৪. চতুত্থো পৰিচ্ছেদো

একৱিধাদিনিদ্দেসৱণ্ণনা

১২৮-৩০. ৱিজাননসভাৱতোতি আৰম্মণৱিজাননসভাৱত্তা. ননু চ হেট্ঠা সাৰম্মণতো একৱিধভাৱো ৱুত্তোতি? সচ্চং ৱুত্তো, সো পন চেতসিকানঞ্চ সাধাৰণোতি ইধ তব্বিৱজ্জনত্থং ৱিজাননলক্খণতাৱ ৱুত্তা. সঙ্খেপগণনৱসেন চ সহেতুকানং একসত্ততিৱিধতা ৱুত্তা. হেতুৱাদিনাতি কুসলাকুসলাব্যাকতহেতূনং ব্যাকৰণকুসলেন. অথ ৱা ‘‘যে ধম্মা হেতুপ্পভৱা, তেসং হেতুং তথাগতো আহা’’তি (অপ. থেৰ ১.১.২৮৬; মহাৱ. ৬০) ৱচনতো তংতংপচ্চযুপ্পন্নধম্মানং তংতংপচ্চযৱাদিনা.

১৩১-৪. সৱত্থুকাৱত্থুকতোতি একন্তেন সব্বৱত্থুনিস্সিতভাৱতো চেৱ তদভাৱতো চ. কেচি পন হদযৱত্থুৱসেন সৱত্থুকাৱত্থুকতং ৱণ্ণেন্তি, তং ন যুজ্জতি সৱত্থুকনিদ্দেসে ‘‘সব্বো কামৱিপাকো’’তি পসাদনিস্সিতানম্পি সঙ্গহিতত্তা. উভযৱসেনাতি সৱত্থুকাৱত্থুকৱসেন. কানিচি হি চিত্তানি একন্তেন সৱত্থুকানি, কানিচি অৱত্থুকানেৱ, কানিচি উভযসভাৱানি. তথা চেৱ নিদ্দিসতি ‘‘সব্বো কামৱিপাকো চা’’তিআদি.

সব্বো কামৱিপাকো চাতি সহেতুকাহেতুকভিন্নো সব্বো তেৱীসতিৱিধো কামাৱচৰৱিপাকো চ. আদিমগ্গোতি সোতাপত্তিমগ্গো. সো হি সব্বলোকুত্তৰেসু আদিতো উপ্পজ্জনতো, অট্ঠসু অৰিযপুগ্গলেসু আদিপুগ্গলস্স সম্বন্ধীতি ৱা ‘‘আদিমগ্গো’’তি ৱুচ্চতি. ৱিনা ৱত্থুন্তি সকসকৱত্থুং ৱিনা নুপ্পজ্জন্তি. তেনেৱ হেতানি অৰূপভৱে নুপ্পজ্জন্তি তত্থ ৱত্থূনং অভাৱতো. ‘‘নুপ্পজ্জন্তি ৱিনা ৱত্থু’’ন্তি চ ইদং অন্তোভাৱিতকাৰণত্থং কত্ৱা ৱুত্তং. তেন যস্মা ৱত্থুং ৱিনা নুপ্পজ্জন্তি, তস্মা একন্তেন সৱত্থুকাতি ৱুত্তং হোতি.

একন্তেন অৱত্থুকা অৰূপভৱেযেৱ পটিসন্ধাদিৱসেন পৱত্তনতো. কথং পন ৰূপসন্নিস্সযেন ৱিনা তত্থ অৰূপং পৱত্ততি, কস্মা ন পৱত্ততি পঞ্চৱোকাৰেতি? তথা অদস্সনতো. যদি এৱং কবড়ীকাৰাহাৰেনপি ৱিনা ৰূপধাতুযং ৰূপেন পৱত্তিতব্বং, কিং কাৰণা? কামধাতুযং তথা অদস্সনতো. অপি তু যস্স চিত্তসন্তানস্স পৱত্তিকাৰণং ৰূপে অৱিগততণ্হং, তস্স সহ ৰূপেন পৱত্তি. যস্স পন নিব্বত্তিকাৰণং ৰূপে ৱিগততণ্হং, তস্স ৱিনা ৰূপেন পৱত্তি কাৰণস্স তংৱিমুখতাযাতি ৰূপসন্নিস্সযেন ৱিনা তত্থ অৰূপং পৱত্ততি. দ্ৱেচত্তালীস সেসানীতি মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনং কুসলকিৰিযাৱসেন সোড়স কামাৱচৰানি, তথেৱ অট্ঠ অৰূপাৱচৰানি, পঠমমগ্গৱজ্জানি সত্ত লোকুত্তৰানি, পটিঘদ্ৱযৱজ্জিতদসঅকুসলানি চেতি দ্ৱেচত্তালীস ৱুত্তাৱসেসচিত্তানি.

