২. দুতিযো পৰিচ্ছেদো

চেতসিকনিদ্দেসৱণ্ণনা

৬৭. এত্তাৱতা চ চিত্তং চেতসিকং ৰূপং নিব্বানন্তি এৱং উদ্দিট্ঠেসু চতূসু ধম্মেসু চিত্তং তাৱ জাতিভূমিসম্পযোগপ্পৱত্তাকাৰাদিৱসেন ৱিভাগেন নিদ্দিসিত্ৱা ইদানি তদনন্তৰং উদ্দিট্ঠে চেতসিকধম্মে নিদ্দিসিতুং ‘‘চিত্তানন্তৰমুদ্দিট্ঠা’’তিআদি আৰদ্ধং. ৱিভাজনন্তি জাতিভূমিআদিৱসেন ৱিভাগং, তেসু তেসু চিত্তেসু যথাৰহং সম্পযোগৱসেন ৱিসুং ৱিসুং ভাজনঞ্চ.

কতমে পন চেতসিকা, যেসং ৱিভাজনং ৱুচ্চতীতি তে সহ নিব্বচনেন সৰূপতো দস্সেতুং ‘‘তত্থ চিত্তসম্পযুত্তা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘চিত্তসম্পযুত্তা’’তি ইদং চেতসিকলক্খণদস্সনং. তেন যে চিত্তেন সহ সম্পযোগলক্খণেন যুত্তা, তেযেৱ চেতসিকাতি দস্সেতি. কিং পন তং সম্পযোগলক্খণন্তি? একুপ্পাদএকনিৰোধএকৱত্থুকএকাৰম্মণসঙ্খাতা পকাৰা. সমং পকাৰেহি যুত্তাতি হি সম্পযুত্তা. তত্থ যদি একুপ্পাদতামত্তেনেৱ চ সম্পযুত্ততা অধিপ্পেতা, সহুপ্পত্তিকানং ৰূপাৰূপধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞসম্পযুত্ততা আপজ্জেয্যাতি একনিৰোধ-গ্গহণং. এৱম্পি অৱিনিব্ভোগৰূপানং অঞ্ঞমঞ্ঞসম্পযুত্ততা আপজ্জেয্যাতি একৱত্থুক-গ্গহণং. এৱম্পি ‘‘অৱিনিব্ভোগৰূপেসু একং মহাভূতং সেসমহাভূতোপাদাৰূপানং নিস্সযপচ্চযো হোতীতি তস্মা তানি একৱত্থুকানীতি, চক্খাদীনং নিস্সযভূতানি ৱা ভূতানি একং ৱত্থু এতেসু নিস্সিতন্তি একৱত্থুকানী’’তি কপ্পেন্তস্স তেসং সম্পযুত্ততাপত্তি সিযাতি তন্নিৱাৰণত্থং একাৰম্মণ-গ্গহণং.

পটিলোমতো ৱা ‘‘একাৰম্মণা’’তি ৱুত্তে একৱীথিযং পঞ্চৱিঞ্ঞাণসম্পটিচ্ছনাদীনং, নানাৱীথিযং পৰসন্তানে চ একস্মিং আৰম্মণে উপ্পজ্জমানানং ভিন্নৱত্থুকানং সম্পযুত্ততা আপজ্জেয্যাতি একৱত্থুক-গ্গহণং. এৱম্পি মৰণাসন্নৱীথিযং সম্পটিচ্ছনসন্তীৰণাদীনং সম্পযুত্ততা আপজ্জেয্যাতি একনিৰোধ-গ্গহণং. কিং পন নানুপ্পাদাপি এৱং তিৱিধলক্খণা হোন্তি, অথ একুপ্পাদা এৱাতি ৱিচাৰণায একুপ্পাদা এৱ এৱং তিৱিধলক্খণা হোন্তীতি দস্সনত্থং ‘‘একুপ্পাদা’’তি ৱুত্তং. ইতি ইমেহি চতূহি সম্পযোগলক্খণেহি যে চিত্তসম্পযুত্তা, তে চেতসিকা নামাতি এৱং চেতসিকলক্খণং ঠপিতং হোতি. কথং পনেতে চেতসিকা নামাতি আহ ‘‘চিত্তে ভৱা’’তি. ‘‘চেতসি ভৱা চেতসিকা’’তি ৱত্তব্বে চিত্ত-সদ্দস্সপি চেতো-সদ্দেন সহ সমানত্থতায অত্থমত্তং দস্সেতুং ‘‘চিত্তে ভৱা চেতসিকা’’তি ৱুত্তং.

নিযতাতি নিযতুপ্পত্তিকা, কৰুণামুদিতাদযো ৱিয কদাচি অনুপ্পজ্জিত্ৱা যদা যদা তং চিত্তং উপ্পজ্জতি, তদা তদাৱ তেন অৱিনিভুত্তা হুত্ৱা জাযমানাতি অত্থো. সৰূপেন আগতাতি ছন্দাদযো ৱিয ‘‘যে ৱা পন তস্মিং সমযে অঞ্ঞেপি অত্থি পটিচ্চসমুপ্পন্না অৰূপিনো ধম্মা’’তি এৱং যেৱাপনকৱসেন অনাগন্ত্ৱা ‘‘ফস্সো হোতি, ৱেদনা হোতী’’তিআদিনা (ধ. স. ১) সৰূপেনেৱ পাড়িযং আগতা. যেৱাপনাতি এৱং দেসনা এতেসন্তি যেৱাপনকা. একূনতিংস ধম্মাতি কিচ্চভেদং অনামসিত্ৱা কেৱলং অসম্ভিন্নধম্মৱসেনেৱ একেনূনা তিংস ধম্মা. পাড়িযং পন চিত্তেন সহ তিংস ধম্মে গহেত্ৱা তেসং কিচ্চভেদতো গহণেন ছপ্পঞ্ঞাস ধম্মা ৱুত্তা. সেয্যথিদন্তি সৰূপপুচ্ছা. ফস্সো…পে… চিত্তুজুকতাতি যথাপুচ্ছিতানং সৰূপদস্সনং. ইতি-সদ্দো পৰিসমাপনে, নিদস্সনে ৱা. পুন তেত্তিংস হোন্তীতি সম্বন্ধো. তেত্তিংস হোন্তীতি তেযেৱ একূনতিংস ধম্মাতি অধিপ্পাযো.

‘‘কদাচি উপ্পজ্জন্তী’’তি ৱুত্তং, তং কথং দট্ঠব্বন্তি আহ ‘‘ইমেসূ’’তিআদি. কৰুণামুদিতাৱসেনাতি পঠমসমন্নাহাৰতো পট্ঠায গোত্ৰভুপৰিযোসানপ্পৱত্তিতকৰুণামুদিতাপৰিকম্মৱসেন. কৰুণাপুব্বভাগোতি কৰুণায পুব্বভাগো, পৰিকম্মপ্পনাৱসেন পৱত্তকৰুণাভাৱনায অপ্পনাকোট্ঠাসতো পুৰিমকোট্ঠাসো, পঠমসমন্নাহাৰতো পট্ঠায গোত্ৰভুপৰিযোসানপ্পৱত্তপৰিকম্মকোট্ঠাসো হুত্ৱাতি অত্থো. এৱং ‘‘মুদিতাপুব্বভাগো’’তি এত্থাপি. ভাগ-সদ্দস্স দ্ৰব্যৱুত্তিতায তপ্পুৰিসস্স চ উত্তৰপদত্থপ্পধানতায ‘‘কৰুণাপুব্বভাগো’’তিআদিনা পুল্লিঙ্গেন ৱুত্তং. এত-সদ্দস্স পন গুণৱুত্তিতায গুণৱিসেসৱতি ৱত্তমানো তস্স লিঙ্গৱসেন পৰিণমতীতি কৰুণামুদিতাপেক্খায ‘‘এতা’’তি ইত্থিলিঙ্গৱসেন ৱুত্তন্তি. ন পনেকতো উপ্পজ্জন্তি, কিঞ্চৰহি ৱিসুং ৱিসুংযেৱাতি অত্থো. তেনেৱ হি ‘‘কৰুণাপুব্বভাগো ৱা মুদিতাপুব্বভাগো ৱা’’তি ৱিকপ্পো ৱুত্তোতি. কস্মা পনেতা দ্ৱে একতো নুপ্পজ্জন্তীতি? ভিন্নাৰম্মণত্তা. কৰুণা হি দুক্খিতসত্তে আৰব্ভ তেসং দুক্খাপনযনকামতাৱসেন পৱত্ততি, মুদিতা সুখিতসত্তে আৰব্ভ তেসং সুখানুমোদনৱসেন, তস্মা উভিন্নম্পি ভিন্নৱিসযত্তা ন একস্মিং চিত্তে উপ্পত্তি সম্ভৱতীতি. মিচ্ছাকম্মন্তাদীহীতি আদি-সদ্দেন মিচ্ছাৱাচামিচ্ছাজীৱানং গহণং. সম্মাকম্মন্তাদীনি পৰিপূৰেন্তীতি সম্মাকম্মন্তসম্মাৱাচাসম্মাআজীৱানি পৰিপূৰেন্তি. কো ৱিৰতীতি তীসু একা ৱিৰতি উপ্পজ্জতি, সম্মাকম্মন্তং পূৰেন্তী পঠমা, সম্মাৱাচং পূৰেন্তী দুতিযা, সম্মাআজীৱং পূৰেন্তী ততিযা ৱিৰতি উপ্পজ্জতীতি অত্থো. কৰুণামুদিতাহি সহ ন উপ্পজ্জন্তি তাসং পঞ্ঞত্তাৰম্মণত্তা, ৱিৰতিযা চ একন্তপৰিত্তাৰম্মণত্তা. অঞ্ঞমঞ্ঞেন চ ন উপ্পজ্জন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞস্সপি ভিন্নৱিসযত্তা. মিচ্ছাকম্মন্তাদীনঞ্হি আৰম্মণানেৱ যথাক্কমং সম্মাকম্মন্তাদীনং আৰম্মণানি ততো ৱিৰতিভাৱতো. এতেসূতি ইমেসু পঞ্চসু.

৬৮. ৱিৰতীনম্পি সঙ্গহণত্থং ‘‘কৰুণামুদিতাদীসূ’’তি ৱত্তব্বে গাথাবন্ধসুখত্থং আদি-সদ্দলোপৱসেন ‘‘কৰুণামুদিতাসূ’’তি ৱুত্তং. এৱঞ্চ কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘একেনা’’তি, ইতৰথা ‘‘একাযা’’তি ৱত্তব্বন্তি.

৬৯-৭১. কিং পনেত্থ কাৰণং, চতূসু ব্ৰহ্মৱিহাৰেসু দ্ৱে ইধ নিদ্দিট্ঠা, ন ইতৰাতি চোদেন্তো আহ ‘‘কস্মা পনা’’তিআদি. উপেক্খা চ ন উদ্ধটাতি সম্বন্ধো. নৱহি লোকুত্তৰধম্মেহি জনং ৰঞ্জেতীতি ধম্মৰাজা. দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকত্থেহি সদেৱকং লোকং অনুসাসতীতি সত্থা. অব্যাপাদেন মেত্তা গহিতা তস্সেৱ হিতাকাৰপ্পৱত্তিকালে মেত্তাভাৱূপগমনতো. তেনেৱ হেস ‘‘মেত্তা মেত্তাযনা’’তিআদিনা নিদ্দিট্ঠো. তত্ৰমজ্ঝত্ততায উপেক্খা গহিতা তাযেৱ সত্তেসু মজ্ঝত্তাকাৰপ্পৱত্তায উপেক্খাব্ৰহ্মৱিহাৰভাৱতো. আদিচ্চেন সহ সমানগোত্ততায, অৰিযসাৱকভাৱেন ৱা তস্স ভগৱতো পুত্ততায আদিচ্চো বন্ধু ইমস্স, আদিচ্চস্স ৱা বন্ধূতি আদিচ্চবন্ধু.

৭২. ৰাসিন্তি ফস্সপঞ্চকাদিসত্তৰসৰাসিং. পঠমমহাচিত্তুপ্পাদৱসেন হি –

‘‘ফস্সো হোতি, ৱেদনা হোতি, সঞ্ঞা হোতি, চেতনা হোতি, চিত্তং হোতি, ৱিতক্কো হোতি, ৱিচাৰো হোতি, পীতি হোতি, সুখং হোতি, চিত্তস্সেকগ্গতা হোতি, সদ্ধিন্দ্ৰিযং হোতি, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং হোতি, সতিন্দ্ৰিযং হোতি, সমাধিন্দ্ৰিযং হোতি, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং হোতি, মনিন্দ্ৰিযং হোতি, সোমনস্সিন্দ্ৰিযং হোতি, জীৱিতিন্দ্ৰিযং হোতি, সম্মাদিট্ঠি হোতি, সম্মাসঙ্কপ্পো হোতি, সম্মাৱাযামো হোতি, সম্মাসতি হোতি, সম্মাসমাধি হোতি, সদ্ধাবলং হোতি, ৱীৰিযবলং হোতি, সতিবলং হোতি, সমাধিবলং হোতি, পঞ্ঞাবলং হোতি, হিৰিবলং হোতি, ওত্তপ্পবলং হোতি, অলোভো হোতি, অদোসো হোতি, অমোহো হোতি, অনভিজ্ঝা হোতি, অব্যাপাদো হোতি, সম্মাদিট্ঠি হোতি, হিৰী হোতি, ওত্তপ্পং হোতি, কাযপস্সদ্ধি হোতি, চিত্তপস্সদ্ধি হোতি, কাযলহুতা হোতি, চিত্তলহুতা হোতি, কাযমুদুতা হোতি, চিত্তমুদুতা হোতি, কাযকম্মঞ্ঞতা হোতি, চিত্তকম্মঞ্ঞতা হোতি, কাযপাগুঞ্ঞতা হোতি, চিত্তপাগুঞ্ঞতা হোতি, কাযুজুকতা হোতি, চিত্তুজুকতা হোতি, সতি হোতি, সম্পজঞ্ঞং হোতি, সমথো হোতি, ৱিপস্সনা হোতি, পগ্গাহো হোতি, অৱিক্খেপো হোতী’’তি (ধ. স. ১) –

এৱং ধম্মুদ্ধাৰং কৰোন্তেন ভগৱতা ফস্সাদযো তিংস ধম্মে ছপ্পঞ্ঞাস কত্ৱা ফস্সপঞ্চকৰাসি ঝানপঞ্চকৰাসি ইন্দ্ৰিযট্ঠকৰাসি মগ্গপঞ্চকৰাসি বলসত্তকৰাসি হেতুত্তিকৰাসি কম্মপথতিকৰাসি লোকপালদুকৰাসি ছযুগড়দুকৰাসি উপকাৰদুকৰাসি যুগনন্ধদুকৰাসি ৱীৰিযসমথদুকৰাসীতি সত্তৰসন্নং ৰাসীনং ৱসেন ৱিভাগো কতো.

কথং? এতেসুপি চিত্তং তাৱ ফস্সপঞ্চকং পত্ৱা ‘‘চিত্তং হোতী’’তি ৱুত্তং, ইন্দ্ৰিযানি পত্ৱা ‘‘মনিন্দ্ৰিয’’ন্তি. ৱিতক্কো ঝানঙ্গানি পত্ৱা ‘‘ৱিতক্কো হোতী’’তি ৱুত্তো, মগ্গঙ্গানি পত্ৱা ‘‘সম্মাসঙ্কপ্পো’’তি. সদ্ধা ইন্দ্ৰিযানি পত্ৱা ‘‘সদ্ধিন্দ্ৰিযং হোতী’’তি ৱুত্তা, বলানি পত্ৱা ‘‘সদ্ধাবল’’ন্তি. হিৰী বলানি পত্ৱা ‘‘হিৰিবলং হোতী’’তি ৱুত্তা, লোকপালদুকং পত্ৱা ‘‘হিৰী’’তি. ওত্তপ্পেপি এসেৱ নযো. অলোভো মূলং পত্ৱা ‘‘অলোভো হোতী’’তি ৱুত্তো, কম্মপথং পত্ৱা ‘‘অনভিজ্ঝা’’তি. অদোসো মূলং পত্ৱা ‘‘অদোসো হোতী’’তি ৱুত্তো, কম্মপথং পত্ৱা ‘‘অব্যাপাদো’’তি. ইমে সত্ত দ্ৱীসু ঠানেসু ৱিভত্তা. ৱেদনা পন ফস্সপঞ্চকং পত্ৱা ‘‘ৱেদনা হোতী’’তি ৱুত্তা, ঝানঙ্গানি পত্ৱা ‘‘সুখ’’ন্তি, ইন্দ্ৰিযানি পত্ৱা ‘‘সোমনস্সিন্দ্ৰিয’’ন্তি. এৱমযং একো ধম্মো তীসু ঠানেসু ৱিভত্তো. ৱীৰিযং পন ইন্দ্ৰিযানি পত্ৱা ‘‘ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং হোতী’’তি ৱুত্তং, মগ্গঙ্গানি পত্ৱা ‘‘সম্মাৱাযামো’’তি, বলানি পত্ৱা ‘‘ৱীৰিযবল’’ন্তি, ৱীৰিযসমথং পত্ৱা ‘‘পগ্গাহো’’তি. সতিপি ইন্দ্ৰিযানি পত্ৱা ‘‘সতিন্দ্ৰিযং হোতী’’তি ৱুত্তা, মগ্গঙ্গানি পত্ৱা ‘‘সম্মাসতী’’তি, বলানি পত্ৱা ‘‘সতিবল’’ন্তি, উপকাৰদুকং পত্ৱা ‘‘সতি হোতী’’তি. এৱং ইমে দ্ৱে ধম্মা চতূসু ঠানেসু ৱিভত্তা. সমাধি পন ঝানঙ্গানি পত্ৱা ‘‘চিত্তস্সেকগ্গতা হোতী’’তি ৱুত্তো, ইন্দ্ৰিযানি পত্ৱা ‘‘সমাধিন্দ্ৰিয’’ন্তি, মগ্গঙ্গানি পত্ৱা ‘‘সম্মাসমাধী’’তি, বলানি পত্ৱা ‘‘সমাধিবল’’ন্তি, যুগনন্ধদুকং পত্ৱা ‘‘সমথো’’তি, ৱীৰিযসমথং পত্ৱা ‘‘অৱিক্খেপো হোতী’’তি. এৱমযং একো ধম্মো ছসু ঠানেসু ৱিভত্তো. পঞ্ঞা পন ইন্দ্ৰিযানি পত্ৱা ‘‘পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং হোতী’’তি ৱুত্তা, মগ্গঙ্গানি পত্ৱা ‘‘সম্মাদিট্ঠী’’তি, বলানি পত্ৱা ‘‘পঞ্ঞাবল’’ন্তি, মূলানি পত্ৱা ‘‘অমোহো’’তি, কম্মপথং পত্ৱা ‘‘সম্মাদিট্ঠী’’তি, উপকাৰদুকং পত্ৱা ‘‘সম্পজঞ্ঞ’’ন্তি, যুগনন্ধদুকং পত্ৱা ‘‘ৱিপস্সনা’’তি. এৱমযং একো ধম্মো সত্তসু ঠানেসু ৱিভত্তোতি এৱমেতে দ্ৱাদস ধম্মা ইন্দ্ৰিযাদিতংতংকিচ্চৱন্ততায দ্ৱিট্ঠানিকাদিভেদেন সত্তৰসসু ৰাসীসু ৱিভত্তা. ইতৰে অট্ঠাৰস কিচ্চৱসেন ভেদাভাৱতো একট্ঠানিকাযেৱাতি ইমেসু সত্তৰসসু ৰাসীসু যেৱাপনকধম্মা একৰাসিম্পি ন ভজন্তি তংতংকিচ্চভাৱতোতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘ৰাসিং ভজন্তি না’’তি.

