৬. ছট্ঠো পৰিচ্ছেদো

আৰম্মণৱিভাগনিদ্দেসৱণ্ণনা

২৯১-৩. এতেসন্তি যথাৱুত্তপ্পভেদানং. ননু চ ‘‘চিত্তং চেতসিক’’ন্তিআদিনা চিত্তাদীনিযেৱ উদ্দিট্ঠানীতি তানেৱ নিদ্দিসিতব্বানি, আৰম্মণং পন অপ্পকতং, তং কস্মা ইধ ৱুচ্চতীতি চোদনং মনসি কৰিত্ৱা আহ ‘‘তেন ৱিনা নত্থি হি সম্ভৱো’’তি. যস্মা আৰম্মণেন ৱিনা চিত্তসম্ভৱো নত্থি, ন হি অনাৰম্মণং চিত্তং নাম অত্থি, তস্মা ‘‘তযিদং চিত্তং কং আৰব্ভ উপ্পজ্জতী’’তি আসঙ্কানিৱাৰণত্থং ইতো পৰং আৰম্মণং দস্সযিস্সামীতি অত্থো. কতিৱিধং পন তং আৰম্মণং, কিং সৰূপঞ্চাতি আহ ‘‘ৰূপং সদ্দ’’ন্তিআদি. ৱচনত্থং পন নেসং সযমেৱ ৱক্খতি. ছড়াৰম্মণকোৱিদাতি ছন্নং আৰম্মণানং ব্যাকৰণকুসলা বুদ্ধাদযো.

ভূতেতি চত্তাৰো মহাভূতে. উপাদাযাতি নিস্সায. চতুসমুট্ঠিতোতি কম্মাদীহি চতূহি পচ্চযেহি সমুট্ঠিতো. নিদস্সিতব্বং নিদস্সনং. কিং তং? দট্ঠব্বভাৱো চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স গোচৰভাৱো, সহ নিদস্সনেনাতি সনিদস্সনো. পটিহঞ্ঞতি, পটিহননন্তি ৱা পটিঘো, যেন ব্যাপাৰাদিৱিকাৰপচ্চযন্তৰসহিতেসু চক্খাদীনং নিস্সযেসু ৱিকাৰুপ্পত্তি, সো সযং নিস্সযৱসেন চ সম্পত্তানং, অসম্পত্তানঞ্চ পটিমুখভাৱো অঞ্ঞমঞ্ঞপতনং পটিঘোতি অত্থো. তত্থ সযং সম্পত্তিং ফোট্ঠব্বস্স নিস্সযৱসেন সম্পত্তি গন্ধৰসঘানজিৱ্হাকাযানং. ইতৰেসং উভযথাপি অসম্পত্তি, তস্মা ইধ অসম্পত্তানং পটিমুখভাৱো ‘‘পটিঘো’’তি ৱুচ্চতি. সহ পটিঘেনাতি সপ্পটিঘো, সনিদস্সনো চ সো সপ্পটিঘো চাতি সনিদস্সনসপ্পটিঘো. এত্থাহ – যস্স দট্ঠব্বভাৱো অত্থি, সো সনিদস্সনো, চক্খুৱিঞ্ঞাণগোচৰভাৱোৱ দট্ঠব্বভাৱো. তস্স চ ৰূপাযতনতো অনঞ্ঞত্তা কথং সহ নিদস্সনেন সনিদস্সনোতি যুজ্জতীতি? ৱুচ্চতে – অনঞ্ঞত্তেপি তস্স অঞ্ঞেহি ধম্মেহি ৰূপাযতনং ৱিসেসেতুং অঞ্ঞং ৱিয কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘সহ নিদস্সনেন সনিদস্সন’’ন্তি. ধম্মসভাৱসামঞ্ঞেন হি একীভূতেসু ধম্মেসু যো নানত্তকৰো ৱিসেসো, সো অঞ্ঞং ৱিয কত্ৱা উপচাৰিতুং যুত্তো. এৱঞ্হি অত্থৱিসেসাৱবোধো হোতি. ৰূপাৰম্মণসঞ্ঞিতোতি অযং এৱৰূপো ৱণ্ণো ৰূপাৰম্মণন্তি সঞ্ঞিতো. ইদং ৱুত্তং হোতি – চত্তাৰো মহাভূতে উপাদায তে অমুঞ্চিত্ৱা পৱত্তমানো কম্মসমুট্ঠানো চিত্তসমুট্ঠানো উতুসমুট্ঠানো আহাৰসমুট্ঠানো চ নীলাদিৱসেন দিস্সমানো ইন্দ্ৰিযেহি ঘট্টেন্তো চ ৱণ্ণো ৰূপাৰম্মণং নামাতি.

২৯৪-৭. চিত্তঞ্চ উতু চ চিত্তোতু, তেহি সম্ভৱতি, তে ৱা সম্ভৱা পচ্চযা ইমস্সাতি চিত্তোতুসম্ভৱো. সহ ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকৱিঞ্ঞাণেন পৱত্তো সদ্দো সৱিঞ্ঞাণকসদ্দো, সৱিঞ্ঞাণকসদ্দো পন ন কেৱলং সৱিঞ্ঞাণকসন্তানপ্পৱত্তোৱ কুচ্ছিসদ্দাদিৱসেন তস্স উতুসমুট্ঠিতস্সাপি সম্ভৱতো.

ধৰীযতীতি কলাপপৰম্পৰায সন্ধাৰীযতি. সূচনতোতি অত্তনো ৱত্থুস্স সুপাকটকৰণতো. গন্ধো হি ‘‘ইদং সুগন্ধং, ইদং দুগ্গন্ধ’’ন্তি পকাসেতি, পটিচ্ছন্নপুপ্ফফলাদীনি ‘‘ইদমেত্থ অত্থী’’তি পেসুঞ্ঞং কৰোন্তং ৱিয হোতীতি.

ৰসমানাতি অস্সাদৱসেন তুস্সমানা. ৰসন্তীতি অসন্তি, অনুভৱন্তীতি অত্থো. এত্থ ৰ-কাৰো পদসন্ধিকৰো. এৱঞ্হি ‘‘ৰসমানা নং অসন্তীতি ৰসো’’তি নিৰুত্তিনযো সুন্দৰো হোতি. ইতৰথা ‘‘ৰসন্তি অস্সাদেন্তী’’তি ৱুচ্চমানে ‘‘ৰসমানা’’তি ইদং নিৰত্থকমেৱ সিযা. অথ ৱা ‘‘ৰসমানা’’তি ইতো ৰ-কাৰং, ‘‘ৰসন্তী’’তি ইতো স-কাৰঞ্চ গহেত্ৱা ‘‘ৰসো’’তি নিৰুত্তিনযো দট্ঠব্বো.

২৯৮. ফুসীযতীতি ঘট্টীযতি. কিং তং ফোট্ঠব্বং নামাতি আহ ‘‘পথৱীতেজৱাযৱো’’তি. ইমিনা ধাতুত্তযমেৱ কাযৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞেয্যভাৱসঙ্খাতফোট্ঠব্বং নাম, ন অঞ্ঞন্তি দস্সেতি. কস্মা পনেত্থ আপোধাতু ন গহিতা, ননু সীততা ফুসিত্ৱা গয্হতি, সা চ আপোধাতু এৱাতি? সচ্চং গয্হতি, ন পন আপোধাতু, কিঞ্চৰহি তেজোধাতু এৱ. মন্দে হি উণ্হভাৱে সীতৱুদ্ধি, ন সীততা নাম কোচি গুণো অত্থি. কেৱলং পন উণ্হভাৱস্স মন্দতায সীততাভিমানো. কথং পনেতং ৱিঞ্ঞাতব্বন্তি চে? সীতৱুদ্ধিযা অনৱট্ঠিতভাৱতো পাৰাপাৰে ৱিয. তথা হি ঘম্মকালে আতপে ঠত্ৱা ছাযং পৱিট্ঠানং সীতৱুদ্ধি হোতি, তত্থেৱ পথৱীগব্ভতো উট্ঠিতানং উণ্হৱুদ্ধি চ. কিঞ্চৰহি হিমপাতসমযাদীসু সীতস্স পৰিপাচকত্তদস্সনতো চ তেজোধাতু এৱ সীততাতি দট্ঠব্বং. যদি চ সীততা আপোধাতু সিযা, একস্মিং কলাপে উণ্হভাৱেন সদ্ধিং উপলব্ভেয্য দ্ৱিন্নং ধাতূনং অৱিনিব্ভোগপ্পৱত্তিতো, ন চ পনেৱং উপলব্ভতি, তস্মা ঞাযতি ‘‘ন আপোধাতু সীততা’’তি. ইদং চতুমহাভূতানং অৱিনিব্ভোগৱুত্তিতং ইচ্ছন্তানং উত্তৰং, অনিচ্ছন্তানম্পি পন চতুন্নং মহাভূতানং একস্মিং কলাপে কিচ্চদস্সনেন সভাগৱুত্তিতায সাধিতায ইদমেৱ উত্তৰং. কেচি পন ‘‘ৱাযোধাতু সীততা’’তি ৱদন্তি, তেসম্পি ইদমেৱ উত্তৰং. যদি ৱাযোধাতু সীততা সিযা, একস্মিং কলাপে উণ্হভাৱেন সদ্ধিং উপলব্ভেয্য, ন চ পনেৱং উপলব্ভতি, তস্মা ৱিঞ্ঞাযতি ‘‘ন ৱাযোধাতু সীততা’’তি. যে পন ৱদন্তি ‘‘দ্ৰৱতা আপোধাতু, সা চ ফুসিত্ৱা গয্হতী’’তি, তে ৱত্তব্বা ‘‘দ্ৰৱভাৱোপি নাম ফুসীযতীতি ইদং আযস্মন্তানং অধিমানমত্তং সণ্ঠানে ৱিযা’’তি. ৱুত্তঞ্হেতং পোৰাণেহি –

‘‘দ্ৰৱভাসহৱুত্তীনি, তীণি ভূতানি সম্ফুসং;

দ্ৰৱতং সম্ফুসামীতি, লোকোযমভিমঞ্ঞতি.