১৩৫-৭. ৰূপাদীসু একেকমেৱ আৰম্মণং ইমস্সাতি একেকাৰম্মণং. তস্স তস্স আৰম্মণস্স আপাথগতকালে তংতংৱিজাননৱসেন পঞ্চপি আৰম্মণানি ইমস্সাতি পঞ্চাৰম্মণং. এৱম্পীতি ন কেৱলং সৱত্থুকাদিৱসেনেৱ, অথ খো একেকাৰম্মণাদিতোপি. অভিঞ্ঞাৱজ্জিতানং সব্বমহগ্গতানম্পি ধম্মাৰম্মণভাৱেন একাৰম্মণত্তা আহ ‘‘সব্বং মহগ্গত’’ন্তি. পণ্ণত্তাৰম্মণতো একাৰম্মণন্তি কেচি. তং অৰূপাৱচৰদুতিযচতুত্থজ্ঝানানি পত্ৱা ন যুজ্জতি তেসং মহগ্গতাৰম্মণত্তা. অভিঞ্ঞাদ্ৱযস্স ছড়াৰম্মণিকভাৱেন, তস্স চ ৰূপাৱচৰপঞ্চমজ্ঝানতো অভিন্নত্তা তং পহায ‘‘তেচত্তালীসা’’তি ৱুত্তং.

১৪১. পুঞ্ঞৱিপাককিৰিযতো কামে দ্ৱাদসাতি সম্বন্ধো. ধাতি নিপাতমত্তং. পুঞ্ঞৱিপাকক্ৰিযতোতি ঞাণৱিপ্পযুত্তকুসলৱিপাককিৰিযতো.

১৪৩-৯. ইৰিযায কাযিকায কিৰিযায পৱত্তিপথভাৱতো ইৰিযাপথো, গমনাদি. অত্থতো তদৱত্থা ৰূপপ্পৱত্তি. কামঞ্চেত্থ ৰূপৱিনিমুত্তো ইৰিযাপথো, ৱিঞ্ঞত্তি ৱা নত্থি, তথাপি সব্বং ৰূপসমুট্ঠাপকচিত্তং ইৰিযাপথুপত্থম্ভকং, ৱিঞ্ঞত্তিৱিকাৰুপ্পাদনঞ্চ হোতি. যং পন চিত্তং ৱিঞ্ঞত্তিজনকং, তং একংসতো ইতৰদ্ৱযস্স জনকং অৱিনাভাৱতো, তথা ইৰিযাপথুপত্থম্ভকং ৰূপস্সাতি ইমস্স ৱিসেসস্স দস্সনত্থং ‘‘ৰূপীৰিযাপথৱিঞ্ঞত্তি-জনকাজনকাদিতো’’তি ইৰিযাপথৱিঞ্ঞত্তীনং ৱিসুং গহণং. জনকাজনকাদিতোতি তিণ্ণম্পি জনকতো, কস্সচিপি অজনকতো, দ্ৱিন্নং একস্স চ জনকতো. কানিচি হি চিত্তানি ৰূপং সমুট্ঠাপেন্তি, ইৰিযাপথং কপ্পেন্তি, ৱিঞ্ঞত্তিং জনযন্তি. কানিচি ৰূপং সমুট্ঠাপেন্তি, ইৰিযাপথং কপ্পেন্তি, ৱিঞ্ঞত্তিং ন জনযন্তি. কানিচি ৰূপমেৱ সমুট্ঠাপেন্তি, ইতৰদ্ৱযং ন কৰোন্তি. কানিচি তীণি ন কৰোন্তেৱ. তথা চেৱ দস্সেতি ‘‘দ্ৱাদসাকুসলা’’তিআদি. এৱঞ্চাপি হি তং চিত্তন্তি ন কেৱলং অহেতুকাদিতোৱ, এৱং ৰূপাদিজনকাদিতোপি তং চতুব্বিধং. ‘‘এৱঞ্চাদিম্হি ত’’ন্তিপি লিখন্তি. তস্স পন আদিম্হি নিক্খিত্তং চিত্তং এৱঞ্চ চতুব্বিধন্তি অত্থং ৱদন্তি. তত্থাতি তেসু ৰূপজনকাদীসু. দস কিৰিযাতি মনোধাতুৱজ্জা দস কিৰিযা.

