চিত্তনিদ্দেসো

কামাৱচৰকুসলৱণ্ণনা

৮. এৱং তাৱ ৰতনত্তযপ্পণামাদিকং দস্সেত্ৱা ইদানি যথাৰদ্ধপ্পকৰণস্স অত্থসৰীৰভূতমভিধম্মং সঙ্খেপতো উদ্দিসন্তো আহ ‘‘চিত্তং চেতসিক’’ন্তিআদি. তত্থ চিত্তসদ্দস্স তাৱ ৱচনত্থং সযমেৱ অনন্তৰং ৱিপঞ্চেতি. ‘‘চেতসিক’’ন্তিআদীসু পন অৱিপ্পযোগীভাৱেন চেতসি চিত্তে নিযুত্তং, তত্থ ৱা ভৱং তদাযত্তৱুত্তিতাযাতি চেতসিকং, ৱেদনাদিক্খন্ধত্তযস্সেতং অধিৱচনং. ৰুপ্পতি, ৰূপীযতীতি ৱা ৰূপং, সীতুণ্হাদীহি ৱিকাৰমাপজ্জতি, আপাদীযতীতি অত্থো, চতুন্নং মহাভূতানং, চতুৱীসতিউপাদাৰূপানঞ্চ ৱসেন অট্ঠৱীসতিৱিধস্স ৰূপক্খন্ধস্সেতং অধিৱচনং. ভৱাভৱং ৱিননতো সংসিব্বনতো ৱানং ৱুচ্চতি তণ্হা, ন ৱিজ্জতি সা এত্থ, ততো ৱা নিক্খন্তং এতন্তি নিব্বানং, অমতং অসঙ্খতং ৱত্থু. ইতি-সদ্দো নিদস্সনে. নত্থি এতস্স উত্তৰিতৰোতি নিৰুত্তৰো. অথ ৱা চতুৱেসাৰজ্জৱিহাৰত্তা নত্থি এতস্স উত্তৰং পচ্চনীকৱচনন্তি নিৰুত্তৰো. ঞাণপ্পহানঅন্তৰাযনিয্যানিকেসু হি সদেৱকে লোকে ন কোচি সত্থু সহধম্মিকং উত্তৰং ৱচনং কথেতুং সমত্থো অত্থীতি. তত্ৰ ভগৱা উত্ৰাসাভাৱতো ৱিসাৰদোৱ হোতি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –

‘‘‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স তে পটিজানতো ইমে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধাতি তত্ৰ ৱত মং সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা দেৱো ৱা মাৰো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা কোচি ৱা লোকস্মিং সহধম্মেন পটিচোদেস্সতীতি নিমিত্তমেতং, সাৰিপুত্ত, ন সমনুপস্সামি, এতমহং, সাৰিপুত্ত, নিমিত্তং অসমনুপস্সন্তো খেমপ্পত্তো অভযপ্পত্তো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো ৱিহৰামি.

‘‘খীণাসৱস্স তে পটিজানতো ইমে আসৱা অপৰিক্খীণাতি তত্ৰ ৱত মং…পে… ৱিহৰামি.

‘‘যে চ খো পন তে অন্তৰাযিকা ধম্মা ৱুত্তা, তে পটিসেৱতো নালং অন্তৰাযাযাতি তত্ৰ ৱত মং…পে… ৱিহৰামি.

‘‘যস্স খো পন তে অত্থায ধম্মো দেসিতো, সো ন নিয্যাতি তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযাযাতি তত্ৰ ৱত মং…পে… ৱিহৰামী’’তি (ম. নি. ১.১৫০).

চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি পকাসেতীতি চতুসচ্চপ্পকাসনো. দুক্খসমুদযনিৰোধমগ্গৱসেন হি চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি. যথাহ, ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, অৰিযসচ্চানি. কতমানি চত্তাৰি? দুক্খং অৰিযসচ্চং, দুক্খসমুদযং অৰিযসচ্চং, দুক্খনিৰোধং অৰিযসচ্চং, দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা অৰিযসচ্চ’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৮৩). তত্থ তেভূমকা ধম্মা অনেকুপদ্দৱাধিট্ঠানতায ধুৱসুভাদিৱিৰহেন, কুচ্ছিততুচ্ছট্ঠেন চ দুক্খং নাম. কম্মাদিৱিসেসপচ্চযসমৱাযে দুক্খুপ্পত্তিকাৰণভাৱেন তণ্হা সমুদযো নাম ‘‘সমেচ্চ উদেতি দুক্খং ইমস্মা’’তি কত্ৱা. দুক্খস্স অনুপ্পাদনিৰোধপচ্চযত্তা দুক্খনিৰোধো নিব্বানং. তং পন দুক্খনিৰোধং আলম্বণকৰণৱসেন গমনতো পাপুণনতো, তদধিগমায পটিপদাভাৱতো চাতি ‘‘দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি লোকুত্তৰমগ্গো ৱুচ্চতি. সচ্চট্ঠো পন তেসং তচ্ছাৱিপৰীতভূতভাৱতো ৱেদিতব্বো. ৱুত্তঞ্হি ‘‘‘ইদং দুক্খন্তি, ভিক্খৱে, তথমেতং অৱিতথমেতং অনঞ্ঞথমেত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৯০) ৱিত্থাৰো. এত্থ পন চতুন্নং অৰিযফলানং, অৰিযমগ্গসম্পযুত্তানঞ্চ সচ্চৱিনিস্সটভাৱেপি ইধ মগ্গনিব্বানপ্পকাসনতাৱচনেনেৱ তপ্পকাসনত্থম্পি ৱুত্তং হোতি, অনাসৱভাৱেন একলক্খণত্তা তংতংহেতুকৱিসযভাৱতো চাতি দট্ঠব্বং.

