৭. সত্তমো পৰিচ্ছেদো
ৱিপাকচিত্তপ্পৱত্তিনিদ্দেসৱণ্ণনা
৩৭৬. অনন্তঞাণেনাতি অনন্তাৰম্মণে পৱত্তঞাণেন. নিৰঙ্গণেনাতি এত্থ ৰাগাদযো অকুসলা অঙ্গন্তি এতেহি তংসমঙ্গিনো পুগ্গলা নিহীনভাৱং গচ্ছন্তীতি অঙ্গণাতি ৱুচ্চন্তি. যথাহ –
‘‘ৰাগো অঙ্গণং, দোসো অঙ্গণং, মোহো অঙ্গণং, পাপকানং খো, আৱুসো, অকুসলানং ইচ্ছাৱচৰানং অধিৱচনং যদিদং অঙ্গণ’’ন্তি চ আদি (ৱিভ. ৯২৪).
অত্তনো সন্তানে সীলাদিগুণে এসী গৱেসীতি গুণেসী, তেন গুণেসিনা. কৰুণাযং নিযুত্তো, সা অস্স অত্থীতি ৱা কাৰুণিকো, তেন কাৰুণিকেন. এত্থ চ ‘‘অনন্তঞাণেনা’’তি ইমিনা ভগৱতো সব্বঞ্ঞুভাৱমাহ, ‘‘নিৰঙ্গণেনা’’তি খীণাসৱভাৱং, ‘‘গুণেসিনা’’তি পুব্বচৰিযং, ‘‘কাৰুণিকেনা’’তি মহাকৰুণাসমঙ্গিভাৱং. এত্তকেন পন থোমনেন ভগৱতো ৱিপাকদেসনায নিয্যানিকাদিভাৱং দীপেতি. অসব্বঞ্ঞুনা হি দেসিতং অনিয্যানিকং হোতি, অখীণাসৱেন দেসিতং ন পাকটং, অপুঞ্ঞৱতা দেসিতং নপ্পতিট্ঠাতি, অকাৰুণিকেন ৱুত্তং সুখদাযকং ন হোতি. ভগৱতো পন সব্বঞ্ঞুভাৱতো তেন দেসিতং নিয্যানিকং, খীণাসৱত্তা পাকটং, পুঞ্ঞৱন্ততায পতিট্ঠাতি, মহাকৰুণাসমঙ্গিতায সুখদাযকন্তি. চিত্তপ্পভৱন্তি ৱিপাকচিত্তানং উপ্পত্তিং.
৩৭৭-৮৬. ইদানি ৱিপাককথায মাতিকাৱসেন অট্ঠকথায ঠপিতে দসপ্পকাৰে দস্সেতুং ‘‘একূনতিংস কম্মানী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যথাৰদ্ধায ৱিপাককথায মূলকাৰণভাৱতো ‘‘একূনতিংস কম্মানী’’তি পঠমং কম্মৱৱত্থানং কতং. কম্মে পন কথিতে ৱিপাককথায অধিট্ঠানভূতা ৱিপাকাপি কথেতব্বাতি ‘‘পাকা দ্ৱত্তিংস দস্সিতা’’তি দুতিযং ৱিপাকৱৱত্থানং কতং. কম্মৱিপাকানঞ্চ অদ্ৱাৰেসু অদিস্সনতো ‘‘তীসু…পে… দিস্সৰে’’তি ততিযং কম্মদ্ৱাৰৱিপাকদ্ৱাৰা ৱুত্তা. কম্মৱিপাকানং ৱচনপ্পসঙ্গেযেৱ একস্সেৱ কম্মস্স তং তং পচ্চযমাগম্ম অনেকফলনিপ্ফাদনং দস্সেতুং ‘‘কুসলং…পে… ৱিৱিধং ফল’’ন্তি চতুত্থং কামাৱচৰকুসলস্স পৱত্তিপটিসন্ধীসু নানাফলনিপ্ফাদনং ৱুত্তং. এৱং ৱুত্তে পন পৱত্তিপটিসন্ধীনং লব্ভমানৱিপাকৱসেন ৱুত্তভাৱং অজানন্তা –
‘‘তস্সেৱ কম্মস্স ৱিপাকাৱসেসেনা’’তি;
‘‘একং পুপ্ফং চজিত্ৱান, অসীতিকপ্পকোটিযো;
দুগ্গতিং নাভিজানামী’’তি. চ –
এৱমাদিৱচনস্স ব্যঞ্জনচ্ছাযায অত্থং গহেত্ৱা দিন্নপটিসন্ধিকাযপি চেতনায পুন পটিসন্ধিদানং মঞ্ঞেয্যুন্তি ‘‘একায…পে… পকাসিতা’’তি পঞ্চমং একেন কম্মেন একিস্সাযেৱ পটিসন্ধিযা নিব্বত্তনং ৱুত্তং. একস্মিং ভৱে নানাকম্মস্স ৱিপাকপ্পৱত্তিং সুণন্তা ‘‘দিস্ৱা কুমাৰং সতপুঞ্ঞলক্খণ’’ন্তিআদিৱচনস্স অত্থং অজানন্তা ‘‘নানাকম্মেন একাৱ পটিসন্ধি হোতী’’তি চিন্তেয্যুন্তি ‘‘নানা…পে… পটিসন্ধিযো’’তি ছট্ঠং নানাকম্মস্স নানাপটিসন্ধিদানং ৱুত্তং. তথা ৱিপচ্চন্তস্স চ একস্স কম্মস্স সোড়স ৱিপাকানি দ্ৱাদসমগ্গো অহেতুকট্ঠকম্পীতি অযং ৱিপাকৱিভাগো হেতুভেদৱসেন হোতীতি দস্সনত্থং ‘‘তিহেতুকং…পে… ন চ হোতি তিহেতুকা’’তি সত্তমং অট্ঠকথায আগতহেতুকিত্তনং দস্সিতং. তং পন হেতুকিত্তনং একেকস্স কম্মস্স ৱিপাকৱিভাগদস্সনত্থন্তি. ইদানি তিপিটকচূড়নাগত্থেৰস্স, মোৰৱাপিৱাসিমহাদত্তত্থেৰস্স, তিপিটকমহাধম্মৰক্খিতত্থেৰস্সাতি তিণ্ণং থেৰানং ৱাদেসু ‘‘একায চেতনায দ্ৱাদস ৱিপাকানি এত্থেৱ দসকমগ্গো অহেতুকট্ঠকম্পী’’তি আগতস্স দুতিযত্থেৰৱাদস্স, ‘‘একায চেতনায দস ৱিপাকানি এত্থেৱ অহেতুকট্ঠকম্পী’’তি আগতস্স ততিযত্থেৰস্স ৱাদস্স চ ন সম্মাপতিট্ঠিতত্তা সুপ্পতিট্ঠিতস্স পঠমত্থেৰৱাদস্স ৱসেন দস্সেতুং ৱিপাকেসু অসঙ্খাৰসসঙ্খাৰৱিধানং পচ্চযবলেন হোতি, নো কম্মবলেনাতি দীপনত্থং অট্ঠমং, ‘‘অসঙ্খাৰসসঙ্খাৰ’’ন্তিআদিনা কম্মেন সহ অসমানম্পি কত্ৱা সঙ্খাৰভেদো ৱুত্তো. কম্মস্স সোমনস্সুপেক্খাসহগতভাৱেপি আৰম্মণৱসেনেৱ ৱিপাকৱেদনায পৰিৱত্তনং দস্সেতুং ‘‘আৰম্মণেন…পে… পৰিৱত্তন’’ন্তি নৱমং আৰম্মণেন ৱেদনাপৰিৱত্তনং ৱুত্তং. কম্মৱসেন চেৱ আৰম্মণৱসেন চ অনিযতস্স তদাৰম্মণস্স জৱনৱসেন নিযমদস্সনত্থং ‘‘তদাৰম্মণ…পে… নিযামিত’’ন্তি দসমং জৱনেন তদাৰম্মণনিযমো ৱুত্তোতি.
একূনতিংস কম্মানীতি কুসলাকুসলৱসেন ৱীসতি পৰিত্তানি, নৱ মহগ্গতানীতি একূনতিংস কম্মানি. যস্মা পনেসা ৱট্টৱসেন ৱিপাককথা, তস্মা লোকুত্তৰকুসলং ৱজ্জেত্ৱা একূনতিংসেৱ কম্মানি ৱুত্তানি. এৱং ‘‘পাকা দ্ৱত্তিংসা’’তি এত্থাপি তেৱীসতি পৰিত্তা, নৱ মহগ্গতাতি পাকা দ্ৱত্তিংস. তীসু দ্ৱাৰেসূতি কাযৱচীমনোদ্ৱাৰৱসেন তীসু কম্মদ্ৱাৰেসু. কম্মদ্ৱাৰৱৱত্থানং হেট্ঠা সঙ্খেপতো দস্সিতমেৱ. ৱিত্থাৰতো পনেতং অট্ঠসালিনিযা ধম্মসঙ্গহট্ঠকথায (ধ. স. অট্ঠ. ১ কাযকম্মদ্ৱাৰ), তংসংৱণ্ণনাদিতো চ গহেতব্বং. কামং কম্মানিপি ছসু দ্ৱাৰেসু পৱত্তন্তি, পঞ্চদ্ৱাৰপ্পৱত্তানি পন অৱিপাকানি, মনোদ্ৱাৰদ্ৱাৰত্তযৱসেন ভিন্নানং ৱিপাকদাযকানমেৱ সঙ্গণ্হনত্থং ‘‘তীসু দ্ৱাৰেসূ’’তি ৱুত্তং. ছসূতি চক্খুদ্ৱাৰাদীনি পঞ্চ, মনোদ্ৱাৰঞ্চাতি ছসু ৱিপাকদ্ৱাৰেসু.
তং তং পচ্চযমাগম্মাতি কালসম্পদাদিকং তং তং পচ্চযমাগম্ম. তেনাহু পোৰাণা –
‘‘কালোপধিপ্পযোগানং, গতিযা চ যথাৰহং;
সম্পত্তিঞ্চ ৱিপত্তিঞ্চ, কম্মমাগম্ম পচ্চতী’’তি.
অথ ৱা তং তং পচ্চযন্তি সোমনস্সাদিহেতুভূতং তং তং সহকাৰিপচ্চযং. ৱিৱিধং ফলন্তি সোমনস্সুপেক্খাসহগতসহেতুকাহেতুকঅসঙ্খাৰসসঙ্খাৰৱসেন নানপ্পকাৰফলং. একায চেতনাযাতি উপপজ্জৱেদনীযভূতায, অপৰাপৰিযৱেদনীযভূতায ৱা একায চেতনায. দিট্ঠধম্মৱেদনীযভূতা পন পৱত্তিৱিপাকমেৱ নিব্বত্তেতি, নো পটিসন্ধিং.
কিঞ্চাপি ‘‘তিহেতুক’’ন্তি অৱিসেসেন ৱুত্তং, উক্কট্ঠমেৱ পন তিহেতুককম্মং তিহেতুকৱিপাকং দেতি, তথা দুহেতুকম্পি উক্কট্ঠমেৱ দুহেতুকৱিপাকং দেতি. ওমকং পন তিহেতুককম্মং দুহেতুকুক্কট্ঠসদিসং, দুহেতুকাহেতুকমেৱ ৱিপাকং দেতি. তথা দুহেতুকম্পি অহেতুকমেৱ ৱিপাকং দেতীতি. উক্কট্ঠোমকৱিভাগো চ পনেস কুসলাকুসলপৰিৱাৰলাভতো, আসেৱনৱিপ্পটিসাৰপ্পৱত্তিযা ৱা দট্ঠব্বো. যঞ্হি কম্মং অত্তনো পৱত্তিকালে পুৰিমপচ্ছাভাগপ্পৱত্তেহি কুসলধম্মেহি পৰিৱাৰিতং, পচ্ছা ৱা আসেৱনলাভেন সমুদাচিণ্ণং, তং উক্কট্ঠং. যং পন কৰণকালে অকুসলধম্মেহি পৰিৱাৰিতং, পচ্ছা ৱা ‘‘দুক্কটং মযা’’তি ৱিপ্পটিসাৰুপ্পাদনেন পৰিভাৱিতং, তং ওমকং নাম হোতি.