সমুট্ঠাপেন্তি ৰূপানীতি অত্তনো উপ্পাদক্খণেযেৱ অত্তনা জনেতব্বৰূপানি সমুট্ঠাপেন্তি. কপ্পেন্তীতি সন্নামেন্তি. যথাপৱত্তং ইৰিযাপথং উপত্থম্ভেন্তি. যথা হি অন্তৰন্তৰা উপ্পজ্জমানেহি ৱীথিচিত্তেহি অব্বোকিণ্ণে ভৱঙ্গে পৱত্তমানে অঙ্গানি ওসীদন্তি, পৱেধন্তা ৱিয হোন্তি, ন এৱং দ্ৱত্তিংসৱিধেসু ৱক্খমানেসু চ ছব্বীসতিৱিধেসু জাগৰণচিত্তেসু পৱত্তমানেসু. তদা পন অঙ্গানি উপত্থদ্ধানি যথাপৱত্তইৰিযাপথভাৱেনেৱ পৱত্তন্তি. জনযন্তি চ ৱিঞ্ঞত্তিন্তি মনোদ্ৱাৰে পৱত্তা এৱ ৱিঞ্ঞত্তিং জনযন্তি, ন পন পঞ্চদ্ৱাৰে পৱত্তাতি দট্ঠব্বং.

দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণানং ঝানঙ্গযোগাভাৱেন ৰূপাজনকত্তা আহ ‘‘দ্ৱেপঞ্চৱিঞ্ঞাণা’’তি. ঝানঙ্গানি হি চিত্তেন সহ ৰূপসমুট্ঠাপকানি, তেসং অনুবলপ্পদাযকানি মগ্গঙ্গাদীনি তেসু ৱিজ্জমানেসু সৱিসেসং ৰূপপ্পৱত্তিদস্সনতো. অৰূপৱিপাকা পন ৰূপৱিৰাগভাৱনায নিব্বত্তত্তা হেতুনো তংৱিমুখতায ৰূপং ন সমুট্ঠাপেন্তীতি আহ ‘‘ৱিপাকা চ অৰূপিসূ’’তি.

১৫০. সব্বেসং সন্ধিচিত্তন্তি সব্বেসং সত্তানং পটিসন্ধিচিত্তং. তঞ্হি ৱত্থুদুব্বলতায, অপ্পতিট্ঠিততায, পচ্চযৱেকল্লতো, আগন্তুকতায চ ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতি. তথা হি পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণেন সহজাতং ৱত্থু পচ্ছাজাতপচ্চযৰহিতং, আহাৰাদীহি চ অনুপত্থদ্ধং দুব্বলং, তস্স চ দুব্বলত্তা তন্নিস্সিতৱিঞ্ঞাণম্পি দুব্বলন্তি. যথা চ পপাতে পতিতো অঞ্ঞস্স নিস্সযো ভৱিতুং ন সক্কোতি, এৱং তম্পি ভিন্নসন্ততিযং কম্মক্খিত্ততায পপাতে পতিতং ৱিয অপ্পতিট্ঠিতং ন ৰূপসমুট্ঠাপনে উস্সহতি চ ৱত্থুনো চ অত্তনা সহ অপচ্ছা অপুৰে উপ্পজ্জমানত্তা পুৰেজাতপচ্চযস্স অলাভতো. যথা পন আগন্তুকো পুৰিসো অগতপুব্বং দেসং গতো অঞ্ঞেসং ‘‘এথ ভো অন্তোগামে ৱো অন্নপানগন্ধমালাদীনি দস্সামী’’তি ৱত্তুং ন সক্কোতি অত্তনো অৱিসযতায, অপ্পহুতায চ, এৱমেৱং পটিসন্ধিচিত্তম্পি আগন্তুকন্তি. এৱং ৱত্থুদুব্বলতাদীহি কাৰণেহি ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতি. অপিচ আহাৰিন্দ্ৰিযাদিৱসেন যেহাকাৰেহি চিত্তসমুট্ঠানৰূপানং চিত্তচেতসিকা পচ্চযা হোন্তি, তেহি সব্বেহি পটিসন্ধিযং চিত্তচেতসিকা সমতিংসকম্মজৰূপানং যথাযোগং পচ্চযা হোন্তি. ৱুত্তঞ্হেতং পট্ঠানে –

‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতা আহাৰা সম্পযুত্তানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং আহাৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি (পট্ঠা. ১.১.৪২৯).

তস্মা সমতিংসকম্মজৰূপানি চিত্তসমুট্ঠানৰূপানং ঠানং গহেত্ৱা ঠিতানীতি পটিসন্ধিচিত্তং ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতীতি ৱেদিতব্বং.

চুতিচিত্তঞ্চাৰহতোতি এত্থ খীণাসৱস্স চুতিচিত্তং উপসন্তৱট্টমূলস্মিং সন্তানে সাতিসযং সন্তৱুত্তিতায ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতি, অনাগামিআদীনং তদভাৱতোতি ৱদন্তি. টীকাকাৰো পন আনন্দাচৰিযো ভণতি –

‘‘কামাৱচৰানং পচ্ছিমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে যস্স চিত্তস্স অনন্তৰা কামাৱচৰানং পচ্ছিমচিত্তং উপ্পজ্জিস্সতি, ৰূপাৱচৰে, অৰূপাৱচৰে পচ্ছিমভৱিকানং, যে চ ৰূপাৱচৰং, অৰূপাৱচৰং উপপজ্জিত্ৱা পৰিনিব্বাযিস্সন্তি, তেসং চৱন্তানং, তেসং ৱচীসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝিস্সতি, নো চ তেসং কাযসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝিস্সতীতি ৱচনতো অঞ্ঞেসম্পি চুতিচিত্তং ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতী’’তি.