‘‘ভূতে ফুসিত্ৱা সণ্ঠানং, মনসা গয্হতে যথা;

পচ্চক্খতো ফুসামীতি, ঞাতব্বা দ্ৰৱতা তথা’’তি.

২৯৯. সব্বং নামন্তি সব্বং চিত্তচেতসিকনিব্বানসম্মতং নামং. চিত্তচেতসিকঞ্হি আৰম্মণং পতি নমনতো নামং. নিব্বানং পন চিত্তচেতসিকস্স অত্তানং পতি নামনতো নামং. ৰূপন্তি নিপ্ফন্নৰূপং. কিং অৱিসেসেনাতি চে, নোতি আহ ‘‘হিত্ৱা ৰূপাদিপঞ্চক’’ন্তি. লক্খণানীতি অনিচ্চাদিলক্খণানি. পঞ্ঞত্তীতি নামুপাদাযৱসেন দুৱিধা পঞ্ঞত্তি.

৩০০. ইমানি পন ছব্বিধানি আৰম্মণানি সব্বানি সব্বত্থ লব্ভন্তি, উদাহু কত্থচি কানিচীতি আহ ‘‘ছড়াৰম্মণানী’’তিআদি. তীণি ৰূপেতি ৰূপাৱচৰভূমিযং ৰূপসদ্দধম্মৱসেন তীণি আৰম্মণানি লব্ভন্তি. ঘানাদিত্তযস্স পন তত্থ অভাৱতো গন্ধাৰম্মণাদীনি ধম্মাৰম্মণতো ৱিসুং ন লব্ভন্তি. অৰূপভৱে পন সব্বসো ৰূপানং অভাৱতো একং ধম্মাৰম্মণমেৱ লব্ভতি, ন অঞ্ঞন্তি আহ ‘‘অৰূপে ধম্মাৰম্মণমেকক’’ন্তি. ননু চ অৰূপভৱতো চৱিত্ৱা কামভৱে নিব্বত্তন্তানং অৰূপভৱেযেৱ গতিনিমিত্তৱসেন ৰূপাৰম্মণং উপট্ঠাতীতি? সচ্চং উপট্ঠাতি, তং পন কামভৱেযেৱ আৰম্মণং. উপপজ্জিতব্বভৱস্মিঞ্হি ৱণ্ণো গতিনিমিত্তৱসেন উপট্ঠাতি.

৩০১-২. এৱং ছ আৰম্মণানি সৰূপতো, পৱত্তিপ্পভেদতো চ দস্সেত্ৱা ইদানি তেসু অভযগিৰিৱাসীনং কিঞ্চি ৱিপ্পটিপত্তিং দস্সেত্ৱা তং পটিক্খিপিতুং ‘‘খণৱত্থুপৰিত্তত্তা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ খণৱত্থুপৰিত্তত্তাতি খণস্স চেৱ ৱত্থুনো চ পৰিত্তত্তা. যে ৰূপাদযোতি সম্বন্ধো. যেসন্তি যেসং আচৰিযানং লদ্ধি. যেসন্তি ৱা ধম্মাৰম্মণেন সহ সম্বন্ধীভাৱতো, ৱুত্তং ৱৱত্থাপকত্তা চ. তে হি ধম্মাৰম্মণং ৱৱত্থাপেন্তো অত্তনা সহ তং সম্বন্ধেন্তি, তস্মা ধম্মাৰম্মণেন সহ সম্বন্ধীভাৱাপেক্খায ‘‘যেস’’ন্তি সামিৱচনন্তি. ইমিনা পন ইদং ৱুত্তং হোতি – যে ৰূপাদযো পঞ্চ আৰম্মণা সন্তত্তঅযোগুড়ে পতিতজলবিন্দু ৱিয পৰিত্তক্খণিকা, দিব্বচক্খুনা অসক্কুণেয্যগ্গহণা পৰমাণু ৱিয পৰিত্তৱত্থুকা, ততো চ সকসকৱিঞ্ঞাণানং আপাথং ন গচ্ছন্তি, কেৱলং পন মনোৱিঞ্ঞাণস্সেৱ গোচৰা, তে ধম্মাৰম্মণং নামাতি যেসং লদ্ধি, তে যেসং ৱা ধম্মাৰম্মণং নামাতি. এতেনেৱ চ অতীতানাগতভাৱেন অতিদূৰঅচ্চাসন্নভাৱেন, কুট্টাদিঅন্তৰিতাভাৱেন চ আপাথং অনাগচ্ছন্তানম্পি ৰূপাদীনং সঙ্গহো কতো হোতীতি. এৱংলদ্ধিকা পন তে –

‘‘ইমেসং খো, আৱুসো, পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং নানাৱিসযানং নানাগোচৰানং ন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স গোচৰৱিসযং পচ্চনুভোন্তানং মনো পটিস্সৰণং, মনো চ নেসং গোচৰৱিসযং পচ্চনুভোতী’’তি (ম. নি. ১.৪৫৫) –

ইদং সুত্তং আহৰিত্ৱা পটিক্খিপিতব্বাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তে পটিক্খিপিতব্বাৱা’’তিআদি. তত্থ পটিক্খিপিতব্বাৱাতি ন অনুৱত্তিতব্বা. অঞ্ঞমঞ্ঞ…পে… ভোন্তানন্তি চক্খুন্দ্ৰিযং সোতিন্দ্ৰিযস্স গোচৰং ন পচ্চনুভোতি, তথা ‘‘সোতিন্দ্ৰিযং চক্খুন্দ্ৰিযস্সা’’তিআদিনা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স আৰম্মণং নেৱ পচ্চনুভোন্তানং নানুভৱন্তানং ন গণ্হন্তানং. তেসন্তি তেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং.

৩০৩. তঞ্চ গোচৰং মনো পচ্চনুভোতীতি সম্বন্ধো. তং ৰূপাদিপঞ্চৱিধং আৰম্মণং চ-সদ্দেন ধম্মাৰম্মণঞ্চ মনো পচ্চনুভোতি, চিত্তং আৰম্মণং কৰোতীতি অত্থো. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো – যদি চক্খাদীনমাপাথগতানি ৱিনা অৱসেসা ধম্মাৰম্মণা হোন্তি, তদা তংৱিসযং চিত্তং পঞ্চিন্দ্ৰিযানং ৱিসযং পচ্চনুভোন্তং নাম ন হোতি, অত্তনোযেৱ পন ৱিসযং পচ্চনুভোন্তং নাম হোতি. এৱঞ্চ সতি মনোৱ তেসং গোচৰৱিসযং পচ্চনুভোতীতি দুপ্পৰিহাৰিযং ভৱেয্য, ন চ তং সুত্তৱচনং সক্কা অতিক্কমেতুং, তস্মা ৱুত্তনযেন চক্খাদীনং অনাপাথগতাপি মনোগোচৰা ৰূপাদযো ৰূপাদিআৰম্মণানেৱ হোন্তি, ন ধম্মাৰম্মণাতি. যদি ৰূপাৰম্মণং চিত্তং অত্তনো ৱিসযং নানুভোতি, পৰৱিসযমেৱ অনুভোতি, কথং দস্সনাদিকিচ্চং ন কৰোতি? তংতংকিচ্চানং নিস্সযভূতস্স ৱত্থুনো অনিস্সিতত্তা. কথঞ্চৰহি পঞ্চিন্দ্ৰিযানং ৱিসযং পচ্চনুভোতি নাম? দস্সনাদিকিচ্চস্স অকৰণেপি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীহি দিট্ঠাদিআকাৰস্সেৱ গহণতো পঞ্চিন্দ্ৰিযানং ৱিসযং পচ্চনুভোতি নাম. যদি হি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীহি দিট্ঠাদিআকাৰং ন গণ্হাতি, ৰূপাদীনং নীলত্তাদিৱসেন জাননং মনোৱিঞ্ঞাণমেৱ কৰোতি, ন পঞ্চৱিঞ্ঞাণানীতি তথা জাননমেৱ ন হোতি. তস্স পন অত্থিতাযেৱেতং ৱিঞ্ঞাতব্বং – অনাপাথগতৰূপাদাৰম্মণং চিত্তং অত্তনো ৱিসযং ন পচ্চনুভোতি নাম. অথ খো পঞ্চিন্দ্ৰিযানং ৱিসযমেৱ পচ্চনুভোতীতি. অথ সিযা, ন মযং চিত্তস্স পঞ্চিন্দ্ৰিযৱিসযানুভৱনং পটিক্খিপাম, তস্স পন অনুভৱনং দস্সনাদিকিচ্চৱিৰহেন ধম্মাৰম্মণৱসেনেৱাতি চে? তম্পি ন, সুত্তে তথা আগতট্ঠানস্স অভাৱতো. যদি হি চিত্তং দস্সনাদিকিচ্চৱিৰহেন পঞ্চিন্দ্ৰিযৱিসযং ধম্মাৰম্মণৱসেনেৱ পচ্চনুভোতি, পঞ্চিন্দ্ৰিযানং ৱিসযং পচ্চনুভৱমানা মনোধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতুপি ধম্মাৰম্মণাযেৱ সিযা, এৱঞ্চ সতি ‘‘ধম্মাযতনং মনোধাতুযা চ মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা চ তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি পট্ঠানে ৱত্তব্বং সিযা, তথা পন অৱত্ৱা –

‘‘ৰূপাযতনং সদ্দাযতনং গন্ধাযতনং ৰসাযতনং ফোট্ঠব্বাযতনং মনোধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.২),

‘‘ৰূপাযতনং…পে… ধম্মাযতনং মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি চ (পট্ঠা. ১.১.২) –

ৱুত্তত্তা পঞ্চিন্দ্ৰিযানং ৱিসযং পচ্চনুভোন্তী মনোধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতু তংপঞ্চিন্দ্ৰিযানং ৱিসযৱসেন পচ্চনুভোতি, ন ধম্মাযতনৱসেনাতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.