অথেত্থ যথাৱুত্তৱিধানং কিং পটিসন্ধিপৱত্তীনং অৱিসেসেন, উদাহু পৱত্তিৱসেনেৱাতি চে? পৱত্তিৱসেনেৱ, পটিসন্ধিযং পন অযং ৱিসেসোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তিহেতুকেনা’’তিআদি. এত্থাপি তিহেতুকুক্কট্ঠকম্মেনেৱ তিহেতুকপটিসন্ধি হোতি, ওমকেন পন দুহেতুকুক্কট্ঠেন চ দুহেতুকা পটিসন্ধি, দুহেতুকোমকেন পন অহেতুকাৱাতি অযং ৱিসেসো ৱেদিতব্বো. যস্মা পনেত্থ ঞাণং জচ্চন্ধাদিৱিপত্তিনিমিত্তস্স মোহস্স, সব্বাকুসলস্স ৱা পটিপক্খং, তস্মা তংসম্পযুত্তং কম্মং জচ্চন্ধাদিৱিপত্তিপচ্চযং ন হোতীতি তিহেতুকং অতিদুব্বলম্পি সমানং দুহেতুকপটিসন্ধিমেৱ আকড্ঢতি, নাহেতুকন্তি আহ ‘‘ন চ হোতি অহেতুকা’’তি. যস্মা পটিসম্ভিদামগ্গে সুগতিযং জচ্চন্ধবধিৰাদিৱিপত্তিযা অহেতুকূপপত্তিং ৱজ্জেত্ৱা গতিসম্পত্তিযা অহেতুকূপপত্তিং দস্সেন্তেন ধম্মসেনাপতিনা –
‘‘গতিসম্পত্তিযা ঞাণসম্পযুত্তে অট্ঠন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতি, গতিসম্পত্তিযা ঞাণসম্পযুত্তে কতমেসং অট্ঠন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতি? কুসলস্স কম্মস্স জৱনক্খণে তযো হেতূ কুসলা তস্মিং খণে জাতচেতনায সহজাতপচ্চযা হোন্তি, তেন ৱুচ্চতি কুসলমূলপচ্চযাপি সঙ্খাৰা. নিকন্তিক্খণে দ্ৱে হেতূ অকুসলা তস্মিং খণে জাতচেতনায সহজাতপচ্চযা হোন্তি, তেন ৱুচ্চতি অকুসলমূলপচ্চযাপি সঙ্খাৰা. পটিসন্ধিক্খণে তযো হেতূ অব্যাকতা তস্মিং খণে জাতচেতনায সহজাতপচ্চযা হোন্তি, তেন ৱুচ্চতি নামৰূপপচ্চযাপি ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণপচ্চযাপি নামৰূপ’’ন্তি (পটি. ম. ১.২৩১-২৩২) –
এৱং জৱনক্খণে তিণ্ণং হেতূনং পচ্চযা ঞাণসম্পযুত্তৱিপাকুপ্পত্তি ৱুত্তা, ন পন ‘‘জৱনক্খণে দ্ৱিন্নং হেতূনং পচ্চযা’’তি, তস্মা তিহেতুককম্মেনেৱ তিহেতুকপটিসন্ধি হোতি, ন দুহেতুকেনাতি আহ ‘‘দুহেতুকেন…পে… ন চ হোতি তিহেতুকা’’তি. যদি হি দুহেতুককম্মেন তিহেতুকপটিসন্ধি সিযা, যথা ‘‘অট্ঠন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতী’’তি ৱত্ৱা তস্স ৱিভঙ্গো কতো, এৱং ‘‘গতিসম্পত্তিযা ঞাণসম্পযুত্তে সত্তন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতি. গতিসম্পত্তিযা ঞাণসম্পযুত্তে কতমেসং সত্তন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতি? কুসলস্স কম্মস্স জৱনক্খণে দ্ৱে হেতূ কুসলা তস্মিং খণে…পে… সঙ্খাৰা, নিকন্তিক্খণে দ্ৱে হেতূ অকুসলা তস্মিং খণে…পে… সঙ্খাৰা, পটিসন্ধিক্খণে তযো হেতূ অব্যাকতা তস্মিং খণে…পে… নামৰূপ’’ন্তি সত্তন্নং হেতূনং পচ্চযা ঞাণসম্পযুত্তূপপত্তিং ৱত্ৱা তস্স ৱিভঙ্গো কাতব্বো সিযা, ন চ পনেৱং অত্থি, তস্মা ৱিঞ্ঞাযতি ‘‘দুহেতুককম্মেন তিহেতুকপটিসন্ধি ন হোতী’’তি.
যদি এৱং –
‘‘গতিসম্পত্তিযা ঞাণৱিপ্পযুত্তে ছন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতি. গতিসম্পত্তিযা ঞাণৱিপ্পযুত্তে কতমেসং…পে… হোতি? কুসলস্স কম্মস্স জৱনক্খণে দ্ৱে হেতূ কুসলা তস্মিং খণে…পে… সঙ্খাৰা. নিকন্তিক্খণে দ্ৱে হেতূ অকুসলা তস্মিং খণে…পে… সঙ্খাৰা. পটিসন্ধিক্খণে দ্ৱে হেতূ অব্যাকতা তস্মিং খণে…পে… নামৰূপ’’ন্তি –
এৱং দুহেতুককম্মেন দুহেতুকূপপত্তিং উদ্ধৰিত্ৱা ‘‘গতিসম্পত্তিযা ঞাণৱিপ্পযুত্তে সত্তন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতি. গতিসম্পত্তিযা ঞাণৱিপ্পযুত্তে কতমেসং সত্তন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতি? কুসলস্স কম্মস্স জৱনক্খণে তযো হেতূ কুসলা তস্মিং খণে…পে… সঙ্খাৰা. নিকন্তিক্খণে দ্ৱে হেতূ অকুসলা তস্মিং খণে…পে… সঙ্খাৰা. পটিসন্ধিক্খণে দ্ৱে হেতূ অব্যাকতা তস্মিং খণে…পে… নামৰূপ’’ন্তি এৱং তিহেতুককম্মেন দুহেতুকপটিসন্ধিযাপি অনুদ্ধটত্তা সাপি ন হোতীতি চে? নো ন হোতি, দুহেতুকোমককম্মেন অহেতুকপটিসন্ধিযা ৱিয তিহেতুকোমকেন দুহেতুকপটিসন্ধিযাৱ দাতব্বত্তা, কম্মসৰিক্খকৱিপাকদস্সনত্থং পন মহাথেৰেন পাঠো সাৱসেসো কতো.
যদি এৱং পুৰিমৱুত্তেহি ইদং সমানং কম্মসৰিক্খকতাভাৱতোতি দুহেতুককম্মেন তিহেতুকপটিসন্ধি ন উদ্ধটা, ন পন অলব্ভনতোতি? তং ন, অকুসলকম্মস্স অলোভসম্পযোগাভাৱতো, অলোভফলুপ্পাদনে ৱিয ঞাণৱিপ্পযুত্তস্স ঞাণফলুপ্পাদনে অসমত্থভাৱতো. পঞ্ঞাবলসম্পযোগতো হি তংঞাণফলুপ্পাদনে সমত্থং হোতি.
এত্থাহ – কিং পনেতং কম্মমেৱ পটিসন্ধিং দেন্তং অত্তনা সদিসৱেদনমেৱ দেতি, উদাহু ৱিসদিসৱেদনম্পীতি? দুহেতুকোমকমেৱ ৱিসদিসৱেদনং দেতি, ইতৰং পন সদিসৱেদনমেৱ. তথা হি পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমট্ঠকথায মহাকম্মৱিভঙ্গসুত্তে সুখৱেদনীযাদিকম্মৱণ্ণনায –
‘‘কামাৱচৰকুসলতো সোমনস্সসহগতচিত্তসম্পযুত্তা চতস্সো চেতনা, ৰূপাৱচৰকুসলতো চতুক্কজ্ঝানচেতনাতি এৱং পটিসন্ধিপৱত্তেসু সুখৱেদনায জননতো সুখৱেদনীযং কম্মং নাম. কামাৱচৰঞ্চেত্থ পটিসন্ধিযংযেৱ একন্তেন সুখং জনেতি, পৱত্তে পন ইট্ঠমজ্ঝত্তাৰম্মণে অদুক্খমসুখম্পি.
‘‘অকুসলচেতনা পৱত্তে কাযদ্ৱাৰপ্পৱত্তদুক্খস্স জননতো দুক্খৱেদনীযং কম্মং নাম.
‘‘কামাৱচৰকুসলতো পন উপেক্খাসহগতচিত্তসম্পযুত্তা চতস্সো চেতনা, ৰূপাৱচৰকুসলতো চতুত্থজ্ঝানচেতনাতি এৱং পটিসন্ধিপৱত্তেসু ততিযৱেদনায জননতো অদুক্খমসুখৱেদনীযং কম্মং নাম. এত্থ চ ‘‘কামাৱচৰং পটিসন্ধিযংযেৱ একন্তেন অদুক্খমসুখং জনেতি, পৱত্তে ইট্ঠাৰম্মণে সুখম্পী’’তি (ম. নি. অট্ঠ. ৩.৩০০) –
ৱুত্তং. ননু চ ‘‘আৰম্মণেন হোতেৱ, ৱেদনাপৰিৱত্তন’’ন্তি ৱচনতো আৰম্মণৱসেন ৱেদনানিযমো হোতি, ন চ সোমনস্সসহগতকম্মেন পটিসন্ধিং গণ্হন্তস্স ইট্ঠাৰম্মণমেৱ কম্মনিমিত্তাদিকমাপাথমাগচ্ছতীতি নিযমো অত্থি, উপেক্খাসহগতকম্মেন ৱা ইট্ঠমজ্ঝত্তাৰম্মণন্তি ন সক্কা ৱত্তুং, তস্মা কথং কম্মৱসেনেৱ ৱেদনানিযমোতি? ৱুচ্চতে – ইট্ঠাদিআৰম্মণম্পি আপাথমাগচ্ছন্তং কম্মবলেনেৱ আগচ্ছতীতি সোমনস্সসহগতকম্মেন পটিসন্ধিগ্গহণকালে তস্স বলেন ইট্ঠাৰম্মণমাপাথমাগচ্ছতি, উপেক্খাসহগতকম্মেন ইট্ঠমজ্ঝত্তাৰম্মণন্তি ন ন সক্কা ৱত্তুং, তস্মা কম্মৱসেন পটিসন্ধিযা আৰম্মণনিযমো, আৰম্মণৱসেন ৱেদনানিযমোতি. অপিচ ‘‘আৰম্মণেন হোতেৱ, ৱেদনাপৰিৱত্তন’’ন্তি ইদং তদাৰম্মণং সন্ধায ৱুত্তন্তি ন তেন পটিসন্ধিযা কম্মসৰিক্খকৱেদনাভাৱো পটিক্খিপিতুং সক্কা, দুহেতুকোমকং পন সোমনস্সসহগতম্পি অত্তনো নিহীনতায দুহেতুকফলুপ্পাদনে অসমত্থত্তা, অহেতুকায চ অত্তনা সদিসৱেদনায পটিসন্ধিযা অসম্ভৱতো উপেক্খাসহগতপটিসন্ধিযা অনুৰূপতো ইট্ঠমজ্ঝত্তাৰম্মণমুপট্ঠপেত্ৱা তদাৰম্মণং উপেক্খাসহগতমেৱ পটিসন্ধিং দেতি.
ননু চ ‘‘পচ্ছিমভৱিকমহাবোধিসত্তানং মেত্তাপুব্বভাগং সোমনস্সকম্মং পটিসন্ধিং দেতী’’তি অট্ঠকথাসু ৱুত্তং, মহাসিৱত্থেৰো চ উপেক্খাসহগতঞাণসম্পযুত্তঅসঙ্খাৰিকৱিপাকচিত্তেন পটিসন্ধিং ইচ্ছতি. ৱুত্তঞ্হি তেন ‘‘সোমনস্সসহগততো উপেক্খাসহগতং বলৱতৰং, তেন পটিসন্ধিং গণ্হন্তি, তেন গহিতপটিসন্ধিকা হি মহজ্ঝাসযা হোন্তি তিপিটকচূড়নাগত্থেৰো ৱিযা’’তি, তস্মা সোমনস্সসহগতকুসলতো উপেক্খাসহগতপটিসন্ধিপি লব্ভতি যথা চ, এৱং তথা উপেক্খাসহগততো সোমনস্সসহগতাপীতি কথং কম্মসদিসৱেদনা পটিসন্ধীতি? এত্থাপি চ কম্মম্পি উপেক্খাসহগতমেৱাতি থেৰস্স অধিপ্পাযো সিযাতি সক্কা ৱত্তুং. অপিচাযং ৱাদো মহাঅট্ঠকথাযং পটিক্খিত্তোৱ. তথা হি ৱুত্তং সঙ্গহকাৰেহি ‘‘অট্ঠকথাযং পন অযং থেৰস্স মনোৰথো, নত্থি এত’’ন্তি পটিক্খিপিত্ৱা সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তানং হিতূপচাৰো বলৱা হোতি, তস্মা মেত্তাপুব্বভাগকামাৱচৰকুসলৱিপাকসোমনস্সসহগততিহেতুকঅসঙ্খাৰিকচিত্তেন পটিসন্ধিং গণ্হন্তীতি ৱুত্তন্তি, তস্মা পটিক্খিত্তৱাদং গহেত্ৱা ন সক্কা অট্ঠকথাৱচনং চালেতুন্তি সম্পটিচ্ছিতব্বমেৱেতং কম্মসদিসৱেদনা পটিসন্ধীতি. অসম্পটিচ্ছন্তেহি ৱা অট্ঠকথায অধিপ্পাযো সাধুকং কথেতব্বোতি.