আচৰিযস্স হি অযমধিপ্পাযো – ‘‘কামাৱচৰানং পচ্ছিমচিত্তস্সা’’তি এতেন অৱিসেসেন কামাৱচৰসত্তানং চুতিচিত্তস্স, ‘‘যে চ ৰূপাৱচৰং…পে… নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি ইমিনা কামভৱতো চৱিত্ৱা ৰূপাৰূপভৱূপপজ্জনকানং কামাৱচৰচুতিচিত্তস্সাপি উপ্পাদক্খণতো উদ্ধং ৱচীসঙ্খাৰস্স নিৰোধং ৱত্ৱা কাযসঙ্খাৰস্স তদভাৱৱচনতো চুতিচিত্তস্স কাযসঙ্খাৰাসমুট্ঠাপনং সিদ্ধং. যদগ্গেন চ তং কাযসঙ্খাৰং ন সমুট্ঠাপেতি, তদগ্গেন তং সেসৰূপম্পি ন জনেতি. ন হি ৰূপসমুট্ঠাপকস্স গব্ভগততাদিৱিবন্ধাভাৱে কাযসঙ্খাৰাসমুট্ঠাপনে কাৰণং অত্থি. ন চ যুত্তং চুতিতো উদ্ধং চিত্তসমুট্ঠানঞ্চস্স ৰূপং পৱত্ততীতি, নাপি ‘‘চুতিচিত্তং ৰূপং সমুট্ঠাপেতী’’তি পাড়ি অত্থি, ন চাপি ৱট্টমূলানুপসমো চুতিচিত্তস্স ৰূপুপ্পাদনে কাৰণং চুতিচিত্তেন ন উপ্পন্নানম্পি ততো পুৰিমতৰেহি উপ্পন্নানং ৱিয ভৱন্তৰে অনুপ্পজ্জনতো, তস্মা সব্বেসম্পি চুতিচিত্তং ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতীতি. যদি কাযসঙ্খাৰসমুট্ঠাপনমেৱ ৰূপজননাৰহভাৱং সাধেতি, তদা চতুত্থজ্ঝানে কথন্তি? নাযং দোসো, তস্স ভাৱনাবলেন সাতিসযং সন্তৱুত্তিতায কাযসঙ্খাৰাসমুট্ঠাপনেপি মৰণাসন্নচিত্তানং ৱিয পৰিদুব্বলত্তাভাৱতো ৰূপসমুট্ঠাপনে ৱিবন্ধো নত্থীতি. কুতো পন পট্ঠায চিত্তজৰূপং নুপ্পজ্জতীতি? যতো পট্ঠায কাযসঙ্খাৰে নুপ্পজ্জতি. কদা চ কাযসঙ্খাৰো নুপ্পজ্জতীতি? চুতিতো পুব্বে দ্ৱত্তিংসমচিত্তক্খণতো পট্ঠায নুপ্পজ্জতি, তেত্তিংসমচিত্তক্খণে উপ্পন্নং পচ্ছিমসোড়সকতো পুৰেতৰমেৱ নিৰুজ্ঝতীতি ৱদন্তি. ‘‘যস্স কাযসঙ্খাৰো ন নিৰুজ্ঝতি, তস্স চিত্তসঙ্খাৰো ন নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি (যম. ২.সঙ্খাৰযমক.১১৩) পঞ্হে ‘‘পচ্ছিমচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে তেসং কাযসঙ্খাৰো চ ন নিৰুজ্ঝতি, চিত্তসঙ্খাৰো চ ন নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি পচ্ছিমচিত্তস্সেৱ ৱজ্জিতত্তা চুতিতো দুতিযততিযচিত্তেনাপি সহ নিৰুজ্ঝতীতি অপৰে. যস্স চিত্তস্স অনন্তৰা কামাৱচৰানং পচ্ছিমচিত্তং উপ্পজ্জতীতি এত্থ ‘‘যস্সা’’তি কামাৱচৰচুতিচিত্তস্স অনন্তৰপচ্চযভূতং চিত্তং সন্ধায ৱুত্তন্তি তস্স উপ্পাদতোপি উদ্ধং কাযসঙ্খাৰাভাৱৱচনেন হেট্ঠিমকোটিযা চুতিতো ততিযচিত্তেনেৱ সহ নিৰুজ্ঝতি. দুতিযচিত্তং ন পাপুণাতীতি একে.

১৫১-৭. একং দ্ৱে তীণি চত্তাৰি ঠানানি ইমস্সাতি একদ্ৱিতিচতুট্ঠানং, একদ্ৱিতিচতুট্ঠানত্তাতি অত্থো. ঠানন্তি চ ইধ কিচ্চমধিপ্পেতং. তঞ্হি তিট্ঠন্তি এত্থ ধম্মা অৱট্ঠিতা ৱিয হোন্তীতি ‘‘ঠান’’ন্তি ৱুচ্চতি. মংসচক্খুদিব্বচক্খুঞাণচক্খুবুদ্ধচক্খুসমন্তচক্খুৱসেন পঞ্চ নিম্মলানি লোচনানি ইমস্সাতি পঞ্চনিম্মললোচনো.

নিপ্পপঞ্চেনাতি ৰাগাদিপপঞ্চৰহিতেন. ৰাগাদযো হি সংসাৰে পপঞ্চনতো ‘‘পপঞ্চা’’তি ৱুচ্চন্তি.

আৱজ্জনে পটিচ্ছনে ঠানে মনোধাতুত্তিকন্তি সম্বন্ধো, কিৰিযামনোধাতু আৱজ্জনট্ঠানে, ৱিপাকদ্ৱযং সম্পটিচ্ছনট্ঠানেতি অত্থো.

