাৱনাযপহাতব্বস্স ৱিপাকদানম্হি দস্সনেনপহাতব্বস্স সহাযভাৱূপগমনং ৱুত্তং, তম্পি ৱিচাৰেতব্বং – কিং অৱিজ্জাদি ৱিয দানসীলাদীনং উপপত্তিযংযেৱ ৱিপাকদানসামত্থিযা ঠানৱসেন দস্সনেনপহাতব্বা ভাৱনাযপহাতব্বানং সহকাৰীকাৰণং হোতি, উদাহু কিলেসো ৱিয কম্মস্স পটিসন্ধিদানম্হীতি? কিঞ্চেত্থ – যদি তাৱ পুৰিমো নযো, সেখসন্তানে ভাৱনাযপহাতব্বস্স অকিৰিযাভাৱো আপজ্জতি, পহীনাৱিজ্জামানতণ্হানুসযস্মিং সন্তানে দানাদি ৱিয সহাযৱেকল্লেন অৱিপাকসভাৱতং আপন্নত্তা. অথ দুতিযো, ভাৱনাযপহাতব্বত্তেন অভিমতস্সাপি দস্সনেনপহাতব্বভাৱো আপজ্জতি, পটিসন্ধিদানে সতি অপাযগমনীযসভাৱানতিৱত্তনতো, তস্মা অম্হেহি হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ উদ্ধচ্চসহগতস্স ৱিপাকদানং সম্পটিচ্ছিতব্বং, ন যেসং কেসঞ্চি ৱচনং. পট্ঠানানুসাৰীহি ভৱিতব্বন্তি.
৫৩৭-৮. যন্তি যং আৱজ্জনদ্ৱযং. কৰণমত্তত্তাতি কৰণমত্তমেৱ ঠপেত্ৱা ফলদানাভাৱতো. ৱাতপুপ্ফসমন্তি মোঘপুপ্ফসমং, যথা তং পঠমসঞ্জাতং অচ্ছিন্নমূলেপি ৰুক্খে নিব্বত্তং পুৰিমেহি অদিন্নফলত্তা ফলনিব্বত্তকং ন হোতি, এৱমিদং অনুপচ্ছিন্নভৱমূলেপি সন্তানে নিব্বত্তং অনাসেৱনভাৱেন ফলদাযকং ন হোতীতি অধিপ্পাযো. জৱনত্তং তু সম্পত্তন্তি অট্ঠাৰসৱিধং খীণাসৱাৱেণিকং ৱিঞ্ঞাণমাহ. কিচ্চসাধনতোতি ভৱতণ্হামূলস্স অৱোচ্ছিন্নভাৱে সতি কুসলাকুসলকম্মকিচ্চস্স সাধনতো, দানাদিতংতংকিচ্চসাধনৱসেন ৱা. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা হি ছিন্নমূলস্স ৰুক্খস্স পুপ্ফং পুপ্ফনমত্তং ঠপেত্ৱা অফলমেৱ হোতি, এৱমেতম্পি তংতংকিচ্চসাধনমত্তং ঠপেত্ৱা সমুচ্ছিন্নভৱতণ্হামূলে সন্তানে পৱত্তনতো অফলমেৱাতি.