অসঙ্খাৰন্তি অসঙ্খাৰিককম্মং. অসঙ্খাৰং সসঙ্খাৰম্পি ফলং দেতীতি সম্বন্ধো.
আৰম্মণেনাতি ইট্ঠাদিআৰম্মণেন. ৱেদনাপৰিৱত্তনন্তি তস্স তস্স আৰম্মণস্স অনুৰূপতো সোমনস্সাদিৱেদনায পৰিৱত্তনং, কুসলৱিপাকসন্তীৰণতদাৰম্মণানি সন্ধায চেতং ৱুত্তং. তানি হি ইট্ঠাৰম্মণে সোমনস্সসহগতানি, ইট্ঠমজ্ঝত্তে উপেক্খাসহগতানি. অকুসলৱিপাকং পন সন্তীৰণতদাৰম্মণং অনিট্ঠে, অনিট্ঠমজ্ঝত্তে চ আৰম্মণে উপেক্খাসহগতমেৱ. ন হি তস্স আৰম্মণৱসেন ৱেদনাভেদো অত্থি, হেট্ঠা ৱুত্তনযেন দ্ৱীসুপি উপেক্খাসহগতমেৱ. দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণসম্পটিচ্ছনেসু চ ঠপেত্ৱা কাযৱিঞ্ঞাণদ্ৱযং সেসানি ইট্ঠাদীসু সব্বত্থ হেট্ঠা ৱুত্তকাৰণৱসেনেৱ উপেক্খাসহগতানি, তথা কাযৱিঞ্ঞাণং ইট্ঠাদীসু সুখসহগতং, অনিট্ঠাদীসু দুক্খসহগতন্তি. জৱনেন নিযমিতং অট্ঠকথাযন্তি অধিপ্পাযো. হেতুনিযমনমেৱ চেত্থ জৱনৱসেন হোতি ৱেদনাভেদস্স আৰম্মণেনেৱ, সঙ্খাৰভেদস্স চ পচ্চযৱসেনেৱ নিযমিতত্তা. এত্থ চ অকুসলৱিপাকানং ৱিভাগাভাৱতো কুসলৱিপাকতদাৰম্মণানমেৱ আৰম্মণজৱনপচ্চযৱসেন নিযমনং হোতি. তং পন সৰূপতো এৱং ৱেদিতব্বং – তিহেতুকুক্কট্ঠকম্মেন হি তদাৰম্মণং পৱত্তমানং কম্মৱসেন নিযমাভাৱতো সব্বেসুপি কুসলৱিপাকতদাৰম্মণেসু সম্পত্তেসু আৰম্মণজৱনপচ্চযৱসেন, আৰম্মণজৱনৱসেনেৱ ৱা নিযতং একমেৱ উপ্পজ্জতি. কথং? তদাৰম্মণেসু হি আৰম্মণৱসেন ৱেদনানিযমো হোতি, জৱনৱসেন হেতুনিযমো, পচ্চযৱসেন সঙ্খাৰনিযমো. অহেতুকেসু পন সঙ্খাৰভেদাভাৱতো পচ্চযৱসেন নিযমনং নত্থি. তত্থ আৰম্মণেন ৱেদনানিযমনং হেট্ঠা ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং. জৱনৱসেন হেতুনিযমনে পন কম্মসৰিক্খকহেতুৱসেন তিহেতুকানি দুহেতুকানি অহেতুকানীতি তীণি জৱনানি ৱেদিতব্বানি. তত্থ কম্মসৰিক্খকহেতুৱসেন তিহেতুকজৱনানি নাম কামাৱচৰকুসলকিৰিযাসু ঞাণসম্পযুত্তজৱনানি, দুহেতুকজৱনানি নাম ঞাণৱিপ্পযুত্তজৱনানি, অহেতুকানি নাম অকুসলজৱনানি চেৱ কিৰিযাহেতুকজৱনঞ্চ. অকুসলজৱনানিপি হি কুসলকম্মসৰিক্খকহেতুৱসেন অহেতুকানি কুসলহেতূনং তেসু অভাৱতো.
তত্থ কম্মস্স জৱনসদিসতদাৰম্মণাভিনিপ্ফাদনসামত্থিযে সতি তিহেতুকজৱনে জৱিতে তিহেতুকতদাৰম্মণং হোতি, দুহেতুকজৱনে জৱিতে দুহেতুকতদাৰম্মণং, অহেতুকজৱনে জৱিতে অহেতুকতদাৰম্মণং হোতীতি. এৱং জৱনৱসেন হেতুনিযমনং দট্ঠব্বং. কথং পচ্চযৱসেন সঙ্খাৰনিযমোতি? কালসম্পদাদীনং, উতুসম্পদাদীনঞ্চ পচ্চযানং বলৱভাৱে সতি অসঙ্খাৰিকতদাৰম্মণং হোতি, দুব্বলভাৱে সসঙ্খাৰিকং. অহেতুকতদাৰম্মণস্স পন পচ্চযৱসেন নিযমো নত্থি, তস্মা যদি ইট্ঠাৰম্মণং হোতি, তদা উপেক্খাসহগতং তদাৰম্মণং পটিবাহিত্ৱা সোমনস্সসহগততদাৰম্মণমেৱ হোতি. সোমনস্সসহগততদাৰম্মণেসুপি অনিযমেন আৰম্মণৱসেন সব্বেসু সম্পত্তেসু জৱনস্স তিহেতুকভাৱে দুহেতুকাহেতুকে পটিবাহিত্ৱা তিহেতুকমেৱ তদাৰম্মণং হোতি. তিহেতুকতদাৰম্মণেসুপি অনিযমেন জৱনৱসেন সব্বেসু সম্পত্তেসু পচ্চযস্স বলৱভাৱে সতি সসঙ্খাৰিকতদাৰম্মণং পটিবাহিত্ৱা অসঙ্খাৰিকমেৱ তদাৰম্মণং হোতি. এতেনেৱ নযেন সেসং তদাৰম্মণম্পি তংতংজৱনানুৰূপতো নিযমনং দট্ঠব্বং.
অহেতুকতদাৰম্মণং পন পচ্চযং অনপেক্খিত্ৱা আৰম্মণৱসেন চেৱ জৱনৱসেন চ নিযমনং হোতি. ইদমেত্থ যেভুয্যপ্পৱত্তিৱসেন নিযমনং. কদাচি পন আৰম্মণৱসেন, পচ্চযৱসেন, পৰিচিতৱসেন চ তদাৰম্মণনিযমো হোতি. তত্থ আৰম্মণৱসেন চেৱ পচ্চযৱসেন চ নিযমনং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ. পৰিচিতৱসেন পন নিযমনে যেভুয্যেন তিহেতুককুসলপ্পৱত্তিযা তেসু পৰিচিতস্স কদাচি দুহেতুকে, অহেতুকে ৱা জৱনে জৱিতে পৰিচযৱসেন তিহেতুকতদাৰম্মণমেৱ হোতি. যেভুয্যেন চ দুহেতুকজৱনপ্পৱত্তিযা তত্থ পৰিচিতস্স কদাচি তিহেতুকে, অহেতুকে ৱা জৱনে জৱিতে পৰিচযৱসেন দুহেতুকতদাৰম্মণমেৱ হোতি. তথেৱ অকুসলেসু পৰিচিতস্স কদাচি তিহেতুকদুহেতুকেসুপি জৱনেসু জৱিতেসু পৰিচযৱসেন অহেতুকতদাৰম্মণমেৱ হোতীতি. এৱঞ্চ কত্ৱা পট্ঠানে –
‘‘কুসলাকুসলে নিৰুদ্ধে সহেতুকো ৱিপাকো তদাৰম্মণতা উপ্পজ্জতি, সহেতুকে খন্ধে অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৱিপস্সতি, কুসলাকুসলে নিৰুদ্ধে অহেতুকো ৱিপাকো তদাৰম্মণতা উপ্পজ্জতী’’তি –
অৱিসেসেন অকুসলজৱনানন্তৰম্পি সহেতুকতদাৰম্মণং, তিহেতুকজৱনানন্তৰঞ্চ অহেতুকতদাৰম্মণং ৱুত্তং. তিহেতুকোমকেন, পন দুহেতুকুক্কট্ঠেন চ কম্মেন তদাৰম্মণপ্পৱত্তিযং কম্মস্স তিহেতুকৱিপাকদানে অসমত্থতায তিহেতুকজৱনেপি জৱিতে দুহেতুকতদাৰম্মণমেৱ হোতি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ. দুহেতুকোমকেন পন কম্মেন তদাৰম্মণপ্পৱত্তিযং কম্মস্স সহেতুকতদাৰম্মণনিব্বত্তনে অসমত্থতায সহেতুকজৱনেপি জৱিতে অহেতুকতদাৰম্মণমেৱ হোতি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
৩৮৭-৯১. তুল্যেন পাকচিত্তেনাতি সোমনস্সসহগতঞাণসম্পযুত্তঅসঙ্খাৰিকেন মহাৱিপাকচিত্তেন. বলৱাৰম্মণেতি অতিমহন্তাৰম্মণে. চতুব্বিধঞ্হি আৰম্মণং অতিমহন্তং মহন্তং পৰিত্তং অতিপৰিত্তন্তি. ৱুত্তঞ্চ –
‘‘তথা হি ৱিসযং আহু, চতুধা এত্থ পণ্ডিতা;
মহন্তাতিমহন্ততো, পৰিত্তাতিপৰিত্ততো’’তি.
অতিমহন্তাদিভাৱো চস্স আপাথগতকালে উপ্পজ্জনকচিত্তক্খণৱসেন ৱেদিতব্বো. তথা হি আপাথগতক্খণতো পট্ঠায যাৱ সোড়সচিত্তক্খণা, তাৱ ৱিজ্জমানাযুকআৰম্মণং অতিমহন্তং নাম. পন্নৰসচুদ্দসচিত্তক্খণাযুকং মহন্তং নাম. তেৰসচিত্তক্খণতো পট্ঠায অট্ঠচিত্তক্খণাযুকং পৰিত্তং নাম. ততো পৰং অতিপৰিত্তং নাম. তত্থ অতিমহন্তাৰম্মণে তদাৰম্মণপৰিযোসানানি ৱীথিচিত্তানি উপ্পজ্জন্তি. মহন্তে জৱনপৰিযোসানানি, নত্থি তদাৰম্মণুপ্পাদো. পৰিত্তে জৱনম্পি ন উপ্পজ্জতি, সন্তীৰণানন্তৰং ৱোট্ঠব্বনমেৱ দ্ৱত্তিক্খত্তুং পৱত্ততি. অতিপৰিত্তে ভৱঙ্গচলনমত্তমেৱ. কথং? অতিমহন্তে হি আৰম্মণে পঞ্চদ্ৱাৰেসু যথানুৰূপং অঞ্ঞতৰস্মিং দ্ৱাৰে আপাথগতে পসাদঘট্টনানুভাৱেন হদযৱত্থুসন্নিস্সিতা ভৱঙ্গসন্ততি ৱোচ্ছিজ্জতি, ৱোচ্ছিজ্জমানা চ সহসা ন ওচ্ছিজ্জতি. যথা পন ৱেগেন ধাৱন্তো পুৰিসো অন্তৰা ঠাতুকামোপি একদ্ৱেপদৱাৰে অতিক্কমিত্ৱাৱ ঠাতুং সক্কোতি, ন পন ঠাতুকামতায সদ্ধিংযেৱ, এৱমেৱ দীপসিখা ৱিয, গঙ্গাসোতো ৱিয, ৱেগেন জৱমানা ভৱঙ্গসন্ততি অন্তৰা ওচ্ছিজ্জমানাপি পসাদঘট্টনতো পৰং দ্ৱত্তিক্খত্তুং উপ্পজ্জিত্ৱাৱ ওচ্ছিজ্জতি. তত্থ পঠমচিত্তং ভৱঙ্গসন্ততিযা চলনাকাৰেন উপ্পজ্জনতো ভৱঙ্গচলনং নাম, দুতিযং উপচ্ছিজ্জনৱসেন উপ্পজ্জনতো ভৱঙ্গুপচ্ছেদো নাম. চলনঞ্চেত্থ ৱিসদিসচিত্তস্স উপনিস্সযভাৱগমনং. ৱুত্তঞ্চ –
‘‘আৰম্মণন্তৰাপাথে, দ্ৱিক্খত্তুং চলিতে মনো;
চিত্তন্তৰস্স হেতুত্তং, যানং চলনমীৰিত’’ন্তি.