৩০৪-৫. এৱং একেনাকাৰেন পটিক্খেপৱিধিং দস্সেত্ৱা পুন অপৰেনপি কাৰণেন দস্সেন্তো আহ ‘‘দিব্বচক্খাদী’’তিআদি. আদি-গ্গহণেন দিব্বসোতঞাণগ্গহণং. ইতিপি ন যুজ্জতীতি ন কেৱলং পুব্বে ৱুত্তেনেৱ কাৰণেন, অথ খো ইমিনাপি কাৰণেন ন যুজ্জতীতি ৱুত্তং হোতি. যদিপি চক্খাদীনং অনাপাথগতৰূপাদীনি ধম্মাৰম্মণা নাম হোন্তি, তদা দিব্বচক্খাদীনি ৰূপাদিআৰম্মণানি ন সিযুং তেসং পসাদৱিসযানং ৰূপসদ্দানং পৰিগ্গণ্হনতো, এৱঞ্চ সতি সুত্তেসু দিব্বচক্খুদিব্বসোতানং ধম্মাৰম্মণতাৱ ৱত্তব্বা, ন ৰূপাদিআৰম্মণতা, ৱুত্তা চ সা, তস্মা চক্খাদীনং অৱিসযা ৰূপাদযো ৰূপাদাৰম্মণানেৱ, ন ধম্মাৰম্মণাতি. তেনেৱ চ ধম্মসঙ্গহেপি –

‘‘যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং ৰূপাৰম্মণং ৱা সদ্দাৰম্মণং ৱা গন্ধাৰম্মণং ৱা ৰসাৰম্মণং ৱা ফোট্ঠব্বাৰম্মণং ৱা ধম্মাৰম্মণং ৱা, যং যং ৱা পনাৰব্ভ, তস্মিং সমযে ফস্সো হোতি…পে… অৱিক্খেপো হোতী’’তি (ধ. স. ১) –

ৱুত্তং. কিঞ্চ অনাপাথগতানং ধম্মাৰম্মণত্তে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ৰূপাদিআৰম্মণং ন হোতীতি আপজ্জতীতি. এৱং সতীতি যদি কদাচি ৰূপাদিআৰম্মণং হুত্ৱা কদাচি ধম্মাৰম্মণং হোতি, কদাচি ধম্মাৰম্মণং হুত্ৱা কদাচি ৰূপাদিআৰম্মণং হোতি, তদা তেসং ৰূপাদিআৰম্মণানং নিযমোপি কথং ভৱে ‘‘ইদং ৰূপাদিআৰম্মণং, ইদং ধম্মাৰম্মণ’’ন্তি নিযমো ন ভৱেয্য, আৰম্মণসঙ্কৰো ভৱেয্যাতি অত্থো.

৩০৬. এৱং ছব্বিধং আৰম্মণং দস্সেত্ৱা ইদানিস্স অনন্তৰভেদং পৰিত্তাৰম্মণাদিত্তিকৱসেন দস্সেন্তো আহ ‘‘সব্বং আৰম্মণ’’ন্তিআদি. ছব্বিধং পৰিত্তত্তিকাদিকং তং এতং সব্বং আৰম্মণন্তি সম্বন্ধো. পৰিত্তত্তিকাদীনন্তি পৰিত্তাৰম্মণত্তিকাদীনং. পৰিত্তাৰম্মণত্তিকো হি ইধ ‘‘পৰিত্তত্তিকো’’তি ৱুত্তো মজ্ঝপদলোপৱসেন. আদি-গ্গহণেন মগ্গাৰম্মণত্তিকো অতীতাৰম্মণত্তিকো অজ্ঝত্তাৰম্মণত্তিকোতি ইমেসং তিণ্ণং তিকানং সঙ্গহো. তত্থ ‘‘পৰিত্তাৰম্মণা ধম্মা, মহগ্গতাৰম্মণা ধম্মা, অপ্পমাণাৰম্মণা ধম্মা’’তি এৱমাগতো পৰিত্তাৰম্মণত্তিকো. আদিপদৱসেন ‘‘মগ্গাৰম্মণা ধম্মা, মগ্গহেতুকা ধম্মা, মগ্গাধিপতিনো ধম্মা’’তি এৱমাগতো মগ্গাৰম্মণত্তিকো. ‘‘অতীতাৰম্মণা ধম্মা, অনাগতাৰম্মণা ধম্মা, পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা ধম্মা’’তি এৱমাগতো অতীতাৰম্মণত্তিকো. ‘‘অজ্ঝত্তাৰম্মণা ধম্মা, বহিদ্ধাৰম্মণা ধম্মা, অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণা ধম্মা’’তি এৱমাগতো অজ্ঝত্তাৰম্মণত্তিকোতি ৱেদিতব্বং.

৩০৭-৯. ক্ৰিযাহেতুদ্ৱযন্তি অহেতুককিৰিযদ্ৱযং হসিতুপ্পাদমনোধাতু ইতৰস্স মহগ্গতাদিআৰম্মণতাৱসেনাপি ৱক্খমানত্তা. ‘‘ইট্ঠাদিভেদা’’তিআদি পৰিত্তাৰম্মণভাৱৱিভাৱনং. ইট্ঠাদিভেদাতি ইট্ঠইট্ঠমজ্ঝত্তঅনিট্ঠঅনিট্ঠমজ্ঝত্তভেদা. পটিপাটিযাতি ‘‘ৰূপং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স, সদ্দো সোতৱিঞ্ঞাণস্সা’’তিআদিনা অনুক্কমতো. ৰূপাদি…পে… ত্তযস্স তূতি কিৰিযামনোধাতুযা চেৱ কুসলাকুসলৱিপাকৱিভাগৱসেন দ্ৱিন্নং মনোধাতূনঞ্চ সব্বং ৰূপাদিপঞ্চকগোচৰং. তা হি হদযৱত্থুং নিস্সায চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং পুৰিমপচ্ছিমা হুত্ৱা নিযতা ৰূপাদীনেৱ আৰব্ভ পৱত্তন্তি.

৩১১. কামধাতুযন্তি কামভৱে. তত্থ হি নেসং সব্বেসং ৱত্থাৰম্মণানি উপলব্ভন্তি. চত্তাৰীতি তেস্ৱেৱ কিৰিযামনোধাতু, কুসলৱিপাকচক্খুসোতৱিঞ্ঞাণানি, তথা সম্পটিচ্ছনন্তি ইমানি চত্তাৰি চিত্তানি. সেসানি পন ৱত্থাৰম্মণাভাৱেন তত্থ নুপ্পজ্জন্তি. নেৱ কিঞ্চীতি ৱত্থাৰম্মণানং সব্বসো অভাৱতো এতেসু কিঞ্চি ন জাযতি.

৩১২-৩. ‘‘মহাপাকান’’ন্তিআদি পঠমপৰিচ্ছেদে ৱুত্তত্থমেৱ. পটুপ্পন্নাতি পচ্চুপ্পন্না.

৩১৪. এৱং পৰিত্তাৰম্মণে দস্সেত্ৱা ইদানি মহগ্গতাৰম্মণে অপ্পমাণাৰম্মণে চ দস্সেতুং ‘‘দুতিযাৰুপ্পচিত্তঞ্চা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ দুতিযাৰুপ্পচিত্তং পঠমাৰুপ্পাৰম্মণতো, চতুত্থাৰুপ্পং ততিযাৰুপ্পাৰম্মণতো মহগ্গতাৰম্মণং. ছব্বিধন্তি কুসলৱিপাককিৰিযাৱসেন পচ্চেকং তিৱিধতায ছপ্পকাৰং.