এত্থ চ ‘‘নিৰুত্তৰো চতুসচ্চপ্পকাসনো’’তি ইমেহি ভগৱতো চিত্তাদিচতুব্বিধধম্মদেসনানুকূলগুণৱিসেসং দস্সেতি অতথাৱিধস্স তংদেসনাসামত্থিযাযোগতো. অথ ৱা ‘‘নিৰুত্তৰো’’তি ৱচনেন চতুব্বিধধম্মস্স অনঞ্ঞথত্তং দীপেতি. ‘‘চতুসচ্চপ্পকাসনো’’তি পন ইমিনা যে তে ধম্মা ভগৱতা ৱিনেয্যপৰিপাচনত্থং দেসিতা, ন তে ইধ অধিপ্পেতা. যে পন পৰিপাচিতেহি তেহি অভিসমেতব্বৱসেন দুক্খাদযো চতুব্বিধা ৱুত্তা, তেযেৱ উদ্দিসিতব্বত্থেন অধিপ্পেতাতি দস্সেতি.

এৱং সঙ্খেপতো চত্তাৰো ধম্মে উদ্দিসিত্ৱা ইদানি উদ্দেসো নাম নিদ্দেসত্থায হোতীতি যথাউদ্দিট্ঠধম্মে নিদ্দিসিতুং ‘‘তত্থ চিত্ত’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তেসু চিত্তাদীসু ধম্মেসু. ৱিসযৱিজাননং চিত্তন্তি যং ৱিসযসঙ্খাতস্স আৰম্মণস্স ৱিজাননং উপলদ্ধি, তং চিত্তন্তি অত্থো. ইমিনা পন চিত্তস্স আৰম্মণপটিবদ্ধৱুত্তিতং, অনিচ্চতং, অকাৰকতঞ্চ দীপেতি. ‘‘ৱিসযৱিজানন’’ন্তি হি আৰম্মণেন চিত্তং উপলক্খেন্তো তস্স তদাযত্তৱুত্তিতং, তংদীপনেন চ তদভিমুখকালেযেৱ উপ্পত্তিদীপনতো অনিচ্চভাৱঞ্চ দীপেতি. ভাৱনিদ্দেসেন পন ৱিজাননমত্তদীপনতো অকাৰকভাৱং. যথাপচ্চযঞ্হি পৱত্তিমত্তমেৱেতং, যদিদং সভাৱধম্মো নামাতি. এৱঞ্চ কত্ৱা সব্বেসম্পি চিত্তচেতসিকধম্মানং ভাৱসাধনমেৱ নিপ্পৰিযাযতো লব্ভতি. যং পন ‘‘চিন্তেতীতি চিত্তং, তেন চিত্তং ৱিচৰতীতি ৱিচাৰো’’তিআদিনা কত্তুকৰণৱসেন নিব্বচনং ৱুচ্চতি, তং পৰিযাযকথনন্তি ৱেদিতব্বং. সকসককিচ্চেসু হি ধম্মানং অত্তপ্পধানতাসমাৰোপনেন কত্তুভাৱো, তদনুকূলভাৱেন তংসম্পযুত্তধম্মসমূহে কত্তুভাৱসমাৰোপনেন কৰণত্তঞ্চ পৰিযাযতোৱ লব্ভতীতি. তথা নিদস্সনং পন ধম্মসভাৱতো অঞ্ঞস্স কত্তাদিনো অভাৱপৰিদীপনত্থন্তি ৱেদিতব্বং.

‘‘ৱিসযৱিজানন’’ন্তি চ এতেন চিত্তস্স আৰম্মণূপলদ্ধিলক্খণতা ৱুত্তাতি ইদানিস্স ৰসাদীনি ৱুচ্চন্তি. পুব্বঙ্গমৰসঞ্হি চিত্তং সন্ধানপচ্চুপট্ঠানং নামৰূপপদট্ঠানং. দ্ৱাৰং পত্ৱা তদাৰম্মণঞ্হি ৱিভাৱনট্ঠেন চিত্তং পুব্বঙ্গমং পুৰেচাৰিকং. তথা হি চক্খুদ্ৱাৰেন দট্ঠব্বং ৰূপাৰম্মণং চিত্তেনেৱ জানাতি…পে… মনোদ্ৱাৰেন ৱিঞ্ঞাতব্বং ধম্মাৰম্মণং চিত্তেনেৱ জানাতি. যথা হি নগৰগুত্তিকো নগৰমজ্ঝে সিঙ্ঘাটকে নিসীদিত্ৱা ‘‘অযং নেৱাসিকো, অযং আগন্তুকো’’তি আগতাগতং জনং উপধাৰেতি, এৱং সম্পদমিদং দট্ঠব্বং, তস্মা দ্ৱাৰং পত্ৱা তদাৰম্মণং ৱিভাৱনট্ঠেন পুৰেচাৰিকন্তি পুব্বঙ্গমৰসং. পচ্ছিমং পচ্ছিমং উপ্পজ্জমানং পুৰিমং পুৰিমং নিৰন্তৰং কত্ৱা সন্দহমানমিৱ উপট্ঠাতি, গহণভাৱং গচ্ছতীতি সন্ধানপচ্চুপট্ঠানং. পঞ্চৱোকাৰে পনস্স নিযমতো নামৰূপং, চতুৱোকাৰভৱে নামমেৱ পদট্ঠানন্তি নামৰূপপদট্ঠানঞ্চ হোতি. নানত্তং পন লক্খণাদীনং উপৰি ৱক্খমাননযেন ৱেদিতব্বং. ৱক্খতি হি ৰূপপৰিচ্ছেদে –

‘‘সামঞ্ঞং ৱা সভাৱো ৱা, ধম্মানং লক্খণং মতং;

কিচ্চং ৱা তস্স সম্পত্তি, ৰসোতি পৰিদীপিতো.