৫৩৯-৪০. পটিচ্চাতি হেতুধম্মস্স পটিমুখং গন্ত্ৱা তং অপচ্চক্খায. এতীতি পৱত্ততি, তিট্ঠতি উপ্পজ্জতি ৱাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘এতী’’তি হি ইদং উপ্পত্তিট্ঠিতীনং সাধাৰণৱসেন পৱত্তিপৰিদীপকং. তেনেৱাহ ‘‘ঠিতিযুপ্পত্তিযাপি ৱা’’তি. একচ্চো হি পচ্চযো ঠিতিযা এৱ উপকাৰকো হোতি যথা পচ্ছাজাতপচ্চযো, একচ্চো উপ্পত্তিযা এৱ যথা অনন্তৰাদিকো, একচ্চো উভযস্স যথা হেতুআদযো. এৱং পচ্চয-সদ্দস্স ৱচনত্থং দস্সেত্ৱা ইদানি পচ্চযলক্খণং দস্সেন্তো আহ ‘‘যো ধম্মো’’তিআদি. যোতি হেতুধম্মো. যস্সাতি যস্স ফলধম্মস্স. ঠিতিযুপ্পত্তিযাপি ৱাতি ঠিতিত্থং, উপ্পত্তিত্থং ৱা. ঠিতিযাতি ৱা ঠিতিক্খণে, উপ্পত্তিযাতি উপ্পাদক্খণে. যস্স ধম্মস্স উপকাৰো, যস্স ধম্মস্স ঠিতিযুপ্পত্তিযাতি ৱা সম্বন্ধো. ‘‘উপকাৰো’’তি ইমিনা ধম্মেন ধম্মসত্তিউপকাৰকং দস্সেতি. ‘‘সম্ভৱো’’তিআদি পচ্চযস্সেৱ পৰিযাযদস্সনং. সম্ভৱতি এতস্মাতি সম্ভৱো. তথা পভৱো. হিনোতি পতিট্ঠাতি এত্থাতি হেতু. অনেকত্থত্তা ধাতুসদ্দানং হি-সদ্দো মূল-সদ্দো ৱিয পতিট্ঠত্থো ৱেদিতব্বো. হিনোতি ৱা এতেন কম্মনিদানভূতেন উদ্ধং ওজং অভিহৰন্তেন মূলেন ৱিয পাদপো তপ্পচ্চযং ফলং গচ্ছতি, ৱুদ্ধিং ৱিৰুড়্হিং আপজ্জতীতি হেতু. অত্তনো ফলং কৰোতীতি কাৰণং. পচ্চযো মতোতি পচ্চযোৱ ‘‘সম্ভৱো’’তিআদিতো মতো. অত্থতো এতে সমানা, ব্যঞ্জনমত্তংযেৱ নেসং নানত্তন্তি ৱুত্তং হোতি.
৫৪১-৫. এৱং পট্ঠানে আগতসব্বপচ্চযানং সাধাৰণৱসেন অত্থং ৱত্ৱা ইধাধিপ্পেতস্স হেতুপচ্চযস্সেৱ সৰূপং দস্সেতুং ‘‘লোভাদি পন যো ধম্মো’’তিআদি ৱুত্তং. মূলট্ঠেনাতি সম্পযুত্তানং সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনসঙ্খাতমূলট্ঠেন. ছড়েৱাতি মূলট্ঠেনূপকাৰকভাৱস্স তেসমেৱ আৱেণিকভাৱেন এতে ছড়েৱ. জাতিতোতি কুসলাকুসলাব্যাকতজাতিতো. নৱধাতি তযো কুসলহেতূ, তযো অকুসলহেতূ, তযো অব্যাকতহেতূতি নৱধা. ধম্মানং…পে… সাধকোতি যথা সালিৱীহিবীজাদীনি সালিৱীহিআদিভাৱস্স সাধকানি, মণিআদিপভাৱত্থূনঞ্চ নীলাদিৱণ্ণানি নীলাদিমণিপভায সাধকানি, এৱং হেতুপচ্চযো যথাৰহং অত্তনো সম্পযুত্তানং কুসলাদিত্তসাধকোতি কুসলাকুসলাব্যাকতধম্মানং যথাক্কমং কুসলাকুসলাব্যাকতভাৱসাধকো মূলট্ঠোতি অযমেত্থ অত্থো. একে আচৰিযাতি ৰেৱতাচৰিযং, তস্স সিস্সানুসিস্সে চ সন্ধাযাহ. অথ ৱা গৰুম্হি বহুৱচনম্পি যুজ্জতীতি ৰেৱতাচৰিযমেৱ সন্ধায ‘‘একে আচৰিযা’’তি ৱুত্তং.