৩১৬-২০. ঞাণং পৰিহীনং এতেসং, ঞাণতো পৰিহীনাতি ৱা ঞাণহীনা. পৰিত্তাৰম্মণা…পে… হোন্তি তেতি অট্ঠ ঞাণৱিপ্পযুত্তচিত্তুপ্পাদা সেখপুথুজ্জনখীণাসৱানং কদাচি নিৰুস্সুক্কভাৱেন আদৰাকৰণৱসেন অকম্মঞ্ঞসৰীৰতাঅঞ্ঞৱিহিততাহি ৱা অসক্কচ্চদানপচ্চৱেক্খণধম্মস্সৱনাদীসু অতিপগুণৱিপস্সনায চ কামাৱচৰধম্মে আৰব্ভ পৱত্তিকালে পৰিত্তাৰম্মণা. অতিপগুণানং পঠমজ্ঝানাদীনং পচ্চৱেক্খণকালে মহগ্গতাৰম্মণা. কসিণনিমিত্তাদিপঞ্ঞত্তিপচ্চৱেক্খণকালে পৰিত্তাৰম্মণাদিৱসেন নৱত্তব্বা. অকুসলেসু চত্তাৰো দিট্ঠিসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদা চতুপঞ্ঞাসকামাৱচৰধম্মানং, ৰূপস্স চ ‘‘অত্তা সত্তো’’তি পৰামসনঅস্সাদনাভিনন্দনকালে পৰিত্তাৰম্মণা. তেনেৱাকাৰেন সত্তৱীসতিমহগ্গতধম্মে আৰব্ভ পৱত্তকালে মহগ্গতাৰম্মণা. পণ্ণত্তিধম্মে আৰব্ভ পৱত্তনকালে সিযা নৱত্তব্বা পৰিত্তাৰম্মণাদিৱসেন. দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তানি তেযেৱ ধম্মে আৰব্ভ ৱিনা পৰামাসেন অস্সাদনাভিনন্দনৱসেন পৱত্তিযং, পটিঘসম্পযুত্তানি দোমনস্সৱসেন পৱত্তিযং, ৱিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তং দ্ৱেড়্হকভাৱেন, উদ্ধচ্চসহগতং ৱিক্খিপনৱসেন, অৱূপসমৱসেন চ পৱত্তিযং পৰিত্তমহগ্গতনৱত্তব্বাৰম্মণাতি ৱেদিতব্বা. ক্ৰিযতোপি চ তথাতি কিৰিযচিত্ততোপি ঞাণসম্পযুত্তা চত্তাৰোতি অত্থো. ক্ৰিযাৱোট্ঠব্বনন্তি সৰূপকথনমেতং, ন পন কুসলাকুসলৱিপাকৱোট্ঠব্বনস্স ৱিজ্জমানত্তা.

তিৱিধো হোতি গোচৰোতি পৰিত্তমহগ্গতঅপ্পমাণৱসেন তিৱিধোপি গোচৰো হোতি. কথং? কুসলকিৰিযাৱসেন অট্ঠ ঞাণসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদা সেখপুথুজ্জনখীণাসৱানং সক্কচ্চদানপচ্চৱেক্খণধম্মস্সৱনৱিপস্সনাদীসু কামাৱচৰধম্মে আৰব্ভ পৱত্তকালে কামাৱচৰাৰম্মণিকঅভিঞ্ঞায পৰিকম্মানুলোমকালে চ পৰিত্তাৰম্মণা. পঠমজ্ঝানাদিপচ্চৱেক্খণকালে মহগ্গতাৰম্মণঝানাদীনং পৰিকম্মকালে মহগ্গতধম্মে আৰব্ভ সম্মসনকালে চ মহগ্গতাৰম্মণা হোন্তি. যথালাভং গোত্ৰভুৱোদানকালে পন লোকুত্তৰং ধম্মং পচ্চৱেক্খণকালে চ নিব্বানাৰম্মণাভিঞ্ঞায পৰিকম্মকালে চ অপ্পমাণাৰম্মণা. পণ্ণত্তিপচ্চৱেক্খণকালে পণ্ণত্তাৰম্মণিকঝানাভিঞ্ঞানং পৰিকম্মকালে চ নৱত্তব্বা. অভিঞ্ঞাদ্ৱযস্স পৰিত্তাদিআৰম্মণতং সত্তৰসমপৰিচ্ছেদে ৱক্খতি. কিৰিযাৱোট্ঠব্বনম্পি যথাৱুত্তধম্মানং তংতংআৰম্মণে পৱত্তমানানং পুৰেচৰং হুত্ৱা তং তদেৱ আৱজ্জন্তং পৱত্ততীতি পৰিত্তাদিআৰম্মণং. পঞ্চদ্ৱাৰে ৱোট্ঠব্বনৱসেন পৱত্তিযং পৰিত্তাৰম্মণমেৱ.

ৱুত্তাৱসেসানীতি যথাৱুত্তেহি অৱসিট্ঠানি পন্নৰস ৰূপাৱচৰানি পঠমততিযানি, ছ অৰূপাৱচৰকুসলৱিপাককিৰিযচিত্তানীতি একৱীসতি চিত্তানি. নৱত্তব্বাৰম্মণানীতি পৰিত্তাদিৱসেন নৱত্তব্বস্স কসিণাদিনিমিত্তসত্তপঞ্ঞত্তিআকাসৱিঞ্ঞাণাভাৱস্স আৰম্মণকৰণতো নৱত্তব্বাৰম্মণানি.

পৰিত্তাৰম্মণত্তিকং সমত্তং.

৩২১-২. এৱং পৰিত্তাৰম্মণত্তিকৱসেন ৱিসযীৱিভাগং দস্সেত্ৱা ইদানি যস্মা অপ্পমাণাৰম্মণনিদ্দেসেনেৱ মগ্গাৰম্মণত্তিকসঙ্গহিতোপি ৱিসযীৱিভাগো নিদ্দিট্ঠো হোতি, তস্মা তং পহায অতীতাৰম্মণত্তিকৱসেন দস্সেতুং ‘‘দুতিযাৰুপ্পচিত্তঞ্চা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ দুতিযাৰুপ্পচিত্তং অতীতস্স পঠমাৰুপ্পৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণকৰণতো, চতুত্থাৰুপ্পং ততিযাৰুপ্পস্স আৰম্মণকৰণতো একন্তঅতীতাৰম্মণং. পচ্চুপ্পন্নাৱ গোচৰাতি ৰূপাদিম্হি ধৰমানেযেৱ পঞ্চদ্ৱাৰিকচিত্তানং উপ্পজ্জনতো. অনাগতাৰম্মণং পন নিযতং কিঞ্চি নত্থি অনাগতংসঞাণস্সপি পঞ্চমজ্ঝানতো অভিন্নত্তা.

৩২৪-৬. সিযা…পে… নাগতগোচৰাতি অট্ঠ তাৱ মহাৱিপাকা দেৱমনুস্সানং পটিসন্ধিগ্গহণকালে কম্মং ৱা কম্মনিমিত্তং ৱা আৰব্ভ পৱত্তিযং অতীতাৰম্মণা. ভৱঙ্গচুতিকালেপি এসেৱ নযো. গতিনিমিত্তং পন কদাচি কম্মনিমিত্তঞ্চ আৰব্ভ পটিসন্ধিগ্গহণকালে, তদনন্তৰং ভৱঙ্গকালে চ পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা, তথা পঞ্চদ্ৱাৰে তদাৰম্মণৱসেন পৱত্তিযং. মনোদ্ৱাৰে পন অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণানং জৱনানং আৰম্মণং গহেত্ৱা পৱত্তিযং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা. কুসলাকুসলৱিপাকাহেতুকউপেক্খাসহগতমনোৱিঞ্ঞাণধাতুদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. কেৱলঞ্হি তা যথাক্কমং মনুস্সেসু জচ্চন্ধাদীনং, অপাযেসু চ সব্বেসং পটিসন্ধি হোন্তি. পঞ্চদ্ৱাৰে চ সন্তীৰণকালে পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণাৱ হোন্তীতি অযমেতেসং ৱিসেসো. সোমনস্সসহগতা পন পঞ্চদ্ৱাৰে সন্তীৰণৱসেন, তদাৰম্মণৱসেন চ পৱত্তিকালে পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা, মনোদ্ৱাৰে চ তদাৰম্মণকালে অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণাতি ৱেদিতব্বা. হসিতুপ্পাদচিত্তং পন খীণাসৱানং পঞ্চদ্ৱাৰে হট্ঠপহট্ঠাকাৰং কুৰুমানানং পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং হোতি, মনোদ্ৱাৰে অতীতাদিভেদে ধম্মে আৰব্ভ হসিতুপ্পাদৱসেন পৱত্তিযং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং. ‘‘কুসলাকুসলা’’তিআদীসু কুসলেসু তাৱ চত্তাৰো ঞাণসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদা সেখপুথুজ্জনানং, অতীতাদিভেদানি খন্ধধাতুআযতনানি সম্মসনকালে, পচ্চৱেক্খণকালে, অতীতাদিআৰম্মণিকঅভিঞ্ঞানং পৰিকম্মকালে চ অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা. পঞ্ঞত্তিনিব্বানপচ্চৱেক্খণকালে, গোত্ৰভুৱোদানকালে, পঞ্ঞত্তিনিব্বানাৰম্মণিকঅভিঞ্ঞানং পৰিকম্মাদিকালে চ নৱত্তব্বাৰম্মণা. পঞ্ঞত্তিনিব্বানানি হি ইধ অতীতাদিকালৱসেন নৱত্তব্বানীতি তদাৰম্মণানি অতীতাৰম্মণাদিৱসেন নৱত্তব্বানি. তেনাহ ‘‘সন্তপঞ্ঞত্তিকালেপী’’তি, যথাসম্ভৱং সন্তস্স নিব্বানস্স, পঞ্ঞত্তিযা চ আৰম্মণকৰণকালেতি অত্থো. পোত্থকেসু পন ‘‘সন্তে পঞ্ঞত্তিকালেসূ’’তি লিখন্তি, সো অপাঠো. তস্স পন অপাঠভাৱং অজানন্তা অত্থহানিম্পি অসল্লক্খেত্ৱা ৱচনৱিপল্লাসৱসেন পঞ্ঞত্তিকালস্মিং সতীতি অত্থং লিখন্তি. ঞাণৱিপ্পযুত্তানিপি ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি. কেৱলঞ্হি তেসং মগ্গফলনিব্বানপচ্চৱেক্খণানি নত্থি. ঞাণৱিৰহেন লোকুত্তৰধম্মাৰম্মণে অসমত্থভাৱতোতি অযমেৱ ৱিসেসো.