‘‘ফলং ৱা পচ্চুপট্ঠানং, উপট্ঠাননযোপি ৱা;

আসন্নকাৰণং যং তু, তং পদট্ঠানসঞ্ঞিত’’ন্তি. (অভিধ. ৬৩৩-৬৩৪);

যত্থ যত্থ পন লক্খণাদীনি ৱুচ্চন্তি, তত্থ তত্থ ইমিনাৱ নযেন তেসং নানত্তং ৱেদিতব্বং.

ৱচনত্থৱিজাননেন ৱিদিতচিত্তসামঞ্ঞস্স উত্তৰি চিত্তৱিভাগো ৱুচ্চমানো সোভেয্যাতি ৱচনত্থৱিজাননমেৱ তাৱ আদিম্হি যুত্ততৰন্তি তং তাৱ কথেতুকম্যতায পুচ্ছতি ‘‘তস্স পন কো ৱচনত্থো’’তি. পঞ্চৱিধা হি পুচ্ছা – (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭; ম. নি. অট্ঠ. ১.৪৪৯; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.১; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.১৭০) অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা অনুমতিপুচ্ছা কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি. তত্থ যং অঞ্ঞাতং অদিট্ঠং, তস্স ঞাণায দস্সনায পঞ্হাকৰণং অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা নাম. যং পন ঞাতং দিট্ঠং, তস্স অঞ্ঞেহি পণ্ডিতেহি সংসন্দনত্থায পঞ্হাকৰণং দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা নাম. পকতিযা পন সংসযপক্খন্দনস্স অত্তনো সংসযসমুগ্ঘাটনত্থং পঞ্হাকৰণং ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা নাম. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱাতি? অনিচ্চং, ভন্তে. যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তিআদিনা (সং. নি. ৩.৭৯; মহাৱ. ২১) অনুমতিগ্গহণত্থং পঞ্হাকৰণং অনুমতিপুচ্ছা নাম. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, সতিপট্ঠানা. কতমে চত্তাৰো’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৩৭৩; সং. নি. ৫.৪০২-৪০৪) পন তংতংধম্মানং দেসনাধিপ্পাযেন পঞ্হাকৰণং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা নাম.

তাসু পুৰিমা তিস্সো আচৰিযানং ন সম্ভৱন্তি. ন হি তে গন্থকৰণত্থায আৰভিত্ৱা ইদানি অদিট্ঠং জোতেন্তি, দিট্ঠং সংসন্দেন্তি, সংসযং ৱা পক্খন্দন্তি তব্বিসোধনপুব্বকমেৱ গন্থকৰণে অভিনিৱেসনতো. ইতৰা পন দ্ৱে সম্ভৱন্তি. তাসু অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. অপিচ চোদনং সমুট্ঠাপেন্তা আচৰিযা অঞ্ঞং চোদকং পৰিকপ্পেত্ৱা তস্স ৱচনৱসেন সমুট্ঠাপেন্তীতি তংৱসেনেত্থ অদিট্ঠজোতনাৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছাপি লব্ভন্তেৱাতি দট্ঠব্বং. তস্সাতি তস্স চিত্ত-সদ্দস্স. চিত্তে হি অধিগতে তস্স ৱাচকো সদ্দোপি সহচৰিযতো অধিগতোৱ হোতীতি তস্স ইধ ত-সদ্দেন পৰিগ্গহো. কেচি পন ‘‘তস্স চিত্তস্সা’’তি অত্থং ৱদন্তি, তং ‘‘তস্স কো ৱচনত্থো’’তি ইমিনা ন সমেতি. ন হি চিত্তস্স ‘‘কো ৱচনত্থো’’তি পুচ্ছা সম্ভৱতীতি.