যদি এৱং দুতিযস্সপি তং অত্থীতি তম্পি ভৱঙ্গচলনমিচ্চেৱ ৱত্তব্বন্তি? সচ্চং, ভৱঙ্গস্স পন উপচ্ছিজ্জনৱসেন পৱত্তিৱিসেসং গহেত্ৱা পুৰিমস্স নামতো ৱিসদিসনামং কাতুং ‘‘ভৱঙ্গুপচ্ছেদো’’তি ৱুচ্চতীতি. ননু চ ৰূপাদীহি পসাদে ঘট্টিতে পসাদনিস্সিতস্সেৱ চলনং যুত্তং, কথং পন হদযৱত্থুসন্নিস্সিতায ভৱঙ্গসন্ততিযা চলনন্তি? সন্ততিৱসেন একাবদ্ধত্তা. যথা হি ভেৰিযা একস্মিং তলে ঠিতসক্খৰায মক্খিকায নিপন্নায অপৰস্মিং তলে দণ্ডাদিনা পহটে অনুক্কমেন ভেৰিচম্মৱৰত্তাদীনং চলনেন সক্খৰায চলিতায মক্খিকায পলাযনং হোতি, এৱমেৱ ৰূপাদিম্হি পসাদে ঘট্টিতে তন্নিস্সযেসু মহাভূতেসু চলিতেসু অনুক্কমেন তংসম্বন্ধানং সেসৰূপানম্পি চলনেন হদযৱত্থুম্হি চলিতে তন্নিস্সিতস্স ভৱঙ্গস্স চলনাকাৰেন পৱত্তি হোতি. ৱুত্তঞ্চ –
‘‘ঘট্টিতে অঞ্ঞৱত্থুম্হি, অঞ্ঞনিস্সিতকম্পনং;
একাবদ্ধেন হোতীতি, সক্খৰোপমযা ৱদে’’তি. (স. স. ১৭৬);
এৱং ভৱঙ্গচলনভৱঙ্গুপচ্ছেদেসু উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধেসু ‘‘কিং নামেত’’ন্তি ৱদন্তী ৱিয ৱীথিচিত্তানি আৰম্মণাভিমুখং পটিপাদেন্তী কিৰিযামনোধাতু উপ্পজ্জতি, তস্সানন্তৰং যথাৰহং দস্সনাদিকিচ্চং সাধযমানা পঞ্চৱিঞ্ঞাণধাতূসু অঞ্ঞতৰা উপ্পজ্জতি, তদনন্তৰং তায গহিতমেৱাৰম্মণং সম্পটিচ্ছমানা ৱিপাকাহেতুকমনোধাতু উপ্পজ্জতি, তদনন্তৰং তদেৱাৰম্মণং সন্তীৰযমানা ৱিপাকাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতু উপ্পজ্জতি, তদনন্তৰং তমেৱাৰম্মণং ৱৱত্থাপযমানা কিৰিযাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতু উপ্পজ্জতি, তদনন্তৰং কামাৱচৰকুসলাকুসলকিৰিযজৱনেসু যং কিঞ্চি লদ্ধপচ্চযং তদেৱাৰম্মণং আৰব্ভ জৱনং হুত্ৱা যেভুয্যেন সত্তক্খত্তুং জৱতি, তদনন্তৰং একাদসতদাৰম্মণচিত্তেসু অঞ্ঞতৰং কম্মং আৰম্মণং জৱনং পচ্চযো পৰিচিততাতি ইমেসং অনুৰূপৱসেন দ্ৱিক্খত্তুং উপ্পজ্জতি, তদনন্তৰং ভৱঙ্গপাতো হোতি.
ইধ ঠত্ৱা ইমিস্সা চিত্তপৰম্পৰায সুখগ্গহণত্থং অম্বোপমা ৱেদিতব্বা. কথং? একো কিৰ পুৰিসো ফলিতম্বৰুক্খস্স হেট্ঠা সসীসং পাৰুপিত্ৱা নিপন্নো নিদ্দাযতি, অথেকং অম্বপক্কং ৱণ্টতো মুচ্চিত্ৱা তস্স কণ্ণসক্খলিং পুঞ্ছমানং ৱিয ‘‘ঠ’’ন্তি ভূমিযং পততি, সো তস্স সদ্দেন পবুজ্ঝিত্ৱা সীসতো ৱত্থং অপনেত্ৱা চক্খুং উম্মীলেত্ৱা ওলোকেসি, ততো হত্থং পসাৰেত্ৱা ফলং গহেত্ৱা মদ্দিত্ৱা উপসিঙ্ঘিত্ৱা পক্কভাৱং ঞত্ৱা পৰিভুঞ্জিত্ৱা মুখগতং সহ সেম্হেন অস্সাদেত্ৱা পুন তথেৱ নিদ্দাযতি. তত্থ তস্স পুৰিসস্স অম্বৰুক্খমূলে নিদ্দাযনকালো ৱিয ভৱঙ্গসমঙ্গিকালো, অম্বপক্কস্স পতিতকালো ৱিয আৰম্মণস্স পসাদঘট্টনকালো, পতনসদ্দেন পবুদ্ধকালো ৱিয মনোধাতুযা ভৱঙ্গস্স আৱট্টিতকালো, উম্মীলেত্ৱা ওলোকিতকালো ৱিয চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স দস্সনকিচ্চং সাধনকালো, হত্থং পসাৰেত্ৱা গহিতকালো ৱিয ৱিপাকমনোধাতুযা আৰম্মণসম্পটিচ্ছনকালো, গহেত্ৱা মদ্দিতকালো ৱিয ৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা আৰম্মণস্স সন্তীৰিতকালো, উপসিঙ্ঘিতকালো ৱিয কিৰিযামনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা ৱৱত্থাপিতকালো, পৰিভুত্তকালো ৱিয জৱনস্স আৰম্মণৰসঅনুভৱিতকালো, মুখগতং সহ সেম্হেন অস্সাদিতকালো ৱিয তদাৰম্মণস্স জৱনেন অনুভূতাৰম্মণঅনুভৱনকালো, পুন নিদ্দাযনং ৱিয পুন ভৱঙ্গকালোতি এৱমেত্থ উপমাসংসন্দনং ৱেদিতব্বং.
অযং পন উপমা কিং দীপেতি? আৰম্মণস্স পসাদঘট্টনমেৱ কিচ্চং, কিৰিযামনোধাতুযা ভৱঙ্গাৱট্টনমেৱ কিচ্চং, পঞ্চৱিঞ্ঞাণধাতূনং দস্সনাদিকমেৱ কিচ্চং, ৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা সম্পটিচ্ছনমেৱ কিচ্চং, ৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা সন্তীৰণমেৱ কিচ্চং, কিৰিযামনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা ৱৱত্থাপনমেৱ কিচ্চং, জৱনস্সেৱ পন আৰম্মণৰসানুভৱনং তদাৰম্মণস্স এতেন অনুভূতস্সেৱ অনুভৱনন্তি এৱং কিচ্চৱসেন ধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞাসংকিণ্ণতং দীপেতি, এৱং পৱত্তমানং পন চিত্তং ‘‘ত্ৱং আৱজ্জনং নাম হোহি, ত্ৱং দস্সনাদীসু অঞ্ঞতৰং, ত্ৱং সম্পটিচ্ছনং নামা’’তিআদিনা নিযুঞ্জকে কাৰকে অসতিপি চিত্তনিযামৱসেনেৱ পৱত্ততীতি ৱেদিতব্বং. তং পন চিত্তনিযামং সদ্ধিং উতুনিযামাদীহি পৰিচ্ছেদাৱসানে ৱক্খতি. অযং তাৱ অতিমহন্তাৰম্মণে চিত্তপ্পৱত্তিৱিভাৱনা.
মহন্তাৰম্মণে পন তদাৰম্মণুপ্পাদস্স অভাৱতো তস্মিং আপাথগতে ৱুত্তনযেন জৱনপৰিযোসানেসু ৱীথিচিত্তেসু উপ্পন্নেসু ভৱঙ্গপাতোৱ হোতি, আৰম্মণস্স পন পৰিক্খীণাযুকত্তা একচিত্তক্খণিকপ্পমাণেপি ৱা আযুম্হি সতি সমাসন্নমৰণো ৱিয পুৰিসো দুব্বলভাৱতো তদাৰম্মণং নুপ্পজ্জতি. অপিচ তদাৰম্মণমুপ্পজ্জন্তং নিযমতো দ্ৱিক্খত্তুমেৱ উপ্পজ্জতি, ন একৱাৰং. একচিত্তক্খণাৱসিট্ঠে চ আৰম্মণে একস্মিং তদাৰম্মণে উপ্পন্নেসু দুতিযস্স উপ্পজ্জনকালে তস্স নিৰুদ্ধত্তা নুপ্পজ্জতি. ন হি দ্ৱীসু তদাৰম্মণেসু একং পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং, একং অতীতাৰম্মণং হোতি, তস্মা দুতিযস্স অনুপ্পত্তিযা পঠমম্পি নুপ্পজ্জতীতি. মজ্ঝিমট্ঠকথাযং পন সকিম্পি তদাৰম্মণস্স পৱত্তি ৱুত্তা. পৰমত্থৱিনিচ্ছযেপি চ তমেৱ ৱাদং সম্পটিচ্ছিত্ৱা ‘‘সকিং দ্ৱে ৱা তদালম্ব’’ন্তি (পৰম. ৱি. ১১৬) ৱুত্তং. অভিধম্মট্ঠকথাযং পন ‘‘চিত্তপ্পৱত্তিগণনাযং সব্বৱাৰেসু দ্ৱে এৱ চিত্তৱাৰানি আগতানী’’তি ৱত্ৱা তং ন সম্পটিচ্ছিতং, তস্মা মহন্তাৰম্মণে জৱনাৱসানে ভৱঙ্গপাতোৱ হোতি, নত্থি তদাৰম্মণুপ্পাদো, অযঞ্চ তদাৰম্মণেহি তুচ্ছতায ‘‘মোঘৱাৰো’’তি ৱুচ্চতি.
পৰিত্তাৰম্মণে জৱনুপ্পাদস্সপি অভাৱতো সন্তীৰণাৱসানেসু ৱীথিচিত্তেসু উপ্পন্নেসু তদনন্তৰং ৱোট্ঠব্বনমেৱ আসেৱনং লভিত্ৱা জৱনট্ঠানে ঠত্ৱা দ্ৱিক্খত্তুং পৱত্ততি, ততো ভৱঙ্গপাতো হোতি. ৱোট্ঠব্বনং পন অপ্পত্ৱা অন্তৰা চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিকং পত্ৱা নিৱত্তিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. জৱনং পন আৰম্মণস্স অপ্পাযুকভাৱেন পৰিদুব্বলত্তা নুপ্পজ্জতি. তঞ্হি উপ্পজ্জমানং সত্তচিত্তক্খণাযুকেযেৱ উপ্পজ্জতি, কতিপযচিত্তক্খণাযুকে পন পঠমজৱনমেৱ নুপ্পজ্জতি. তদনুপ্পত্তিযঞ্হি ইতৰানিপি নুপ্পজ্জন্তি, তস্মা পৰিত্তাৰম্মণে নত্থি জৱনুপ্পাদোতি অযং দুতিযো মোঘৱাৰো অট্ঠকথায ৱুত্তো. টীকাকাৰো পন তথা অসম্পটিচ্ছিত্ৱা অঞ্ঞথা দুতিযমোঘৱাৰং পকপ্পেতি. ৱুত্তঞ্হি তেন তীসু মোঘৱাৰেসু দুতিযমোঘৱাৰো উপপৰিক্খিত্ৱা গহেতব্বো.