ননু চেতে কিঞ্চাপি সেসৰাসযো ন ভজন্তি তেসং সদিসকিচ্চসঙ্গহৱসেন ঠিতত্তা. ফস্সপঞ্চকৰাসি পন খন্ধসঙ্গহৱসেনেৱ ঠপিতোতি চেতনায ৱিয নেসং সঙ্খাৰক্খন্ধসঙ্গহতো তত্থ সমৱৰোধো যুত্তোতি? তং ন, খন্ধসঙ্গহৱসেন ঠপিতোপি হি ফস্সপঞ্চকৰাসি সব্বচিত্তসাধাৰণধম্মে সঙ্গহেত্ৱা ঠপিতোতি ছন্দাদীনং তিণ্ণং পকিণ্ণকৱসেন উপ্পজ্জমানানং সব্বচিত্তসাধাৰণতায অভাৱতো, মনসিকাৰস্স চ সতিপি সব্বচিত্তসাধাৰণত্তে নিপ্পৰিযাযতো সঙ্খাৰক্খন্ধসঙ্গহাভাৱতো ন এতেসং ফস্সপঞ্চকৰাসিভজনম্পি যুত্তন্তি. কস্মা পন মনসিকাৰস্স নিপ্পৰিযাযতো সঙ্খাৰক্খন্ধসঙ্গহাভাৱোতি? ৱুচ্চতে – ঠপেত্ৱা চেতনং সেসধম্মানং সকসককিচ্চেসুপি পৰাধীনভাৱেন পৱত্তনতো অভিসঙ্খৰণলক্খণং নিপ্পৰিযাযতো ন লব্ভতি. যদি লভেয্য, চিত্তেকগ্গতাজীৱিতিন্দ্ৰিযানং সব্বচিত্তসাধাৰণত্তা ৱেদনাৱিঞ্ঞাণানি ৱিয তানি ফস্সপঞ্চকে ৱত্তব্বানি সিযুং, ন পনেৱং ৱুত্তা, তস্মা ঠপেত্ৱা চেতনং সেসধম্মানং অভিসঙ্খৰণলক্খণং নিপ্পৰিযাযতো ন লব্ভতীতি ন তেসং নিপ্পৰিযাযতো খন্ধসঙ্গহো লব্ভতি. চেতনাযযেৱ পন সকিচ্চপৰকিচ্চসাধনৱসেন পৱত্তনতো নিপ্পৰিযাযতো অভিসঙ্খৰণলক্খণস্স অত্থিতায খন্ধসঙ্গহো লব্ভতীতি. যদি এৱং কথং ফস্সো ফস্সপঞ্চকে ৱুত্তোতি? ‘‘ফস্সপচ্চযা ৱেদনা (ৱিভ. ২২৫), ফুট্ঠো ৱেদেতি, ফুট্ঠো সঞ্জানাতী’’তিআদিৱচনতো (সং. নি. ৪.৯৩) ৱেদনা সঞ্ঞা চেতনা ৱিঞ্ঞাণন্তি ইমেসং অৰূপক্খন্ধানং উদ্দেসট্ঠানে ঠত্ৱা তেসং পচ্চযস্সপি উদ্দিসিতুকামতায ফস্সো তত্থ ৱুত্তো. দুব্বলাতি সকৱিসযেপি পৰাযত্তভাৱেনেৱ পৱত্তনতো দুব্বলা. অধিমোক্খো হি সমাধিস্স পৰিব্যত্তভাৱে পৰিব্যত্তভাৱতো সমাধাযত্তৱুত্তি, মনসিকাৰোপি চেতনায পৰিব্যত্তভাৱতো চেতনাযত্তৱুত্তীতি পৰাযত্তাৱ তে হোন্তি.

৭৩. মনসী চ কাৰোতি মনসিকাৰো চ. মনসিকাৰসদ্দস্স হি অত্থমত্তসন্দস্সনৱসেন গাথাবন্ধসুখত্থং অসমাসনিদ্দেসো, দীঘকৰণং, মজ্ঝে চ চ-সদ্দৱচনন্তি. তেন মুনিৱৰেনাতি সম্বন্ধো.

৭৪-৮০. পঠমাভিনিপাতত্তাতি আৰম্মণে ফুসনৱসেন পঠমমেৱ অভিনিপতনতো. সব্বেপি চেতসিকা চিত্তাযত্তা চিত্তকিৰিযভাৱেন ৱুচ্চন্তীতি ‘‘চিত্তস্সা’’তি ৱুত্তং. কিৰাতি অৰুচিসূচনং. এৱং মহাসংঘিকমতং দস্সেত্ৱা ইদানি তমেৱ ৱিত্থাৰেতুং ‘‘ফুসিত্ৱা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. মহাসংঘিকা হি ‘‘পঠমং ফস্সো আৰম্মণং ফুসতি, অথ তেন ফুট্ঠং দুতিযং ৱেদনা ৱেদিযতি, এৱং এতেহি ফুট্ঠৱেদিতং ততিযং সঞ্ঞা সঞ্জানাতি, তেহি পন ফুট্ঠৱেদিতসঞ্ঞাতে চতুত্থং চেতনায সম্পযুত্তধম্মে অভিসন্দহতী’’তিআদিনা ৱদন্তি. বলৱপচ্চযত্তাতি যথা পাসাদং পত্ৱা থম্ভা সেসদব্বসম্ভাৰানং বলৱপচ্চযা, এৱমেস যস্মা সেসসম্পযুত্তানং বলৱপচ্চযো, তস্মাতি অত্থো. তস্মাতি হেতুনিগমনং.

সহেৱ চাতি চ-সদ্দো অট্ঠানপ্পযুত্তো, সো ‘‘চিত্তজান’’ন্তি ইমস্স অনন্তৰং দট্ঠব্বো. কস্মা? চিত্তানং, চিত্তজানঞ্চ একুপ্পাদাদিভাৱেন সহেৱ পৱত্তিতোতি এৱমেত্থ পদসম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. ইদন্তি ইদং যথাৱুত্তৱিধানং, এৱং ‘‘পঠমাভিনিপাতত্তা’’তি কাৰণং পৰিহৰিত্ৱা ইদানি ‘‘বলৱপচ্চযত্তা’’তি ইদং পৰিহৰন্তো আহ ‘‘বলৱ…পে… দিস্সতী’’তি. চ-সদ্দো অৱধাৰণে, নেৱ দিস্সতীতি অত্থো. সেসধম্মানম্পি হি সহজাতপচ্চযভাৱস্স সাধাৰণত্তা তস্সেৱ বলৱপচ্চযভাৱে ন কিঞ্চি কাৰণং দিস্সতীতি. যদি সব্বমিদমকাৰণং, কথঞ্চৰহি ফস্সো পঠমং ৱুত্তোতি আহ ‘‘দেসনাক্কমতো’’তিআদি. ‘‘ৱেদনা হোতি, ফস্সো হোতি, সঞ্ঞা হোতি, ফস্সো হোতি, চেতনা হোতি, ফস্সো হোতি, চিত্তং হোতি, ফস্সো হোতি, ৱেদনা হোতি, সঞ্ঞা হোতি, চেতনা হোতি, ৱিতক্কো হোতী’’তিআদীহি আহৰিতুম্পি ৱট্টেয্য, দেসনাৱাৰেন পন ফস্সোৱ পঠমং ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. যথা চেত্থ, এৱং সেসধম্মেসুপি পুব্বাপৰক্কমো নাম ন পৰিযেসিতব্বো. ৱচনত্থলক্খণাদীহীতি ৱচনত্থতো চ লক্খণাদিতো চ.

ফুসতীতি কত্তুনিদ্দেসো. তত্থ কাৰণং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ, ফুসন্তি এতেন ৱাতি ফস্সো. সম্পযুত্তধম্মা হি আৰম্মণে পৱত্তমানা তং ফুসনলক্খণেন ফস্সেন ফুসন্তা ৱিয হোন্তি, আৰম্মণফুসনমত্তং ৱা ফস্সোতিপি সাধনত্তযম্পি যুজ্জতেৱ. ফুসনং লক্খণমেতস্সাতি ফুসনলক্খণো, ৱেদনায পচ্চযভাৱট্ঠেন আৰম্মণফুসনলক্খণোতি অত্থো. সংঘট্টনৰসোতি মনোদ্ৱাৰে চিত্তাৰম্মণানং সংঘট্টনতো সংঘট্টনকিচ্চো. অযঞ্হি আৰম্মণে অনল্লীযমানোপি ৰূপং ৱিয চক্খুং, সদ্দো ৱিয চ সোতং চিত্তমাৰম্মণঞ্চ ঘট্টেতি. পঞ্চদ্ৱাৰেসু ৱা ৱত্থাৰম্মণসংঘট্টনেন সম্পজ্জতীতি সংঘট্টনসম্পত্তিকো ফস্সো ‘‘সংঘট্টনৰসো’’তি ৱুত্তো. যথা ‘‘দ্ৱে পাণী ৱজ্জেয্যু’’ন্তিআদীসু পাণিম্হি ঘট্টনং তব্বিসেসভূতা ৰূপধম্মা, এৱং চিত্তস্স আৰম্মণে সংঘট্টনং তব্বিসেসভূতো একো চেতসিকধম্মো দট্ঠব্বো. তিণ্ণং সন্নিপাতসঙ্খাতস্স অত্তনো কাৰণস্স ৱসেন পৱেদিতত্তা সন্নিপাতপচ্চুপট্ঠানো. ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো’’তি (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ৩.৪২১, ৪২৫; সং. নি ২.৪.৬০; কথা. ৪৬৫) হি ৱচনতো চক্খুৰূপৱিঞ্ঞাণাদীনং তিণ্ণং সন্নিপাতৱসেন গহেতব্বতায উপট্ঠানতো সন্নিপাতসঙ্খাতস্স কাৰণস্স ৱসেন উপট্ঠানমস্সাতি উপট্ঠানট্ঠেন পচ্চুপট্ঠানেন সন্নিপাতপচ্চুপট্ঠানতা ৱুত্তা. ‘‘ফস্সপচ্চযা ৱেদনা’’তি (ৱিভ. ২২৫) ৱচনতো ৱেদনা ফলমস্সাতি ৱেদনাপচ্চুপট্ঠানো. তজ্জসমন্নাহাৰেন চেৱ ইন্দ্ৰিযেন চ পৰিক্খতে ৱিসযে অনন্তৰাযেনেৱ উপ্পজ্জনতো আপাথগতৱিসযপদট্ঠানো. অযঞ্হি তস্স ফস্সস্স কাৰণভূতো তদনুৰূপভূতো সমন্নাহাৰোতি তজ্জসমন্নাহাৰসঙ্খাতেন আৱজ্জনেন চেৱ চক্খাদিইন্দ্ৰিযেন চ যথাক্কমং আৰম্মণকৰণতদভিমুখভাৱৱসেন পৰিক্খতে অভিসঙ্খাতে আপাথগতেযেৱ ৱিসযে একন্তেন উপ্পজ্জনতো আপাথগতো ৱিসযো পদট্ঠানং আসন্নকাৰণং ইমস্সাতি আপাথগতৱিসযপদট্ঠানো.

ননু চাযং ধম্মো চেতসিকো, স্ৱাযং অৰূপধম্মো সমানো কথং ফুসনলক্খণো হোতীতি অন্তোলীনচোদনং মনসি কত্ৱা তস্সা সোধনত্থং ‘‘অৰূপধম্মোপি সমানো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘ফুসনাকাৰেনেৱ পৱত্ততী’’তি ইমিনা অৰূপস্সাপি সতো তস্স ধম্মস্স অযং সভাৱোতি দস্সেতি. সা চ তস্স ফুসনাকাৰপ্পৱত্তি অম্বিলং অম্বপক্কাদিং খাদন্তং পস্সন্তস্স পৰস্স খেড়ুপ্পত্তিপৰং বাধিযমানং দিস্ৱা দযালুকস্স সৰীৰকম্পনং, ৰুক্খসাখগ্গে দুট্ঠিতং পুৰিসং দিস্ৱা ভূমিযং ঠিতস্স পুৰিসস্স জঙ্ঘচলনং, পিসাচাদিভাযিতব্বং দিস্ৱা ঊৰুপত্থম্ভোতি এৱমাদি ৱিয দট্ঠব্বা. সোতি সো যথাৱুত্তলক্খণাদিকো ফস্সো.

সুন্দৰন্তি সুখৱেদনাসম্পযুত্তত্তা পসত্থং. মনোতি ৱিঞ্ঞাণং. সুমনস্স ভাৱোতি সুমনসঙ্খাতস্স ৱিঞ্ঞাণস্স ভাৱো. য্ৱাযং সদ্দপ্পৱত্তিনিবন্ধনো অত্থো, সো সোমনস্সং. সোমনস্সৱেদনাসম্পযুত্তত্তা হি সুমন-সদ্দো তস্মিং ৱিঞ্ঞাণে পৱত্ততি. ৱেদেন অনুভৱনাকাৰেন অযিতং পৱত্তং ৱেদযিতং, তং লক্খণমস্সাতি ৱেদযিতলক্খণা. ইট্ঠস্স ইট্ঠাকাৰতোৱ অনুভৱনং কিচ্চমস্সাতি ইট্ঠাকাৰানুভৱনৰসা. সা হি সভাৱতো ইট্ঠমাৰম্মণং ইট্ঠৱসেন, ইতৰঞ্চ ইট্ঠাকাৰেনেৱ অনুভৱতি, তত্থ ইট্ঠাকাৰানুভৱনং কুসলাকুসলচিত্তসম্পযুত্তৱেদনায লব্ভতি তস্সা অনিট্ঠস্সপি কপ্পনাৱসেন ইট্ঠাকাৰেন গহণতো, সভাৱতো পন ইট্ঠানুভৱনং অব্যাকতচিত্তসম্পযুত্তাযপি লব্ভতি তস্সা ৱিপল্লাসগ্গাহাভাৱতো. ‘‘ৰাজা ৱিয সুভোজনৰস’’ন্তি ইমিনা ইমং দীপেতি – ফস্সস্স ফুসনমত্তমেৱ হোতি, সঞ্ঞায সঞ্জাননমত্তমেৱ, চেতনায সঞ্চেতনামত্তমেৱ, ৱিঞ্ঞাণস্স ৱিজাননমত্তমেৱ, একংসতো পন ইস্সৰৱতায সামিভাৱেন ৱেদনাৱ আৰম্মণৰসং অনুভৱতি, ৰাজা ৱিয সূদকাৰেন সম্পাদিতসুভোজনৰসন্তি. অস্সাদীযতীতি অস্সাদো, সুখৱেদনা. তেনাহ ভগৱা – ‘‘যং, ভিক্খৱে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধেসু অস্সাদো’’তি. চেতোসন্নিস্সিতত্তা চেতসি ভৱো অস্সাদোতি চেতসিকঅস্সাদো, তথা পচ্চুপট্ঠাতীতি চেতসিকঅস্সাদপচ্চুপট্ঠানা. পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদিযতীতি আহ ‘‘পস্সদ্ধিপদট্ঠানা’’তি. ইদং পন নিৰামিসসোমনস্সৱসেন ৱেদিতব্বং.

নীলাদিভেদস্স আৰম্মণস্স সঞ্জাননং তমেৱ সঞ্ঞং কত্ৱা জাননং লক্খণং এতস্সাতি সঞ্জাননলক্খণা. পচ্চাভিঞ্ঞাণকৰণৰসাতি পতি অভিঞ্ঞাযতি এতেনাতি পচ্চাভিঞ্ঞাণং, তদেৱেতন্তি পুন পচ্চাভিঞ্ঞাণনিমিত্তং সণ্ঠানাদিকো আকাৰো, তস্স কৰণৰসো কিচ্চমস্সাতি পচ্চাভিঞ্ঞাণকৰণৰসা. সা হি উপ্পজ্জমানা পচ্ছা সঞ্জাননস্স কাৰণভূতং সণ্ঠানাদিকং আকাৰং গহেত্ৱা উপ্পজ্জতীতি. ইদঞ্চ নিমিত্তকাৰিকায নিমিত্তেন সঞ্জানন্তিযা চ সব্বায সমানসঞ্ঞায যোজেতব্বং. নিমিত্তেন সঞ্জানন্তীপি হি পুন অপৰায সঞ্ঞায চ সঞ্জাননস্স নিমিত্তং কৰোতীতি. তঞ্চ কুসলাকুসলকিৰিযাজৱনসঞ্ঞং ধুৰং কত্ৱা ৱেদিতব্বং. তং পনেতং অভিঞ্ঞাণকৰণং কথং দট্ঠব্বন্তি আহ ‘‘ৱড্ঢকিস্স অভিঞ্ঞাণকৰণমিৱা’’তি. যথা ৱড্ঢকিস্স দাৰূসু ‘‘ইদং উদ্ধং, ইদং অধো’’তি এৱং পচ্ছা সঞ্জাননপচ্চযভূতস্স সঞ্ঞাণস্স কৰণং, এৱমস্সা পুন সঞ্জাননপচ্চযনিমিত্তকৰণন্তি ৱুত্তং হোতি. হত্থিদস্সকঅন্ধো ৱিয ‘‘ইদমেৱ সচ্চ’’ন্তি সঞ্ঞায যথাগহিতনিমিত্তৱসেন অভিনিৱেসকৰণতো যথা…পে… পচ্চুপট্ঠানা. এতেন সঞ্ঞায আকাৰগ্গহণং কত্ৱা ঠিতস্স দিট্ঠিআদীনং উপ্পজ্জনতো অকুসলসঞ্ঞায অনুৰূপৱসেন ফলপচ্চুপট্ঠানং দস্সিতং হোতি. অথ ৱা অভিনিৱেসকৰণন্তি ‘‘ইদমেৱ সচ্চ’’ন্তি সঞ্ঞাভিনিৱেসমত্তমেৱ, তস্মা উপপৰিক্খাভাৱেন যথাগহিতনিমিত্তৱসেন অভিনিৱেসাকাৰেন উপট্ঠানতো আকাৰপচ্চুপট্ঠানং ৱুত্তং. তিণপুৰিসকেসু মিগপোতকানং ‘‘পুৰিসা’’তি উপ্পন্নসঞ্ঞা ৱিয অৱিকপ্পসভাৱত্তা যথাউপট্ঠিতৱিসযপদট্ঠানা. এত্থ চ ঞাণৱিপ্পযুত্তসঞ্ঞায আকাৰগ্গহণৱসেন উপ্পজ্জনকালে চিত্তং অব্বোহাৰিকং সঞ্ঞানুগতিকং হোতি. ঞাণসম্পযুত্তে চিত্তে পন সসম্ভাৰপথৱিযা অনুগতা সেসধাতুযো ৱিয সঞ্ঞাচিত্তঞ্চ অব্বোহাৰিকং ঞাণানুগতিকং হোতি.