ইদানি যথাপুচ্ছিতমত্থং ৱিস্সজ্জেতুং ‘‘ৱুচ্চতে’’তি তাৱ পটিঞ্ঞং কত্ৱা ‘‘সব্বসঙ্গাহকৱসেনা’’তিআদিনা ৱিস্সজ্জনমাৰদ্ধং. তত্থ সব্বসঙ্গাহকৱসেনাতি হেট্ঠিমন্ততো চক্খুৱিঞ্ঞাণাদযো উপাদায সব্বেসং আৰম্মণৱিজাননসভাৱত্তা তেসং সব্বেসমেৱ সঙ্গাহকৱসেন, ন পন ৱক্খমাননিব্বচনেসু ৱিয যথালাভৱসেনাতি অত্থো. চিন্তেতীতি ৱিজানাতি. চিন্তেন্তি তেন গোচৰন্তি ৱা চিত্তং. সম্পযুত্তধম্মানং কত্তুতাসমাৰোপনেন হিস্স কৰণভাৱো লব্ভতি. সব্বসঙ্গাহকৱসেন তাৱ অত্থং দস্সেত্ৱা ইদানি যথালাভৱসেনপি দস্সেতুং ‘‘অত্তসন্তানং ৱা চিনোতীতিপী’’তিআদি ৱুত্তং. সব্বচিত্তসাধাৰণত্তা হি চিত্ত-সদ্দস্স যত্থ যত্থ যথা যথা অত্থো লব্ভতি, তত্থ তত্থ তথা তথা গহেতব্বো. যস্স পন চিত্তস্স যথাৱুত্তঅত্থৱিসেসো ন লব্ভতি, তং ৰুড়্হীৱসেন চিত্তন্তি ৱেদিতব্বং. যথা কিলঞ্জাদীহি কতম্পি তালপণ্ণেহি কতসৰিক্খকতায ৰুড়্হীসদ্দেন ‘‘তালৱণ্ট’’ন্ত্ৱেৱ ৱুচ্চতীতি. অত্তসন্তানন্তি সকসন্তানং, জৱনসন্তানন্তি অত্থো. অত্ত-সদ্দস্স হি পৰপচ্চনীকৱচনত্তা অত্তনো সন্তানোতি সদিসৱসেন উপ্পজ্জমানো জৱনসন্তানো ৱুচ্চতি. তং চিনোতি ৰাসিং কৰোতীতি অযমত্থো সাসেৱনকানং জৱনচিত্তানং ৱসেন দট্ঠব্বো. তানি হি পুৰেজাতানি পচ্ছাজাতানং আসেৱনপচ্চযা হুত্ৱা অত্তনো জৱনসন্তানস্স পগুণবলৱভাৱকৰণেন তং চিনন্তি নাম. ৱা-সদ্দো অসব্বসঙ্গাহকত্থৱিকপ্পনে. পি-সদ্দো কিৰিযাসম্পিণ্ডনত্থে. অথ ৱা ‘‘সব্বসঙ্গাহকৱসেনা’’তি ইমস্স ইধাপি সম্বন্ধো হোতীতি ইদম্পি সব্বসঙ্গাহকৱসেন ৱুত্তন্তি গয্হমানে অত্তসন্তানন্তি ৱিঞ্ঞাণৱচনস্স অত্ত-সদ্দস্স সকত্থৱুত্তিত্তাযেৱ তংৱসেন চিত্তসন্তানন্তি অত্থো. অনন্তৰাদিপচ্চযৱসেন হি চিত্তসন্তানস্স অব্বোচ্ছিন্নপ্পৱত্তিকৰণতো সব্বমেৱ চিত্তজাতং চিত্তসন্তানং চিনোতি নাম. ইমস্মিং পনত্থে ৱা-সদ্দো কিৰিযাৱিকপ্পনত্থো. পি-সদ্দো ‘‘চিত্ত’’ন্তি ইমস্স আকড্ঢনত্থোতি দট্ঠব্বং. পুৰিমপক্খে পন চিত্তন্তি অধিকাৰতোৱ গহেতব্বং.

৯. ৱিচিত্তং কৰোতি, ৱিচিত্তস্স ৱা কৰণন্তি ৱিচিত্তকৰণং, ততো ৱিচিত্তকৰণা, ৱিচিত্তচিত্তকম্মাদীনং কৰণতোতি অত্থো. লোকস্মিঞ্হি যং কিঞ্চি চিত্তকম্মাদিভেদং ৱিচিত্তং সিপ্পজাতং, সব্বং তং চিত্তেনেৱ চিন্তেত্ৱা কৰীযতীতি. তেনাহ ভগৱা – ‘‘দিট্ঠং ৱো, ভিক্খৱে, চৰণং নাম চিত্তন্তি? এৱং, ভন্তে. তম্পি খো, ভিক্খৱে, চৰণং নাম চিত্তং চিত্তেনেৱ চিন্তিত’’ন্তি (সং. নি. ৩.১০০). স্ৱাযমত্থো সৱিঞ্ঞত্তিকানং বাত্তিংসচিত্তানমুপলব্ভতি. সাসৱকুসলাকুসলং ৱা ৱিচিত্তগতিআদিকৰণতো ৱা ৱিচিত্তকৰণট্ঠেন চিত্তং. ননু চ ৱিচিত্তগতিআদযো কম্মৱসেন নিপ্ফজ্জন্তি. যথাহ –

‘‘কম্মনানাকৰণং পটিচ্চ সত্তানং গতিযা নানাকৰণং পঞ্ঞাযতি অপদা দ্ৱিপদা চতুপ্পদা বহুপ্পদা ৰূপিনো অৰূপিনো সঞ্ঞিনো অসঞ্ঞিনো নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিনো, কম্মনানাকৰণং পটিচ্চ সত্তানং উপপত্তিযা নানাকৰণং পঞ্ঞাযতি উচ্চনীচতা হীনপণীততা সুগতদুগ্গততা, কম্মনানাকৰণং পটিচ্চ সত্তানং অত্তভাৱে নানাকৰণং পঞ্ঞাযতি সুৱণ্ণদুব্বণ্ণতা সুজাতদুজ্জাততা সুসণ্ঠিতদুস্সণ্ঠিততা, কম্মনানাকৰণং পটিচ্চ সত্তানং লোকধম্মে নানাকৰণং পঞ্ঞাযতি লাভালাভে যসাযসে নিন্দাপসংসাযং সুখদুক্খে’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ১).