যদি হি অনুলোমে ৱেদনাত্তিকে পটিচ্চৱাৰাদীসু ‘‘আসেৱনপচ্চযা ন মগ্গে দ্ৱে, নমগ্গপচ্চযা আসেৱনে দ্ৱে’’তি চ ৱুত্তং সিযা, সোপি মোঘৱাৰো লব্ভেয্য. যদি চ ৱোট্ঠব্বনম্পি আসেৱনপচ্চযো সিযা, কুসলাকুসলানম্পি সিযা. ন হি আসেৱনপচ্চযং লদ্ধুং যুত্তস্স আসেৱনপচ্চযভাৱী ধম্মো আসেৱনপচ্চযো হোতীতি অৱুত্তো অত্থি. ৱোট্ঠব্বনস্স পন কুসলাকুসলানং আসেৱনপচ্চযভাৱো ন ৱুত্তো. ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি নাসেৱনপচ্চযা. অকুসলং ধম্মং পটিচ্চ অকুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি নাসেৱনপচ্চযা’’তি ৱচনতো পটিক্খিত্তোৱ. অথাপি সিযা ‘‘অসমানৱেদনানং ৱসেনেৱং ৱুত্ত’’ন্তি, এৱম্পি যথা ‘‘আৱজ্জনা কুসলানং খন্ধানং, অকুসলানং খন্ধানং অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪১৭) ৱুত্তং, এৱং ‘‘আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি ৱত্তব্বং সিযা. জাতিভেদা ন ৱুত্তন্তি চে, ‘‘ভূমিভিন্নস্স কামাৱচৰস্স ৰূপাৱচৰাদীনং আসেৱনপচ্চযভাৱো ৱিয জাতিভিন্নস্সপি ভৱেয্যা’’তি ৱত্তব্বো এৱ সিযা, অভিন্নজাতিকস্স চ ৱসেন যথা ‘‘আৱজ্জনা সহেতুকানং খন্ধানং অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱুত্তং, এৱং ‘‘আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি ৱত্তব্বং সিযা, ন তু ৱুত্তং, তস্মা ৱেদনাত্তিকেপি সংখিত্তায গণনায ‘‘আসেৱনপচ্চযা নমগ্গে একং, নমগ্গপচ্চযা আসেৱনে এক’’ন্তি এৱং গণনায নিদ্ধাৰিযমানায ৱোট্ঠব্বনস্স আসেৱনপচ্চযত্তাভাৱা যথাৱুত্তপ্পকাৰো দুতিযো মোঘৱাৰো ৱীমংসিত্ৱা গহেতব্বো. ৱোট্ঠব্বনং পন ৱীথিৱিপাকসন্ততিযা আৱট্টনতো ‘‘আৱজ্জনা’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং. ততো ৱিসদিসস্স জৱনস্স কৰণতো মনসিকাৰো চ. এৱঞ্চ কত্ৱা পট্ঠানে ‘‘ৱোট্ঠব্বনং কুসলানং খন্ধানং অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি ন ৱুত্তং, ‘‘আৱজ্জনা’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং, তস্মা ৱোট্ঠব্বনতো চতুন্নং ৱা পঞ্চন্নং ৱা জৱনানং আৰম্মণপুৰেজাতং ভৱিতুং অসক্কোন্তং ৰূপাদিআৱজ্জনাদীনং পচ্চযো ভৱিতুং ন সক্কোতি, অযমেতস্স সভাৱোতি জৱনাপাৰিপূৰিযা দুতিযো মোঘৱাৰো দস্সেতুং যুত্তো সিযাতি.
অযঞ্হি আচৰিযস্স অধিপ্পাযো – যদি ৱোট্ঠব্বনম্পি আসেৱনপচ্চযো সিযা, যথা ‘‘সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তং ধম্মং পটিচ্চ সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তো ধম্মো উপ্পজ্জতি আসেৱনপচ্চযা নমগ্গপচ্চযা’’তি অনুলোমপচ্চনিযে, পচ্চনিযানুলোমে চ ‘‘সুখা…পে… নমগ্গপচ্চযা আসেৱনপচ্চযা’’তি চ ৱুত্তং হসিতুপ্পাদচিত্তৱসেন, এৱম্পি ৱোট্ঠব্বনৱসেন ‘‘অদুক্খমসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তং ধম্মং পটিচ্চা’’তিআদিনা পুব্বে ৱুত্তনযেন পাঠো সিযা. তথা চ সতি ৱাৰদ্ৱযৱসেন গণনায ‘‘আসেৱনপচ্চযা নমগ্গে দ্ৱে, নমগ্গপচ্চযা আসেৱনে দ্ৱে’’তি চ ৱত্তব্বং সিযা, ন পন ৱুত্তং, ‘‘আসেৱনপচ্চযা নমগ্গে একং, নমগ্গপচ্চযা আসেৱনে এক’’ন্তিচ্চেৱ ৱুত্তং. অপিচ যদি হি ৱোট্ঠব্বনম্পি আসেৱনপচ্চযো সিযা, দুতিযমোঘৱাৰো ৱিয পুৰিমৱাৰেসুপি সিযা. তথা চ সতি অত্তনো ৱিয কুসলাকুসলানম্পি সিযা. ন হি আসেৱনপচ্চযং লদ্ধুং যুত্তস্স আসেৱনপচ্চযভাৱী ধম্মো আসেৱনপচ্চযো হোতীতি অৱুত্তো অত্থি ‘‘পুৰিমা পুৰিমা কুসলা খন্ধা’’তিআদিনা অনৱসেসতো ৱুত্তত্তা, ৱোট্ঠব্বনস্স পন অৱুত্তো ‘‘অব্যাকতো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিৱচনস্স অভাৱতো. ন কেৱলং অৱুত্তোৱ, অথ খো ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি, অকুসলং ধম্মং পটিচ্চ অকুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতী’’তি ফস্সাদিকুসলাকুসলধম্মে পটিচ্চ সহজাতাদিপচ্চযৱসেন কুসলাকুসলস্স উপ্পত্তিং ৱত্ৱা পঠমজৱনস্স ৱোট্ঠব্বনতো আসেৱনপচ্চযালাভং সন্ধায ‘‘নাসেৱনপচ্চযা’’তি পটিক্খিত্তোৱ.
অথাপেত্থ সমোধানং সিযা, সমানৱেদনানং এৱ আসেৱনপচ্চযভাৱস্স দস্সনতো ৱোট্ঠব্বনেন অসমানৱেদনানং কুসলাকুসলানং ৱসেনাযং পটিক্খেপো কতোতি. এৱম্পি সতি যথা ‘‘আৱজ্জনা কুসলানং খন্ধানং অকুসলানং খন্ধানং অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱুত্তং, এৱং সমানৱেদনাৱসেন ‘‘আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি ৱত্তব্বং সিযা. অথ ৱোট্ঠব্বনস্স কুসলাকুসলেহি ভিন্নজাতিকত্তা তস্স তেসং আসেৱনপচ্চযভাৱো ন ৱুত্তোতি চে. যথা ভূমিৱসেন ভিন্নস্স গোত্ৰভুৱোদানৱসেন ঠিতস্স কামাৱচৰস্স ৰূপাৱচৰাদীনং আসেৱনভাৱো দিস্সতি, এৱং জাতিৱসেন ভিন্নস্স ৱোট্ঠব্বনস্স আসেৱনপচ্চযভাৱে ন কোচি ৱিবন্ধো, অপিচ অভিন্নৱেদনস্স, অভিন্নজাতিকস্স চ উপেক্খাসহগতমহাকিৰিযচিত্তস্স ৱসেন যথা ‘‘আৱজ্জনা সহেতুকানং খন্ধানং অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱুত্তং, এৱং ‘‘আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি ৱত্তব্বং সিযা, ন তু ৱুত্তং, তস্মা ৱেদনাত্তিকেপি ৱোট্ঠব্বনস্স আসেৱনপচ্চযত্তস্স অভাৱা ৱোট্ঠব্বনস্স আসেৱনভাৱদস্সনৱসেন ৱুত্তো দুতিযো মোঘৱাৰো ৱীমংসিত্ৱা গহেতব্বো. ৱোট্ঠব্বনাৱজ্জনানং পন অনত্থন্তৰভাৱতো আৱজ্জনায চ কুসলাকুসলানং অনন্তৰপচ্চযভাৱস্স ৱুত্তত্তা সতি উপ্পত্তিযং ৱোট্ঠব্বনং কামাৱচৰকুসলাকুসলকিৰিযাজৱনানং একন্ততো অনন্তৰপচ্চযভাৱেনেৱ ৱত্তেয্য, ন পন অঞ্ঞথাতি মুঞ্ছামৰণাসন্নৱেলাদীসু জৱনাপাৰিপূৰিযা মন্দীভূতৱেগতায অযং দস্সেতব্বোতি.
আচৰিযধম্মপালত্থেৰেন পনেত্থ ইদং ৱুত্তং – ‘‘যং জৱনভাৱপ্পত্তং, তং ছিন্নমূলৰুক্খপুপ্ফং ৱিযা’’তি ৱক্খমানত্তা অনুপচ্ছিন্নভৱমূলানং পৱত্তস্স ৱোট্ঠব্বনস্স কিৰিযভাৱো ন সিযা, ৱুত্তো চ ‘‘যস্মিং সমযে মনোৱিঞ্ঞাণধাতু উপ্পন্না কিৰিযা নেৱকুসলা, নাকুসলা, ন চ কম্মৱিপাকা উপেক্খাসহগতা’’তি, তস্মা অট্ঠকথাযং ‘‘জৱনট্ঠানে ঠত্ৱা’’তি ৱচনং জৱনস্স উপ্পজ্জনট্ঠানে দ্ৱিক্খত্তুং পৱত্তিত্ৱা ন জৱনভাৱেনাতি অধিপ্পাযেন ৱুত্তং, ‘‘আসেৱনং লভিত্ৱা’’তি চ ‘‘আসেৱনং ৱিয আসেৱন’’ন্তি ৱুত্তে ন কোচি ৱিৰোধোতি. ৱিপ্ফাৰিকস্স পন সতো দ্ৱিক্খত্তুং পৱত্তিযেৱেত্থ আসেৱনসদিসতা. ৱিপ্ফাৰিকতায হি ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকত্তঞ্চস্স ৱুচ্চতি. ৱিপ্ফাৰিকম্পি জৱনং ৱিয অনেকক্খত্তুং অপ্পৱত্তিযা দুব্বলত্তা ন নিপ্পৰিযাযতো আসেৱনপচ্চযভাৱেন পৱত্তেয্যাতি ন ইমস্স পাঠে আসেৱনত্তং ৱুত্তং. অট্ঠকথাযং পন পৰিযাযতো ৱুত্তং, যথা ফলচিত্তেসু মগ্গঙ্গং মগ্গপৰিযাপন্নন্তি. যদিপি ‘‘জৱনাপাৰিপূৰিযা…পে… যুত্তো’’তি ৱুত্তং, ‘‘আৱজ্জনাদীনং পচ্চযো ভৱিতুং ন সক্কোতী’’তি পন ৱুত্তত্তা চিত্তপ্পৱত্তিৱসেন পঠমমোঘৱাৰতো এতস্স ন কোচি ৱিসেসোতি.