‘‘সোমনস্সযুত্তসন্তীৰণং পঞ্চদ্ৱাৰে সন্তীৰণং সিযা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘সন্তীৰণ’’ন্তি অধিকাৰতোৱ লব্ভতীতি গাথাবন্ধসুখত্থং ‘‘সোমনস্সযুত’’ন্তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং.

বলৱাৰম্মণে সতীতি তদাৰম্মণকিচ্চস্স বলৱাৰম্মণেযেৱ লব্ভনতো ৱুত্তং, ন ইমস্সেৱ আৱেণিকভাৱেন সব্বেসম্পি তদাৰম্মণানং বলৱাৰম্মণেযেৱ উপ্পজ্জনতো. ৱোট্ঠব্বনন্তি কিৰিযামনোৱিঞ্ঞাণধাতুসঙ্খাতং ৱোট্ঠব্বনকিচ্চং চিত্তং.

১৫৮-৯. সব্বেসন্তি সব্বেসং কামৰূপাৰূপভৱিকসত্তানং. ইমিনা ইদং দস্সেতি – পঞ্চদ্ৱাৰেসু ৱোট্ঠব্বনকিচ্চং কেসঞ্চিদেৱ সত্তানং অৰূপভৱে সব্বসো পঞ্চদ্ৱাৰিকচিত্তপ্পৱত্তিযা, ৰূপভৱে চ দ্ৱাৰত্তযপ্পৱত্তিযা অভাৱতো. মনোদ্ৱাৰে আৱজ্জনকিচ্চং পন সব্বেসমেৱ সচিত্তকসত্তানং কৰোতীতি. দ্ৱিট্ঠানিকং নাম হোতীতি যথাৱুত্তট্ঠানদ্ৱযৱন্ততায দ্ৱিট্ঠানিকচিত্তং নাম হোতি. কেচি পন ‘‘সোমনস্সসহগতসন্তীৰণং কামসুগতিযং পটিসন্ধিং আকড্ঢতি, তস্মা তং পঞ্চট্ঠানিক’’ন্তি ৱদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং পট্ঠানে তথা অদীপিতত্তা. তত্থ হি –

‘‘উপেক্খাসহগতং ধম্মং পটিচ্চ উপেক্খাসহগতো ধম্মো উপ্পজ্জতি নহেতুপচ্চযা’’তি এত্থ (পট্ঠা. ২.৭.৮) ‘‘অহেতুকং উপেক্খাসহগতং একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা, তযো খন্ধে পটিচ্চ একো খন্ধো, দ্ৱে খন্ধে পটিচ্চ দ্ৱে খন্ধা, অহেতুকপটিসন্ধিক্খণে উপেক্খাসহগতং একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা, তযো খন্ধে পটিচ্চ একো খন্ধো, দ্ৱে খন্ধে পটিচ্চ দ্ৱে খন্ধা’’তি (পট্ঠা. ২.৭.৮) –

এৱং উপেক্খাসহগত-পদস্স পৱত্তিপটিসন্ধিৱসেন পটিচ্চনযো উদ্ধটো. পীতিসহগতসুখসহগত-পদানং পন –

‘‘পীতিসহগতং ধম্মং পটিচ্চ পীতিসহগতো ধম্মো উপ্পজ্জতি নহেতুপচ্চযা. অহেতুকং পীতিসহগতং একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা, তযো খন্ধে পটিচ্চ একো খন্ধো, দ্ৱে খন্ধে পটিচ্চ দ্ৱে খন্ধা. সুখসহগতং ধম্মং পটিচ্চ সুখসহগতো ধম্মো উপ্পজ্জতি নহেতুপচ্চযা. অহেতুকং সুখসহগতং একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা, তযো খন্ধে পটিচ্চ একো খন্ধো, দ্ৱে খন্ধে পটিচ্চ দ্ৱে খন্ধা’’তি (পট্ঠা. ২.৭.৬) –

এৱং পৱত্তিৱসেনেৱ উদ্ধটো, ন ‘‘অহেতুকপটিসন্ধিক্খণে’’তিআদিনা পটিসন্ধিৱসেন, তস্মা যথাধম্মসাসনে অৱচনম্পি অভাৱমেৱ দীপেতীতি ন তস্স পটিসন্ধিদানং অত্থীতি দ্ৱিট্ঠানিকতাৱ ৱুত্তাতি. তে মহগ্গতৱিপাকা নৱাতি সম্বন্ধো.