তস্মা কম্মভেদনিব্বত্তত্তা গতিআদীনং চিত্ততা. কম্মন্তি চ চেতসিকধম্মভূতা চেতনা, অভিজ্ঝাদযো চ ৱুচ্চন্তি, ন চিত্তন্তি. কথং চিত্তস্স ৱিচিত্তগতিআদিকৰণন্তি? ৱুচ্চতে – কম্মস্স চিত্তসন্নিস্সিতত্তা তন্নিপ্ফাদিতম্পি চিত্তেনেৱ কতং হোতি, যথা ৰাজযোধেন পৰাজিতো সত্তুৰঞ্ঞা জিতোতি ৱুচ্চতি. ৱিচিত্তং কৰণমস্সাতি ৱা ৱিচিত্তকৰণং. ততো একট্ঠানিকৱজ্জিতঞ্হি চিত্তং পচ্চেকং পটিসন্ধাদিৱিচিত্তকিৰিযৱন্ততায, সব্বমেৱ ৱা চিত্তং আৱজ্জনাদিঅঞ্ঞমঞ্ঞৱিসদিসকিৰিযৱন্ততায ৱিচিত্তকৰণং যুত্তন্তি. সব্বৱিকপ্পেসুপি ‘‘ৰূপভৱো ৰূপ’’ন্তিআদীসু ৱিয উত্তৰপদলোপো চিত্তপৰিযাযেন চ ৱিচিত্ত-সদ্দেন ৱা ৱিগ্গহো ৱি-সদ্দলোপো ৱা দট্ঠব্বো. অথ ৱা ‘‘ৱিচিত্তকৰণা’’তি ইদং চিত্তৱিচিত্তভাৱস্স ঞাপকহেতুনিদস্সনং. তেন যস্মা ইদং ৱিচিত্তকৰণং, তস্মা তস্স ৱিচিত্তস্স নিপ্ফাদকং সযম্পি তথেৱ ৱিচিত্তন্তি ৱিঞ্ঞাতব্বন্তি এৱং কৰণৱিচিত্ততায ৱিচিত্তত্তা চিত্তন্তি অত্থো. ঠপেত্ৱা তং কৰণৱিচিত্ততায ৱিচিত্তভাৱং অত্তনো এৱ জাতিভূমিসম্পযোগাদিৱসেন ৱিচিত্ততায চিত্তন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘অত্তনো চিত্ততায ৱা’’তি. তত্থ যস্মা অঞ্ঞদেৱ কুসলং, অঞ্ঞং অকুসলং, অঞ্ঞং অব্যাকতং, অঞ্ঞং কামাৱচৰং, অঞ্ঞং ৰূপাৱচৰাদিভেদং, অঞ্ঞং সৰাগং, অঞ্ঞং ৱীতৰাগং, অঞ্ঞং সদোসং, অঞ্ঞং ৱীতদোসং, অঞ্ঞং সমোহং, অঞ্ঞং ৱীতমোহং, অঞ্ঞং ৰূপাৰম্মণং, অঞ্ঞং সদ্দাদিআৰম্মণং, ৰূপাৰম্মণেসু চ অঞ্ঞং নীলাৰম্মণং, অঞ্ঞং পীতাদিআৰম্মণং. এৱং সদ্দাৰম্মণাদীসুপি যথাসম্ভৱং. সব্বেসু চেৱ তেসু অঞ্ঞং হীনং, অঞ্ঞং মজ্ঝিমং, অঞ্ঞং পণীতং, হীনাদীসু চ অঞ্ঞং ছন্দাধিপতেয্যং, অঞ্ঞং চিত্তাধিপতেয্যং, অঞ্ঞং ৱীৰিযাধিপতেয্যং, অঞ্ঞং ৱীমংসাধিপতেয্যন্তি এৱমাদিনা জাতিভূমিসম্পযুত্তআৰম্মণহীনমজ্ঝিমপণীতঅধিপতিআদীনং ৱসেন ৱিচিত্তমনেকপ্পকাৰং, তস্মা ইমায অত্তৱিচিত্ততায ৱা চিত্তন্তি ৱুচ্চতীতি.

কামঞ্চেত্থ একমেৱ চিত্তং এৱং ৱিচিত্তং নাম ন হোতি, ৱিচিত্তানং পন অন্তোগধত্তা এতেসু যং কিঞ্চি একম্পি ৱিচিত্ততায চিত্তন্তি ৱত্তুং ৱট্টতি সমুদাযৱোহাৰেন অৱযৱস্সাপি ৱোহৰিযমানত্তা যথা পব্বতনদীসমুদ্দাদীনমেকদেসা দিট্ঠা পব্বতাদযো দিট্ঠাতি, যথা চ একেকচিত্তসম্পযুত্তাপি ৱেদনাদযো ৰাসট্ঠেন খন্ধৱোহাৰেন ‘‘ৱেদনাক্খন্ধো সঞ্ঞাক্খন্ধো’’তিআদিনা ৱুচ্চন্তি. অপিচেত্থ ৱিপাকৱিঞ্ঞাণং কম্মকিলেসেহি চিতন্তি চিত্তং, তং কিলেসসহাযেন কম্মুনা ফলভাৱেন নিব্বত্তিতং তেহি চিতং নাম হোতি. হোতু তাৱিদং লোকিযৱিপাকং সন্ধায, লোকুত্তৰং পন পত্ৱা কথন্তি? ৱুচ্চতে – ‘‘কতমে ধম্মা কুসলা, যস্মিং সমযে লোকুত্তৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি…পে… তস্মিং সমযে অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তিআদিনা অৰিযমগ্গচেতনাযপি অৱিজ্জূপনিস্সযভাৱস্স পকাসিতত্তা লোকুত্তৰকুসলস্সাপি অনুসযা উপনিস্সযা হোন্তীতি তন্নিব্বত্তিতস্স ৱিপাকস্স কম্মকিলেসসঞ্চিততাপৰিযাযো লব্ভতীতি. চিতং তাযতীতি ৱা চিত্তং. কম্মাদিসঞ্চিতোপি হি অত্তভাৱো ৱিঞ্ঞাণূপৰমে মতোতি ৱুচ্চতি. যথাহ –

‘‘আযু উস্মা চ ৱিঞ্ঞাণং, যদা কাযং জহন্তিমং;

অপ্পৱিদ্ধো তদা সেতি, নিৰত্থংৱ কলিঙ্গৰ’’ন্তি. (সং. নি. ৩.৯৫);