অকুসলেসু চত্তাৰো দিট্ঠিসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদা অতীতাদিভেদানং তেভূমকধম্মানং অস্সাদনাভিনন্দনপৰামসনকালে অতীতাদিআৰম্মণা. তথেৱ পঞ্ঞত্তিং আৰব্ভ পৱত্তিকালে নৱত্তব্বাৰম্মণা. দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তেসুপি এসেৱ নযো. কেৱলঞ্হি তত্থ পৰামাসগ্গহণং নত্থি. দ্ৱে পটিঘসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদা অতীতাদিভেদে ধম্মে আৰব্ভ দুস্সনকালে অতীতাদিআৰম্মণা, পণ্ণত্তিং আৰব্ভ দুস্সনকালে নৱত্তব্বাৰম্মণা. ৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসম্পযুত্তা তেসু ধম্মেসু অনিট্ঠঙ্গতভাৱেন চ অৱূপসমৱিক্খেপৱসেন চ পৱত্তিযং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্ননৱত্তব্বাৰম্মণা. কিৰিযাসু অট্ঠ সহেতুকচিত্তুপ্পাদা কুসলচিত্তুপ্পাদগতিকা এৱ. তত্থ হি ঞাণসম্পযুত্তা কুসলেসু ঞাণসম্পযুত্তেহি, ঞাণৱিপ্পযুত্তা ঞাণৱিপ্পযুত্তেহি সমানা. কেৱলং পন তে সেখপুথুজ্জনানং উপ্পজ্জন্তি, ইমে খীণাসৱানন্তি অযমেৱেত্থ ৱিসেসো. কিৰিযাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতু পন উপেক্খাসহগতা পঞ্চদ্ৱাৰে ৱোট্ঠব্বনৱসেন পৱত্তিযং পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা, মনোদ্ৱাৰে অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণানঞ্চেৱ পঞ্ঞত্তিনিব্বানাৰম্মণানঞ্চ জৱনানং পুৰেচাৰিককালে অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্ননৱত্তব্বাৰম্মণা. অভিঞ্ঞাদ্ৱযস্স অতীতাদিআৰম্মণতং ৱক্খতি. নৱত্তব্বা…পে… আদিনাতি কসিণনিমিত্তাদিপঞ্ঞত্তাৰম্মণত্তা অতীতাৰম্মণাদিনা নৱত্তব্বা.

৩২৭. ক্ৰিযা পঞ্চাতি ঞাণসম্পযুত্তা চতস্সো, অহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতু উপেক্খাসহগতাতি ইমা পঞ্চ কিৰিযা. ৰূপতো পঞ্চমী ক্ৰিযাতি ৰূপাৱচৰপঞ্চমজ্ঝানসঙ্খাতা কিৰিযাভিঞ্ঞা চ. নত্থি কিঞ্চি অগোচৰন্তি অতীতাদিভেদেসু, কালৱিমুত্তেসু চ অগোচৰং নাম কিঞ্চি নত্থি, সব্বমেৱ নেসং গোচৰং হোতীতি অত্থো.

অতীতাৰম্মণত্তিকং.

ৱুত্তনযানুসাৰেনেৱ অজ্ঝত্তাৰম্মণত্তিকসঙ্গহিতোপি ৱিসযীৱিভাগো সক্কা ৱিঞ্ঞাতুন্তি সো ৱিসুং ন উদ্ধটো. সৰূপতো পনেস এৱং ৱেদিতব্বো – ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনন্তি ইমে তাৱ কুসলৱিপাককিৰিযাৱসেন ছ চিত্তুপ্পাদা অত্তনো সন্তানসম্বন্ধং হেট্ঠিমং সমাপত্তিং আৰব্ভ পৱত্তনতো অজ্ঝত্তাৰম্মণা. ৰূপাৱচৰচতুক্কজ্ঝানানি, পঠমততিযাৰূপ্পানি, লোকুত্তৰকুসলৱিপাকানি চ নিযকজ্ঝত্ততো বহিভাৱেন বহিদ্ধাভূতানি পথৱীকসিণাদীনি আৰব্ভ পৱত্তিতো বহিদ্ধাৰম্মণানি. সব্বেৱ কামাৱচৰকুসলাকুসলাব্যাকতা ধম্মা ৰূপাৱচৰপঞ্চমজ্ঝানঞ্চ অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণানি. তত্থ কামাৱচৰকুসলতো চত্তাৰো ঞাণসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদা অত্তনো খন্ধাদীনি পচ্চৱেক্খন্তস্স অজ্ঝত্তাৰম্মণা, পৰেসং খন্ধাদিপচ্চৱেক্খণে, পণ্ণত্তিনিব্বানপচ্চৱেক্খণে চ বহিদ্ধাৰম্মণা, তদুভযৱসেন অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণা. ঞাণৱিপ্পযুত্তেসুপি এসেৱ নযো. কেৱলঞ্হি তেসং নিব্বানপচ্চৱেক্খণা নত্থি. অকুসলাপি অত্তনো খন্ধাদীনং অস্সাদনাভিনন্দনপৰামাসাদিকালে অজ্ঝত্তাৰম্মণা, পৰস্স খন্ধাদীসু চেৱ অনিন্দ্ৰিযবদ্ধৰূপকসিণাদীসু চ তথেৱ পৱত্তিকালে বহিদ্ধাৰম্মণা, তদুভযৱসেন অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণা. দ্ৱেপঞ্চৱিঞ্ঞাণানি, তিস্সো চ মনোধাতুযোতি ইমে তেৰস চিত্তুপ্পাদা অত্তনো ৰূপাদীনি আৰব্ভ পৱত্তিযং অজ্ঝত্তাৰম্মণা, পৰস্স ৰূপাদীসু পৱত্তা বহিদ্ধাৰম্মণা, তদুভযৱসেন অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণা, সোমনস্সসহগতং সন্তীৰণং পঞ্চদ্ৱাৰে সন্তীৰণতদাৰম্মণৱসেন অত্তনো পঞ্চৰূপাদিধম্মে মনোদ্ৱাৰে তদাৰম্মণৱসেন অঞ্ঞেপি অজ্ঝত্তিকে কামাৱচৰধম্মে আৰব্ভ পৱত্তিযং অজ্ঝত্তাৰম্মণা, পৰেসং ধম্মেসু পৱত্তমানা বহিদ্ধাৰম্মণা, তদুভযৱসেন অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণা. উপেক্খাসহগতসন্তীৰণদ্ৱযেপি এসেৱ নযো.

কেৱলং পন তং সুগতিদুগ্গতীসু পটিসন্ধিভৱঙ্গচুতিৱসেনাপি অজ্ঝত্তাদিভেদেসু কম্মাদীসু পৱত্ততি. অট্ঠ মহাৱিপাকানি পটিসন্ধিভৱঙ্গচুতিতদাৰম্মণৱসেন অজ্ঝত্তাদিভেদেসু ধম্মেসু পৱত্তনতো অজ্ঝত্তাদিআলম্বণানি. হসিতুপ্পাদম্পি অত্তনো ৰূপাদীনি আৰব্ভ পহট্ঠাকাৰকৰণৱসেন পৱত্তিযং অজ্ঝত্তাৰম্মণং, পৰস্স ৰূপাদীসু পৱত্তং বহিদ্ধাৰম্মণং. মনোদ্ৱাৰেপি অত্তনো কতকিৰিযপচ্চৱেক্খণেন হসিতুপ্পাদনে অজ্ঝত্তাৰম্মণং, পৰেসং কতকিৰিযপচ্চৱেক্খণেন বহিদ্ধাৰম্মণং, তদুভযৱসেন অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণং. মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনং পন মনোদ্ৱাৰে আৱজ্জনৱসেন, পঞ্চদ্ৱাৰে চ ৱোট্ঠব্বনৱসেন পৱত্তিযং অজ্ঝত্তাদিআৰম্মণং. অট্ঠ মহাকিৰিযা কুসলগতিকাযেৱ. কেৱলঞ্হি তা খীণাসৱানং উপ্পজ্জন্তি, কুসলানি সেখপুথুজ্জনানন্তি এত্তকমেৱ নানত্তং. ৰূপাৱচৰপঞ্চমজ্ঝানস্স অজ্ঝত্তাদিআৰম্মণতং ৱক্খতি.

৩২৯. ‘‘ফলং, মগ্গ’’ন্তি চ সামঞ্ঞেন পুচ্ছিতত্তা আহ ‘‘চত্তাৰো…পে… পুঞ্ঞতো’’তি.