১৬২. ছদ্ৱাৰা এৱ ছদ্ৱাৰিকা. অথ ৱা ছদ্ৱাৰিকেসূতি ছদ্ৱাৰিকচিত্তেসূতি অত্থো.

১৬৪-৬. ‘‘পঞ্চকিচ্চ’’ন্তিআদি যথাৱুত্তানমেৱ নিগমনং. সেসন্তি অট্ঠসট্ঠিৱিধং চিত্তং. এককিচ্চযোগতো, একং কিচ্চমস্সাতি ৱা একং, একমেৱ এককং. সব্বচিত্তানং কিচ্চৱসেন নিদ্দেসট্ঠানেযেৱ কিচ্চানং পটিপাটিম্পি দস্সেতুং ‘‘ভৱঙ্গাৱজ্জন’’ন্তিআদি ৱুত্তং. যদি এৱং পটিসন্ধিতো পট্ঠায চুতিপৰিযোসানং ৱত্তব্বন্তি? সচ্চং, চুতিপটিসন্ধীনং পন পাকটত্তা তথা ন ৱুত্তং. ভৱস্স হি পটিসন্ধি আদি, চুতি পৰিযোসানন্তি পাকটমেৱ, তস্মা পাকটট্ঠানং পহায অপাকটট্ঠানতো পট্ঠায দস্সেতুং ভৱঙ্গমেৱ আদিতো ৱুত্তং. তদাৰম্মণং পন কিঞ্চাপি অপাকটং, অথ খো অনেকন্তিকং কিস্মিঞ্চি ভৱে কত্থচি জৱনৱীথিযং অলব্ভনতোতি একন্তলব্ভমানপৰিদীপনত্থং তং ন ৱুত্তং. অথ ৱা তদাৰম্মণচিত্তম্পি যেভুয্যেন ভৱঙ্গনামং লব্ভতীতি পুৰিমজৱনৱীথিযং তদাৰম্মণং পচ্ছিমজৱনৱীথিযা আৱজ্জনস্স পুৰেচৰভূতং ভৱঙ্গ-গ্গহণেনেৱ সঙ্গহিতন্তি ৱিসুং ন ৱুত্তং. কেচি পন ‘‘পঞ্চদ্ৱাৰেসু পৱত্তিৱসেন পঞ্চৱিধতায দস্সনত্থং ‘ভৱঙ্গাৱজ্জন’ন্তিআদি ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি, তত্থ পন অপ্পৱত্তমানানং কেসঞ্চি সব্ভাৱতো তং ন যুজ্জতি, ছদ্ৱাৰপ্পৱত্তিৱসেন ছব্বিধত্তনযদস্সনত্থন্তি ৱত্তুং ৱট্টতি. যথা চেত্থ ‘‘ভৱঙ্গাৱজ্জন’’ন্তিআদিনা চক্খুদ্ৱাৰে ৱুত্তং, এৱং সোতদ্ৱাৰাদীসুপি দস্সনাদিং অপনেত্ৱা সৱনাদিং পক্খিপিত্ৱা কিচ্চপ্পৱত্তি যোজেতব্বা. মনোদ্ৱাৰে পন –

‘‘ভৱঙ্গং পঠমং হোতি, ততো আৱজ্জনং মতং;

দুতিযং তমতিক্কম্ম, জৱনং ততিযং সিযা’’তি. –

যোজনা দট্ঠব্বা. ছন্নং ৱিঞ্ঞাণানন্তি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং পঞ্চন্নং, মনোৱিঞ্ঞাণস্স চ. সত্তৱিঞ্ঞাণধাতূনন্তি চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতাদীনং পঞ্চন্নং, মনোধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতুদ্ৱযস্সাতি সত্তন্নং ৱিঞ্ঞাণধাতূনং.