সো পনাযং চিত্ত-সদ্দো কিঞ্চাপি অনেকত্থেসু দিস্সতি. তথা হেস ‘‘চিত্তো চ গহপতী’’তিআদীসু (অ. নি. ২.১৩৩; ৪.১৭৬) পঞ্ঞত্তিযং আগতো. ‘‘সব্বো লোকো পৰচিত্তেন অচিত্তো’’তিআদীসু ৱিঞ্ঞাণে. ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একনিকাযম্পি সমনুপস্সামি, এৱং চিত্ত’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৩.১০০) ৱিচিত্তে, নানপ্পকাৰেতি অত্থো. ‘‘চৰণং নাম চিত্ত’’ন্তিআদীসু চিত্তকম্মকে. ইধ পন চতুব্বিধধম্মে নিদ্দেসতো পকৰণৱসেন যথাৱুত্তৱচনত্থযুত্তো ৱিঞ্ঞাণৱচনোৱ দট্ঠব্বোতি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘পঞ্ঞত্তিযম্পী’’তিআদি. পঞ্ঞাপীযতি এতাযাতি পঞ্ঞত্তি, তস্সং নামপঞ্ঞত্তিযন্তি অত্থো. চিত্তোতি হি একস্স গহপতিনো নামং. পি-সদ্দো ৱক্খমানসম্পিণ্ডনত্থো. ৱিঞ্ঞাণেতি সৱিপাকাৱিপাকভেদে চিত্তে. তঞ্হি ৱিজাননট্ঠেন ‘‘ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি ৱুচ্চতি. যথাহ – ‘‘ৱিজানাতীতি খো, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণং, তস্মা ৱিঞ্ঞাণন্তি ৱুচ্চতী’’তি. চিত্তসম্মুতীতি চিত্তৱোহাৰো. দট্ঠব্বাতি ৱিঞ্ঞাতব্বা. ইধাতি ইমস্মিং চতুব্বিধধম্মনিদ্দেসট্ঠানে. ৱিঞ্ঞুনাতি ৱিজানতা, আভিধম্মিকেনাতি অত্থো.

ৱিভাগৱন্তানং ধম্মানং সভাৱৱিভাৱনং ৱিভাগেন ৱিনা ন হোতীতি চিত্তস্স ৱিভাগং দস্সেতুং ‘‘সাৰম্মণতো’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ আলম্বন্তি তং নিস্সায পৱত্তন্তীতি আৰম্মণং, পচ্চযো, গোচৰো চ. তথা হি ‘‘লভতি মাৰো আৰম্মণং, লভতি মাৰো ওতাৰ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ৩.৮০) পচ্চযো ‘‘আৰম্মণ’’ন্তি ৱুচ্চতি. ‘‘নিমিত্তং অস্সাসপস্সাসা, অনাৰম্মণমেকচিত্তস্সা’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.১৫৯) গোচৰো. ইধ পন উভযম্পি ৱট্টতি সব্বস্সেৱ চিত্তস্স সপ্পচ্চযসগোচৰত্তা. সহ আৰম্মণেন ৱত্ততি তদৱিনাভাৱতোতি সাৰম্মণং. ভাৱপ্পধাননিদ্দেসৱসেন চেত্থ সাৰম্মণভাৱো সাৰম্মণ-সদ্দেন ৱুত্তো যথা ‘‘ইদম্পি বুদ্ধে ৰতনং পণীতং (খু. পা. ৬.৩). চক্খু সুঞ্ঞং অত্তেন ৱা অত্তনিযেন ৱা’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.৮৫) ৰতনঅত্তত্তনিযাদিভাৱো ৰতনাদীহি সদ্দেহীতি, ততো সাৰম্মণভাৱতোতি অত্থো. এৱমঞ্ঞত্থাপি যথানুৰূপং দট্ঠব্বং. একৱিধন্তি একপ্পকাৰং, এককোট্ঠাসন্তি অত্থো.

সৱিপাকাৱিপাকতোতি ৱিপাকুপ্পাদনসভাৱস্স ৱিজ্জমানাৱিজ্জমানভাৱতো. ৱিপাক-সদ্দো হি দ্ৱীসু অত্থেসু পৱত্ততি. কত্থচি ৱিপক্কভাৱমাপন্নেসু অৰূপধম্মেসু, কত্থচি ৱিপাকুপ্পাদনসভাৱে. তথা হেস ‘‘ৱিপাকা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা ৩) ৱিপক্কভাৱমাপন্নেসু অৰূপধম্মেসু পৱত্ততি. ‘‘ৱিপাকধম্মধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা ৩) ৱিপাকুপ্পাদনসভাৱে. ইধ পন ৱিপাকুপ্পাদনসভাৱো দট্ঠব্বো. ইতৰথা হি অভিঞ্ঞাকুসলাদীনং সৱিপাক-পদে অসঙ্গহিতভাৱাপত্তি সিযা. তথা হি যদি ৱিপক্কভাৱমাপন্না এৱ ধম্মা ইধ গহিতা সিযুং, তে যস্স সন্তি, তং সৱিপাকমিতৰমৱিপাকন্তি অভিঞ্ঞাকুসলস্স চেৱ কদাচি অৱিপাকস্স দিট্ঠধম্মৱেদনীযাদিকম্মস্স ভাৱনাযপহাতব্বাকুসলস্স চ ৱিপাকুপ্পত্তিযা অভাৱতো অৱিপাক-পদসঙ্গহো সিযা, এৱঞ্চ সতি ‘‘অৱিপাকং অব্যাকত’’ন্তি ৱক্খমানত্তা নেসং অব্যাকতভাৱো আপজ্জতি, ন চেতমিট্ঠং কুসলাকুসলনিদ্দেসেযেৱ তেসং নিদ্দেসতো. ৱিপাকুপ্পাদনসভাৱে পন গহিতে তংসভাৱো নাম অনুপচ্ছিন্নাৱিজ্জমানতণ্হানুসযস্মিং সন্তানে সব্যাপাৰপ্পৱত্তি এৱাতি তস্সা তেসুপি অত্থিতায অসতিপি ৱিপাকুপ্পাদনে সৱিপাক-পদসঙ্গহো সিদ্ধোতি ন কোচি ইট্ঠৱিঘাতো আপজ্জতি. যেন পন কাৰণেন অভিঞ্ঞাকুসলাদিকমৱিপাকং, যো চেত্থ ৱত্তব্বো ৱিনিচ্ছযো, তং সব্বং তস্স তস্স আগতট্ঠানেযেৱ দস্সযিস্সাম.