৩৩২-৪. অৰহত্তমগ্গফলানি পন তে জানিতুং ন সক্কোন্তি, তথা কুসলাভিঞ্ঞা চ. তেনাহ ‘‘সব্বেসু পনা’’তিআদি. ৱোট্ঠব্বনস্স আৱজ্জনকিচ্চসমযং সন্ধায গাথাবন্ধসুখত্থং ‘‘ৱোট্ঠব্বনম্পি চা’’তি ৱুত্তং. ‘‘চত্তাৰো…পে… পুঞ্ঞতো’’তি ইদং ঞাণসম্পযুত্তস্সাপি সেখপুথুজ্জনসন্তানপ্পৱত্তস্স অগ্গমগ্গফলজাননে অসমত্থতায নিদস্সনমত্তং. কুসলাভিঞ্ঞাচিত্তম্পি পন তং গোচৰং কাতুমসমত্থমেৱ. এৱঞ্চ কত্ৱা হেট্ঠা ‘‘ক্ৰিযাভিঞ্ঞা মনোধাতূ’’তি ৱুত্তং.

৩৩৫-৮. কস্মাতি কাৰণপুচ্ছা. ‘‘অৰহতো’’তিআদি ৱিস্সজ্জনং. হি-সদ্দো ‘‘যস্মা’’তি ইমস্স অত্থে. যস্মা পুথুজ্জনা ৱা সেখা ৱা অৰহতো মগ্গচিত্তং, ফলমানসঞ্চ জানিতুং ন সক্কোন্তি, তস্মাতি অত্থো. অযঞ্চ নেসং অসমত্থতা অনধিগতত্তা অনধিগতে চ ৱিসযে সব্বেসম্পি মোহো অত্থেৱাতি দস্সেতুং ‘‘পুথুজ্জনো ন জানাতী’’তিআদি ৱুত্তং. সোতাপন্নস্স মানসন্তি সোতাপন্নস্স পাটিপুগ্গলিকং মগ্গফলসঙ্খাতলোকুত্তৰমানসং. এৱং ‘‘সকদাগামিস্স মানস’’ন্তিআদীসুপি. লোকিযমানসং পন অৰহন্তস্সাপি জানাতি. তথা হি ৱুত্তং ‘‘অথ খো মাৰো পাপিমা ভগৱতো চেতসা চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞাযা’’তি. ৱুত্তমেৱত্থং সঙ্খিপিত্ৱা দস্সেন্তো আহ ‘‘হেট্ঠিমো হেট্ঠিমো’’তিআদি. যথেৱ হেট্ঠিমো হেট্ঠিমো পুগ্গলো উপৰূপৰি চিত্তং ন জানাতি, এৱং উপৰিমো উপৰিমোপি হেট্ঠিমস্স হেট্ঠিমস্স চিত্তং ন জানাতীতি চে? নো ন জানাতি, সো পন অত্তনা অধিগতৱিসযত্তা জানাতিযেৱাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘উপৰূপৰী’’তিআদি. যথা ‘‘উপৰূপৰী’’তি ৱুত্তং, এৱং ‘‘হেট্ঠিমস্স হেট্ঠিমস্সা’’তি ৱত্তব্বে একং হেট্ঠিম-সদ্দং চ-সদ্দেন সঙ্গহেত্ৱা ‘‘হেট্ঠিমস্স চ মানস’’ন্তি ৱুত্তং.

৩৩৯-৪১. এৱম্পি ৱিসযীপধানৱসেন ৱিভাগং দস্সেত্ৱা ইদানি ৱিসযপ্পধানৱসেন দস্সেতুং ‘‘যো ধম্মো’’তিআদি ৱুত্তং. কুসলমেৱ আৰম্মণন্তি কুসলাৰম্মণং. কামেতি পদং উভযত্থ সম্বন্ধিতব্বং ‘‘কামে কুসলাৰম্মণং কামে কুসলাকুসলস্সা’’তি. কিঞ্চাপি হি অকুসলস্স একন্তকামাৱচৰত্তা ন এতস্স ৱিসেসিতব্বতা অত্থি, কুসলং পন ৱিসেসিতব্বমেৱাতি তং অপেক্খায ‘‘কামে’’তি উপৰিপদেন সম্বন্ধিতব্বমেৱ. অথ ৱা অকুসলসহচৰিযতো কুসলম্পি কামাৱচৰমেৱ গয্হতীতি ‘‘কামে’’তি ইদং পুৰিমপদস্সেৱ ৱিসেসনং দট্ঠব্বং.

কামাৱচৰপাকস্সাতি পঞ্চৱিঞ্ঞাণসম্পটিচ্ছনানং একন্তেন ৰূপক্খন্ধাৰম্মণত্তা তদৱসেসস্স একাদসৱিধস্স কামাৱচৰৱিপাকস্স. কামক্ৰিযস্সাতি ৱুত্তনযেনেৱ মনোধাতুৱজ্জিতস্স দসৱিধকামাৱচৰকিৰিযচিত্তস্স. এতেসং…পে… আৰম্মণং সিযাতি এত্থ কুসলস্স তাৱ অত্তনা কতস্স দানাদিকামাৱচৰকুসলস্স পসন্নচিত্তেন অনুস্সৰণকালে, তথেৱ পৰেহি কতস্স অনুমোদনকালে, তস্সেৱ দুৱিধস্সাপি অনিচ্চতাদিৱসেন পচ্চৱেক্খণকালে, চেতোপৰিযঞাণাদীনং পৰিত্তকুসলাৰম্মণিকঅভিঞ্ঞানং পৰিকম্মাদিকালে চ আৰম্মণং হোতি. অকুসলেসু চ চতুন্নং দিট্ঠিগতসম্পযুত্তানং কামাৱচৰকুসলং আৰব্ভ অস্সাদনাভিনন্দনপৰামসনকালে, দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তানং কেৱলং অস্সাদনাদিকালে চ দ্ৱিন্নং পটিঘসম্পযুত্তানং অত্তনা, পৰেহি চ কতকুসলমাৰব্ভ ৱিপ্পটিসাৰদুস্সনকালে, ৱিচিকিচ্ছাচিত্তস্স অসন্নিট্ঠানকালে, উদ্ধচ্চসহগতস্স অৱূপসমৱিক্খেপকালে চ আৰম্মণং হোতি. অভিঞ্ঞাচিত্তদ্ৱযে কুসলস্স সেখপুথুজ্জনানং অত্তনা, পৰেহি ৱা কতকুসলস্স অনুস্সৰণকালে, পৰচিত্তৱিজাননকালে, ‘‘ইমিনা পুঞ্ঞকম্মেন মনুস্সেসু, কামাৱচৰদেৱেসু চ নিব্বত্ততী’’তি জাননকালে, ‘‘অনাগতে দানাদীনি পুঞ্ঞানি কৰোমি, কৰিস্সতী’’তি জাননকালে চ কিৰিযচিত্তস্সাপি খীণাসৱানং অত্তনা, পৰেহি ৱা কতকম্মানুস্সৰণকালাদীসু আৰম্মণং হোতি. কামাৱচৰৱিপাকেসু নৱন্নং সুগতিপটিসন্ধীনং কম্মকম্মনিমিত্তাৰম্মণিকপটিসন্ধিকালে, সব্বেসম্পি তদাৰম্মণানং কামাৱচৰকুসলাৰম্মণিকজৱনানন্তৰং তদাৰম্মণকালে চ আৰম্মণং হোতীতি. দসৱিধকামাৱচৰকিৰিযাসু চ অট্ঠন্নং মহাকিৰিযচিত্তানং খীণাসৱানং কামাৱচৰকুসলপচ্চৱেক্খণসম্মসনকালে, পৰিত্তাৰম্মণিককিৰিযাভিঞ্ঞানং পৰিকম্মাদিকালে, হসিতুপ্পাদস্স দানাদিং পচ্চৱেক্খিত্ৱা তুস্সনকালে, মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনস্স পন কামাৱচৰকুসলাৰম্মণিকজৱনানং পুৰেচাৰিককালে চ আৰম্মণং হোতীতি এৱং কামাৱচৰকুসলং ছন্নং ৰাসীনং আৰম্মণং হোতি.

৩৪২. ততোতি যথাৱুত্তৰাসিতো. তেনাহ ‘‘পঞ্চন্নং পন ৰাসীন’’ন্তি. এত্থ চ কিৰিযচিত্তেসু হসিতুপ্পাদো ন সম্ভৱতি একন্তপৰিত্তাৰম্মণত্তা. তত্থ কামাৱচৰকুসলস্স তাৱ সেখপুথুজ্জনানং ঝানপচ্চৱেক্খণসম্মসনকালে, ৰূপাৱচৰকুসলাৰম্মণিকঅভিঞ্ঞানং পৰিকম্মাদিকালে, অকুসলস্স ৱুত্তনযেন পৰামসনাদিকালে, অভিঞ্ঞাসু কুসলাভিঞ্ঞায সেখপুথুজ্জনানং অত্তনা, পৰেহি ৱা অতীতভৱে উপ্পাদিতঝানানুস্সৰণকালে, পৰেসং ৰূপাৱচৰচিত্তপৰিচ্ছিন্দনকালে, ‘‘ইমিনা কম্মেন ইমস্মিং ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তিস্সতী’’তি জাননকালে চ ‘‘অনাগতে ঝানং ভাৱেস্সতী’’তি ৱা জাননকালে, কিৰিযাভিঞ্ঞায চ খীণাসৱানং যথাৱুত্তৱসেন পৱত্তিকালে চ নৱৱিধস্স পন কিৰিযচিত্তস্স খীণাসৱানং হেট্ঠা ৱুত্তনযেন ৰূপাৱচৰকুসলপচ্চৱেক্খণকালেতি এৱং ৰূপাৱচৰকুসলং পঞ্চন্নং ৰাসীনং আৰম্মণং হোতি.