অভিসন্দহতীতি পবন্ধতি পৱত্তেতি, ‘‘গণ্হথ গণ্হথা’’তি ৱদন্তী ৱিয সম্পযুত্তধম্মে আৰম্মণে পযোজেতি, সকসককিচ্চে চ পট্ঠপেতীতি অত্থো. চেতযিতলক্খণাতি নিদ্দোক্কন্তস্স পবুদ্ধক্খণে সম্ভমপ্পৱত্তি ৱিয চেতসো উস্সাহতাৱ লক্খণা. অথ ৱা ‘‘অভিসন্দহতী’’তি ৱুত্তত্তা পযোজনলক্খণাত্ৱেৱ অত্থো. আযূহনৰসাতি চেতসিকইৰিযনৰসা, পযোগৰসাতি ৱুত্তং হোতি. কুসলাকুসলকিৰিযাজৱনসম্পযুত্তাযযেৱ পনেতং লব্ভতি. সংৱিদহনপচ্চুপট্ঠানাতি ‘‘ত্ৱং ইদং কৰোহী’’তি ৱিচাৰেন্তী ৱিয হোতীতি ৱিচাৰণপচ্চুপট্ঠানা. এতায হি পৱত্তমানায সব্বেপি সম্পযুত্তধম্মা যথা সকিচ্চপসুতা হোন্তি, তেনেৱ হেসা সকিচ্চপৰকিচ্চসাধিকা ৱুত্তা. জেট্ঠসিস্সো পৰে সজ্ঝাযনে উয্যোজেন্তো সযম্পি সজ্ঝাযতি. তস্মিঞ্হি সজ্ঝাযিতুং আৰদ্ধে সেসসিস্সাপি সজ্ঝাযন্তি. মহাৱড্ঢকিস্মিম্পি ৱড্ঢকিকম্মং কাতুং আৰদ্ধে ইতৰেপি কৰোন্তি যেৱাতি আহ ‘‘জেট্ঠসিস্সমহাৱড্ঢকিআদযো ৱিযা’’তি. আদি-সদ্দেন জেট্ঠন্তেৱাসিকাদীনং গহণং.

যথাপচ্চযং পৱত্তমানানং ধম্মানং নত্থি কাচি ৱসৱত্তিতাতি ৱসৱত্তিভাৱনিৱাৰণত্থং ‘‘ৱিতক্কনং ৱিতক্কো’’তি ৱুত্তং. ঊহনং আৰম্মণস্স পৰিকপ্পনং, তস্মিং অভিনিৰোপনন্তি ৱা ৱুত্তং হোতি. যস্মা চিত্তং ৱিতক্কবলেন আৰম্মণং অভিৰুড়্হং ৱিয হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘আৰম্মণে চিত্তস্স অভিনিৰোপনলক্খণো’’তি. যথা হি কোচি গামৱাসী পুৰিসো ৰাজৱল্লভং, তংসম্বন্ধিনং মিত্তং ৱা নিস্সায ৰাজগেহং আৰোহতি অনুপৱিসতি, এৱং ৱিতক্কং নিস্সায চিত্তং আৰম্মণং আৰোহতি. যদি এৱং কথং অৱিতক্কচিত্তং আৰম্মণং আৰোহতি, ন হি দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণদুতিযজ্ঝানাদিকে ৱিতক্কো উপলব্ভতি, যস্স বলেন তং আৰম্মণং আৰোহতি, তস্মা সভাৱতো ভাৱনাবলেন তত্থ অনুপ্পজ্জনকো? সচ্চং, তম্পি ৱিতক্কবলেন আৰোহতি. যথা হি সো পুৰিসো পৰিচযেন তেন ৱিনাপি নিৰাসঙ্কো ৰাজগেহং পৱিসতি, এৱং পৰিচযেন ৱিতক্কেন ৱিনাপি অৱিতক্কচিত্তং আৰম্মণং আৰোহতি. পৰিচযোতি চেত্থ সন্তানে অভিণ্হং পৱত্তচিত্তভাৱনাসঙ্খাতো পৰিচযো. ৱিতক্কস্স হি সন্তানে অভিণ্হং পৱত্তস্স ৱসেন চিত্তস্স আৰম্মণাভিৰোহনং চিৰপৰিচিতং, তেন তং চিত্তং কদাচি ৱিতক্কেন ৱিনাপি তত্থ ৱত্ততেৱ. যথা তং ঞাণসহিতং হুত্ৱা সম্মসনৱসেন চিৰপৰিচিতং কদাচি ঞাণৰহিতম্পি সম্মসনৱসেন পৱত্ততি, যথা ৱা কিলেসসহিতং হুত্ৱা পৱত্তং সব্বসো কিলেসৰহিতম্পি পৰিচযেন কিলেসৱাসনাৱসেন পৱত্ততি, এৱংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং.

অথ ৱা দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণং অৱিতক্কম্পি ৱত্থাৰম্মণঘট্টনস্স বলৱতায, দুতিযজ্ঝানাদীনি চ হেট্ঠিমহেট্ঠিমভাৱনায বলৱতায আৰম্মণং আৰোহতীতি. আদিতো, অভিমুখং ৱা হননং পহৰণমত্তং আহননং, পৰিতো, পৰিৱত্তেত্ৱা ৱা হননং ৱিসেসেন পহৰণং পৰিযাহননং, তং কিচ্চমস্সাতি আহননপৰিযাহননৰসো. তথা হি তেন যোগাৱচৰো আৰম্মণং ৱিতক্কাহতং ৱিতক্কপৰিযাহতং কৰোতীতি ৱুচ্চতি. আনযনং চিত্তস্স আৰম্মণে উপনযনং, আকড্ঢনং ৱা, তথা হুত্ৱা পচ্চুপট্ঠানমস্সাতি আনযনপচ্চুপট্ঠানো.

তেনাতি তেন ৱিচাৰেন কৰণভূতেন, হেতুভূতেন ৱা চিত্তং আৰম্মণে ৱিচৰতি অনুৱিচৰতি, অৱিচাৰচিত্তস্স পন অৱিতক্কচিত্তে ৱুত্তানুসাৰেন পৱত্তি ৱেদিতব্বা. ৱিচৰণং অনুসঞ্চৰণং অনুপৰিগমনং. স্ৱাযং ৱিসেসো সন্তানম্হি লব্ভমানো জৱনসন্তানে পাকটো হোতীতি দট্ঠব্বো. এস নযো সেসেসুপি. আৰম্মণস্স অনুমজ্জনং অনুমসনং পৰিমজ্জনমস্স লক্খণন্তি আৰম্মণানুমজ্জনলক্খণো. তথা হি ৱিচাৰো পৰিমজ্জনহত্থো ৱিয, সংসৰণহত্থো ৱিযাতি ৱুচ্চতি. তত্থাতি আৰম্মণে. সহজাতানং অনুযোজনং আৰম্মণে অনুৱিচৰণসঙ্খাতঅনুমজ্জনৱসেন ৱেদিতব্বং. ধম্মানঞ্হি সভাৱৱিনিমুত্তা কাচি কিৰিযা নাম নত্থি. তথাগহেতব্বাকাৰো বোধনেয্যজনানুৰোধেন পৰমত্থতো একসভাৱোপি সভাৱধম্মো পৰিযাযৱচনেহি ৱিসযসমাৰোপিতৰূপেহি বহূহি পকাৰেহি পকাসীযতি. এৱঞ্হি সো সুট্ঠু পকাসিতো হোতীতি. অনুপবন্ধপচ্চুপট্ঠানোতি আৰম্মণে চিত্তস্স অৱিচ্ছিন্নস্স ৱিয পৱত্তিপচ্চুপট্ঠানো. তথা হি সো অনুসন্ধানতাতি নিদ্দিট্ঠো.

এত্থ চ ৱিচাৰতো ওড়াৰিকট্ঠেন তস্সেৱ পুব্বঙ্গমট্ঠেন পঠমঘণ্টাভিৰৱো ৱিয চেতসো পঠমাভিনিপাতো ৱিতক্কো, অনুৰৱো ৱিয অনুসঞ্চৰণং ৱিচাৰো. যথা হি ঘণ্টাভিঘাতজো পঠমাভিৰৱো অনুৰৱতো ওড়াৰিকো, পুব্বঙ্গমো চ হোতি, এৱং আৰম্মণাভিৰোপনট্ঠেন ৱিতক্কো ওড়াৰিকো, পুব্বঙ্গমো ৱিয চ হোতি. ততো সুখুমট্ঠেন অনুমজ্জনসভাৱেন চ ঘণ্টানুৰৱো ৱিয অনুপবন্ধো ৱিচাৰো. ৱিপ্ফাৰৱা চেত্থ ৱিতক্কো চিত্তস্স পঠমুপ্পত্তিকালে চিত্তস্স পৰিপ্ফন্দনভূতো আকাসে উপ্পতিতুকামস্স সকুণস্স পক্খৱিক্খেপো ৱিয, পদুমাভিমুখপাতো ৱিয চ গন্ধানুবন্ধচেতসো ভমৰস্স. সন্তৱুত্তি ৱিচাৰো চিত্তস্স নাতিপৰিপ্ফন্দনভাৱো, আকাসে উপ্পতিতস্স সকুণস্স পক্খপ্পসাৰণং ৱিয, পদুমস্স উপৰিভাগে পৰিব্ভমনং ৱিয চ পদুমাভিমুখপতিতস্স ভমৰস্স. আগমট্ঠকথাযং পন ৱিপৰিযাযেন আগতং. তথা চ ৱুত্তং দুকনিপাতট্ঠকথাযং –

‘‘আকাসে গচ্ছতো মহাসকুণস্স উভোহি পক্খেহি ৱাতং গহেত্ৱা পক্খে সন্নিসীদাপেত্ৱা গমনং ৱিয আৰম্মণে চেতসো অভিনিৰোপনভাৱেন পৱত্তো ৱিতক্কো, ৱাতগ্গহণত্থং পক্খে ফন্দাপযমানস্স গমনং ৱিয অনুমজ্জনভাৱেন পৱত্তো ৱিচাৰো’’তি.

তম্পি অনুপবন্ধেন পৱত্তিযং যুজ্জতি. তথা হি উপচাৰে, অপ্পনাযং ৱা সন্তানেন পৱত্তিযং ৱিতক্কো নিচ্চলো হুত্ৱা আৰম্মণং অনুপৱিসিত্ৱা ৱিয পৱত্ততি, ন পঠমাভিনিপাতে ৱিয পাকটো হোতীতি.

পিনযতীতি কাযচিত্তং অপ্পেতি, ৱড্ঢেতি ৱা. সম্পিযাযনলক্খণাতি আৰম্মণং কল্লতো গহণলক্খণা. পীণনৰসাতি কাযচিত্তানং পৰিব্ৰূহনকিচ্চা. ফৰণৰসাতি পণীতৰূপেহি কাযস্স ব্যাপনৰসা, অত্তনা সম্পযুত্তচিত্তসমুট্ঠানেহি ৰূপেহি সকলৰূপকাযব্যাপনং কৰোতীতি ৱুত্তং হোতি. ন হি অঞ্ঞথা ইমিস্সা ফৰণং হোতি, ধম্মানং অব্যাপাৰতায কেসগ্গমত্তম্পি সঙ্কমনাভাৱতো. উদগ্গভাৱো ওদগ্যং.

একং আৰম্মণং অগ্গমেতস্সাতি একগ্গং, চিত্তং, যেন পন ধম্মেন যোগতো তং একগ্গং নাম হোতি, সো একগ্গভাৱো. সো পন চিত্তস্সেৱ হোতি, ন যস্স কস্সচীতি আহ ‘‘চিত্তস্স একগ্গভাৱো’’তি, নিৱাতে দীপসিখায ঠিতি ৱিয চিত্তস্স ঠিতীতি ৱুত্তং হোতি. ৱিসাৰস্স ব্যগ্গভাৱস্স পটিপক্খো সভাৱো অৱিসাৰো, ন ৱিসাৰাভাৱমত্তং, তং ইমস্স লক্খণন্তি আহ ‘‘অৱিসাৰলক্খণো’’তি. অৱিক্খেপো সম্পযুত্তধম্মানং অৱিক্খিত্ততা, অৱিসাৰাৱিক্খেপানং সমাধানভাৱতো অত্থতো ৱিসেসাভাৱেপি সমুখেন, সম্পযুত্তমুখেন চ উভযং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অৱূপসমলক্খণস্স ৱিক্খেপস্স পটিপক্খতায চিত্তস্স উপসমনাকাৰেন পচ্চুপট্ঠাতীতি উপসমপচ্চুপট্ঠানো. ৱিসেসতোতি যেভুয্যেন. সুখৱিৰহিতোপি হি অত্থি সমাধীতি সো যেভুয্যেন সুখপদট্ঠানো হোতি. অথ ৱা ৱিসেসতোতি অতিসযেন. ‘‘সুখিনো চিত্তং সমাধিযতী’’তি (অ. নি. ১১.১১) ৱচনতো হি সুখং সমাধিস্স ৱিসেসকাৰণং সুখৱিৰহিতস্সপি তদুপনিস্সযেনেৱ সমিজ্ঝনতো.

সদ্দহন্তি এতাযাতি কম্মফলাদিসদ্দহনকিৰিযায পৱত্তমানানং ধম্মানং তত্থ আধিপচ্চভাৱেন সদ্ধায পচ্চযতং দস্সেতি. তস্সা হি ধম্মানং তথা পচ্চযভাৱে সতি তংসমঙ্গিপুগ্গলো ‘‘সদ্দহতী’’তি ৱোহৰীযতি. সদ্দহনং সদ্ধেয্যৱত্থুনো পত্তিযাযনং, তং লক্খণমেতিস্সাতি সদ্দহনলক্খণা. কালুসিযমলং ৱিধমেত্ৱা সম্পযুত্তানং, পুগ্গলস্সেৱ ৱা পসাদং অনাৱিলভাৱকাৰণং কিচ্চমেতিস্সাতি পসাদনৰসা. যথা কথং ৱিযাতি আহ ‘‘উদকপ্পসাদকমণি ৱিযা’’তি. অকালুসিযপচ্চুপট্ঠানাতি অনাৱিলভাৱপচ্চুপট্ঠানা. ৰতনত্তযং কম্মং কম্মফলঞ্চ সদ্ধেয্যৱত্থু, তং ইমিস্সা আসন্নকাৰণন্তি সদ্ধেয্যৱত্থুপদট্ঠানা. ন হি সদ্ধায অৱত্থুভূতেসু তিত্থিযাদীসু সা উপ্পজ্জতি. সা পনাযং কুসলধম্মানং আদানে হত্থো ৱিয, সব্বসম্পত্তিসম্পদানে ৱিত্তং ৱিয, অমতকসিফলফলনে বীজং ৱিয চ দট্ঠব্বা. ‘‘সদ্ধাহত্থো, মহানাম, অৰিযসাৱকো, সদ্ধীধ ৱিত্তং পুৰিসস্স সেট্ঠং (সং. নি. ১.২৪৬; সু. নি. ১৮৪), সদ্ধা বীজং তপো ৱুট্ঠী’’তিআদিৱচনঞ্হেত্থ (সং. নি. ১.১৯৭; সু. নি. ৭৭) সাধকং.

সৰন্তি ২৩৭ এতাযাতি সৰণকিৰিযায পৱত্তমানানং ধম্মানং তত্থ আধিপচ্চভাৱেন সতিযা পচ্চযতং দস্সেতি. তস্সা হি ধম্মানং তথা পচ্চযভাৱে সতি তংসমঙ্গিপুগ্গলো ‘‘সৰতী’’তি ৱোহৰীযতি. উদকে অলাবু ৱিয পিলৱিত্ৱা গন্তুং অদত্ৱা পাসাণস্স ৱিয নিচ্চলস্স আৰম্মণস্স ঠপনং অসম্মুট্ঠতাকৰণং অপিলাপনং, তং লক্খণমস্সাতি অপিলাপনলক্খণা. সা হি আৰম্মণে দড়্হং পতিট্ঠিতত্তা এসিকা ৱিয ৱুচ্চতি. সম্মোসপচ্চনীককিচ্চং অসম্মোসৰসো, ন সম্মোসাভাৱমত্তং. ‘‘সতাৰক্খেন চেতসা ৱিহৰতী’’তি (অ. নি. ১০.২০) ৱুত্তত্তা চেতোগুণৰতনহাৰকানং কিলেসচোৰানং নিৱাৰণতো আহ ‘‘আৰক্খপচ্চুপট্ঠানা’’তি. তথা হেসা চক্খুদ্ৱাৰাদিৰক্খনতো দোৱাৰিকো ৱিযাতি ৱুচ্চতি. পঠমং সঞ্ঞায থিৰুপ্পন্নভাৱে পচ্ছা সতিযা পতিট্ঠানভাৱতো আহ ‘‘থিৰসঞ্ঞাপদট্ঠানা’’তি. অথ সতিসঞ্ঞানং কিং নানাকৰণন্তি? সঞ্ঞা তাৱ পঠমং অগ্গহিতনিমিত্তং সঞ্জানাতি, গহিতনিমিত্তে পুন পচ্চাভিঞ্ঞাণপচ্চযনিমিত্তং কৰোতি, পঠমং অগ্গহিতে পন সঞ্ঞাকিচ্চং অপ্পধানং হোতি, সতি পন পঠমং অগ্গহিতনিমিত্তম্পি সৰতি গহিতনিমিত্তম্পি, গহিতনিমিত্তে পন সতিকিচ্চং গুণভূতং হোতীতি ইদমেৱ তাসং নানত্তং.