কতমং পনেত্থ সৱিপাকং, কতমমৱিপাকন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তত্থ সৱিপাক’’ন্তিআদি. অব্যাকতন্তি ৱিপাককিৰিযাৱসেন দুৱিধমব্যাকতং. তেসু ৱিপাকচিত্তং তাৱ আদাসতলে মুখনিমিত্তং ৱিয নিৰুস্সাহত্তা ৱিপাকুপ্পাদনে অসমত্থং. কিৰিযচিত্তেসু চ যদেতং খীণাসৱসন্তানেযেৱ নিযতমট্ঠাৰসৱিধং ৱিঞ্ঞাণং, তং উপচ্ছিন্নভৱমূলায সন্ততিযং পৱত্ততীতি সমুচ্ছিন্নমূলায লতায পুপ্ফং ৱিয ফলদাযী ন হোতি. আৱজ্জনদ্ৱযং পন অনুপচ্ছিন্নভৱমূলেপি সন্তানে পৱত্তমানং অনাসেৱনভাৱেন দুব্বলত্তা মোঘপুপ্ফমিৱ বীজভাৱে অসমত্থং অফলমেৱ. ইতি সব্বমেতং অব্যাকতং ৱিপাকাৰহতাভাৱতো অৱিপাকন্তি ৱুত্তং ‘‘অৱিপাকং অব্যাকত’’ন্তি. জাযন্তি এত্থ অসদিসাপি সদিসাকাৰাতি জাতি, সমানাকাৰো, কুসলাকুসলাব্যাকতানং জাতি কুসলাকুসলাব্যাকতজাতি, তস্সা ভেদতো তিৱিধং কুসলং অকুসলং অব্যাকতন্তি. ৱচনত্থপুচ্ছায পযোজনং ৱুত্তমেৱ.

১০. ‘‘কুচ্ছিতান’’ন্তিআদি ৱিস্সজ্জনং. তত্থ কুচ্ছিতানন্তি নিন্দিতানং, অসুচি ৱিয নাগৰিকেহি ৱিঞ্ঞূহি গৰহিতব্বানং পাপধম্মানন্তি অত্থো. সলনতোতি হিংসনতো, অপনযনতো ৱা. কুসলঞ্হি যথানুৰূপং তদঙ্গাদিৱসেন অকুসলধম্মে পজহন্তং তে হিংসতি, অপনযতীতি ৱা ৱুচ্চতি. অথ ৱা সলনতো সংৱৰণতো, পিদহনতোতি অত্থো. কুসলধম্মৱসেন হি অকুসলপ্পৱত্তিনিৱাৰণেন, অপ্পৱত্তিধম্মতাপাদনেন চ মনচ্ছট্ঠেসু দ্ৱাৰেসু অপ্পৱত্তিযা সংৱুতা পিহিতা হোন্তি. কুসানন্তি ৰাগাদিঅসুচিসম্পযোগেন নানাৱিধদুক্খহেতুতায চ কুচ্ছিতেনাকাৰেন অপ্পহীনভাৱেন সন্তানে সযন্তি পৱত্তন্তীতি কুসা, পাপধম্মা. অথ ৱা কুচ্ছিতানং পাণাতিপাতাদীনং সাৱজ্জধম্মানং সানতো নিসানতো তেজনতো কুসা, দোসলোভাদযো. দোসাদীনঞ্হি ৱসেন চেতনায তিক্খভাৱপ্পত্তিযা পাণাতিপাতাদীনং মহাসাৱজ্জতাতি. তেসং লৱনেন ছিন্দনেন যথানুৰূপং পজহনেনাতি অত্থো. কুসেনাতি কুচ্ছিতানং সানতো তনুকৰণতো, ওসানকৰণতো ৱা ‘‘কুসা’’তি লদ্ধনামেন ঞাণেন. লাতব্বত্তাতি আদাতব্বত্তা, সহজাতউপনিস্সযভাৱেন সন্তানে পৱত্তেতব্বত্তা. ঞাণঞ্হি তিহেতুককুসলং সহজাতভাৱেন চেৱ উপনিস্সযভাৱেন চ, দুহেতুককুসলং উপনিস্সযভাৱেনেৱ সন্তানে পৱত্তেতি. এৱঞ্চ কত্ৱা কোসল্লসম্ভূতট্ঠো কুসলট্ঠোতি সব্বকুসলানং সাধাৰণৱসেন অত্থো ৱুচ্চতি. অথ ৱা কুসেনাতি জাতিসদ্দতায একৱচননিদ্দেসো, কুসেহীতি পন অত্থো. পুঞ্ঞকিৰিযাৱসেন হি পৱত্তানি সদ্ধাদীনি ইন্দ্ৰিযানি যথাৱুত্তনযেন ‘‘কুসানী’’তি ৱুচ্চন্তি, তেহি লাতব্বত্তা ৱুত্তনযেন পৱত্তেতব্বত্তা. অপিচেত্থ –

‘‘কুসো ৱিয লুনাতীতি, কুসা ৱিয লুনাতি ৱা;

কুসলং কুং সলেতীতি, লুনাতি কুসমিচ্চপী’’তি.