১৬৯-৭১. পঞ্চাভিঞ্ঞাৱিৱজ্জিতন্তি –

‘‘ইদ্ধিৱিধং দিব্বসোতো, পৰচিত্তৱিজাননা;

পুব্বেনিৱাসানুস্সতি, দিব্বচক্খূতি পঞ্চধা’’তি. –

এৱমাগতাহি পঞ্চহি অভিঞ্ঞাহি যুত্তেন ৰূপাৱচৰপঞ্চমজ্ঝানচিত্তেন ৱজ্জিতং. দিব্বসোতাদীনং একেকাৰম্মণত্তেপি পঞ্চন্নম্পি অভিঞ্ঞানং একস্সেৱ চিত্তস্স অৱত্থাভেদভাৱতো ৱুত্তং ‘‘পঞ্চাভিঞ্ঞাৱিৱজ্জিত’’ন্তি. কেচি পন ‘‘ইধ একন্তেন ধম্মাৰম্মণিকচিত্তানমেৱ ৱচনতো পৰচিত্তৱিজাননং ৱজ্জেত্ৱা অনাগতংসঞাণেন সহ পঞ্চাভিঞ্ঞানং পটিক্খেপো’’তি ৱদন্তি.

দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণানং, মনোধাতুত্তযস্স চ পৰিচ্চাগেন একচত্তালীস হোন্তীতি আহ ‘‘চত্তালীসং তথেকক’’ন্তি. অভিঞ্ঞানি চাতি চ-সদ্দো অট্ঠানপ্পযুত্তো, সো ‘‘চত্তালীসং তথেকক’’ন্তি ইমস্সানন্তৰং দট্ঠব্বো, তেন পন অভিঞ্ঞাচিত্তদ্ৱযং সঙ্গণ্হাতি. অথ ৱা অভিঞ্ঞা নাম হেট্ঠা একেকাৰম্মণিকেসু ৱুত্তস্স পঞ্চমজ্ঝানস্সেৱ অৱত্থাৱিসেসোতি অভিঞ্ঞাচিত্তানং ছড়াৰম্মণিকেসু অগ্গহণন্তি দট্ঠব্বং.

১৭২-৩. তিধা কত্ৱাতি তিধা কৰণহেতু. হেত্ৱত্থো হি অযং ত্ৱা-সদ্দো যথা ‘‘সীহং দিস্ৱা ভযং ছম্ভিতত্তং উপ্পজ্জতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তী’’তি. ‘‘পুঞ্ঞাপুঞ্ঞৱসেনা’’তিআদিনা জাতিভূমিহেতুৱেদনাদিৱসেন যাৱ ছসত্ততিৱিধো ভেদো, তাৱ মনোৱিঞ্ঞাণধাতুং ভিন্দিত্ৱা তংৱসেন চিত্তৱিভাগদস্সনত্থং নযদানং কতন্তি ৱেদিতব্বং.

১৭৫. তিধা কত্ৱাতি পঠমং ৱিপাকদ্ৱযকিৰিযাভেদতো, দুতিযং কুসলাকুসলাদিতোতি এৱং ধাতুদ্ৱযং পচ্চেকং তিধা কত্ৱা.

১৮০. ভূমি…পে… ৱিভাৱযেতি তিংসভূমীনং নানত্তৱসেন পৱত্তিতো তিংসৱিধং, তত্থেৱ তিংসপুগ্গলানং নানত্তৱসেন পৱত্তিতো চ তিংসৱিধন্তিআদিনা ইদং যথানিদ্দিট্ঠচিত্তং বহুধা হোতীতি চ ৱিভাৱেয্যাতি অত্থো.

১৮১. ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. হত্থগতামলকা ৱিয হোন্তীতি যথা হত্থগতং আমলকং চক্খুমতো সুপাকটং হোতি, এৱমিমস্স মতিমতো ভিক্খুনো অভিধম্মপিটকগতা অত্থা সুপাকটা হোন্তি, আৱজ্জিতাৱজ্জিতক্খণে সুৱিসদাৱ পঞ্ঞাযন্তীতি অত্থো.

ইতি অভিধম্মত্থৱিকাসিনিযা নাম

অভিধম্মাৱতাৰসংৱণ্ণনায

একৱিধাদিনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.