চক্খুস্সাপাথমাগতেতি চক্খুদ্ৱাৰস্স যোগ্যদেসাৱট্ঠানৱসেন আপাথমাগতে. তাযাতি মনোধাতুযা ভৱঙ্গাৱট্টনে পাকটতায কিৰিযামনোধাতুং পচ্চামসতি. আৱট্টিতেতি সন্ততিৱসেন পৱত্তিতুং অদত্ৱা নিৱত্তিতে, পৰিণামিতে ৱা. জাতেসু জাযতেতি সম্বন্ধো. গতেতি নিৰুদ্ধে. তদেৱাতি জৱনানুভূতমেৱ ইট্ঠাৰম্মণং. তেনেৱাতি জৱনং হুত্ৱা নিৰুদ্ধেন তেন কামাৱচৰকুসলচিত্তেন. তদাৰম্মণসঞ্ঞিতন্তি জৱনগ্গহিতেযেৱ আৰম্মণে পৱত্তনতো ‘‘ব্ৰহ্মস্সৰো’’তিআদীসু ৱিয তস্স আৰম্মণং আৰম্মণমস্সাতি মজ্ঝপদলোপৱসেন তদাৰম্মণন্তি সঞ্ঞিতং. তুল্যতোতি আৰম্মণতো ৱিসদিসভাৱেপি সোমনস্সসহগতাদিনা সদিসত্তা. মূলসদিসং ভৱঙ্গং মূলভৱঙ্গং. তদাৰম্মণম্পি ভৱঙ্গসভাৱত্তা ‘‘ভৱঙ্গ’’ন্তি ৱুচ্চতি যথা ‘‘সহেতুকং ভৱঙ্গং অহেতুকস্স ভৱঙ্গস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ৩.১.১০২). এত্থ হি পটিসন্ধিচিত্তে এৱ পৱত্তিযং ‘‘ভৱঙ্গ’’ন্তি ৱুচ্চমানে ন তস্স হেতুৱসেন ভেদোতি ‘‘সহেতুকং ভৱঙ্গং অহেতুকস্স ভৱঙ্গস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ন সক্কা ৱত্তুং. নাপি চেতং ‘‘সহেতুকং চুতিং অহেতুকপটিসন্ধিঞ্চ সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. ভৱস্স অঙ্গভাৱাভাৱতো চুতিচিত্তস্স ভৱঙ্গৱোহাৰালাভতোতি ‘‘সহেতুকং ভৱঙ্গ’’ন্তি তদাৰম্মণং ৱুত্তন্তি ৱিঞ্ঞাযতি. ‘‘তদাৰম্মণসঞ্ঞিত’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘মূলভৱঙ্গন্তি ৱুচ্চতী’’তি ৱুত্তত্তা নামদ্ৱযম্পি ইমস্স লব্ভতীতি দীপিতং হোতি.
৩৯২. তঞ্চাতি তদাৰম্মণঞ্চ. এত্থাতি ইমেসু ৱীথিচিত্তেসু. গণনূপগচিত্তানীতি ৱিপাকগণনূপগচিত্তানি.
৩৯৪. অসমানত্তাতি অসঙ্খাৰিকভাৱেন অসমানত্তা.
৩৯৬. পুৰিমানি পঞ্চ ৱিপাকচিত্তানি ইমিনা সদ্ধিং ছ হোন্তীতি সম্বন্ধো. এত্থ চ যেভুয্যতো ইট্ঠাৰম্মণে সোমনস্সপ্পৱত্তিৱসেন সোমনস্সসহগতজৱনানন্তৰমেৱ সোমনস্সতদাৰম্মণং ৱুত্তং. জৱনস্স পন পকপ্পেত্ৱা আৰম্মণগ্গহণসব্ভাৱতো, ৱিপাকস্স চ তদভাৱতো ইট্ঠাৰম্মণে উপেক্খাসহগতজৱনেসুপি জৱিতেসু সোমনস্সসহগতমেৱ তদাৰম্মণং হোতি.
৩৯৯-৪০৩. তস্মিং দ্ৱাৰেতি তস্মিংযেৱ চক্খুদ্ৱাৰে. ৱেদনা পৰিৱত্ততীতি কম্মস্স সোমনস্সসহগতভাৱেপি আৰম্মণস্স ইট্ঠমজ্ঝত্ততায সোমনস্সৱেদনা পৰিৱত্তিত্ৱা উপেক্খাৱেদনা হোতি. অথ ৱা হেট্ঠা ৱিপাকৱেদনায সোমনস্সভাৱেপি ইট্ঠাৰম্মণস্স মজ্ঝত্তভাৱেন তংৱসেন ৱেদনা পৰিৱত্ততীতি অত্থো.
জৱনেসু জৱিতেসূতি সম্বন্ধো. ‘‘জৱিতেসু চতূস্ৱপী’’তি ৱা পাঠো. জাযৰেতি তদাৰম্মণৱসেন জাযন্তি. ৱেদনাযাতি ৱেদনায কৰণভূতায. অসমানত্তাতি পটিসন্ধিযা সহ অসমানত্তা. পুৰিমেহীতি হেট্ঠা ৱুত্ততদাৰম্মণচতুক্কতো. অথ ৱা ‘‘পুৰিমেহি অসমানত্তা’’ ইচ্চেৱ যোজনা. পুৰিমেহি সহ অসমানভাৱে ৱুত্তে তেসং সন্ধিযা সহ অসমানভাৱোপি ৱুত্তোৱ হোতীতি চত্তাৰি নামতো পিট্ঠিভৱঙ্গানি চ হোন্তীতি যোজনা. চ-সদ্দেন আগন্তুকভৱঙ্গানি, তদাৰম্মণানি চ হোন্তীতি দস্সেতি. এত্থাপি চ যেভুয্যেন ইট্ঠমজ্ঝত্তাৰম্মণে উপেক্খাসহগতজৱনস্স উপ্পজ্জনতো উপেক্খাসহগতজৱনানন্তৰমেৱ উপেক্খাসহগততদাৰম্মণং ৱুত্তং, হেট্ঠা ৱুত্তনযেন পন উপেক্খাসহগততদাৰম্মণং হোতি. ঞাণসম্পযুত্তাদীসু জৱিতেসু ঞাণৱিপ্পযুত্ততদাৰম্মণানং সম্ভৱো হেট্ঠা ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো. কিঞ্চাপি অসঙ্খাৰসসঙ্খাৰৱিধানং জৱনৱসেন ৱুত্তং, তথাপি উতুভোজনাদিপচ্চযানং দুব্বলভাৱে জৱনস্সেৱ অসঙ্খাৰিকত্তাভাৱতো অসঙ্খাৰজৱনাৱসানে অসঙ্খাৰমেৱ তদাৰম্মণং হোতি, ন সসঙ্খাৰন্তি নিযমো. পচ্চযস্স পন বলৱভাৱে সতিপি পৰেসং উস্সাহবলেন সসঙ্খাৰস্স জৱনস্স সম্ভৱতো সসঙ্খাৰজৱনাৱসানে সসঙ্খাৰমেৱ তদাৰম্মণং হোতি, সসঙ্খাৰিকত্তাভাৱতো অসঙ্খাৰজৱনাৱসানে অসঙ্খাৰমেৱাতি নিযমো নত্থীতি অসঙ্খাৰজৱনাৱসানে অসঙ্খাৰম্পি সসঙ্খাৰম্পি তদাৰম্মণং হোতি, সসঙ্খাৰজৱনাৱসানে সসঙ্খাৰম্পি অসঙ্খাৰম্পি তদাৰম্মণং হোতি.
পঞ্চিমানীতি ইট্ঠমজ্ঝত্তাৰম্মণে ৱুত্তানি উপেক্খাসহগতসন্তীৰণাদীনি পঞ্চ ৱিপাকানি. পুৰিমেহি সত্তহীতি ইট্ঠাৰম্মণে ৱুত্তেহি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীহি সত্তহি ৱিনিদ্দিসে চক্খুদ্ৱাৰস্মিন্তি অধিপ্পাযো.
৪০৫-৬. একায চেতনাযাতি একায তিহেতুকসোমনস্সসহগতঅসঙ্খাৰিকচেতনায. এৱং সমসট্ঠি ৱিপাকানি উপ্পজ্জন্তীতি সম্বন্ধো. যস্মা পন চক্খুদ্ৱাৰাদীসু অনুপ্পজ্জিত্ৱা সোতদ্ৱাৰাদীসুযেৱ উপ্পজ্জমানা সোতৱিঞ্ঞাণাদযো ৱিয পঞ্চসু দ্ৱাৰেসু অনুপ্পজ্জিত্ৱা মনোদ্ৱাৰেযেৱ উপ্পজ্জমানো কামাৱচৰৱিপাকো নত্থি, তস্মা মনোদ্ৱাৰে ৱিপাকপ্পৱত্তি ন ৱুত্তা. অথ ৱা চক্খুদ্ৱাৰে গহিতানমেৱ মনোধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতূনং সোতদ্ৱাৰাদীসুপি গহণেন পঞ্চদ্ৱাৰেসু গহিতায মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা মনোদ্ৱাৰেপি গহণনযদস্সনং কতং হোতি, এৱং সতি ছসু দ্ৱাৰেসুপি সমসত্ততি ৱিপাকানি হোন্তি. অথ ৱা মনোদ্ৱাৰে লব্ভমানাযপি পঞ্চদ্ৱাৰপ্পৱত্তায মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা মনোদ্ৱাৰে অগ্গহণেন সোতদ্ৱাৰাদীসু লব্ভমানানম্পি চক্খুদ্ৱাৰে গহিতমনোধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতূনং সোতদ্ৱাৰাদীসু অগ্গহণস্স নযদস্সনং কতং হোতি, এৱং সতি পঞ্চদ্ৱাৰেসু সোড়স ৱিপাকানি হোন্তি. এৱঞ্চ কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘গহিতাগ্গহণেনা’’তিআদি.
৪০৮-৯. তীহি ৱিপাকেহীতি তেহি তীহি কুসলচিত্তেহি সমানেহি তীহি ৱিপাকেহি দিন্নায পটিসন্ধিযাতি সম্বন্ধো. উপেক্খাসহিতদ্ৱযেতি উপেক্খাসহগতপটিসন্ধিযুগড়ে. ইধ ঠত্ৱা নাড়িযন্তূপমা ৱেদিতব্বা. কথং? উচ্ছুপীড়নসমযে কিৰ একস্মা গামা একাদস যন্তৱাহা নিক্খমিত্ৱা একং উচ্ছুৱাটং দিস্ৱা তস্স পৰিপক্কভাৱং ঞত্ৱা উচ্ছুসামিকং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘যন্তৱাহা ময’’ন্তি আৰোচেসুং. সো ‘‘অহং তুম্হেযেৱ পৰিযেসিস্সামী’’তি উচ্ছুসালং গহেত্ৱা অগমাসি. তে তত্থ নাড়িযন্তং যোজেত্ৱা ‘‘মযং একাদস জনা অপৰম্পি একং লদ্ধুং ৱট্টতি, ৱত্তনেন গণ্হথা’’তি আহংসু. উচ্ছুসামিকো ‘‘অহমেৱ সহাযো ভৱিস্সামী’’তি উচ্ছুসালং পূৰাপেত্ৱা তেসং সহাযো অহোসি. তে অত্তনো অত্তনো কিচ্চানি কত্ৱা ফাণিতপাচকেন উচ্ছুৰসে পক্কে গুড়ে বদ্ধে উচ্ছুসামিকেন তুলযিত্ৱা ভাগেসু দিন্নেসু অত্তনো অত্তনো ভাগং আদায সালং সালসামিকং পটিচ্ছাপেত্ৱা এতেনেৱ উপাযেন অপৰাসুপি চতূসু সালাসু কম্মং কত্ৱা পক্কমিংসু. তত্থ পঞ্চ যন্তসালা ৱিয পঞ্চ পসাদা দট্ঠব্বা, পঞ্চ উচ্ছুৱাটা ৱিয পঞ্চ আৰম্মণানি, একাদস ৱিচৰণকযন্তৱাহা ৱিয একাদস ৱিপাকচিত্তানি, পঞ্চ উচ্ছুসালসামিনো ৱিয পঞ্চ ৱিঞ্ঞাণানি, পঠমকসালায সালসামিকেন সদ্ধিং দ্ৱাদসন্নং জনানং একতো হুত্ৱা কতকম্মানং ভাগগ্গহণকালো ৱিয একাদসন্নং ৱিপাকচিত্তানং চক্খুৱিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং একতো হুত্ৱা চক্খুদ্ৱাৰে ৰূপাৰম্মণে সকসককিচ্চকৰণকালো, সালসামিকস্স সালায সম্পটিচ্ছিতকালো ৱিয চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স দ্ৱাৰসঙ্কন্তিঅকৰণং, দুতিযততিযচতুত্থপঞ্চমসালায দ্ৱাদসন্নং একতো হুত্ৱা কতকম্মানং ভাগগ্গহণকালো ৱিয একাদসন্নং ৱিপাকচিত্তানং কাযৱিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং একতো হুত্ৱা কাযদ্ৱাৰে ফোট্ঠব্বাৰম্মণে সকসককিচ্চকৰণকালো, সামিকস্স সম্পটিচ্ছিতকালো ৱিয কাযৱিঞ্ঞাণস্স দ্ৱাৰসঙ্কন্তিঅকৰণং ৱেদিতব্বং.
৪১৪. অস্সাতি ইমস্স বীজস্স. হেতুপৱত্তিতোতি পচ্চযপ্পৱত্তিতো.