ৱীৰভাৱোতি যেন ৱীৰিযেন ৱীৰো নাম হোতি, সো ধম্মো. ৱীৰানং ৱা কম্মন্তি যেন কম্মেন ৱীৰো নাম হোতি, তং ৱীৰানং কম্মং নাম. ৱীৰিযং পনস্স সাধকভাৱতো তথা ৱুত্তং. ধম্মৱিনিমুত্তং ৱা কিঞ্চি কম্মং নত্থীতি ৱীৰিযমেৱ কম্মভাৱেন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ৱিধিনা ঈৰেতব্বং পৱত্তেতব্বন্তি ৱা ৱীৰিযং. উস্সাহো তং তং কিচ্চং সমাৰম্ভো, পৰক্কমো ৱা. উপত্থম্ভনং পন সম্পযুত্তধম্মানং কোসজ্জপক্খে পতিতুং অদত্ৱা ধাৰণং অনুবলপ্পদানং. সম্পযুত্তধম্মানং সংসীদনভাৱনিৱাৰকো ধম্মো, ন সংসীদনাভাৱমত্তং, অসংসীদনভাৱেন পচ্চুপট্ঠাতীতি অসংসীদনভাৱপচ্চুপট্ঠানং. ‘‘সংৱিগ্গো যোনিসো পদহতী’’তি (অ. নি. ৪.১১৩) ৱচনতো সংৱেগপদট্ঠানং. সংৱেগোতি চেত্থ সংৱেগমযং ঞাণং. অসংৱেগপুব্বিকায পন কুসলকিৰিযায ৱীৰিযাৰম্ভৱত্থুপদট্ঠানং. তত্থ ৱীৰিযাৰম্ভৱত্থূনি নাম –

‘‘মগ্গো গন্তব্বো হোতি, মগ্গো গতো. কম্মং কাতব্বং হোতি, কম্মং কতং. অপ্পমত্তকো আবাধো উপ্পন্নো হোতি, গিলানা ৱুট্ঠিতো হোতি, অচিৰৱুট্ঠিতো গেলঞ্ঞা. গামং ৱা নিগমং ৱা পিণ্ডায চৰন্তো ন লভতি, লূখস্স ৱা পণীতস্স ৱা ভোজনস্স যাৱদত্থং পাৰিপূৰিং লভতি…পে… পাৰিপূৰি’’ন্তি –

এৱং ৱুত্তানি এতানি অনুৰূপপচ্চৱেক্খণসহিতানি অট্ঠ ৱীৰিযাৰম্ভৱত্থূনি, তম্মূলকানি ৱা পচ্চৱেক্খণানি. এত্থ চ ৱিতক্কো সম্পযুত্তধম্মে আৰম্মণং আৰোপেতি. চেতনা তে তংতংকিচ্চেসু নিযোজেতি. ৱীৰিযং পন তে সংসীদিতুং অদত্ৱা উস্সাহেতীতি অযং ৱিতক্কচেতনাৱীৰিযানং ৱিসেসো.

ৱিজাননলক্খণাতি ৱিসেসেন জাননলক্খণা, যথাসভাৱপটিৱেধলক্খণাতি অত্থো. ৱিসযস্স আৰম্মণস্স ওভাসনং পকাসনং তপ্পটিচ্ছাদকসম্মোহন্ধকাৰস্স ৱিধমনতোতি ৱিসযোভাসনং, তং কিচ্চমস্সাতি ৱিসযোভাসনৰসা. কত্থচি ৱিসযে অসম্মুয্হনাকাৰেন সম্মোহপটিপক্খতায ৱা পচ্চুপট্ঠানতো সম্মোহাভাৱস্স পচ্চুপট্ঠানতো ৱা অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানা.

অত্তনা অনুপালেতব্বানং সহজাতধম্মানং অনুপালনং জীৱিতস্স ব্যাপাৰো, তঞ্চ তেসং জীৱনন্তি তং তস্স কাৰণভাৱং পুৰক্খত্ৱা ৱুত্তং ‘‘জীৱন্তি তেনা’’তি. ৰূপাৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযস্স অনুৰূপতো লক্খণাদিকং দস্সেতুং ‘‘অত্তনা অৱিনিভুত্তান’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘সম্পযুত্তান’’ন্তি হি ৱুচ্চমানে ৰূপধম্মানং সম্পযোগাভাৱতো ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযস্স সঙ্গহো ন সিযা. ‘‘অৱিনিভুত্তান’’ন্তি পন ৱুত্তত্তা যানি অৱিনিব্ভোগৰূপানি ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযেন সদ্ধিং অৱিনিভুত্তানি অৱিসংসট্ঠানি. যে চ অৰূপধম্মা অৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযেন সম্পযুত্তা, তেসং সব্বেসং সঙ্গহো হোতীতি. পৱত্তনৰসন্তি উপ্পাদতো যাৱ ভঙ্গা অনুপালনতো অন্তৰা অনিৱত্তনসভাৱসাধনেন তেসং পৱত্তনকিচ্চং. কেচি পন ‘‘ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং তেসং ঠিতিক্খণতো পট্ঠায, অৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং উপ্পাদতো পট্ঠায পৱত্তিযা পচ্চযো’’তি ৱদন্তি, তং ন যুত্তং. পট্ঠানে হি ‘‘অব্যাকতং ধম্মং পটিচ্চ অসঞ্ঞসত্তানং একং মহাভূতং পটিচ্চ ইন্দ্ৰিযপচ্চযং কম্মপচ্চযসদিস’’ন্তি অসঞ্ঞসত্তানং ইন্দ্ৰিযপচ্চযো কম্মপচ্চযসদিসং কত্ৱা ৱুত্তো, তস্মা ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযম্পি উপ্পাদতো পট্ঠায পচ্চযো হোতীতি দট্ঠব্বং. উপ্পাদতো যাৱ ভঙ্গা ঠপনতো ঠপনপচ্চুপট্ঠানং. অনুপালনৱসেন যাপযিতব্বা পৱত্তেতব্বা ধম্মা পদট্ঠানমস্সাতি যাপযিতব্বধম্মপদট্ঠানং. যদি এৱং তেসং অনুপালনাদিসাধকং, কথং তেসং নিৰোধো হোতি. এৱঞ্হি সব্বকালং ঠাতব্বন্তি আহ ‘‘সন্তেপি চা’’তিআদি. অনুপালনলক্খণাদিম্হীতি আদি-সদ্দেন পৱত্তনৰসাদিমেৱ সঙ্গণ্হাতি. অত্থিক্খণেযেৱাতি অত্তনা অনুপালেতব্বানং, অত্তনো ৱা অত্থিক্খণেযেৱ. উদকন্তি তড়াকগতজলং, দণ্ডগতজলং ৱা. তত্থ তড়াকগতউদকস্স গহণে অত্তনা অনুপালেতব্বধম্মানং অত্থিক্খণে অনুপালনং সাধিতং হোতি, দণ্ডগতজলস্স পন গহণে অত্তনো অত্থিক্খণে অনুপালনং. অত্তনা অনুপ্পাদিতধম্মে কথং পালেতীতি আহ ‘‘ধাতি ৱিয কুমাৰ’’ন্তি. যদি সেসধম্মানং পৱত্তিকাৰণেন কেনচি ভৱিতব্বং, জীৱিতস্স পন কিং পৱত্তিকাৰণন্তি আহ ‘‘সযং…পে… পৱত্ততী’’তি. যথা কথং ৱিযাতি আহ ‘‘নিযামকো ৱিযা’’তি. সোপি অত্তনা পৱত্তিতনাৱাসম্বন্ধেন পৱত্ততি. যদি ধম্মানং পৱত্তি জীৱিতিন্দ্ৰিযপটিবদ্ধং, ভঙ্গতো উদ্ধম্পি কিং পন পৱত্তেতীতি আহ ‘‘ন ভঙ্গতো উদ্ধ’’ন্তি. কস্মাতি আহ ‘‘অত্তনো চ পৱত্তেতব্বানঞ্চ অভাৱা’’তি. ভঙ্গক্খণে পন কথন্তি আহ ‘‘ন ভঙ্গক্খণে ঠপেতী’’তি.

যস্মা পন লোভপটিপক্খো অলোভো হোতি, যে ধম্মা তেন সম্পযুত্তা, তংসমঙ্গিনো ৱা সত্তা, তে ন লুব্ভন্তি, সযম্পি কদাচি ন লুব্ভতেৱ, অত্থতো ৱা অলুব্ভনাকাৰো এৱ চ সো হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘ন লুব্ভন্তি তেনা’’তিআদি. এস নযো ‘‘ন দুস্সন্তি তেনা’’তিআদীসুপি. অলগ্গভাৱো আৰম্মণং নিস্সায পৱত্তন্তস্সপি তত্থ অনাসত্ততা. তেনাহ ‘‘কমলদলে জলবিন্দু ৱিযা’’তি. অপৰিগ্গহো কস্সচি ৱত্থুনো মমত্তৱসেন অসঙ্গহো. মুত্তভিক্খু ৱিযাতি খীণাসৱভিক্খু ৱিয. সো হি মুত্তৰাগত্তা কত্থচি মমাযনৰহিতো হোতি. অনল্লীনো ভাৱো অধিপ্পাযো এতস্সাতি অনল্লীনভাৱো. এৱঞ্হি ‘‘অসুচিম্হি পতিতপুৰিসো ৱিযা’’তি উপমায সমেতি. যথা হি তস্স পুৰিসস্স সতিপি কাযেন অল্লীযনে ভাৱো অনল্লীনো, এৱং অলোভোপি আৰম্মণকৰণৱসেন গহিতেপি আৰম্মণে অলগ্গভাৱেন অনল্লীনভাৱো অনল্লীনাকাৰোযেৱ পৱত্ততি. এৱংসভাৱো হি সো ধম্মোতি.

চণ্ডিকস্স ভাৱো চণ্ডিক্কং, ফৰুসভাৱো, অত্থতো পন কোপোযেৱ, তপ্পটিপক্খো অফৰুসভাৱো অচণ্ডিক্কং. অৱিৰোধো অৱিগ্গহো অপ্পটিপক্খো সভাৱো. আঘাতৱিনযনৰসোতি এত্থ আঘাতো নাম পৰস্স অত্তানং, অত্তনো পৰং উদ্দিস্স, পৰস্সেৱ চ পৰং উদ্দিস্স পৱত্তো উপনাহো বলৱকোপো. তস্স ৱিনযনৰসো অপনযনৰসো. সোম্মভাৱো মজ্জনৱসেন হিলাদনিযতা সীতলভাৱো. তেনাহ ‘‘পুণ্ণচন্দো ৱিযা’’তি.

কাযদুচ্চৰীতাদীহীতি হেতুম্হি কৰণৱচনং. হিৰীযতি লজ্জনাকাৰেন জিগুচ্ছিযতি. তেহিযেৱাতি কাযদুচ্চৰিতাদীহিযেৱ. ওত্তপ্পতীতি উব্বিজ্জতি. হিৰী পাপে গূথে ৱিয পস্সন্তী জিগুচ্ছতীতি আহ ‘‘পাপতো জিগুচ্ছনলক্খণা হিৰী’’তি. ওত্তপ্পং তে উণ্হং ৱিয পস্সন্তং ততো উত্তসতীতি ৱুত্তং ‘‘উত্তাসলক্খণং ওত্তপ্প’’ন্তি. উভোপি পাপানং অকৰণৰসাতি লজ্জনাকাৰেন পাপানং অকৰণৰসা হিৰী, উত্তাসাকাৰেন ওত্তপ্পং. পাপতো সঙ্কোচনপচ্চুপট্ঠানাতি ৱুত্তপ্পকাৰেনেৱ পাপতো সঙ্কোচনাকাৰেন পচ্চুপট্ঠানা. অত্তগাৰৱপৰগাৰৱপদট্ঠানাতি অত্তগাৰৱপদট্ঠানা হিৰী অজ্ঝত্তসমুট্ঠানতায, অত্তাধিপতিতায চ. পৰগাৰৱপদট্ঠানং ওত্তপ্পং বহিদ্ধাসমুট্ঠানতায, লোকাধিপতিতায চ. অত্তানঞ্হি গৰুং কত্ৱা হিৰিযা পাপং পজহতি কুলৱধূ ৱিয. পৰং গৰুং কত্ৱা ওত্তপ্পেন পাপং পজহতি ৱেসিযা ৱিয. অজ্ঝত্তসমুট্ঠানাদিতা চ নেসং তত্থ তত্থ পাকটভাৱেন ৱেদিতব্বা, ন পন তেসং কদাচি অঞ্ঞমঞ্ঞৱিযোগতো. ন হি লজ্জনং নিব্ভযং ৱা পাপভযং ৱা অলজ্জনং অত্থীতি. হিৰিযা বলৱভাৱে পন ওত্তপ্পং অব্বোহাৰিকং হোতি, ওত্তপ্পস্স বলৱভাৱে হিৰী অব্বোহাৰিকা. ইমে চ দ্ৱে ধম্মা ‘‘লোকপালা’’তি ৱুচ্চন্তি. যথাহ –

‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, সুক্কা ধম্মা লোকং পালেন্তি. কতমে দ্ৱে? হিৰী চ ওত্তপ্পঞ্চ, ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে সুক্কা ধম্মা লোকং ন পালেয্যুং, নযিধ পঞ্ঞাযেথ ‘মাতা’তি ৱা ‘মাতুচ্ছা’তি ৱা ‘মাতুলানী’তি ৱা’’তিআদি (অ. নি. ২.৯).

পস্সম্ভনং দৰথৱূপসমো, কায-সদ্দো সমূহৱচনো. সো চেত্থ ৱেদনাদিক্খন্ধত্তযং. ৱত্তিচ্ছাৱসেন হি সদ্দো ৱিসিট্ঠৱুত্তি হোতীতি আহ ‘‘কাযোতি চেত্থা’’তিআদি. ৱেদনাদযোতি ৱেদনাক্খন্ধো সঞ্ঞাক্খন্ধো সঙ্খাৰক্খন্ধোতি তযো খন্ধা. তথা চ ৱুত্তং তত্থ ‘‘কতমা তস্মিং সমযে কাযপস্সদ্ধি হোতি, যা তস্মিং সমযে ৱেদনাক্খন্ধস্সা’’তিআদি (ধ. স. ৪০). দৰথো সাৰম্ভো দোমনস্সপচ্চযানং উদ্ধচ্চাদীনং কিলেসানং, তথা পৱত্তানং ৱা চতুন্নং খন্ধানমেতং অধিৱচনং. তস্স ৱূপসমং লক্খণমস্সাতি কাযচিত্তদৰথৱূপসমলক্খণা. কাযচিত্ত…পে… ৰসাতি যথাৱুত্তানমেৱ পটিপক্খধম্মানং অভিভৱনৰসা. দৰথনিম্মদ্দনেন পৰিড়াহপৰিপ্ফন্দনৱিৰহিতো সীতিভাৱো অপৰিপ্ফন্দনসীতিভাৱো. অৱূপসমো পৰিপ্ফন্দনং অসন্তৱুত্তিতা. উদ্ধচ্চাদিকিলেসাতি উদ্ধচ্চপ্পধানা উদ্ধচ্চাধিকচিত্তুপ্পাদসম্পযুত্তা কিলেসা. তেপি হি উদ্ধচ্চৱসেন অৱূপসমকৰা. উদ্ধচ্চং ৱা আদিং কত্ৱা সব্বেযেৱ কিলেসা উদ্ধচ্চাদিকিলেসা. এৱং সেসেসুপি.

গৰুভাৱো দন্ধতা, থিনমিদ্ধাধিকানং তথা পৱত্তানং ৱা চতুন্নং খন্ধানমেতং অধিৱচনং. দন্ধতায পটিপক্খো অদন্ধতা অগৰুভাৱো.

থদ্ধভাৱো থম্ভো. দিট্ঠিমানাধিকানং, তপ্পধানানং ৱা চতুন্নং খন্ধানং এতং নামং. থদ্ধভাৱনিম্মদ্দনতোযেৱ কত্থচি আৰম্মণে অপ্পটিহতাকাৰেন পচ্চুপট্ঠন্তি, সম্পযুত্তানং ৱা তত্থ অপ্পটিঘাতং পচ্চুপট্ঠাপেন্তীতি অপ্পটিঘাতপচ্চুপট্ঠানা.

কম্মনি সাধু কম্মঞ্ঞং, ন কম্মঞ্ঞং অকম্মঞ্ঞং, তস্স ভাৱো অকম্মঞ্ঞভাৱো, দানসীলাদিপুঞ্ঞকিৰিযায অসমত্থতা. অত্থতো কামচ্ছন্দাদিসংকিলেসধম্মা, তপ্পধানা ৱা চত্তাৰো অকুসলক্খন্ধা. অকম্মঞ্ঞভাৱনিম্মদ্দনেনেৱ সম্পন্নাকাৰেন আৰম্মণস্স গহণং আৰম্মণকৰণসম্পত্তি. ৱুত্তাৱসেসা কামচ্ছন্দাদযো, তদেকট্ঠা চ সংকিলেসধম্মা সেসনীৱৰণাদযো. ইমা পন দ্ৱে ৱিনিবন্ধনিম্মদ্দনেন পসাদনীযৱত্থূসু পসাদাৱহা, হিতকিৰিযাসু ৱিনিযোগক্খমভাৱাৱহা সুৱণ্ণৱিসুদ্ধি ৱিযাতি দট্ঠব্বা.

গেলঞ্ঞং অস্সদ্ধিযাদযো, তদেকট্ঠা চ পাপধম্মা, তপ্পটিপক্খো অগেলঞ্ঞভাৱো লক্খণং এতাসন্তি অগেলঞ্ঞভাৱলক্খণা. গেলঞ্ঞনিম্মদ্দনেনেৱ নত্থি এতাসং আদীনৱো দোসো উপদ্দৱো ৱা, ন ৱা এতা আদীনং কপণং ৱন্তি পৱত্তন্তীতি নিৰাদীনৱা, তেনাকাৰেন পচ্চুপট্ঠন্তি, তং ৱা সম্পযুত্তেসু পচ্চুপট্ঠাপেন্তীতি নিৰাদীনৱপচ্চুপট্ঠানা.

কাযসম্বন্ধী, চিত্তসম্বন্ধী চ উজুভাৱোতি লক্খিতব্বতায কাযচিত্তানং অজ্জৱলক্খণা. কাযচিত্তানং নঙ্গলসীসচন্দকোটিগোমুত্তৱঙ্কতাসঙ্খাতানং কুটিলভাৱানং অত্থতো মাযাসাঠেয্যাদিভূতানং নিম্মদ্দনতো কাযচিত্তানং কুটিলভাৱনিম্মদ্দনৰসা. ততোযেৱ সব্বথাপি অজিম্হভাৱেন পচ্চুপট্ঠন্তি, সম্পযুত্তানং ৱা অজিম্হতং পচ্চুপট্ঠাপেন্তীতি অজিম্হতাপচ্চুপট্ঠানা.