এৱং সন্তেতি যদি মূলট্ঠো কুসলাদিভাৱসাধকো, এৱং সতি. যথা চিত্তং চিত্তজৰূপানং পচ্চযো হোতি, এৱং তংসম্পযুত্তধম্মাপীতি আহ ‘‘তংসমুট্ঠানৰূপিসূ’’তি, হেতুসমুট্ঠানৰূপেসূতি অত্থো. নেৱ সম্পজ্জতীতি ন সিজ্ঝতি, ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱুত্তো হেতুপচ্চযভাৱো ন সম্পজ্জতীতি ৱুত্তং হোতি. যথা কুসলাকুসলা হেতূ তংসমুট্ঠানৰূপস্স কুসলাদিভাৱায ন পৰিযত্তা, এৱং অব্যাকতোপি হেতু তংসমুট্ঠানস্স ৰূপস্স অব্যাকতভাৱায ন পৰিযত্তো. সভাৱেন হি তং অব্যাকতন্তি আহ ‘‘ন হী’’তিআদি. যদি কুসলাদিভাৱং ন সাধেন্তি, পচ্চযাপি ন হোন্তীতি ৱদেয্যাতি আহ ‘‘ন তেস’’ন্তিআদি. ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১) ৱচনতো তে অলোভাদযো তেসং ৰূপানং পচ্চযা ন ন হোন্তি, ভৱন্তেৱাতি অত্থো.
৫৪৬-৭. ন গন্তব্বোতি ন পচ্চেতব্বো. ইদং ৱুত্তং হোতি – যদি কুসলাদিহেতুযো অত্তনো ৱিয অত্তহেতুকানং ধম্মানং কুসলাদিভাৱং সাধেন্তি, কুসলাকুসলহেতুপচ্চযসম্ভূতা ৰূপধম্মাপি তে ৱিয কুসলাদযো সিযুং, হেতুযো ৱা ৰূপানং পচ্চযা ন সিযুং, ন চ পনেতং উভযম্পি অত্থি, তস্মা কুসলাদীনং কুসলাদিভাৱসাধকো মূলট্ঠোতি ন ৱিঞ্ঞাতব্বন্তি. অপিচ যদি হেতুপটিবদ্ধো কুসলাদিভাৱো, তদা অব্যাকতভাৱোপি তপ্পটিবদ্ধো সিযা, অহেতুকানং অব্যাকতভাৱো ন সিজ্ঝতি. যদি চ হেতুপটিবদ্ধো কুসলাদিভাৱো, হেতূনম্পি কুসলাদিভাৱো অপ্পটিবদ্ধো সিযা. অথ তেসম্পি সেসহেতুপটিবদ্ধো, এৱম্পি মোমূহচিত্তসম্পযুত্তস্স হেতুনো অকুসলভাৱো ন সিজ্ঝেয্য. অথ তস্স সো অঞ্ঞহেতুকো সিযা, এৱং সতি সেসহেতূনম্পি তংহেতুকোৱ সিযা. যথা চ সেসহেতূনং, এৱং অৱসেসসম্পযুত্তধম্মানম্পি তংহেতুকোৱ সিযা. অথ সিযা হেতূনং সভাৱতোৱ কুসলাদিভাৱো, সম্পযুত্তানং পন হেতুপটিবদ্ধোতি, এৱং সতি অলোভো কুসলো ৱা সিযা অব্যাকতো ৱা. যদি হি সো সভাৱতো কুসলো, তংসভাৱত্তা অব্যাকতো ন সিযা. অথ অব্যাকতো, তংসভাৱত্তা কুসলো ন সিযা অলোভসভাৱস্স অদোসত্তাভাৱো ৱিয. যস্মা পন উভযথাপি হোতি, তস্মা যথা উভযথা হোন্তেসু সদ্ধাদীসু সম্পযুত্তেসু হেতুপটিবদ্ধং কুসলাদিভাৱং পৰিযেসথ, ন সভাৱতো, এৱং হেতূসুপি কুসলাদিতা অঞ্ঞপটিবদ্ধা পৰিযেসিতব্বা, ন সভাৱতো. সা পন পৰিযেসিযমানা যোনিসোমনসিকাৰাদিপটিবদ্ধা হোতীতি হেতূসু ৱিয হেতুসম্পযুত্তধম্মেসুপি যোনিসোমনসিকাৰাদিপটিবদ্ধো কুসলাদিভাৱো, ন হেতুপটিবদ্ধোতি. তেনেৱাহ –
‘‘যোনিসো, ভিক্খৱে, মনসি কৰোতো অনুপ্পন্না চেৱ কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ কুসলা ধম্মা অভিৱড্ঢন্তী’’তিআদি (অ. নি. ১.৬৭).