৩৪৩-৭. আৰুপ্পকুসলঞ্চাপি আৰম্মণপচ্চযো হোতীতি সম্বন্ধো. তেভূমককুসলস্সাতি সব্বস্স কামাৱচৰকুসলস্স, ৰূপাৱচৰকুসলেসু কুসলাভিঞ্ঞায, অৰূপাৱচৰকুসলেসু দুতিযচতুত্থকুসলস্স চাতি ইমস্স তেভূমককুসলস্স. এস নযো ‘‘তেভূমকক্ৰিযস্সা’’তি এত্থাপি. ‘‘চতুত্থদূন’’ন্তি ৱা ‘‘চতুত্থদুতিযান’’ন্তি ৱা ৱত্তব্বে গাথাবন্ধৱসেন ৱিভত্তিযা, সৱিভত্তিস্স ৱা তিয-সদ্দস্স লোপং কত্ৱা ‘‘চতুত্থদূ’’তি ৱুত্তং. ইমেসং…পে… পচ্চযোতি কামাৱচৰকুসলস্স, তাৱ অভিঞ্ঞাকুসলস্স চ ৰূপাৱচৰাৰম্মণেসু ৱুত্তনযেন দুতিযচতুত্থাৰুপ্পস্স পঠমততিযৱসেনাতি এৱং তেভূমককুসলস্স তথা সেখপুথুজ্জনকালে অত্তনো সন্তানগতস্স, পৰসন্তানগতস্স ৱা আৰুপ্পকুসলস্স পজাননকালে কামাৱচৰৰূপাৱচৰকিৰিযচিত্তস্স সেখপুথুজ্জনকালেযেৱ অত্তনা নিব্বত্তিতং পঠমততিযাৰুপ্পং আৰব্ভ খীণাসৱকালে দুতিযচতুত্থাৰুপ্পনিব্বত্তনে অৰূপকিৰিযচিত্তস্সাতি এৱং তেভূমককিৰিযস্স হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ অকুসলস্স, চতুত্থদুতিযানঞ্চ অৰূপাৱচৰৱিপাকানন্তি এৱমেতেসং অট্ঠন্নং ৰাসীনং অৰূপকুসলমাৰম্মণং হোতি.

পৰিচ্ছিজ্জ গাহিকায তণ্হায আপন্নন্তি পৰিযাপন্নং, তেভূমকধম্মজাতং, ন পৰিযাপন্নন্তি অপৰিযাপন্নং, তদেৱ পুঞ্ঞঞ্চাতি অপৰিযাপন্নপুঞ্ঞং. কামাৱচৰতোপি কুসলস্স কিৰিযস্সাতি সম্বন্ধো. ৰূপতোতি ৰূপাৱচৰতো. চতুন্নং…পে… সদাতি সেখানং মগ্গপচ্চৱেক্খণকালে মগ্গাৰম্মণিককুসলাভিঞ্ঞায পৰিকম্মাদিকালে ঞাণসম্পযুত্তকুসলস্স, খীণাসৱানং মগ্গপচ্চৱেক্খণকালে মগ্গাৰম্মণিককিৰিযাভিঞ্ঞায চ পৰিকম্মকালে ঞাণসম্পযুত্তকিৰিযচিত্তস্স, তেসং তেসং জৱনানং পুৰেচৰৱসেন পৱত্তিকালে মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনস্স, সেখানং অত্তনো, পৰেসং ৱা মগ্গজাননকালে অভিঞ্ঞাদ্ৱযস্সাতি এৱমেতেসং চতুন্নং ৰাসীনং অপৰিযাপন্নকুসলমাৰম্মণং হোতি.

তথেৱাকুসলং…পে… ঈৰিতন্তি সেখানং পহীনাৱসিট্ঠকিলেসপচ্চৱেক্খণকালে, সেখপুথুজ্জনানং অত্তনো, পৰেসং ৱা সন্তানপ্পৱত্তাকুসলসম্মসনকালে, অকুসলাৰম্মণিককুসলাভিঞ্ঞায পৰিকম্মাদিকালে কামাৱচৰকুসলস্স, অত্তনো, পৰেসং ৱা পৱত্তঅকুসলানুস্সৰণাদীসু ৰূপাৱচৰকুসলস্স, খীণাসৱানং পহীনকিলেসপচ্চৱেক্খণঅঞ্ঞসন্তানগতঅকুসলসম্মসনাদিকালে, পহীনকিলেসপচ্চৱেক্খণেন তুস্সনকালে, সব্বেসম্পি তংতংজৱনানং পুৰেচৰকালে চ কামাৱচৰকিৰিযচিত্তস্স, কুসলাভিঞ্ঞায ৱুত্তনযেন ৰূপাৱচৰকিৰিযচিত্তস্স, পৰামাসঅস্সাদনাভিনন্দনাদিৱসেন পৱত্তিযং অকুসলস্স, উদ্ধচ্চৰহিতকম্মাৰম্মণৱসেন অকুসলৱিপাকসন্তীৰণস্স, কামাৱচৰজৱনানং অনুস্সৰণকালে সব্বম্পি একাদসতদাৰম্মণৱিপাকস্সাতি এৱং কামাৱচৰৱিপাকানন্তি এৱমেতেসং ছন্নং ৰাসীনং অকুসলমাৰম্মণং হোতি.

৩৪৮-৫৬. ৱিপাকাৰম্মণং…পে… পচ্চযোতি সেখপুথুজ্জনানং ৱিপাকসম্মসনাদিকালে কামাৱচৰকুসলস্স, ৱিপাকক্খন্ধানুস্সৰণাদীসু ৰূপাৱচৰকুসলস্স, ৱুত্তনযেনেৱ খীণাসৱানং ৱিপাকসম্মসনাদিকালে, পুথুজ্জনকালে অনিট্ঠৱিপাকাভাৱং আৰব্ভ তুস্সনকালে, যথাৱুত্তজৱনানং পুৰেচৰকালে কামাৱচৰকিৰিযচিত্তস্স, কুসলেসু ৱুত্তনযেনেৱ ৰূপাৱচৰকিৰিযচিত্তস্স, ৱিপাকং আৰব্ভ তদাৰম্মণপ্পৱত্তিযং ৱিপাকাৰম্মণিককম্মুনা পটিসন্ধিং গণ্হন্তস্স কম্মনিমিত্তৱসেন পৱত্তিযঞ্চ কামাৱচৰৱিপাকস্স, অস্সাদনাভিনন্দনপৰামাসাদিৱসেন পৱত্তিযং অকুসলস্সাতি এৱমেতেসং ছন্নং ৰাসীনং কামাৱচৰৱিপাকমাৰম্মণপচ্চযো হোতীতি. ৰূপাৱচৰৱিপাকাৰম্মণেপি ইমিনাৱ নযেন যোজনা কাতব্বা. কেৱলঞ্হি তং কামাৱচৰৱিপাকানং কিৰিযচিত্তেসু চ হসিতুপ্পাদস্সাৰম্মণং ন হোতীতি অযমেত্থ ৱিসেসো. লোকুত্তৰৱিপাকস্স কামাৱচৰকুসলকিৰিযানমাৰম্মণক্কমো অপ্পমাণাৰম্মণনিদ্দেসে ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো.

কামাৱচৰকিৰিযচিত্তস্স কামাৱচৰকুসলাদীনং ছন্নং ৰাসীনমাৰম্মণক্কমো কুসলাৰম্মণে ৱুত্তসদিসোৱ. কেৱলঞ্হি এত্থ যদেতং খীণাসৱসন্তানস্সেৱ নিযতং নৱৱিধং কিৰিযচিত্তং, তং পৰসন্তানপ্পৱত্তকুসলাকুসলস্স, সসন্তানেৱ সেখপুথুজ্জনকালে অনাগতাৰম্মণিকঅভিঞ্ঞায পৰিকম্মাদিৱসপ্পৱত্তকুসলস্স আৰম্মণং হোতি. ৱিপাকেসু চ পটিসন্ধিভৱঙ্গচুতিসঙ্খাতানং ৱিপাকানং কম্মাৰম্মণৱসেন আৰম্মণং ন হোতীতি অযমেৱ ৱিসেসো.

ৰূপাৱচৰকিৰিযচিত্তস্স পঞ্চন্নং ৰাসীনং আৰম্মণক্কমো কুসলাৰম্মণে ৱুত্তসদিসোৱ. ৱিসেসোপি কামাৱচৰকিৰিযাৰম্মণে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. আৰুপ্পকিৰিযচিত্তস্সাপি তেসং পঞ্চন্নং ৰাসীনং গোচৰভাৱো ৱুত্তসদিসোৱ. আৰুপ্পকিৰিযস্স পন পঠমততিযং দুতিযচতুত্থস্সেৱ গোচৰো হোতি.