ননু চ কাযপস্সদ্ধিআদীনং দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নং ধম্মানং একেকপটিপক্খত্তা দৰথনিম্মদ্দনাদিকিচ্চং একেকমেৱ কৰোতি. কস্মা পন দ্ৱে দ্ৱে ধম্মা ৱুত্তাতি? ন খো পনেৱং চিন্তিতব্বং ভগৱতাপি তথেৱ দেসিতত্তা. কস্মা পন ভগৱতা তথা দেসিতা? সভাৱধম্মভাৱতো. ন হি ভগৱতা পুব্বে অৱিজ্জমানা এতে ধম্মা দেসনাৱসেন উপ্পাদিতা, অথ খো সভাৱতো ৱিজ্জমানাযেৱ সযম্ভুঞাণেন সম্মা সচ্ছিকত্ৱা যথাসভাৱা দেসিতা, তস্মা কথমেত্থ ভগৱতা সভাৱতো ৱিজ্জমানস্স হাপনং কাতুং সক্কা. সভাৱতো ৱিজ্জমানতায চেত্থ ভগৱতো ৱচনমেৱ পমাণং. ন হি ভগৱা যথাধম্মসাসনাধিকাৰে অযথাধম্মং কথেয্যাতি, যস্স পন ৱিজ্জমানস্সাপি অকথনং, তং অঞ্ঞহেতুকং. ন চেত্থ তাদিসো হেতু উপলব্ভতি, যেন ইমেসু একেকধম্মস্স অকথনন্তি. যথা পন দ্ৱিন্নং পুৰিসানং একোযেৱ ৱেৰিকো হোতি, তস্স তে পুৰিসা ওতাৰং দিস্ৱা একতো হুত্ৱাৱ হনন্তি, এৱমেৱ দ্ৱে দ্ৱে ধম্মা একতো হুত্ৱা একং পটিপক্খধম্মং হনন্তি, যথা চ পনেতে ৱিসুং দিস্ৱাপি তং ৱেৰিং হনন্তি, ন এৱমেতে তং ৱিসুং হনন্তি তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং অৱিনাভাৱতোতি, তস্মা এতে পটিপক্খধম্মানং একেকভাৱেপি দ্ৱে দ্ৱেযেৱ ৱুত্তাতি, অপিচ চিত্তপস্সদ্ধিআদীহি চিত্তমেৱ পস্সদ্ধি লহু মুদু কম্মঞ্ঞং পগুণং উজুঞ্চ হোতি. কাযপস্সদ্ধিআদীহি পন ৰূপকাযোপীতি তদত্থদস্সনত্থং ভগৱতা এত্থেৱ দুৱিধতা ৱুত্তা, ন সমাধিআদীসু.

ছন্দনং ছন্দো, আৰম্মণেন অত্থিকতা. ‘‘ছন্দো কামো’’তিআদীসু (মহানি. ১) পন তণ্হাপি ছন্দোতি ৱুচ্চতি. ‘‘ছন্দং জনেতি ৱাযমতী’’তিআদীসু ৱীৰিযম্পীতি ততো নিৱত্তনত্থং ৱুত্তং ‘‘কত্তুকম্যতাযেতং অধিৱচন’’ন্তি. কত্তুকম্যতা ৱুচ্চতি কৰণিচ্ছা. চেতসিকস্স ধম্মস্স সাৰম্মণত্তা কৰণিচ্ছা নাম আৰম্মণস্স আলম্বিতুকামতামুখেনেৱ হোতীতি আৰম্মণকৰণিচ্ছালক্খণো ছন্দো ‘‘কত্তুকম্যতালক্খণো’’তি ৱুত্তো. তেনেৱাহ ‘‘আৰম্মণপৰিযেসনৰসো, আৰম্মণেন অত্থিকতাপচ্চুপট্ঠানো’’তি চ. যদগ্গেন পনাযং অত্তনো আৰম্মণপৰিযেসনৰসো, তদগ্গেন সম্পযুত্তধম্মানম্পি হোতিযেৱ একাৰম্মণতায. তেন তেসং আৰম্মণগ্গহণে চেতসো হত্থপ্পসাৰণং ৱিযাতি ৱুচ্চতি. কথং পন দানৱত্থুৱিস্সজ্জনৱসেন পৱত্তমানচেতনাসম্পযুত্তো ছন্দো আৰম্মণেন অত্থিকো হোতীতি? ননু অৱোচুম্হা ‘‘আৰম্মণকৰণিচ্ছালক্খণো’’তি, তস্মা সঙ্গামগতইস্সাসস্স খিপিতব্বউসূনং গহণে অত্থিকতা ৱিয দানৱত্থুৱিস্সজ্জনৱসেন পৱত্তচ্ছন্দোপি ৱিস্সজ্জিতব্বেন তেন অত্থিকোযেৱাতি. স্ৱাযং কুসলেসু উপ্পন্নো কুসলচ্ছন্দো নাম হোতি যোনিসোমনসিকাৰসমুট্ঠানত্তা. তব্বিপৰীততো পন অকুসলেসু উপ্পন্নো অকুসলচ্ছন্দো.

অধিমুচ্চনং আৰম্মণে সন্নিট্ঠানৱসেন ৱেদিতব্বং, ন পসাদনৱসেন. তেনাহ ‘‘সন্নিট্ঠানলক্খণো’’তি. যথা তথা হি আৰম্মণে নিচ্ছযনং অধিমুচ্চনং অনধিমুচ্চন্তস্স পাণাতিপাতাদীসু, দানাদীসু ৱা পৱত্তিযা অভাৱতো, সদ্ধা পন পসাদনীযেসু পসাদাধিমোক্খোতি অযমেতেসং ৱিসেসো. ৱোট্ঠব্বনং পন যথা সন্তীৰিতে অত্থে নিচ্ছযনাকাৰেন পৱত্তিত্ৱা পৰতো পৱত্তমানানং তথা পৱত্তিযা পচ্চযো হোতি. যদি এৱং ৱিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তেসু ধম্মেসু কথন্তি? তেসম্পি একংসেনেৱ সংসপ্পনাকাৰস্স পচ্চযতায দট্ঠব্বং, দাৰকস্স ৱিয ইতো চিতো চ সংসপ্পনস্স ‘‘কৰিস্সামি, ন কৰিস্সামী’’তি অনিচ্ছযস্স পটিপক্খকিৰিযা অসংসপ্পনং. যেসু চিত্তুপ্পাদেসু অযং সন্নিট্ঠানলক্খণো অধিমোক্খো, তেসং আৰম্মণধম্মোযেৱ সন্নিট্ঠাতব্বত্তা সন্নিট্ঠেয্যধম্মো. সো পদট্ঠানমস্সাতি সন্নিট্ঠেয্যধম্মপদট্ঠানো. ইন্দখিলোতি এসিকাথম্ভো ৱুচ্চতি.

তেসু তেসু ধম্মেসূতি যেসু ধম্মেসু সযং উপ্পন্না, তেসু অত্তনা সম্পযুত্তেসু চিত্তচেতসিকধম্মেসু. অনাৰম্মণত্তেপি হি তেসু সমপ্পৱত্তেসু উদাসীনভাৱো ‘‘তত্ৰমজ্ঝত্ততা’’তি ৱুচ্চতি. সমং অৱিসমং ৱাহিতং অত্তনা পৱত্তিতসম্পযুত্তানং ৱা যথাসককিচ্চেসু পৱত্তনং লক্খণমেতিস্সাতি সমৱাহিতলক্খণা. তত্থ সমং হুত্ৱা পৱত্তনলক্খণাতি অত্থে অপক্খপতিতভাৱো ৱুত্তো হোতি, অৱিসমং কত্ৱা পৱত্তনলক্খণাতি অত্থে ঊনাধিকতানিৱাৰণং. উদাসীনভাৱেন পৱত্তমানাপি হি এসা সম্পযুত্তধম্মে সমং কত্ৱা যথাসককিচ্চেসু পৱত্তেতি, যথা ৰাজা তুণ্হী নিসিন্নোপি অধিকৰণধম্মট্ঠে যথাসককিচ্চেসু সমং অপ্পমত্তে পৱত্তেতি. অলীনানুদ্ধতপ্পৱত্তিপচ্চযানং ধম্মানং ঊনাধিকতায লীনুদ্ধতভাৱস্স নিৱাৰণকিচ্চাতি ৱুত্তং ‘‘ঊনাধিকতানিৱাৰণৰসা’’তি. যদি এৱং কথং সহজাতাধিপতীনং অধিপতিভাৱো. আধিপচ্চঞ্হি তেসং কিচ্চতো অধিকভাৱোতি? নাযং দোসো. তম্পি তস্স কিচ্চমেৱ, যং সহজাতধম্মানং অধিপতিভাৱে পৱত্তাপনং. যথা হি ৰঙ্গমণ্ডলং গতো নটকাচৰিযো তে তে নটকে যথাসকং অনুৰূপং ভূমিযং যোজেতি, এৱমেসাপি অত্তনা সম্পযুত্তধম্মেসু অধিপতিভাৱে ঠিতে অধিপতিভাৱে যোজেতি, ইন্দ্ৰিযত্তে ঠিতে ইন্দ্ৰিযত্তে, ন পন সকসককিচ্চতো ঊনতং, অধিকতং ৱা পত্তুং দেতীতি. ‘‘ইদং নিহীনকিচ্চং হোতু, ইদং অতিৰেককিচ্চ’’ন্তি এৱং পক্খপাতৱসেন ৱিয পৱত্তি পক্খপাতো. তং উপচ্ছিন্দন্তী ৱিয হোতীতি পক্খপাতুপচ্ছেদনৰসা. সা চিত্তচেতসিকানং অজ্ঝুপেক্খনেন সমপ্পৱত্তেসু আজানীযেসু সাৰথি ৱিয দট্ঠব্বা.

কিৰিযা কাৰোতি কাৰ-সদ্দস্স ভাৱসাধনতং আহ. তেন কাৰোতি নাঞ্ঞং, কিৰিযাযেৱাতি দীপিতং হোতি. মনস্মিং কাৰোতি মনসি আৰম্মণস্স কৰণং. যেন হি মনো আৰম্মণে কৰীযতি আৰম্মণেনস্স সংযোজনতো, ততো এৱ তেন আৰম্মণম্পি মনসি কৰীযতীতি. মনসিকাৰোতি চেত্থ অলুত্তসমাসো দট্ঠব্বো. পুৰিমমনতোতি ভৱঙ্গমনতো. ৱিসদিসং মনন্তি ৱীথিজৱনমনং, তং কৰোতীতি মনসিকাৰো, মনসিকাৰসামঞ্ঞেন ৱীথিজৱনপটিপাদকে দস্সেতি. এত্থ পন উপযোগত্থভুম্মৱচনে সমাসো দট্ঠব্বো. সম্পযুত্তধম্মে আৰম্মণাভিমুখং সাৰেন্তো পযোজেন্তো ৱিয হোতীতি মনসিকাৰো সাৰণলক্খণোতি ৱুত্তো. সংযোজনৰসোতি পযোজনৰসো. ৱিতক্কো সম্পযুত্তানং আৰম্মণে অভিনিৰোপনসভাৱত্তা আৰম্মণে চিত্তং পক্খিপন্তো ৱিয হোতি. চেতনা অত্তনো আৰম্মণং গণ্হন্তী সম্পযুত্তেপি সকসককিচ্চং কাৰেতীতি অত্তনা কৰণেন বলং নিযোজেন্তো বলনাযকো ৱিয হোতি. মনসিকাৰো সম্পযুত্তে আৰম্মণে পযোজেতীতি আজানীযপ্পযোজনকসাৰথি ৱিযাতি অযমেতেসং ৱিসেসো.

আৰম্মণাভিমুখভাৱপচ্চুপট্ঠানোতি আৰম্মণে সংযোজনৱসেন তদভিমুখভাৱপচ্চুপট্ঠানো. এত্থ সতিযা অপ্পমুস্সনচ্ছন্দতা ৱিসযাভিমুখপচ্চুপট্ঠানতা, মনসিকাৰস্স পন সংযোজনৱসেনাতি অযমেতেসং ৱিসেসো. আৰম্মণপটিপাদকস্স সঙ্খাৰক্খন্ধপৰিযাপন্নতাৱচনং ইতৰমনসিকাৰানং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধপৰিযাপন্নতং দস্সেতি. মহিসাসকা পন ‘‘আৱজ্জনস্স ৱিঞ্ঞাণভাৱে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স সব্বৱিসযতা পৰিহাযেয্য, তস্মা তং জৱনসম্পযুত্তসঙ্খাৰক্খন্ধপৰিযাপন্নমেৱা’’তি ৱদন্তি. তেসঞ্হি অযমধিপ্পাযো – যদি তং ৱিসুং চিত্তসভাৱং সিযা, পচ্চুপ্পন্নচিত্তং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তস্স তস্স অনন্তৰং উপ্পজ্জমানজৱনানং পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণতা ন ভৱেয্য, অঞ্ঞদত্থু অতীতাৰম্মণতাৱ সিযা, এৱঞ্চ সতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সাপি পচ্চুপ্পন্নচিত্তাৰম্মণতায অভাৱতো অসব্বৱিসযতা আপজ্জেয্য, যদগ্গেন চ তং অসব্বৱিসযং, তদগ্গেন সাৱৰণম্পি হোতি যত্থ ন পৱত্ততি, তত্থ আৱৰণসম্ভৱতো, তস্মাস্স সকললোকসিদ্ধো সব্বঞ্ঞুভাৱো, অনাৱৰণভাৱো চ পৰিহাযেথ, জৱনসম্পযুত্তভাৱে পন সতি আৱজ্জনস্স নাযং ইট্ঠৱিঘাতো আপজ্জতীতি. তযিদং তেসমভিনিৱেসমত্তং ‘‘আৱজ্জনা কুসলানং খন্ধানং, অকুসলানং খন্ধানং অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪১৭) ৱচনেন তস্সানন্তৰং কুসলাকুসলুপ্পত্তিযা দীপিতত্তা. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পন পচ্চুপ্পন্নচিত্তাৰম্মণভাৱো এৱং ৱেদিতব্বো – অতীতাদিৱসেন হি ৱিভাগমকত্ৱা ‘‘ইমস্স চিত্তং জানামী’’তি পৱত্তস্স আৱজ্জনং সামঞ্ঞেন যং কিঞ্চি অভিমুখীভূতং চিত্তমাৱজ্জতি, ততো জৱনানিপি অত্তনো অত্তনো অভিমুখীভূতং চিত্তমাৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তন্তি, ন চেত্থ জৱনানং ভিন্নাৰম্মণতা আসঙ্কিতব্বা চিত্তসামঞ্ঞেন আৰম্মণস্স অভিন্নত্তা, তস্মা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পচ্চুপ্পন্নচিত্তাৰম্মণতং পটিচ্চ ন কাচি ৱিহেসা অনুভৱিতব্বাতি. কিং ৱা এতেন যুত্তিৱাদেন, ননু ৱুত্তং ভগৱতা – ‘‘অচিন্তেয্যো বুদ্ধৱিসযো’’তি (অ. নি. ৪.৭৭), তস্মা অপৰিমিতপুঞ্ঞসম্ভাৰেকফলস্স অচিন্তেয্যসভাৱত্তা আৱজ্জনেন ৱিনাপি ৱিসযগ্গহণে ৱিবন্ধনাভাৱতো যত্থ কত্থচি পৱত্তি অপ্পটিহতাযেৱাতি. কেচি পনেত্থ ‘‘আৱজ্জনং অনাগতচিত্তমাৰম্মণং কত্ৱা নিৰুজ্ঝতি, জৱনমেৱ পন পচ্চুপ্পন্নমাৰম্মণং গণ্হাতী’’তি ৱদন্তি. যস্মা পন ‘‘অনাগতাৰম্মণা আৱজ্জনা পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণানং খন্ধানং অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি পাড়ি নত্থি, তস্মা তং অপ্পমাণং.

কৰোতীতি কৰুণা. কিং কৰোতি, কেসং কিং নিমিত্তন্তি আহ ‘‘পৰদুক্খে সতি সাধূনং হদযকম্পন’’ন্তি. কম্পনন্তি চ পৰেসং দুক্খং দিস্ৱা তস্স অসহনাকাৰেন চিত্তস্স অঞ্ঞথত্তং, তদিদং সপ্পুৰিসানংযেৱ হোতীতি আহ ‘‘সাধূন’’ন্তি. সপ্পুৰিসা হি অত্তহিতপৰহিতসাধনেন ‘‘সাধূ’’তি ৱুচ্চন্তি. ‘‘কিণাতী’’তি ইমস্স অত্থমাহ ‘‘ৱিনাসেতী’’তি, অদস্সনং গমেতি অপনেতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পৰদুক্খাপনযনাকাৰপ্পৱত্তিলক্খণা’’তি. পৰেসং দুক্খস্স অপনযনং হোতু ৱা, মা ৱা, সো পৰদুক্খাপনযনাকাৰো, তথাপৱত্তিলক্খণাতি পৰ…পে… লক্খণা. অপনেতুকামতায পৰেসং দুক্খস্স অসহনং অনধিৱাসনং পৰদুক্খাসহনং. ন ৱিহিংসা অৱিহিংসা, সত্তানং অৱিহেঠনং, তং পচ্চুপট্ঠাপেতি, ৱিহিংসায ৱা পটিপক্খভাৱেন পচ্চুপট্ঠাতীতি অৱিহিংসাপচ্চুপট্ঠানা.

পমোদনলক্খণাতি পৰসম্পত্তিযা পমোদনলক্খণা. অনিস্সাযনৰসাতি ইস্সাযনস্স উসূযনস্স পটিপক্খভাৱকিচ্চা. পন্তসেনাসনেসু, অধিকুসলধম্মেসু চ অৰমণং অৰতি. সা অত্থতো ইস্সাধিকং দোমনস্সসহগতং, থিনমিদ্ধাধিকঞ্চ উদ্ধচ্চং. তত্থ পুৰিমং পৰসম্পত্তিৱিসযং, দুতিযং পন্তসেনাসনাদিৱিসযন্তি দট্ঠব্বং. অৰতিযা ৱিহননাকাৰেন পচ্চুপট্ঠাতি, তস্সা ৱিঘাতং ৱা ৱূপসমং পচ্চুপট্ঠাপেতীতি অৰতিৱিঘাতপচ্চুপট্ঠানা. ‘‘অনিযতে ইচ্ছন্তী’’তি ইমিনা চেতসিকন্তৰভাৱেন ইচ্ছন্তীতি দস্সেতি.