৪১৫. ইদানি তিহেতুকোমককম্মেন গহিতদুহেতুকপটিসন্ধিকস্স ৱিপাকপ্পৱত্তি দুহেতুকুক্কট্ঠেন গহিতদুহেতুকপটিসন্ধিকস্স ৱিপাকপ্পৱত্তিযা সমানাতি তং ঠপেত্ৱা দুহেতুককম্মেন গহিতদুহেতুকপটিসন্ধিকস্সেৱ ৱিপাকপ্পৱত্তিং দস্সেতুং ‘‘দুহেতুকেন কম্মেনা’’তিআদি ৱুত্তং.
৪১৮-৯. দুহেতুকপটিসন্ধিকস্স কামাৱচৰতিহেতুকজৱনানং সম্ভৱেপি কম্মসৰিক্খকানেৱ জৱনানি দস্সেতুং ‘‘সোমনস্স…পে… দুহেতুকে’’তি ৱুত্তং. তিহেতুকজৱনাৱসানেপি পনস্স পটিসন্ধিদাযককম্মং তিহেতুকৱিপাকদানে অসমত্থন্তি তিহেতুকতদাৰম্মণাভাৱতো, জৱনস্স চ কম্মসৰিক্খকহেতুৱসেন দুহেতুকভাৱতো দুহেতুকতদাৰম্মণমেৱ হোতি.
৪২৪. ইমানি চ ভৱঙ্গানীতি ইমানি চত্তাৰি মূলাগন্তুকপিট্ঠিভৱঙ্গানি. অট্ঠ হীতি অট্ঠেৱ.
৪২৬. সোতঘানাদিনাতি সোতঘানাদিৱিঞ্ঞাণেহি. এত্থাপি অম্বোপমা পাকটিকাৱ. যন্তৱাহোপমায পনেত্থ সত্ত যন্তৱাহা তেহি হত্থযন্তে নাম সজ্জিতে সালসামিকং অট্ঠমং কত্ৱা ৱুত্তনযানুসাৰেনেৱ যোজনা ৱেদিতব্বা.
৪৩৪-৬. ৱুদ্ধিমুপেতস্সাতি মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমিত্ৱা সংৱৰাসংৱৰে পট্ঠপেতুং সমত্থভাৱেন ৱুড্ঢিপ্পত্তস্স. কিঞ্চাপি অহেতুকপটিসন্ধিকস্স কম্মসৰিক্খকজৱনমেৱ দস্সেতুং ‘‘দুহেতূনং…পে… ৱসানস্মি’’ন্তি ৱুত্তং. তিহেতুকজৱনম্পি পন তেসং জৱতি, জৱনস্স দুহেতুকভাৱেপি কম্মস্স দুহেতুকৱিপাকদানে অসমত্থতায ‘‘অহেতুক…পে… জাযতে’’তি ৱুত্তং.
৪৪৩-৮. ‘‘অহেতুপটিসন্ধিস্সা’’তিআদীসু অধিপ্পাযো হেট্ঠা আগতোৱ. অপাযেসু পটিসন্ধিদাযককম্মেন পটিসন্ধিতো হীনতদাৰম্মণস্স অনিপ্ফন্নতো তস্স লব্ভমানট্ঠানমেৱ দস্সেতুং ‘‘সুগতিয’’ন্তি ৱুত্তং, কামাৱচৰসুগতিযন্তি অত্থো. তেনাতি তেন জাতপটিসন্ধিৱিপাকেন. ‘‘চতূসু অপাযেসু লব্ভতী’’তি ৱত্ৱা তস্স ৱিসযদস্সনত্থং ‘‘থেৰো নেৰযিকান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. থেৰোতি নিৰযচাৰিকায পাকটত্তা মহামোগ্গল্লানত্থেৰমাহ. নিৰযে ভৱা নেৰযিকা. ধম্মং দেসেতীতি নিৰযে পদুমং মাপেত্ৱা পদুমকণ্ণিকায নিসিন্নো ধম্মং দেসেতি. ৱস্সতীতি অন্তোহেত্ৱত্থং কত্ৱা ৱুত্তং, ৱস্সাপেতীতি অত্থো. থেৰং দিস্ৱাতি থেৰস্স দস্সনহেতু. ইমিনা ইন্দনীলপটিমাৱণ্ণস্স থেৰস্স ইট্ঠাৰম্মণভাৱেন কুসলৱিপাকচক্খুৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিযা কাৰণং দস্সেতি. এস নযো ‘‘ধম্মং সুত্ৱা’’তিআদীসুপি. গন্ধন্তি তেন মাপিতগন্ধং. অট্ঠকথাযং পন ‘‘চন্দনৱনে দিৱাৱিহাৰং নিসিন্নস্স চীৱৰগন্ধ’’ন্তি (ধ. স. অট্ঠ. ৪৯৮ ৱিপাকুদ্ধাৰকথা) ৱুত্তং. ঘাযতন্তি ঘাযন্তানং. সন্তীৰণদ্ৱযন্তি অতিইট্ঠমজ্ঝত্তস্স গন্ধাদিনো ৱসেন সন্তীৰণদ্ৱযং. কুসলৱিপাকানং, ইট্ঠাৰম্মণস্স চ নিৰযে সম্ভৱদীপনেন সেসাপাযত্তযেপি সম্ভৱো দস্সিতোৱ হোতি.
৪৫০. নিযমোযেৱ নিযমত্তং, তদাৰম্মণচিত্তম্পি জৱনেন নিযামিতন্তি ৱুত্তনিযমোতি অত্থো. কুসলং পন সন্ধাযাতি কুসলজৱনং সন্ধায দীপিতং অট্ঠকথাযং, কুসলস্স ৱিয অকুসলস্স সদিসৱিপাকাভাৱতোতি অধিপ্পাযো. এত্থ চ কুসলজৱনানন্তৰং সহেতুকতদাৰম্মণস্সেৱ ৱচনং. জৱনস্স কম্মসৰিক্খকহেতুৱসেন সহেতুকত্তা জৱনানুৰূপতো ৱুত্তং. পৰিচিতৱসেন পন অঞ্ঞকম্মেনাপি তং অহেতুকতদাৰম্মণং ন হোতীতি ন ৱত্তব্বং. ন হি পটিসন্ধিজনকমেৱ কম্মং তদাৰম্মণং জনেতি, অথ খো অঞ্ঞকম্মম্পি পটিসন্ধিদাযককম্মেন নিব্বত্তেতব্বতদাৰম্মণতো ৱিসদিসম্পি নিব্বত্তেতীতি. অকুসলজৱনানন্তৰঞ্চ অহেতুকতদাৰম্মণম্পি জৱনস্স কম্মসৰিক্খকহেতুকত্তা তদনুৰূপতো ৱুত্তং. যথাৱুত্তনযেন পন সহেতুকতদাৰম্মণম্পি ন হোতীতি নত্থি.
৪৫৬-৭. এত্তাৱতা তিপিটকচূড়নাগত্থেৰৱাদে সোড়স ৱিপাকচিত্তানি সদ্ধিং দ্ৱাদসকমগ্গেন চেৱ অহেতুকট্ঠকেন চ ৱিভাৱেত্ৱা মোৰৱাপিৱাসিমহাদত্তত্থেৰৱাদে ৱিসেসাভাৱতো তং অনামসিত্ৱা মহাধম্মৰক্খিতত্থেৰৱাদে কুসলাকুসলকিৰিযৱসেন পিণ্ডিত্ৱা দস্সিতানং পিণ্ডজৱনানং ৱসেন তদাৰম্মণং দস্সেতুং ‘‘সোমনস্সযুতে চিত্তে’’তিআদি ৱুত্তং. সোমনস্স…পে… জৱিতেতি ইট্ঠাৰম্মণে কুসলাকুসলকিৰিযাব্যাকতৱসেন সোমনস্সযুতেসু তেৰসসু জৱনচিত্তেসু জৱিতেসু. গৱেসিতব্বা…পে… মানসাতি হেট্ঠা ৱুত্তনযেন সোমনস্সসহগতানি পঞ্চেৱ তদাৰম্মণচিত্তানি গৱেসিতব্বানি. উপেক্খা…পে… জৱিতেসূতি কুসলাকুসলকিৰিযৱসেন চুদ্দসসু উপেক্খাসহগতজৱনচিত্তেসু জৱিতেসু. ছ গৱেসিতব্বানীতি উপেক্খাসহগতানি ছ এৱ গৱেসিতব্বানি. খীণাসৱানং পহীনৱিপল্লাসতায কিৰিযাজৱনং ইট্ঠাৰম্মণে উপেক্খাসহগতং ন হোতীতি সোমনস্সসহগতকিৰিযাজৱনেসু জৱিতেসু সোমনস্সসহগততদাৰম্মণমেৱ হোতি. ইট্ঠমজ্ঝত্তে, অনিট্ঠাদীসু চ সোমনস্সভাৱতো উপেক্খাসহগতকিৰিযাজৱনেসু জৱিতেসু উপেক্খাসহগততদাৰম্মণমেৱাতি ইদমেত্থ সন্নিট্ঠানং. সেখপুথুজ্জনানং পন অপ্পহীনৱিপল্লাসতায ইট্ঠমজ্ঝত্তে, অনিট্ঠঅনিট্ঠমজ্ঝত্তাৰম্মণে চ সোমনস্সসহগতজৱনং উপ্পজ্জতীতি সোমনস্সসহগতজৱনাৱসানে সোমনস্সসহগততদাৰম্মণমেৱ হোতি, নত্থি উপেক্খাসহগতন্তি নাযং নিযমো. ইট্ঠাৰম্মণেপি ৱুত্তনযানুসাৰেন যোজেতব্বং. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘পৰিত্তকুসলাদোস-পাপসাতক্ৰিযাজৱা;
পঞ্চস্ৱেকং তদালম্বং, সুখিতেসু যথাৰহং.
‘‘পাপা কামসুভা চেৱ, সোপেক্খা চ ক্ৰিযাজৱা;
সোপেক্খেসু তদালম্বং, ছস্ৱেকমনুৰূপতো’’তি.
৪৫৮-৬২. দুহেতুকাহেতুকানং ৱিপাকাৱৰণেহি সমন্নাগতত্তা ঝানুপ্পাদোযেৱ নত্থীতি আহ ‘‘তিহেতুসোমনস্সেনা’’তি. ঝানতো পৰিহীনস্সাতি উপ্পাদিতলোকিযজ্ঝানতো পৰিহীনস্স. ৱিপ্পটিসাৰিনোতি ‘‘মহন্তেন ৱাযামেন উপ্পাদিতো মে পণীতধম্মো নট্ঠো’’তি উপ্পন্নৱিপ্পটিসাৰৱন্তস্স. কিং…পে… মানসন্তি অযং অনুমতিপুচ্ছা, তদাৰম্মণমানসং জাযতে কিং, ন ৱাতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. ভৱঙ্গপাতো ৱা হোতু তদাৰম্মণং ৱা, কো এত্থ ৱিবন্ধোতি আহ ‘‘পট্ঠানে পটিসিদ্ধা’’তিআদি. অৱচনমেৱ পটিসেধোতি কত্ৱা আহ ‘‘পটিসিদ্ধা’’তি. যদি সোমনস্সানন্তৰং দোমনস্সং, দোমনস্সানন্তৰং সোমনস্সং ৱা উপ্পজ্জেয্য, তদা ‘‘সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তো ধম্মো অদুক্খমসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তস্স ধম্মস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি (পট্ঠা. ১.২.৪৫) ৱিয ‘‘সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তো ধম্মো দুক্খায ৱেদনায সম্পযুত্তস্স ধম্মস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো, দুক্খায ৱেদনায…পে… সুখায ৱেদনায…পে… পচ্চযো’’তি ৱত্তব্বং সিযা, তথা গণনৱাৰে একেকৱেদনাসম্পযুত্তস্স অত্তনা সমানৱেদনাসম্পযুত্তস্স, ইতৰৱেদনাদ্ৱযসমঙ্গিস্স চ পচ্চযভাৱং সন্ধায ‘‘অনন্তৰে নৱা’’তি ৱত্তব্বং সিযা, ন চ পনেৱং পাড়ি আগতা. দোমনস্সসোমনস্সৱেদনায সম্পযুত্তানং পন অঞ্ঞমঞ্ঞঅনন্তৰপচ্চযৱসেন গণনদ্ৱযং পৰিহাপেত্ৱা ‘‘অনন্তৰে সত্তা’’তি ৱুত্তং, তস্মা যথাধম্মসাসনে অৱচনম্পি পটিসেধসদিসং অভাৱস্সেৱ দীপনতোতি ৱুত্তং ‘‘পটিসিদ্ধা’’তি. অস্স ৱা অনন্তৰং দোমনস্সস্স উপ্পত্তীতি সম্বন্ধো. অস্সাতি সোমনস্সস্স.