৩৫৭-৮. এৱং ৰূপনিব্বানৱজ্জিতমাৰম্মণং দস্সেত্ৱা ইদানি ৰূপাৰম্মণং, নিব্বানাৰম্মণঞ্চ দস্সেতুং ‘‘ৰূপং চতুসমুট্ঠান’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. ৰূপন্তি অট্ঠৱীসতিৱিধো ভূতোপাদাযভেদভিন্নো ৰূপক্খন্ধো. কিঞ্চাপি ন সব্বমেৱ ৰূপং পচ্চেকং চতুসমুট্ঠানং, সমুদিতো পন ৰূপক্খন্ধো চতূহি এৱ সমুট্ঠানেহি সমুট্ঠাতীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘চতুসমুট্ঠান’’ন্তি. কামপাককিৰিযস্সাতি কামাৱচৰৱিপাকস্স, কামাৱচৰকিৰিযচিত্তস্স চ, তত্থ চ কামাৱচৰকুসলস্স তাৱ ৱণ্ণদানাদিপুঞ্ঞকিৰিযকালে, ৱণ্ণাদীনং অনিচ্চাদিৱসেন সম্মসনকালে, অভিঞ্ঞায পৰিকম্মাদিকালে, অকুসলস্স অস্সাদনাভিনন্দনপৰামাসাদিকালে, অভিঞ্ঞাদ্ৱযস্স ইদ্ধিৱিধভূতস্স সুৱণ্ণদুব্বণ্ণাদিৰূপনিম্মানকালে, পুব্বেনিৱাসানুস্সতিভূতস্স ‘‘পুৰিমভৱে এৱংৱণ্ণো অহোসি’’ন্তিআদিনা অনুস্সৰণকালে, দিব্বচক্খুভূতস্স চৱমানউপপজ্জমানসত্তানং ৱণ্ণদস্সনকালে, দিব্বসোতভূতস্স সদ্দসৱনকালে, অনাগতংসঞাণভূতস্স ‘‘অনাগতে এৱংৱণ্ণো ভৱিস্সামী’’তিআদিনা জাননকালে, কামাৱচৰৱিপাকেসু দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণসম্পটিচ্ছনদ্ৱযস্স যথাযোগং ৰূপাদিৱিজাননকালে, সুখসন্তীৰণস্স সন্তীৰণতদাৰম্মণকালে, উপেক্খাসন্তীৰণদ্ৱযস্স সন্তীৰণতদাৰম্মণকম্মনিমিত্তগতিনিমিত্তাৰম্মণকালে, সহেতুকৱিপাকস্স কম্মনিমিত্তগতিনিমিত্তাৰম্মণকালে, তদাৰম্মণকালে চ, কামাৱচৰকিৰিযাসু পন কুসলে ৱুত্তনযানুসাৰেন অট্ঠমহাকিৰিযচিত্তস্স, ‘‘এৱৰূপং ৱণ্ণাদিমদাসি’’ন্তি তুস্সনকালে হসিতুপ্পাদস্স, পঞ্চদ্ৱাৰমনোদ্ৱাৰেসু ৱোট্ঠব্বনাৱজ্জনকালে মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনস্স, পঞ্চদ্ৱাৰে আৱজ্জনকালে পঞ্চদ্ৱাৰাৱজ্জনস্স চ আৰম্মণং হোতীতি এৱং চতুসমুট্ঠানিকং ৰূপং ছন্নং ৰাসীনমাৰম্মণং হোতি.

৩৫৯-৬০. নিব্বানং পন গোত্ৰভুৱোদানকালে, নিব্বানাৰম্মণিকঅভিঞ্ঞায পৰিকম্মাদিকালে চ কামাৱচৰতিহেতুককুসলস্স, অতীতভৱে সচ্ছিকতনিৰোধানুস্সৰণকআলাদীসু ৰূপাৱচৰকুসলস্স, ৱুত্তনযেনেৱ কামৰূপাৱচৰকিৰিযচিত্তস্স, মগ্গট্ঠানং তদনন্তৰফলৱড়ঞ্জনফলকালেসু অপৰিযাপন্নকুসলৱিপাকস্স চাতি এৱং ছন্নং ৰাসীনং আৰম্মণং হোতীতি দস্সেতুং ‘‘নিব্বানাৰম্মণ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. উভযস্সাতি কামাৱচৰৰূপাৱচৰৱসেন দুৱিধস্স.

৩৬১-২. নানপ্পকাৰকন্তি দ্ৱাদসমপৰিচ্ছেদে ৱক্খমাননযেন নানাৱিধপ্পকাৰং. নৱন্নং…পে… পচ্চযোতি কামাৱচৰকুসলস্স, অকুসলস্স, হসিতুপ্পাদমনোধাতুৱজ্জিতকামাৱচৰকিৰিযচিত্তানঞ্চেৱ দ্ৱিন্নং অভিঞ্ঞাচিত্তানঞ্চ সব্বাপি পঞ্ঞত্তি, ৰূপাৱচৰকুসলৱিপাককিৰিযানং কসিণনিমিত্তাদিকা, পঠমাৰুপ্পকুসলৱিপাককিৰিযানং আকাসপঞ্ঞত্তি, ততিযাৰুপ্পকুসলাদীনং তিণ্ণং অভাৱপঞ্ঞত্তীতি এৱং পঞ্ঞত্তি নৱন্নং ৰাসীনং আৰম্মণপচ্চযো হোতীতি.

৩৬৩-৫. এৱং যো ধম্মো যস্স ধম্মস্স আৰম্মণং হোতি, তং একেকুদ্ধাৰৱসেন দস্সেত্ৱা ইদানি সব্বে চতুভূমকচিত্তুপ্পাদে ছহি আৰম্মণেহি যোজেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘ৰূপাৰম্মণিকা দ্ৱে’’তিআদি গাথাত্তযং ৱুত্তং. তং হেট্ঠা ৱুত্তত্থমেৱ.

৩৬৬-৯. ‘‘পঠমাৰুপ্পকুসল’’ন্তিআদি পন হেট্ঠা ৱুত্তনযম্পি অৰূপাৱচৰাৰম্মণেসু অৰূপাৱচৰধম্মানং সেখাসেখৱসেন নানপ্পকাৰতো পৱত্তিআকাৰং পকাসেতুং ৱুত্তং. কুসলস্সাতি সেখপুথুজ্জনানং দুতিযাৰুপ্পকুসলস্স. ৱিপাকস্স পন খীণাসৱানং পৱত্তমানস্সাপি আৰম্মণং হোতি তস্স পুৰিমভৱে কম্মনিমিত্তাৰম্মণত্তা. অৰূপভৱে অতিসন্তভাৱেন পৱত্তমানং ভৱঙ্গচিত্তং ন ভাৱনায পৰিসুদ্ধং উপট্ঠাতীতি আহ ‘‘পঠমাৰুপ্পপাকো’’তিআদি. পঠমং তু কিৰিযচিত্তং পুঞ্ঞস্স দুতিযাৰুপ্পচেতসো আৰম্মণং ন হোতি, ৱিপাকস্স দুতিযাৰুপ্পচেতসো আৰম্মণং ন হোতীতি সম্বন্ধো. তত্থ খীণাসৱকালে কস্সচি কুসলস্স অভাৱতো ‘‘ন পুঞ্ঞস্সা’’তি ৱুত্তং. আকাসানঞ্চাযতনকিৰিযাসমঙ্গিস্স ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনৱিপাকচিত্তং ন পৱত্ততীতি ‘‘ন পাকস্সা’’তি ৱুত্তং. খীণাসৱস্স দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰত্থং, নিৰোধসমাপজ্জনত্থঞ্চ সমাপত্তিযো সমাপজ্জন্তস্স পঠমাৰুপ্পকিৰিযচিত্তং দুতিযস্স আৰম্মণং হোতীতি আহ ‘‘পঠমং তু ক্ৰিযাচিত্ত’’ন্তিআদি.

৩৭০-৩. ‘‘দ্ৱিধা’’তি চ ৱত্ৱা তমেৱ দুৱিধতং, তিৱিধতঞ্চ দস্সেতুং ‘‘কুসলং কুসলস্সা’’তি, ‘‘ক্ৰিযস্সাপি ক্ৰিযা হোতী’’তি চ আদি ৱুত্তং. তং ৱুত্তনযমেৱ. এৱমেৱ …পে… সিযাতি পঠমাৰুপ্পচিত্তে ৱুত্তনযেন সেখপুথুজ্জনানং দ্ৱিধা, খীণাসৱানঞ্চ তিধা আৰম্মণং ভৱতীতি অত্থো.

৩৭৪-৫. যং যং গোচৰং আৰব্ভাতি ৰূপাৰূপনিব্বানপঞ্ঞত্তীসু যং যং গোচৰং আৰব্ভ. যে যেতি অৰূপধম্মা. যো নৰোতি যো গহট্ঠো, পব্বজিতো ৱা মাণৱো. কিৰাতি অনুমতিযং. তস্স ‘‘উত্তৰতেৱা’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. পাৰন্তি অৱসানং. তং ইমস্স পৰমনিপুণগম্ভীৰনযসমঙ্গিতায যাথাৱতো ওতৰন্তেহি অকসিৰেন তৰিতুং অসক্কুণেয্যত্তা দুপ্পাপুণেয্যন্তি কত্ৱা আহ ‘‘দুত্তৰ’’ন্তি. উত্তৰন্তি উত্তমং. অভিধম্মাৱতাৰস্স হি উত্তমতায তদেকদেসভূতপাৰম্পি উত্তমমেৱ হোতি. সোতি সো সমুত্তিণ্ণাভিধম্মাৱতাৰপাৰো নৰো. উত্তৰতেৱ, ন পন ন সক্কোতি তং উত্তৰিতুন্তি অত্থো.

ইতি অভিধম্মত্থৱিকাসিনিযা নাম

অভিধম্মাৱতাৰসংৱণ্ণনায

আৰম্মণৱিভাগনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.