কাযদুচ্চৰিততোতি ৱত্থুৱীতিক্কমসঙ্খাতদুচ্চৰিততো. কাযদুচ্চৰিতাদিৱত্থূনন্তি পৰপাণপৰধনপৰইত্থিআদীনং কাযদুচ্চৰিতাদীনমালম্বণভূতানমেৱ ৱত্থূনং. অৱীতিক্কমলক্খণাতি অমদ্দনলক্খণা. কাযদুচ্চৰিতাদিৱত্থুতো সঙ্কোচনকিৰিযাপদেসেন কাযদুচ্চৰিতাদিতোযেৱ সঙ্কোচনকিৰিযা ৱুত্তাতি দট্ঠব্বং. ন হি ৱিৰতিযো দুচ্চৰিতৱত্থুনো অকিৰিযপচ্চুপট্ঠানা যুজ্জন্তি, অথ খো দুচ্চৰিতস্সেৱ, ৱিৰতীনঞ্চ সোৰচ্চৱসেন সঙ্কোচনং, অকিৰিযা চ হিৰোত্তপ্পানং জিগুচ্ছাদিৱসেনাতি অযমেতেসং ৱিসেসো. সদ্ধা…পে… পদট্ঠানাতি এত্থ সদ্ধাদযো সব্বেৱ ধম্মা কাযসুচৰিতাদীনং পদট্ঠানাতি একে. অপৰে পন ‘‘কম্মং কম্মফলং সদ্দহন্তস্স কাযদুচ্চৰিতাদিঅকৰণতো, হিৰোত্তপ্পসম্পন্নস্স মুসাৱাদাদিঅকথনতো, অপ্পিচ্ছসন্তুট্ঠীসল্লেখগুণসমন্নাগতস্স মিচ্ছাজীৱৱিৱজ্জনতো চ সদ্ধাদযো তিণ্ণং ধম্মানং যথাক্কমেন পদট্ঠানা’’তি ৱদন্তি. কেচীতি অভযগিৰিৱাসিনো. ইমাসূতি ইমাসু তীসু ৱিৰতীসু. একেকং নিযতং ৱিৰতিমিচ্ছন্তীতি অঞ্ঞং একং চতুত্থনিযতৱিৰতিমিচ্ছন্তি. অথ ৱা নিদ্ধাৰণত্থে ভুম্মৱসেন ইমাসং অন্তৰে একং নিযতং ৱিৰতিমিচ্ছন্তীতি অত্থো. উভযথাপি পন তেসং ইচ্ছা ন যুজ্জতি অপৰায ৱিৰতিযা ধম্মসেনাপতিনাপি অদেসিতত্তা, ৱিসযস্স চ সদা সন্নিহিতত্তাভাৱেন নিযতায এৱ একিস্সা অভাৱতো. তেনেৱ হি অভযগিৰিৱাসিনোযেৱ চ কেচি ইমাসং তিৱিধত্তং অনিযতত্তমেৱ চ ইচ্ছন্তি. ৱুত্তঞ্হি তেহি –

‘‘কৰুণামুদিতা সম্মাৱাচাকম্মন্তআজিৱা;

যেভুয্যতো অনিযতা, হোন্তি গোচৰভেদতো’’তি. –

এত্থ পন ‘‘যেভুয্যতো’’তি ৱচনং লোকুত্তৰচিত্তেসু সব্বদা একতোযেৱ চ লব্ভমানতং সন্ধায ৱুত্তং.

দুতিযচিত্তেন সম্পযোগং গচ্ছন্তীতি সম্বন্ধো. যথা চিত্তং, এৱং তংসম্পযুত্তধম্মাপীতি দুতিযে সসঙ্খাৰা এৱাতি আহ ‘‘সসঙ্খাৰভাৱমত্তমেৱ হেত্থ ৱিসেসো’’তি. তথাতি যথা ততিযে, তথা চতুত্থেপি পীতিযা সুখপদট্ঠানত্তা. সুখস্স চেত্থ অভাৱতো আহ ‘‘ঠপেত্ৱা পীতি’’ন্তি. ননু চ ‘‘কৰুণামুদিতা উপেক্খাসহগতে ন সম্ভৱন্তী’’তি ৱদন্তি, তস্মা যথা পীতিযা, এৱং তাসম্পি পটিক্খেপো কাতব্বোতি? ন কাতব্বো, অপ্পনাপত্তিতো পুব্বে কৰুণামুদিতানং উপেক্খাসহগতানম্পি সম্ভৱতো. কৰুণামুদিতাভাৱনাকালে হি অপ্পনাৱীথিতো পুব্বে উপেক্খাসহগতচিত্তেনাপি পৰিকম্মং হোতি, অপ্পনাৱীথিযং পন সোমনস্সসহগতচিত্তেনেৱ একাৱজ্জনৱীথিযা ৱেদনাপৰিৱত্তনাভাৱতো, তস্মা পুব্বভাগৱসেনেৱ কৰুণামুদিতানম্পি উপেক্খাসহগতেসু সম্ভৱো হোতীতি আচৰিযা. অপৰে পন সব্বদাপি তাসং উপেক্খাসহগতেসু সম্ভৱং ন ইচ্ছন্তি. ‘‘অৱসেসা পঞ্চমেন সম্পযোগং গচ্ছন্তী’’তি অৱিসেসেন ৱুত্তত্তা ইদানি ৱিসেসদস্সনত্থমাহ ‘‘সোমনস্সট্ঠানে চা’’তিআদি.

৮১. কৰুণামুদিতাদযোতি কৰুণামুদিতা চেৱ ৱিৰতিত্তযঞ্চ. তেনাহ ‘‘পঞ্চা’’তি.

এৱং কামাৱচৰকুসলচিত্তসম্পযুত্তে দস্সেত্ৱা ইদানি ৰূপাৱচৰকুসলচিত্তসম্পযুত্তধম্মে দস্সেতুং ‘‘অৱসেসেসু পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ঠপেত্ৱা ৱিৰতিত্তযন্তি ৱিৰতিত্তযং ৱজ্জেত্ৱা. কস্মা পনেত্থ ৱিৰতিত্তযং পৰিচ্চত্তন্তি? ৱুচ্চতে – সুৱিসুদ্ধকাযকম্মাদিকস্স চিত্তসমাধানৱসেন ৰূপাৰূপাৱচৰকুসলপ্পৱত্তি, ন কাযকম্মাদীনং সোধনৱসেন, নাপি দুচ্চৰিতদুৰাজীৱানং সমুচ্ছিন্দনৱসেন. তথা হি নীৱৰণাদিধম্মানং অৱত্থত্তযং হোতি ৱীতিক্কমাৱত্থা পৰিযুট্ঠানাৱত্থা অনুসযাৱত্থাতি. তত্থ ৱীতিক্কমাৱত্থায পটিপক্খং কামাৱচৰকুসলং পৰিযুট্ঠানাৱত্থায ৰূপাৰূপাৱচৰং, অনুসযাৱত্থায লোকুত্তৰকুসলং. দুচ্চৰিতদুৰাজীৱানং পন ঠপেত্ৱা ৱীতিক্কমাৱত্থং, অনুসযাৱত্থঞ্চ ৱীতিক্কমাৱত্থায ৱিসুং পৰিযুট্ঠানাৱত্থা ন উপলব্ভতি. যস্সা ৱিপচ্চনীকং ৰূপাৰূপাৱচৰকুসলং সিযা, তস্মা তং নেৱ কামাৱচৰকুসলং ৱিয তেসং ৱীতিক্কমাৱত্থং সোধেতি, ন চ লোকুত্তৰং ৱিয অনুসযাৱত্থং সমুচ্ছিন্দতি, পটিপস্সম্ভেতি ৱা. সীলৱিসুদ্ধিযং সীলসোধনৱসেন কামাৱচৰকুসলেনেৱ ৱিগতৱীতিক্কমস্স পৰিসুদ্ধকাযকম্মাদিকস্স যোগিনো চিত্তসমাধানৱসেন পৱত্ততীতি মহগ্গতচিত্তুপ্পাদে ৱিৰতীনং অসম্ভৱোযেৱ. ইমমেৱ হি অত্থং সাধেতুং ‘‘ৱিৰতিযো পনা’’তিআদি আৰদ্ধং. তেত্তিংস ৱা কৰুণাদিঝানৱসেন পৱত্তনকালে. ততোতি ততো ততিযে ৱুত্তচেতসিকতো. কৰুণামুদিতানং অপ্পনাপত্তানমেকন্তসোমনস্সসহগতত্তা আহ ‘‘পঞ্চমেন…পে… কৰুণামুদিতাৱজ্জা’’তি.

ৰূপাৱচৰপঞ্চমে ৱুত্তনযেনাতি তিংসেৱাতি অধিপ্পাযো. যদি এৱং ৰূপাৱচৰতো কো ৱিসেসোতি আহ ‘‘অৰূপাৱচৰভাৱোৱেত্থ ৱিসেসো’’তি, পঞ্চমে ৰূপসঞ্ঞাভাৱতো ৰূপাৱচৰভাৱো, ইধ পন ৰূপসঞ্ঞাসমতিক্কমেন পত্তব্বত্তা অৰূপাৱচৰভাৱোতি অযমেৱস্স ততো ৱিসেসোতি অত্থো.

পঠমজ্ঝানিকেতি পঠমজ্ঝানৱতি. মগ্গচিত্তেতি চতুব্বিধেপি মগ্গঞাণে. দুতিযজ্ঝানিকাদিভেদেতি দুতিযততিযচতুত্থপঞ্চমজ্ঝানিকে. ৱুত্তনযেনাতি ‘‘দুতিযেন ৱিতক্কৱজ্জা’’তিআদিনা ৱুত্তনযেন. কিং অৱিসেসেনাতি চে, নোতি আহ ‘‘কৰুণামুদিতান’’ন্তিআদি. মগ্গধম্মেসু পাদকজ্ঝানাদিৱসেন কদাচি সম্মাসঙ্কপ্পৱিৰহো সিযা, ন পন ৱিৰতিৱিৰহো, কাযদুচ্চৰিতাদীনং সমুচ্ছিন্নৱসেনেৱ অৰিযমগ্গস্স পৱত্তনতোতি আহ ‘‘নিযতৱিৰতিভাৱো’’তি. লোকুত্তৰভাৱোতি ছব্বিসুদ্ধিপৰম্পৰায পত্তব্বত্তা লোকতো উত্তৰণভাৱো.

এৱং কুসলচেতসিকানং সম্পযোগৱচনত্থলক্খণাদীনি দস্সেত্ৱা ইদানি অকুসলচেতসিকানি দস্সেতুং ‘‘অকুসলা পনা’’তিআদি আৰদ্ধং. ছ যেৱাপনকাতি কিঞ্চাপি পঠমে অনিযতযেৱাপনকা ন লব্ভন্তি, অকুসলেসু পন লব্ভমানকযেৱাপনধম্মে একত্থ দস্সেতুং তেসম্পি ইধেৱ ৱচনং দট্ঠব্বং. এৱঞ্চ কত্ৱা উপৰি ধম্মানং উদ্দেসানন্তৰং ‘‘এৱং যেৱাপনা’’তিআদি ৱুত্তং. ৱিচিকিচ্ছাসহগতে ছন্দাধিমোক্খানং, উদ্ধচ্চসহগতে ছন্দস্স চ অভাৱতো ৱুত্তং ‘‘পটিপাটিযা দসসু চিত্তেসূ’’তি.

৮২. নিদ্দিট্ঠাতি নিস্সেসেন দস্সিতা. হতা ৱিহতা ৱিদ্ধস্তা পাপা অপাযাদিদুক্খপাপনতো ‘‘পাপা’’তি সঙ্খাতা অকুসলধম্মা যেন সো ভগৱা হতপাপো, তেন. লাভো অলাভো, যসো অযসো, নিন্দা পসংসা, সুখং দুক্খন্তি ইমেসু অট্ঠসু লোকধম্মেসু অকম্পনট্ঠেন তাদিনা সম্মাসম্বুদ্ধেন. সো হি লাভাদীসু যাদিসো, অলাভাদীসুপি তাদিসোযেৱাতি ‘‘তাদী’’তি ৱুচ্চতি.

ন হিৰীযতীতি ন লজ্জতি. অহিৰিকোতি পুগ্গলো ধম্মসমূহো ৱা. ‘‘অহিৰিক্ক’’ন্তি ৱত্তব্বে একস্স ক-কাৰস্স লোপং কত্ৱা ‘‘অহিৰিক’’ন্তি ৱুত্তং. ন ওত্তপ্পন্তি ওত্তপ্পস্স পটিপক্খভূতং ধম্মমাহ. অজিগুচ্ছনং অহীড়নং. অলজ্জনং অৱিলা. অজিগুচ্ছনলক্খণন্তি সভাৱৱসেন ৱুত্তং, অলজ্জনলক্খণন্তি কুসলাব্যাকতস্স সাধাৰণায হিৰিযা পটিপক্খৱসেন. তেহেৱাতি কাযদুচ্চৰিতাদীহি এৱ. অসাৰজ্জনং নিব্ভযতা. অনুত্তাসো অসম্ভমো. ৰসাদীনি হিৰিওত্তপ্পেসু ৱুত্তপটিপক্খৱসেন গহেতব্বানীতি ন তানি ইধ ৱুত্তানি. তেসু হি অলজ্জনাকাৰেন পাপানং কৰণৰসং অহিৰিকং. অনুত্তাসাকাৰেন অনোত্তপ্পং. ৱুত্তপ্পকাৰেনেৱ পাপতো অসঙ্কোচনপচ্চুপট্ঠানানি. অত্তনি, পৰেসু চ অগাৰৱপদট্ঠানানি. গামসূকৰস্স ৱিয অসুচিতো কিলেসাসুচিতো অজিগুচ্ছনং অহিৰিকেন হোতি. সলভস্স ৱিয অগ্গিতো পাপতো অনুত্তাসো অনোত্তপ্পেন হোতি. যথাহু পোৰাণা –

‘‘জিগুচ্ছতি নাহিৰিকো, পাপা গূথাৱ সূকৰো;

ন ভাযতি অনোত্তপ্পো, সলভো ৱিয পাৱকা’’তি.

এত্থ চ যথা হিৰিযা বলৱভাৱে ওত্তপ্পং অব্বোহাৰিকং হোতি, ওত্তপ্পস্স বলৱভাৱে হিৰী অব্বোহাৰিকা, এৱং অহিৰিকস্স বলৱভাৱে অনোত্তপ্পং অব্বোহাৰিকং, অনোত্তপ্পস্স বলৱভাৱে অহিৰিকং অব্বোহাৰিকং হোতীতি কেচি, তং ন যুজ্জতি. যথা হি অসুচিনা অত্তানং মক্খেন্তো, সপ্পমুখে হত্থং পৱেসেন্তো বালদাৰকো তত্থ পটিক্কূলভাৱস্স, আদীনৱস্স চ অনুপপৰিক্খনতো নেৱ জিগুচ্ছতি, ন চ উত্তসতি, এৱমেৱং ধম্মসভাৱস্স অঞ্ঞাণতো মোহো পাপতো নেৱ জিগুচ্ছতি, ন উত্তসতি, তস্মা তংসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদে উভযম্পি বলৱতৰং হোতীতি.

লুব্ভন্তীতি অভিগিজ্ঝন্তি, অল্লীযন্তীতি ৱুত্তং হোতি. আৰম্মণগ্গহণলক্খণোতি এত্থ আৰম্মণগ্গহণং নাম ‘‘মম ইদ’’ন্তি তণ্হাভিনিৱেসৱসেন অভিনিৱিট্ঠস্স আৰম্মণস্স অৱিস্সজ্জনং, ন আৰম্মণকৰণমত্তং. অভিসঙ্গো অতিসযৱতায আসত্তিযা দুম্মোচনীযভাৱো. অপৰিচ্চাগো অৱিজহনং. তেলঞ্জনৰাগো ৱিযাতি ধোৱিত্ৱাপি পৰিচ্চজিতুং অসক্কুণেয্যো তেলমক্খিতঅঞ্জনৰাগো ৱিয. ‘‘অস্সাদানুপস্সিনো তণ্হা পৱড্ঢতী’’তি ৱচনতো ৱুত্তং ‘‘অস্সাদদস্সনপদট্ঠানো’’তি. তত্থ অস্সাদৱসেন দস্সনং অস্সাদদস্সনং. ননু চ অস্সাদদস্সনম্পি অত্থতো লোভোযেৱাতি কথং সযং অত্তনো পদট্ঠানং হোতীতি? সচ্চং, পঠমং নাতিবলৱলোভৱসেন অস্সাদদস্সনো পচ্ছা বলৱলোভো হোতীতি তস্স তংপদট্ঠানতা ৱুত্তা. তেনেৱ চ ‘‘তণ্হা পৱড্ঢতী’’তি ৱুত্তং. অপৰে পন ‘‘অস্সাদো নাম সুখৱেদনা, অস্সাদদস্সনন্তি অস্সাদদিট্ঠী’’তি ৱদন্তি. সুখৱেদনায ৱা কাৰণভূতং সুভনিমিত্তং অস্সাদো নাম, অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তি পৱত্তা তযো ৱিপল্লাসা অস্সাদদস্সনং নামাতি কেচি.

মুয্হন্তীতি ন বুজ্ঝন্তি. ধম্মসভাৱস্স যাথাৱতো অদস্সনং চিত্তস্স অন্ধভাৱো. অঞ্ঞাণং ঞাণপটিপক্খো ধম্মো. তত্থ পুৰিমলক্খণং সভাৱৱসেন ৱুত্তং, ইতৰং পটিপক্খৱসেন. অথ ৱা অঞ্ঞাণলক্খণোতি কিচ্চৱসেন ৱুত্তং. সো হি অসম্পটিৱেধৰসোতি ৱুত্তো. ধম্মসভাৱং পটিৱিজ্ঝিতুং অসমত্থতা অসম্পটিৱেধো. আৰম্মণসভাৱচ্ছাদনৰসোতি যথা অঞ্ঞাণং, মোহসমঙ্গিপুগ্গলো ৱা আৰম্মণসভাৱং পটিৱিজ্ঝিতুং ন লভতি, মোহস্স তথা পৱত্তি আৰম্মণসভাৱচ্ছাদনং. এত্থ চ ঞাণং আৰম্মণং যথাসভাৱতো জানাতি, দিট্ঠি যথাসভাৱং ৱিজহিত্ৱা অযাথাৱতো গণ্হাতি, মোহো পন ন কথঞ্চি ৱিজানাতি. যদি এৱং আৰম্মণগ্গহণকালো কথং তদা সো আৰম্মণং জানাতেৱাতি? তদাপি ন জানাতি. যথা পন ফস্সাদযো ফুসনাকাৰাদিমত্তৱসেনেৱ আৰম্মণং গণ্হন্তি, ন জাননৱসেন, এৱমযং আৰম্মণং গহেত্ৱা উপ্পজ্জমানো পটিচ্ছাদনাকাৰেনেৱ গণ্হাতি, ন পন জাননাকাৰেনাতি. যস্স উপ্পজ্জতি, তস্স অন্ধকৰণং অন্ধকাৰো, তথা পচ্চুপট্ঠাতি, তং ৱা পচ্চুপট্ঠাপেতীতি অন্ধকাৰপচ্চুপট্ঠানো.