সমযঞ্ঞুনাতি আভিধম্মিকমতৱেদিনা. সুপ্পতিট্ঠিতভাৱস্স সাধনেনাতি অত্তহেতুকানং ধম্মানং সম্মা পতিট্ঠিতভাৱস্স থিৰভাৱস্স সাধনেন. লদ্ধহেতুপচ্চযা হি ধম্মা ৱিৰুড়্হমূলা ৱিয পাদপা থিৰা হোন্তি সুপ্পতিট্ঠিতা, অহেতুকা তিলবীজাদিসেৱালা ৱিয ন সুপ্পতিট্ঠিতাতি.
৫৪৮. সব্বসোতি কামাৱচৰাদিসব্বভাগেন.
৫৫০-১. পটিসন্ধিক্খণে চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং অভাৱতো অত্তনা সম্পযুত্তানং, কটত্তাৰূপানমেৱ চ পচ্চযভাৱোতি আহ ‘‘অত্তনা…পে… জাতান’’ন্তি. কম্মস্স কতত্তা এৱ চ উপচিতত্তা চ ন ইস্সৰাদিহেতুনো সম্ভূতানি ৰূপানি কটত্তাৰূপানি, কম্মসমুট্ঠানৰূপানীতি অত্থো, কটত্তাৰূপানেৱ জাতানি ভূতানি নিব্বত্তানীতি কটত্তাৰূপজাতানি. তথেৱাতি যথা পটিসন্ধিযং কটত্তাৰূপানং, এৱন্তি অত্থো. চিত্তজানঞ্চাতি চ-সদ্দেন ‘‘অত্তনা সম্পযুত্তান’’ন্তি আকড্ঢতি.
৫৫৩. লোকুত্তৰৱিপাকানং পটিসন্ধিৱসেন অপ্পৱত্তনতো নত্থি কম্মসমুট্ঠানস্স পচ্চযভাৱোতি আহ ‘‘চিত্তজান’’ন্তিআদি.
৫৫৫. হেতুপচ্চযসম্ভৱোতি হেতুপচ্চযসম্ভূতধম্মো, হেতুপচ্চযতো পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং সম্ভৱাকাৰো ৱা. সঞ্জাতসুখহেতুনাতি সঞ্জাতঞাণেন, সম্পজঞ্ঞেনাতি অত্থো. ঞাণঞ্হি ‘‘সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি, সমাহিতো যথাভূতং পজানাতী’’তিআদিৱচনতো সুখং হেতু এতস্সাতি,
‘‘দিট্ঠে ধম্মে চ যো অত্থো,
যো চত্থো সম্পৰাযিকো;
অত্থাভিসমযা ধীৰো,
পণ্ডিতোতি পৱুচ্চতী’’তি. (সং. নি. ১.১২৯) –
আদিৱচনতো সুখস্স হেতূতি ৱা ‘‘সুখহেতূ’’তি ৱুচ্চতি.