এৱং ভৱঙ্গপাতাভাৱে কাৰণং ৱত্ৱা পুন তদাৰম্মণাভাৱং দস্সেন্তো আহ ‘‘মহগ্গত’’ন্তিআদি. তত্থেৱ পটিসিদ্ধন্তি ‘‘পৰিত্তাৰম্মণো ধম্মো মহগ্গতাৰম্মণস্স ধম্মস্স কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱচনাভাৱতো তত্থেৱ পট্ঠানে পটিসিদ্ধং. কিং নু কাতব্বন্তি কিং কাতব্বং. ন হি সক্কা এত্তকেন ‘‘অচিত্তকো’’তি ৱত্তুন্তি অধিপ্পাযো. এত্থ চ মহগ্গতাৰম্মণমেৱ দোমনস্সজৱনং নিদস্সনৱসেন ৱুত্তং. ইট্ঠাৰম্মণভূতে পন বুদ্ধাদিআৰম্মণেপি দোমনস্সজৱনে জৱিতে সোমনস্সপটিসন্ধিকস্স তদাৰম্মণসম্ভৱো, ভৱঙ্গপাতো ৱা নত্থি.
৪৬৪-৫. ইট্ঠাৰম্মণে উপেক্খাসহগততদাৰম্মণস্স দোমনস্সানন্তৰঞ্চ সোমনস্সস্স অভাৱতো ‘‘উপেক্খাসহিতা হেতূ’’তিআদিনা আচৰিযেন ৱুত্তে পুন চোদকো অনুবন্ধন্তো আহ ‘‘আৱজ্জনং কিমস্সা’’তি. আচৰিযো পন কিমেত্থ আৱজ্জনগৱেসনেন, তেন ৱিনাৱ ইদং চিত্তং উপ্পজ্জতীতি দীপেন্তো আহ ‘‘নত্থি ত’’ন্তি. পুন চোদকো আৱজ্জনেন ৱিনা চিত্তপ্পৱত্তিং অৱিসহন্তো আহ ‘‘তং জাযতে কথ’’ন্তি. এৱং পন ৱুত্তে আচৰিযো কিমেত্থ আৱজ্জনেন, কিঞ্চ আৱজ্জনেন ৱিনা চিত্তপ্পৱত্তি নত্থীতি ইদং ন একন্তিকন্তি দীপেতুং নিৰাৱজ্জনচিত্তানং সম্ভৱং দস্সেন্তো আহ ‘‘ভৱঙ্গাৱজ্জনান’’ন্তিআদি, ভৱঙ্গাৱজ্জনানং কিং আৱজ্জনং, ননু নত্থেৱাতি অধিপ্পাযো. ননু চ ভৱঙ্গাৱজ্জনানি তাৱ সকসকৱিসযেসু নিন্নত্তা আৱজ্জনেন ৱিনা উপ্পত্তিযং বহুলং চিণ্ণত্তাৱ উপ্পজ্জন্তি, অযং পন কথং উপ্পজ্জতীতি ইদং অনুযোগং সন্ধায পুন নিৰাৱজ্জনচিত্তানি দস্সেন্তো আহ ‘‘মগ্গস্সা’’তিআদি. মগ্গস্স লোকুত্তৰমগ্গস্স চিত্তস্স. অনন্তৰস্স ফলস্স চাতি মগ্গানন্তৰস্স ফলস্স চ অত্থায কিং আৱজ্জনন্তি সম্বন্ধো. এৱং নত্থীতি যথা এতেসং, এৱমেতস্সাপি নত্থি.
আনন্দাচৰিযো পনেত্থ অৰিযমগ্গচিত্তং, মগ্গানন্তৰানি ফলানি চ পৰিকম্মাৱজ্জনেন সাৱজ্জনানি সমানানি অসতিপি নিৰাৱজ্জনুপ্পত্তিযং নিন্নাদিভাৱে উপ্পত্তিযা নিদস্সনমত্তৱসেন ৱুত্তানীতি ৱণ্ণেতি. অযং হিস্স অধিপ্পাযো – যদি হি নিব্বানাৰম্মণাৱজ্জনাভাৱং সন্ধায ৱুত্তানি সিযুং, গোত্ৰভুৱোদানানি দস্সিতব্বানি সিযুং তেহেৱ এতেসং নিৰাৱজ্জনতাসিদ্ধিতো, ফলসমাপত্তিকালে চ ‘‘পৰিত্তাৰম্মণং মহগ্গতাৰম্মণং অনুলোমং ফলসমাপত্তিযা অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱচনতো সমানাৰম্মণাৱজ্জনৰহিতত্তা মগ্গানন্তৰানি ফলচিত্তানীতি এৱং সমাপত্তিফলচিত্তানি ন ৱজ্জেতব্বানি সিযুং, গোত্ৰভুৱোদানানি পন যদিপি নিব্বানে চিণ্ণানি, সমুদাচিতানি চ ন হোন্তি, আৰম্মণন্তৰে চিণ্ণসমুদাচিতানেৱ. ফলসমাপত্তিচিত্তানি চ মগ্গৱীথিতো উদ্ধং তদত্থং পৰিকম্মসব্ভাৱাতি তেসং গহণং ন কতং. অনুলোমানন্তৰঞ্চ ফলসমাপত্তিচিত্তং চিণ্ণসমুদাচিতং, ন নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞানন্তৰং মগ্গানন্তৰস্স ৱিয তদত্থং পৰিকম্মাভাৱাতি ‘‘নিৰোধা ৱুট্ঠহন্তস্সা’’তি তঞ্চ নিদস্সিতন্তি.
৪৬৭. ‘‘কিমস্সাৰম্মণ’’ন্তি ৱত্ৱা নিৰাৱজ্জনভাৱং ৱিয অনাৰম্মণভাৱম্পি ৱদেয্যাতি তব্ভাৱদস্সনেন অত্তনো ৱচনং সাধেন্তো আহ ‘‘ৱিনা আৰম্মণেনা’’তিআদি. যং কিঞ্চীতি যং কিঞ্চি পৰিচিতপুব্বং আৰম্মণং আৰব্ভ. ননু চ তদাৰম্মণিকং সিযাতি ৱুত্তং, তদাৰম্মণঞ্চ জৱনাৰম্মণমেৱ গণ্হাতি ইতৰথা তদাৰম্মণভাৱাযোগতোতি কথমস্সা পৰিত্তাৰম্মণন্তি? সচ্চং, কামাৱচৰৱিপাকচিত্তানং একন্তপৰিত্তাৰম্মণত্তা নাস্সা মহগ্গতাৰম্মণভাৱো যুত্তো, ‘‘তদাৰম্মণ’’ন্তি চ তদাৰম্মণট্ঠানে উপ্পত্তিং গহেত্ৱা ৱুত্তং, ন তস্সা তদাৰম্মণকিচ্চসম্ভৱতো. কেন চৰহি কিচ্চেনাযং উপ্পজ্জতীতি? তদাৰম্মণকিচ্চং তাৱ যথাৱুত্তকাৰণতোৱ নত্থি, নাপি সন্তীৰণকিচ্চং তথা অপ্পৱত্তনতো. পটিসন্ধিচুতীসু ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. পাৰিসেসতো পন ভৱস্স অঙ্গভাৱতো ভৱঙ্গকিচ্চন্তি যুত্তং সিযা, পটিসন্ধিভূতমেৱ চিত্তং ভৱঙ্গন্তি ইদং যেভুয্যৱসেন ৱুচ্চতীতি. আচৰিযধম্মপালত্থেৰেনাপি হি অযমত্থো দস্সিতোৱ.
৪৬৮-৭৩. অৱিজ্জমানে কাৰকে কথং কস্সচি নিৰাৱজ্জনপ্পৱত্তিকস্স সাৱজ্জনভাৱেনাতি চোদনং সন্ধায চিত্তনিযামনিব্বত্তমেতন্তি দস্সেতুং ‘‘উতুবীজনিযামো চা’’তিআদি ৱুত্তং. উতুবীজনিযামো চাতি উতুনিযামো চেৱ বীজনিযামো চ, উতুসভাৱনিযামো বীজসভাৱনিযামোতি ৱুত্তং হোতি. কম্মধম্মানং নিযামো এৱ কম্মধম্মনিযামতা. একপ্পহাৰেনাতি তং তং উতুসমযমনতিক্কমিত্ৱা একস্মিংযেৱ কালে. ফলপুপ্ফাদীতি আদি-সদ্দেন পল্লৱাদীনং সঙ্গহো. সব্বেসন্তি তস্মিং সমযে ফলাদিনিব্বত্তনকানং সব্বেসং. তংতংতুল্যফলুব্ভৱোতি তেহি তেহি বীজেহি সদিসানং ফলানং নিব্বত্তি, তেসং তেসং বীজানং অনুৰূপফলনিব্বত্তীতি অত্থো. ‘‘কুলত্থগচ্ছস্স উত্তৰগ্গভাৱো, দক্খিণৱল্লিযা দক্খিণৰুক্খপৰিহৰণং, সূৰিযাৱত্তপুপ্ফানং সূৰিযাভিমুখভাৱো, মালুৱলতায ৰুক্খাভিমুখগমন’’ন্তি এৱমাদীনিপি এত্থেৱ সমোধানং গচ্ছন্তি. ছিদ্দত্তন্তি ছিদ্দৱন্তভাৱো, ছিদ্দংযেৱ ৱা. বীজজোতি বীজসম্ভৱো নিযামো. যতো দেতীতি যতো যতো পচ্চযভাৱনিযামতো দেতি. অযন্তি অযং অত্তনো অনুৰূপস্স, সদিসস্স, ৱিসদিসস্স চ ফলস্স নিব্বত্তনে নিযামো. অপিচ –
‘‘ন অন্তলিক্খে ন সমুদ্দমজ্ঝে,
ন পব্বতানং ৱিৱৰং পৱিস্স;
ন ৱিজ্জতী সো জগতিপ্পদেসো,
যত্থট্ঠিতো মুচ্চেয্য পাপকম্মা’’তি. (ধ. প. ১২৭) –
ইমিস্সা গাথায অট্ঠুপ্পত্তিযং আগতং তিণকলাপস্স গহিতঅগ্গিনো উট্ঠহিত্ৱা আকাসে গচ্ছতো কাকস্স গীৱায পটিমুচ্চনং, নাৱিকস্স ভৰিযায ৱালুকঘটং কণ্ঠে বন্ধিত্ৱা সমুদ্দুদকে পক্খিপনং, পব্বতকূটস্স পতিত্ৱা লেণে ৱসন্তানং ভিক্খূনং দ্ৱাৰপিদহনন্তি তংতংকম্মসৰিক্খকৱিপাকনিব্বত্তনম্পি কম্মনিযামোযেৱাতি ৱেদিতব্বং. জাতিযন্তি পটিসন্ধিগ্গহণে চেৱ মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমনে চ, নিদস্সনমত্তঞ্চেতং অভিসম্বোধিধম্মচক্কপ্পৱত্তনাদীসুপি মেদনীকম্পনাদিকস্স সম্ভৱতো. বোধিসত্তস্সাতি পচ্ছিমভৱিকবোধিসত্তস্স. মেদনীকম্পনাদিকন্তি পথৱীকম্পনাদিকং দ্ৱত্তিংসপুব্বনিমিত্তং. ৱিসেসত্তমনেকম্পীতি পুব্বনিমিত্ততো অঞ্ঞং তদা পাতুভূতং সব্বং অচ্ছৰিযং. উপ্পত্তাৱজ্জনাদীনন্তি ‘‘ত্ৱং আৱজ্জনং হোহি, ত্ৱং দস্সন’’ন্তিআদিনা নিযুঞ্জকস্স অভাৱেপি তংতংকিচ্চৱসেন তেসং তেসং উপ্পত্তি.
৪৭৪. হদযে অন্ধকাৰো ৱিযাতি হদযন্ধকাৰো, সম্মোহোতি অত্থো, তস্স ৱিদ্ধংসনং পহানকৰণন্তি হদযন্ধকাৰৱিদ্ধংসনং. পযুত্তোতি অনুপাদাপৰিনিব্বানং অপ্পত্ৱা অনোসক্কমানেন ৱীৰিযেন ৱীৰিযৱা. মোহন্ধকাৰাপগমন্তি অৰহত্তমাহ.
ইতি অভিধম্মত্থৱিকাসিনিযা নাম
অভিধম্মাৱতাৰসংৱণ্ণনায
ৱিপাকচিত্তপ্পৱত্তিনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.