মিচ্ছা পস্সন্তীতি ধম্মসভাৱস্স ৱিপৰীতৱসেন অনিচ্চাদিং নিচ্চাদিৱসেন পস্সন্তি. অযোনিসো অভিনিৱেসো উপ্পথাভিনিৱেসো. ধম্মসভাৱং অতিক্কমিত্ৱা পৰতো নিচ্চাদিতো ৱা পৰপ্পচ্চযতো ৱা আমসনং পৰামাসো, ৱিপৰীতগ্গাহৱসেন ‘‘ইদমেৱ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি অভিনিৱেসনং মিচ্ছাভিনিৱেসো. অৰিযানং অদস্সনকামতাদীতি আদি-সদ্দেন সদ্ধম্মঅসোতুকামতাদিং সঙ্গণ্হাতি.

যস্স ধম্মস্স ৱসেন উদ্ধতং হোতি চিত্তং, তংসম্পযুত্তধম্মা ৱা, সো ধম্মো উদ্ধচ্চং. তেনাহ ‘‘উদ্ধতভাৱো’’তি. অৱূপসমোতি অসন্নিসিন্নভাৱো. ৱাতা…পে… পটাকাৱিযাতি যথা পটাকা যোত্তবলেন ধজযট্ঠিং অমুঞ্চন্তীপি ৱাতাভিঘাতেন এত্থ অৱট্ঠাতুং ন সক্কোতি, এৱমিদম্পি অধিমোক্খবলেন আৰম্মণং অমুঞ্চন্তম্পি অযোনিসোমনসিকাৰবলেন আৰম্মণে অচলং অৱট্ঠাতুং ন সক্কোতীতি ৱাতপ্পহাৰেনেৱ চলধজপটাকা ৱিয অনৱট্ঠানকিচ্চং. ভন্তত্তং পৰিব্ভমনাকাৰো. উদ্ধচ্চস্স সব্বাকুসলসাধাৰণত্তা, অঞ্ঞেসঞ্চ অকুসলসাধাৰণানং ৱিসুং পদট্ঠানস্স লব্ভমানত্তা ৱুত্তং ‘‘অযোনিসো…পে… পদট্ঠান’’ন্তি. যেনাকাৰেন ৱা মনসিকৰোতো উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতি, তেনাকাৰেন মনসিকৰণং ইধ অযোনিসোমনসিকাৰো. অথ ৱা উদ্ধচ্চনিমিত্তস্স আৰম্মণস্স মনসিকৰণং ইধ অযোনিসোমনসিকাৰো.

মঞ্ঞতীতি অভিমঞ্ঞতি, অহংকাৰং কৰোতীতি অত্থো. সেয্যাদিৱসেন উচ্চতো নমনং উণ্ণতি. সম্পগ্গহৰসোতি উণ্ণতিৱসেনেৱ অত্তনো, সম্পযুত্তধম্মানং ৱা সম্পগ্গণ্হনকিচ্চো, ন ৱীৰিযং ৱিয তংতংকিচ্চসাধনেন. অভিভুস্সহনৱসেন হীনস্স অত্তানং নীচং কত্ৱা গহণম্পি পগ্গণ্হনৱসেনেৱাতি ৱেদিতব্বং. কেতু…পে… পচ্চুপট্ঠানোতি এত্থ কেতু ৱুচ্চতি অচ্চুগ্গতধজো, ইধ পন কেতু ৱিযাতি কেতু, উড়াৰতমাদিভাৱো, তং কেতুভাৱসঙ্খাতং কেতুং কম্যতীতি কেতুকম্যং, যস্স ধম্মস্স ৱসেন তং কেতুকম্যং, সো কেতুকম্যতা. ‘‘অহ’’ন্তি পৱত্তনতো মানস্স দিট্ঠিসদিসী পৱত্ততীতি দিট্ঠিমানা একচিত্তুপ্পাদে ন পৱত্তন্তি, দ্ৱে কেসৰসীহা ৱিয একগুহাযং, তস্মা মানো দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তচিত্তে সব্বদা অনুপ্পজ্জমানোপি দিট্ঠিসম্পযুত্তচিত্তে নিযমেন অনুপ্পজ্জনতো দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তলোভপদট্ঠানো. মানো ধম্মসমূহগ্গহণে বলৱং হুত্ৱা অত্তুক্কংসনভাৱেন পৱত্ততি, দিট্ঠি একেকধম্মম্পি নিচ্চাদিআকাৰেন গণ্হন্তী পৱত্ততি. অত্তসিনেহসন্নিস্সযো ৱা মানো, অত্তকিলমথানুযোগসন্নিস্সযা দিট্ঠীতি অযমেতেসং ৱিসেসো.

ইস্সতীতি উসূযতি. তত্থেৱাতি পৰসম্পত্তীসুযেৱ. ইস্সাৱসেন পৰসম্পত্তীসু অতুস্সনতো ৱুত্তং ‘‘অনভিৰতিৰসা’’তি. তেনেৱেতং ৱুচ্চতি –

‘‘ইস্সানলসিখা যেসং, হদযে জলতীধ তে;

নেৱ ৱিন্দন্তি পামোজ্জং, সম্বুদ্ধাদীহি সেৱিত’’ন্তি.

মচ্ছৰযোগেন মচ্ছৰিনি পৱত্তং মচ্ছৰ-সদ্দং গহেত্ৱা আহ ‘‘মচ্ছৰভাৱো মচ্ছৰিয’’ন্তি. নিৰুত্তিনযেন পন ‘‘মা ইদং অচ্ছৰিযং অঞ্ঞেসং হোতু, ময্হংৱ হোতূ’’তি মচ্ছৰিযন্তি পোৰাণা. নিগুহণং অত্তনো সম্পত্তিযা পৰেসং অদস্সনং. সঙ্কোচনং অত্তসম্পত্তীনং পৰেহি সাধাৰণভাৱকৰণস্স অৰুচ্চনাকাৰেন পটিকুটনং. ‘‘মা ইদং পৰস্স হোতূ’’তি পৰেসু পটিহননৱসেন অত্তসন্তকস্স আৰম্মণকৰণতো মচ্ছেৰং পটিঘচিত্তেস্ৱেৱ লব্ভতীতি ৱদন্তি, তং ন যুত্তং একস্সেৱ ধম্মস্স অঞ্ঞত্থ পটিহঞ্ঞিত্ৱা অঞ্ঞাৰম্মণভাৱপ্পসঙ্গতো. পৰেহি সাধাৰণভাৱে পটিহননৱসেন পন তং আৰব্ভ পৱত্তনতো মচ্ছেৰং পটিঘচিত্তেসু উপ্পজ্জতীতি যুত্তং. অত্তসম্পত্তীতি আৱাসাদিসম্পত্তি.

কুচ্ছিতং কতন্তি এত্থ কতম্পি অকতম্পি গৰহিতব্বত্তা কুচ্ছিতং কতং নাম হোতি. এৱঞ্হি ৱত্তাৰো হোন্তি ‘‘যং মযা ন কতং, তং কুকত’’ন্তি. তথা হি ৱক্খতি ‘‘কতাকতানুসোচনৰস’’ন্তি. এৱং কতাকতং দুচ্চৰিতং সুচৰিতম্পি কুচ্ছিতং কতং নাম. সুচৰিতম্পি হি গৰহন্তস্স কুচ্ছিতং কতন্তি হোতি. যথা পন পথৱীকসিণাৰম্মণং ঝানং পথৱীকসিণং, এৱং কুকতং আৰব্ভ ৱিপ্পটিসাৰৱসেন পৱত্তং চিত্তং তংসহচৰিততায ইধ কুকতন্তি গহেতব্বং. অথ ৱা কতাকতং আৰব্ভ উপ্পজ্জনকৱিপ্পটিসাৰচিত্তংযেৱ গৰহিতব্বতো ‘‘কুচ্ছিতং কতং কুকত’’ন্তি ৱুচ্চতি. যস্স ধম্মস্স ৱসেন তং চিত্তং কুকতং নাম হোতি, সো ধম্মো কুক্কুচ্চং. তেনাহ ‘‘কুকতং, তস্স ভাৱো’’তি. পচ্ছা অনুতপ্পনং ৱিহেঠনং পচ্ছানুতাপো. কতাকতানুসোচনং কতাকতস্স সুচৰিতদুচ্চৰিতস্স অনুসোচনং, ‘‘অকতং ৱত মে কল্যাণ’’ন্তিআদিনা অনুতপ্পনং, ‘‘অকতং মযা পুব্বে কল্যাণকম্মং, ইতো দানি পট্ঠায কৰোমী’’তি পৱত্তং পন কুসলপক্খিকং ৱীৰিযমেৱ, ন কতাকতানুসোচনং, কতাকতাকাৰৱিসিট্ঠস্স সুচৰিতদুচ্চৰিতস্স অনুসোচনৱসেন ৱিৰূপং পটিসৰণং ৱিপ্পটিসাৰো. কতাকতানুসোচনঞ্হি অৱড্ঢিসম্পাদনতো ৱিৰূপং পটিসৰণং, তং পৰাযত্ততাহেতুতায দাসব্যং ৱিয দট্ঠব্বং. যথা হি দাসব্যে সতি দাসো পৰাযত্তো হোতি, এৱং কুক্কুচ্চে সতি তংসমঙ্গীপুগ্গলো. ন হি সো অত্তনো ধম্মতায কুসলে পৱত্তিতুং সক্কোতি. অথ ৱা কতাকতকুসলাকুসলানুসোচনৱসেন আযত্ততায তদুভযৱসেন কুক্কুচ্চেন তংসমঙ্গী হোতীতি তং দাসব্যং ৱিয হোতি.

অনুস্সাহনাৱসীদনৱসেন সংহতভাৱো থিনং, তেন যোগতো চিত্তং থিনং, তস্স ভাৱো থিনতা. তেনাহ ‘‘অনুস্সাহসংহননতা’’তি. অসমত্থতাৱিঘাতৱসেন অকম্মঞ্ঞতা মিদ্ধং. তেনাহ ‘‘অসত্তিৱিঘাতো’’তি. যস্মা মিদ্ধৱসেনেৱ তেন সম্পযুত্তধম্মা মেধিতা ৱিহতসামত্থিযা হোন্তি, তস্মা ‘‘মিদ্ধতা মিদ্ধ’’ন্তি ৱুত্তং. ন ৱিজ্জতি উস্সাহো অস্সাতি অনুস্সাহং, তব্ভাৱোপি অনুস্সাহং. অনুস্সাহসঙ্খাতো সংহননভাৱো অনুস্সাহসংসীদনতা, কুসীতভাৱোতি ৱুত্তং হোতি. অসত্তিৱিঘাতোতি যস্মা তং মিদ্ধং উপ্পজ্জমানমেৱ সত্তিৱিনাসৱসেন উপ্পজ্জতি, তস্মা নত্থি এতস্স সত্তীতি তং সম্পযুত্তচিত্তং অসত্তি, তস্স ভাৱোপি, অসত্তিযেৱ ৱিঘাতোতি অসত্তিৱিঘাতো.

অনুস্সাহনলক্খণন্তি উস্সাহপটিপক্খলক্খণং. ৱীৰিযস্স ৱিনোদনং খেপনং ৱীৰিযৱিনোদনং. সম্পযুত্তধম্মানং সংসীদনাকাৰেন পচ্চুপট্ঠাতি, তেসং ৱা সংসীদনং পচ্চুপট্ঠাপেতীতি সংসীদনপচ্চুপট্ঠানং. অকম্মঞ্ঞতালক্খণন্তি এত্থ কামং থিনম্পি অকম্মঞ্ঞতাসভাৱমেৱ, তং পন চিত্তস্স অকম্মঞ্ঞং, মিদ্ধং ৱেদনাদিক্খন্ধত্তযস্সাতি অযমেত্থ ৱিসেসো. তথা হি পাড়িযং ‘‘তত্থ কতমং থিনং? যা চিত্তস্স অকল্লতা অকম্মঞ্ঞতা. কতমং মিদ্ধং? যা কাযস্স অকল্লতা অকম্মঞ্ঞতা’’তি (ধ. স. ১১৬২) চ আদিনা ইমেসং নিদ্দেসো পৱত্তো. ওণহনং ৱিঞ্ঞাণদ্ৱাৰানং পিদহনং, সম্পযুত্তানং বন্ধনং ৱা. লীনতা লীনাকাৰো, আৰম্মণগ্গহণে সঙ্কোচো. যস্মা থিনেন চিত্তস্সেৱ সংহননং হোতি, মিদ্ধেন পন ৱেদনাদিক্খন্ধত্তযস্স ৱিয ৰূপকাযস্সপি, তস্মা তং পচলাযিকানিদ্দং পচ্চুপট্ঠাপেতীতি পচলাযিকানিদ্দাপচ্চুপট্ঠানন্তিপি ৱট্টতি. পোত্থৰূপপটিচ্ছাদকপটো ৱিয আৰম্মণসভাৱাৱচ্ছাদকো মোহো. মুখে বন্ধপটো ৱিয সম্পযুত্তধম্মে পত্থৰিতুং অদেন্তং মিদ্ধন্তি অযমেতেসং ৱিসেসো.

সেসাতি ইধ লক্খণাদিৱসেন ৱুত্তাৱসেসা ফস্সাদযো. কুসলেসু ৱুত্তনযেনাতি লক্খণাদিতো ৱুত্তনযেন. ন কোচি এত্থ ৱিসেসো অত্থীতি চে, নো নত্থীতি আহ ‘‘এত্থ পনা’’তিআদি, ৱিতক্কাদীনং তিণ্ণং যথাক্কমং মিচ্ছাসঙ্কপ্পাদিনামমত্তমেৱ ৱিসেসোতি অত্থো. একূনৱীসতীতি ঠপেত্ৱা মানাদযো ছ অনিযতযেৱাপনকে সেসা সৰূপেনাগতা পন্নৰস ছন্দাদযো চ চত্তাৰো নিযতযেৱাপনকাতি ইমে একেন ঊনা ৱীসতি চেতসিকা. অনিযতযেৱাপনকানং পন ইধ অলভন্তানম্পি এত্থ ৱচনে কাৰণং ৱুত্তমেৱ.

থিনমিদ্ধস্স অনিযতভাৱোতি থিনমিদ্ধস্স অনিযতস্স ইধ উপ্পজ্জনকভাৱমাহ, ন পন পঠমে নিযতভাৱং তত্থ সব্বসোৱ অনুপ্পজ্জনতো. ন হি সভাৱতিখিণং চিত্তং থিনমিদ্ধযোগী হোতীতি. ততিযে মানস্স অনিযতস্স সম্ভৱেপি নিযতধম্মে সন্ধায ‘‘অট্ঠাৰসা’’তি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘মানো পনেত্থ অনিযতো’’তি. দিট্ঠিযা সহ ন উপ্পজ্জতীতি এত্থ কাৰণং ৱুত্তমেৱ. চতুত্থে অৱসেসাতি অট্ঠাৰসেৱ, পঞ্চমে ঠপেত্ৱা পীতিং দিট্ঠিযা সহ অট্ঠাৰসেৱ, তথা ছট্ঠেপি. সত্তমে পীতিযা, দিট্ঠিযা চ অভাৱতো সত্তৰস, তথা অট্ঠমেপি.

এতেপি তযোতি ন কেৱলং কৰুণামুদিতা এৱ, এতেপি তযো একতো ন উপ্পজ্জন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসযভেদতোযেৱ. তথা হি ইস্সা পৰসম্পত্তিৱিসযা, মচ্ছৰিযং অত্তসম্পত্তিযা পৰেহি সাধাৰণাভাৱৱিসযং, কুক্কুচ্চং কতাকতৱিসযন্তি, তস্মা যং অভযগিৰিৱাসিনো ৱদন্তি ‘‘ইস্সামচ্ছেৰং যদিচ্ছাৱসেন একতোপি উপ্পজ্জতী’’তি, ন তং গহেতব্বং.

সভাৱতো, পৰিকপ্পনতো ৱা অনিট্ঠস্স আৰম্মণস্স অনিট্ঠাকাৰং ৱা আৰম্মণস্স অনুভৱনং সম্ভুঞ্জনং অনিট্ঠাৰম্মণানুভৱনং, তং লক্খণমস্সাতি অনিট্ঠাৰম্মণানুভৱনলক্খণং. তেনাহ ‘‘অনিট্ঠাকাৰসম্ভোগৰস’’ন্তি, যথাভূতেন ৱা অযথাভূতেন ৱা অনিট্ঠাকাৰেন আৰম্মণস্স সম্ভুঞ্জনৰসং, পচ্চানুভৱনকিচ্চন্তি অত্থো. তিত্থিযাদীনঞ্হি সভাৱতো ইট্ঠে বুদ্ধাদিআৰম্মণেপি অনিট্ঠাকাৰতো গহণৱসেন দোমনস্সং উপ্পজ্জতি. দোমনস্সস্স একন্তেন কামধাতুযংযেৱ পৱত্তনতো আহ ‘‘হদযৱত্থুপদট্ঠান’’ন্তি. তস্স হি অনীৱৰণাৱত্থায অভাৱতো ৰূপাৰূপধাতুযং অসম্ভৱো.

অত্তনো পৱত্তিআকাৰৱসেন অনিট্ঠৰূপসমুট্ঠাপনৱসেন ৱা ৱিৰূপং সপ্পনং ৱিসপ্পনং, অনিট্ঠৰূপসমুট্ঠাপনৱসেনেৱ ৱা ৱিসপ্পনং সৰীৰকম্পনং, তং ৰসো কিচ্চং, সম্পত্তি ৱা অস্সাতি ৱিসপ্পনৰসো, নিস্সযস্স হদযৱত্থুনো, সকলস্সেৱ ৱা কাযস্স ৱিজ্ঝত্তভাৱাপাদনতো আহ ‘‘অত্তনো নিস্সযদহনৰসো ৱা’’তি, ৱিজ্ঝত্তভাৱাপাদনতোতি চ মিলাতভাৱাপাদনতোতি অত্থো. যথা কথং ৱিযাতি আহ ‘‘দাৱগ্গি ৱিযা’’তি. সো হি ৱনঘটেযেৱ উপ্পন্নো তমেৱ দহতি. দুস্সনপচ্চুপট্ঠানোতি অত্তনো, পৰস্স চ দূসনাকাৰেন পচ্চুপট্ঠানো. সো হি যস্স সন্তানে উপ্পন্নো, তং একন্তেন অন্তমসো ৱিৰূপভাৱাপাদনেনপি দূসেতি, পৰং পন দূসেতু ৱা, মা ৱা হত্থেন গহিতঅসুচি ৱিয. ‘‘অনত্থং মে অচৰী’’তিআদীনি নৱ আঘাতৱত্থূনি পদট্ঠানমস্সাতি আঘাতৱত্থুপদট্ঠানো. সো উপযোগফলকালেসু অনিট্ঠত্তা ৱিসসংসট্ঠপূতিমুত্তং ৱিয দট্ঠব্বো. অট্ঠাৰস ৱাতি ইস্সাদীসু অনিযতেসু একেন সদ্ধিং অট্ঠাৰস ৱা.