৫৫৬. লোকস্স অধিপতি লোকাধিপতি, সকললোকনাযকেনাতি অত্থো. অত্তাধীনানং পতিনোতি অধিপতী. ছন্দং তু জেট্ঠকং কত্ৱাতি ‘‘ছন্দৱতো কিং নাম ন সিজ্ঝতী’’তিআদিকং পুৰিমাভিসঙ্খাৰূপনিস্সযং লভিত্ৱা উপ্পজ্জমানে চিত্তুপ্পাদে ছন্দো জেট্ঠকভূতো সম্পযুত্তধম্মে ৱসে ৱত্তমানো হুত্ৱা পৱত্ততি, সম্পযুত্তধম্মা চ তস্স ৱসে পৱত্তন্তি হীনাদিভাৱেন তদনুৱত্তনতোতি আহ ‘‘ছন্দং তু জেট্ঠকং কত্ৱা’’তিআদি. কত্ৱা ধুৰন্তি সহজাতপুব্বঙ্গমৱসেন পুব্বঙ্গমং কত্ৱা. ছন্দাধিপতি নাম সো ৱা চিত্তুপ্পাদো ছন্দাধিপতি নাম ‘‘ছন্দো অধিপতি ইমস্সা’’তি কত্ৱা. এসেৱাতি ‘‘চিত্তং ধুৰং কত্ৱা…পে… কালস্মিং চিত্তাধিপতি নামা’’তিআদিনা যথাৱুত্তোৱ নযো. সেসেসূতি চিত্তাদীসু. এত্থ চ ‘‘ছন্দং…পে… কালস্মি’’ন্তিআদিনা কালস্স নিযমিতত্তা চত্তাৰোপেতে একক্খণে অধিপতী ন হোন্তীতি দট্ঠব্বং. এৱঞ্চ কত্ৱা পট্ঠানে ‘‘ছন্দাধিপতি ছন্দসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৩) চতুন্নম্পি অধিপতীনং পচ্চযভাৱো ৱিসুং ৱিসুংযেৱ উদ্ধটো. যদি হি তে একক্খণেযেৱ অধিপতিপচ্চযা সিযুং, তদা যথা হেতুপচ্চযনিদ্দেসে ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তিআদিনা অৱিসেসেন ৱুত্তং মূলট্ঠেন উপকাৰকভাৱস্স ৱিজ্জমানেন দ্ৱিন্নং, তিণ্ণম্পি হেতূনং একক্খণে পচ্চযভাৱূপগমনতো, এৱং একক্খণেযেৱ বহূনং জেট্ঠকভাৱে সতি অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসেপি ‘‘অধিপতী অধিপতিসম্পযুত্তকান’’ন্তিআদিনা ৱত্তব্বং সিযা. যস্মা পন এৱং অৱত্ৱা ‘‘ছন্দাধিপতি ছন্দসম্পযুত্তকান’’ন্তিআদিনা চত্তাৰোৱ ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তা, তস্মা একেকধম্মোযেৱ একক্খণে অধিপতিপচ্চযো হোতীতি দট্ঠব্বং. জেট্ঠট্ঠেনাতি পমুখভাৱেন.
সোভনা মতি, সোভনং ৱা মতং এতেসং অত্থীতি সুমতিনো, সম্মাদিট্ঠিকাতি অত্থো, তেসং মতিং ৱিবোধেতি পবোধেতীতি সুমতিমতিৱিবোধনং. কুচ্ছিতা মতি, কুচ্ছিতং ৱা মতং এতেসন্তি কুমতিনো, মিচ্ছাদিট্ঠিকা, তেসং মতিভূতা মতিভাৱেন পৰিকপ্পিতত্তাতি কুমতিমতি, মিচ্ছাদিট্ঠি, সাযেৱ ইন্ধনসদিসতায ইন্ধনং তস্স পাৱকং অগ্গি ৱিযাতি কুমতি…পে… পাৱকং. অতিমধুৰন্তি নিপুণগম্ভীৰেন অত্থৰসেন চেৱ সুৱিমলসখিলেন ব্যঞ্জনৰসেন চ মধুৰং. অৱেদীতি ওগাহেত্ৱা জানাতি. যো যোতি থেৰনৱমজ্ঝিমেসু যো কোচি. জিনৱচনং সকলং অৱেদীতি তেপিটকস্সপি সকলজিনৱচনস্স গহণসমত্থতাপটিলাভেন তং অৱগচ্ছতি.
ইতি অভিধম্মত্থৱিকাসিনিযা নাম
অভিধম্মাৱতাৰসংৱণ্ণনায
পকিণ্ণকনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.