পৱত্তিট্ঠিতিমত্তাতি চেতসো পৱত্তিসঙ্খাতা ঠিতিমত্তা, মগ্গঙ্গাদিভাৱং ন গচ্ছতি অধিমোক্খৱিৰহতোতি অত্থো. অথ ৱা পৱত্তিট্ঠিতিমত্তাতি খণট্ঠিতিমত্তা. ‘‘নিৱাতে দীপচ্চীনং ঠিতি ৱিযা’’তি হি ৱুত্তং. চিত্তট্ঠিতি ৱিয সন্তানট্ঠিতিযা পচ্চযো ভৱিতুং অসমত্থত্তা নিচ্ছযাভাৱেন অসণ্ঠহনতো চেতসো পৱত্তিপচ্চযমত্ততায পৱত্তিট্ঠিতিমত্তা খণট্ঠিতিমত্তা পৱত্তিপচ্চযমত্তা ঠিতি পৱত্তিট্ঠিতীতি কত্ৱা. ৱিগতা চিকিচ্ছাতি নিস্সক্কে পচ্চত্তৱচনং ‘‘পিসুণা ৱাচা পটিৱিৰতো’’তিআদীসু ৱিয, ৱিগতা তিকিচ্ছাযাতি অত্থো. অযমেৱ ৱা পাঠো. ‘‘ৱিগতা চিকিচ্ছা’’তি চিকিচ্ছিতুং দুক্কৰতায চেতং ৱুত্তং, ন সব্বথা চিকিচ্ছায অভাৱতো. ‘‘এৱং নু খো, ন নু খো’’তিআদিনা সংসপ্পনৱসেন সেতি, সমন্ততো ৱা সেতীতি সংসযো. কম্পনৰসাতি চিত্তস্স কম্পনকিচ্চা. উদ্ধচ্চঞ্হি অত্তনা গহিতাকাৰেযেৱ ঠত্ৱা ভমতীতি একাৰম্মণস্মিং এৱ ৱিপ্ফন্দনৱসেন পৱত্ততি, ৱিচিকিচ্ছা পন যদিপি একস্মিং আৰম্মণে উপ্পজ্জতি, তথাপি ‘‘এৱং নু খো, ন নু খো’’তি অঞ্ঞং গহেতব্বাকাৰং অপেক্খতীতি নানাৰম্মণে কম্পনং হোতি. অনিচ্ছযাকাৰেন দ্ৱেড়্হকাকাৰেন পচ্চুপট্ঠাতি, অনিচ্ছযং ৱা পচ্চুপট্ঠাপেতীতি অনিচ্ছযপচ্চুপট্ঠানা.

অধিমোক্খৱিচিকিচ্ছানং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিপৰীতকিচ্চতায আহ ‘‘ৱিচিকিচ্ছায অভাৱেনা’’তি. সমাধীতি চিত্তেকগ্গতা. সা হি আৰম্মণে চিত্তস্স সম্মা আধানতো ‘‘সমাধী’’তি ৱুচ্চতি. বলৱা হোতীতি বলৱমিত্তেন দিন্নপিট্ঠিবলো পুৰিসো ৱিয বলৱা হোতি, বলাদিভাৱং গচ্ছতীতি অধিপ্পাযো.

সত্তাৰম্মণত্তাতি সত্তপঞ্ঞত্তাৰম্মণত্তা. ননু পঞ্ঞত্তাৰম্মণাপি ৱিপাকা হোন্তীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘কামাৱচৰৱিপাকানং একন্তপৰিত্তাৰম্মণত্তা’’তি. কুতো পন ৱিৰতীনং কুসলত্তমেৱাতি চাৰিতন্তি আহ ‘‘পঞ্চ সিক্খাপদা কুসলাতি (ৱিভ. ৭১৫) হি ৱুত্ত’’ন্তি. যদি এৱং লোকুত্তৰৱিপাকেসু ৱিৰতিযো ন লব্ভন্তীতি? নো ন লব্ভন্তি সিক্খাপদৱিভঙ্গে লোকিযৱিৰতিযোযেৱ সন্ধায ৱুত্তত্তা. তেন লোকিযৱিপাকেসুযেৱ ৱিৰতিযো ন সম্ভৱন্তীতি গহেতব্বং.

কাযপসাদসন্নিস্সিতত্তা কাযে ভৱো সাতভাৱো লক্খণমস্সাতি কাযিকসাতলক্খণা. চেতসিকসুখে ৱুত্তনযেন পচ্চুপট্ঠানাদযো নেতব্বাতি আহ ‘‘সেসা ৱুত্তনযা এৱা’’তি.

৮৪-৬. ননু চ ইট্ঠে আৰম্মণে সুখৱেদনা উপ্পজ্জতি, অনিট্ঠে দুক্খৱেদনা, ইট্ঠানিট্ঠমজ্ঝত্তে উপেক্খাৱেদনা, চক্খুৱিঞ্ঞাণাদযো চ কুসলৱিপাকা ইট্ঠে, ইট্ঠমজ্ঝত্তে ৱা আৰম্মণে উপ্পজ্জন্তি, তত্থ যুত্তো তাৱ ইট্ঠমজ্ঝত্তে উপেক্খাৱেদনাযোগো, ন পন ইট্ঠাৰম্মণে, ন চাপি এতং সক্কা ৱত্তুং পৰিকপ্পনাৱসেন ইট্ঠাৰম্মণম্পি ইট্ঠমজ্ঝত্ততো গণ্হন্তি যথা ‘‘কম্মৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি ৱিপাকানং অৱঞ্চনীযভাৱতো, তস্মা কথং ইট্ঠে, ইট্ঠমজ্ঝত্তে চ উপ্পজ্জমানেসু চক্খুসোতঘানজিৱ্হাৱিঞ্ঞাণেসু উপেক্খাৱেদনাযেৱ সম্ভৱতি, ন সুখৱেদনা, যতো তেসু উপেক্খাৱেদনা ৱুত্তাতি ইমং চোদনং সঙ্খেপতো দস্সেতুং ‘‘ইট্ঠাৰম্মণযোগস্মি’’ন্তিআদিং ৱত্ৱা পুন তস্সা সোধনত্থং ‘‘উপাদায চ ৰূপেনা’’তিআদি ৱুত্তং. ভূতৰূপং উপাদায নিস্সায পৱত্তং ৰূপং উপাদাযৰূপং. ‘‘উপাদায চ ৰূপেনা’’তি পন ‘‘মনসী চ কাৰো’’তি এত্থ ৱুত্তনযমেৱ. ‘‘উপাদাযকৰূপেনা’’তি ৱা পাঠো, চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স ৱত্থুভূতেন চক্খুপসাদেন, তথা সোতৱিঞ্ঞাণাদীনং ৱত্থুভূতেন সোতপসাদাদিনা চ উপাদাযৰূপেনাতি অত্থো. উপাদাৰূপকে পনাতি য-কাৰলোপং কত্ৱা নিদ্দেসো ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো’’তিআদীসু ৱিয, যথাক্কমং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং আৰম্মণভূতে ৰূপসদ্দাদিকে উপাদাযৰূপেতি অত্থো. সংঘট্টনানিঘংসস্সাতি সংঘট্টনাসঙ্খাতস্স নিঘংসস্স. সংঘট্টনাযেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসযৱিসযীভাৱস্স অনুৰূপদেসুপ্পত্তিসঙ্খাতনিঘংসো ৱিযাতি নিঘংসোতি ৱুচ্চতি. অথ ৱা সম্পত্তাসম্পত্তগ্গহণৱসেন সংঘট্টনায নিঘংসস্স চাতি অত্থো. চক্খুৰূপসোতসদ্দা হি অঞ্ঞমঞ্ঞং অসম্পত্তাযেৱ অনুৰূপদেসুপ্পত্তিযা অঞ্ঞমঞ্ঞং ঘট্টন্তি নাম. ততো তেসং ৱসেন ঘট্টনাকাৰভূতো অঞ্ঞমঞ্ঞাভিমুখভাৱো ‘‘সংঘট্টনা’’তি ৱুত্তো. ঘানগন্ধা, পন জিৱ্হাৰসা চ অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্পত্তাযেৱ আসন্নতৰদেসে উপ্পন্না অঞ্ঞমঞ্ঞং নিঘংসেন্তি আহচ্চ তিট্ঠন্তি. ততো তেসং ৱসেন নিঘংসো ৱুত্তোতি. দুব্বলত্তাতি অধিকৰণীমত্থকে পিচুপিণ্ডকং ঠপেত্ৱা পিচুপিণ্ডেনেৱ পহতকালে ৱিয ফুট্ঠমত্তভাৱেন দুব্বলত্তা. দীপযেতি এৱং সংঘট্টনানিঘংসস্স দুব্বলত্তা ৱেদনা মজ্ঝত্তট্ঠানে তিট্ঠতীতি উপেক্খাযোগং পকাসেয্য. যদি এৱং কাযৱিঞ্ঞাণেপি ইদং সমানন্তি, নোতি আহ ‘‘পসাদং পনা’’তিআদি. যথা হি অধিকৰণীমত্থকে কপ্পাসপিচুপিণ্ডং ঠপেত্ৱা কূটেন পহৰন্তস্স কূটং পিচুপিণ্ডমতিক্কম্ম অধিকৰণিং গণ্হাতি, এৱমেৱং কাযদ্ৱাৰে বহিদ্ধা মহাভূতাৰম্মণং অজ্ঝত্তিককাযপসাদং ঘট্টেত্ৱা তং অতিক্কম্ম পসাদপচ্চযেসু মহাভূতেসু পটিহঞ্ঞতি, নিঘংসো বলৱা হোতি, তস্মা ইট্ঠাৰম্মণে কাযৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা সুখৱেদনা হোতি, অনিট্ঠাৰম্মণে পন ৱুত্তনযেন দুক্খৱেদনাতি ৱুত্তং হোতি.

মনোধাতুনাতি এত্থ কিঞ্চাপি ধাতু-সদ্দো ইধ ইত্থিলিঙ্গেযেৱ দিস্সতি, ইমিনাযেৱ পন আচৰিযস্স ৱচনেন পুল্লিঙ্গো অত্থীতি সিদ্ধং. কেচি পন ‘‘সক্কটৱোহাৰেন ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি. সম্পযুত্তা দস ধম্মাতি সম্বন্ধো. তস্মাৱেত্থাতি এত্থ ৱ-কাৰো পদসন্ধিমত্তকৰো.

কাযৱিঞ্ঞাণে দুক্খৱেদনাতি কিঞ্চাপি সুখাদিকন্তি আদি-সদ্দেন অকুসলৱিপাককাযৱিঞ্ঞাণস্স দুক্খৱেদনাসম্পযোগো ৱুত্তো, ইধ পনস্সা লক্খণাদিদস্সনত্থং পুন ‘‘কাযৱিঞ্ঞাণে দুক্খৱেদনা’’তি উপঞ্ঞাসো কতো, ৰসাদযো পনস্স কুসলৱিপাকে সুখৱেদনায ৱুত্তৱিপৰিযাযেন যোজেতব্বাতি ইধ ন ৱুত্তা. সেসাতি সেসচেতসিকা.

বলপ্পত্তোতি সেসাহেতুকচিত্তসম্পযুত্তসমাধিতো অযং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযযোগেন বলৱভাৱপ্পত্তো, ন পন বলৰাসিপ্পত্তোতি অত্থো. যদি এৱং কস্মা চেতসিকৱিভাগনিদ্দেসে ‘‘বলানি দ্ৱে দ্ৱিচিত্তেসূ’’তি ৱুত্তং? তত্থ হি কিৰিযাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণযুগড়ং সন্ধায তথা ৱুত্তং. সব্বং সেসাহেতুকচিত্তেসু চিত্তেকগ্গতায ৱিভঙ্গে –

‘‘কতমা তস্মিং সমযে চিত্তস্স একগ্গতা হোতি? যা তস্মিং সমযে চিত্তস্স ঠিতী’’তি (ধ. স. ১১) –

এত্তকমেৱ ৱত্ৱা কিৰিযাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুসম্পযুত্তায একগ্গতায ৱিভঙ্গে –

‘‘কতমা তস্মিং সমযে চিত্তস্স একগ্গতা হোতি? যা তস্মিং সমযে চিত্তস্স ঠিতি সণ্ঠিতি অৱট্ঠিতি অৱিসাহাৰো অৱিক্খেপো অৱিসাহটমানসতা সমথো সমাধিন্দ্ৰিযং সমাধিবল’’ন্তি (ধ. স. ১১) –

বলপৰিযোসানং কত্ৱা ৱিভজিতত্তা ৱীৰিযৱিভঙ্গে চ –

‘‘কতমং তস্মিং সমযে ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং হোতি? যো তস্মিং সমযে চেতসিকো ৱীৰিযাৰম্ভো নিক্কমো পৰক্কমো উয্যামো ৱাযামো উস্সাহো উস্সোড়্হী থামো ধিতি অসিথিলপৰক্কমতা অনিক্খিত্তছন্দতা অনিক্খিত্তধুৰতা ধুৰসম্পগ্গাহো ৱীৰিযং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং ৱীৰিযবল’’ন্তি (ধ. স. ১৩) –

বলপৰিযোসানং কত্ৱা ৱিভজিতত্তা ৱিভঙ্গৱাৰে আগতং সমাধিবলং, ৱীৰিযবলঞ্চ সন্ধায ‘‘বলানি দ্ৱে দ্ৱিচিত্তেসূ’’তি ৱুত্তং, ন পন ধম্মুদ্দেসৱাৰে বলৰাসিযং আগতবলং সন্ধায সব্বাহেতুকচিত্তেসু ধম্মুদ্দেসস্স মগ্গৰাসিতো পট্ঠায পৰিহীনত্তা.

৮৭. ৱিপাককিৰিযাহদযেহীতি ৱিপাককিৰিযচিত্তেহি. হদযং মনো মানসং চিত্তন্তি হি পৰিযাযৱচনং. সোভনং গতং গমনমস্সাতি সুগতো. ভগৱতো হি ৱিনেয্যজনূপসঙ্কমনং একন্তেন তেসং হিতসুখনিপ্ফাদনতো সোভনং, তথা লক্খণানুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিতৰূপকাযতায ধুতৱিলম্বিতাদিদোসৰহিতং অৱহসিতৰাজহংসৱসভৱাৰণমিগৰাজগমনং কাযগমনং, ঞাণগমনঞ্চ নিম্মলৱিপুলকৰুণাসতিৱীৰিযাদিগুণৱিসেসসমঙ্গীভূতমভিনীহাৰতো যাৱ মহাবোধিং অনৱজ্জতায সোভনমেৱাতি. অথ ৱা সকলম্পি লোকং পৰিঞ্ঞাভিসমযৱসেন সযম্ভুঞাণেন পৰিজানন্তো সম্মা গতো অৱগতোতি সুগতো, তথা লোকসমুদযং পহানাভিসমযৱসেন পজহন্তো অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদেন্তো সম্মা গতো অতীতোতি সুগতো, লোকনিৰোধসঙ্খাতং নিব্বানং সচ্ছিকিৰিযাভিসমযৱসেন সম্মা গতো অধিগতোতি সুগতো, লোকনিৰোধগামিনিপটিপদাসঙ্খাতং মগ্গং ভাৱনাভিসমযৱসেন সম্মা গতো পত্তোতি সুগতো. অথ ৱা সম্মা গদতীতি সুগতো. ভগৱা হি ভূতং তচ্ছং অত্থসংহিতং ৱিনেয্যানং যথাৰহং কালযুত্তমেৱ ধম্মং ভাসতি, তস্মা সম্মা গদতীতি দ-কাৰস্স ত-কাৰং কত্ৱা ‘‘সুগতো’’তি ৱুত্তো. অথ ৱা সুন্দৰং ঠানং সম্মাসম্বোধিং, নিব্বানমেৱ ৱা গতোতি সুগতো, তেন সুগতেন.

৮৮. ‘‘অৱগচ্ছতী’’তিআদীসু যো ভিক্খু অনূনং অত্থতো ৱা ব্যঞ্জনতো ৱা অনূনং সুপৰিপুণ্ণং ততোযেৱ পৰমং ৱিসিট্ঠং ইমং অভিধম্মাৱতাৰং নাম পকৰণং অৱগচ্ছতি অৱবুজ্ঝতি, সম্মাউগ্গহণধাৰণাদিসম্পাদনৱসেন ওগাহিত্ৱা জানাতি. অথ ৱা পৰমনযদীপনতো পৰমং ইমং পকৰণং যো অনূনং কত্ৱা অৱগচ্ছতি জানাতি, তস্সেৱং অৱগচ্ছতো যথাসভাৱং মননতো মতিসঙ্খাতা পঞ্ঞা দুৰাসদে মংসচক্খুনা পৰমাণু ৱিয লোকিযঞাণেন দুৰাসদে দুৰাধিগন্তব্বে অধিগন্তুং দুক্কৰতৰে, অতিগম্ভীৰট্ঠানে ঠপেত্ৱা সিনেৰুপব্বতৰাজানং ৰাহুআদীহি মহাকাযেহিপি সব্বেন সব্বং অজ্ঝোগাহিতুং অসক্কুণেয্যতায মহাসমুদ্দে ৱিয ঠপেত্ৱা সম্মাসম্বুদ্ধং সাৰিপুত্তাদীহিপি মহাঞাণেহি সাৱকেহি সব্বেন সব্বং অজ্ঝোগাহিতুং অসক্কুণেয্যৰূপে অভিধম্মনযে ৱিজম্ভতে হেমন্তসালপন্তি ৱিয পত্থৰতি, অভিমুখাভিমুখেযেৱ ধম্মে পৱত্ততীতি ৱা অত্থো.

ইতি অভিধম্মত্থৱিকাসিনিযা নাম

অভিধম্মাৱতাৰসংৱণ্ণনায

চেতসিকনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.