তত্থ যথা কুসো গহিতো উভযভাগগতং হত্থপদেসং লুনাতি, এৱমিদম্পি উপ্পন্নানুপ্পন্নৱসেন উভযভাগগতং কিলেসপক্খং লুনাতি ছিন্দতি, সেয্যথাপি – ‘‘অনুপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পাদায ছন্দং জনেতি, ৱাযমতি, উপ্পন্নানং…পে… পহানাযা’’তি আগতং সম্মপ্পধানং. তস্মা কুসো ৱিয লুনাতীতি কুসলং. কুসা ৱিয লুনাতীতি এত্থ ‘‘কু’’ইতি ভূমি ৱুচ্চতি, ধম্মানং অধিট্ঠানভাৱেন তংসদিসতায ইধ ৰূপাৰূপক্খন্ধো ৱুত্তো. অত্তনো নিস্সযভূতস্স তস্স এতৰহি, আযতিঞ্চ অনুদহনতো ৱিনাসনতো কুং সাযন্তীতি কুসা, ৰাগাদযো, তে ৱিয অত্তনো নিস্সযং লুনাতি ছিন্দতীতি কুসলং. পযোগসম্পাদিতা হি কুসলধম্মা অচ্চন্তমেৱ ৰূপাৰূপধম্মে অপ্পৱত্তিকৰণেন সমুচ্ছিন্দন্তি অনুপাদিসেসনিব্বানধাতুপাপনতোতি. ৱুত্তনযেন পন ‘‘কু’’ন্তি লদ্ধনামস্স ৰূপাৰূপক্খন্ধস্স সলনতো অপনযনতো কুং সলেতীতি কুসলং. কুসং লুনাতীতি পন কুচ্ছিতা এত্থ সযন্তীতি কুসো, কাযো, তং লুনাতি যথাৱুত্তৱসেনেৱাতি কুসলং.

১১. ইদানি কুসল-সদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰদস্সনত্থমাহ ‘‘ছেকে কুসল-সদ্দোয’’ন্তিআদি. তত্থ ‘‘কুসলো ত্ৱং ৰথস্স অঙ্গপচ্চঙ্গানং (ম. নি. ২.৮৭), কুসলানচ্চগীতস্স, সিক্খিতা চাতুৰিত্থিযো’’তিআদীসু (জা. ২.২২.৯৪) ছেকে দিট্ঠো, ছেকপৰিযাযো পৱীণত্থোতি অত্থো. ‘‘কচ্চি নু ভোতো কুসলং, কচ্চি ভোতো অনাময’’ন্তিআদীসু (জা. ১.১৫.১৪৬; ২.২০.১২৯) আৰোগ্যে. ‘‘কতমো পন, ভন্তে, কাযসমাচাৰো কুসলো? যো খো, মহাৰাজ, কাযসমাচাৰো অনৱজ্জো’’তি (ম. নি. ২.৩৬১) চ ‘‘অপৰং পন, ভন্তে, এতদানুত্তৰিযং, যথা ভগৱা ধম্মং দেসেতি কুসলেসু ধম্মেসূ’’তি (দী. নি. ৩.১৪৫) চ এৱমাদীসু অনৱজ্জে. ‘‘কুসলানং ধম্মানং সমাদানহেতু এৱমিদং পুঞ্ঞং ৱড্ঢতি (দী. নি. ৩.৮০), কুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা’’তি (ধ. স. ৪৩১) চ আদীসু ইট্ঠৱিপাকে. অনৱজ্জাদিকেতি অনৱজ্জইট্ঠৱিপাকে, ‘‘অনৱজ্জাদিকে’’তি চ অত্তনা ৱক্খমানলক্খণস্স অনুৰূপত্তা ৱুত্তং, ন পন আৰোগ্যত্থস্স অসম্ভৱতো. কিলেসৰোগস্স হি অভাৱতো কুসলং আৰোগ্যং হোতি.

ৱজ্জা ৰাগাদযো, তে যস্স ন সন্তি, তং অনৱজ্জং, ইট্ঠো ৱিপাকো চতুক্খন্ধসঙ্খাতো যস্স, তং ইট্ঠৱিপাকং, ইট্ঠৱিপাকতা চস্স তংসভাৱৱন্ততায দট্ঠব্বা, ন তস্স অৱস্সং ইট্ঠৱিপাকসম্ভৱতোযেৱ, লক্খীযতি অনেনাতি লক্খণং, অনৱজ্জঞ্চ তং ইট্ঠৱিপাকঞ্চাতি অনৱজ্জইট্ঠৱিপাকং. তং লক্খণমস্সাতি অনৱজ্জইট্ঠৱিপাকলক্খণং.

ননু চ কুসলমেৱ অনৱজ্জইট্ঠৱিপাকং, ৱুত্তনিযামেন পন অনৱজ্জইট্ঠৱিপাকতো অঞ্ঞং কুসলং সিযা. ন হি সযমেৱ অত্তনো লক্খণন্তি সক্কা ৱত্তুন্তি? নাযং দোসো পৰিঞ্ঞাতাপৰিঞ্ঞাতৱচনত্থভাৱভেদে একস্সাপি লক্খিতব্বলক্খণভাৱপৰিকপ্পনতো. ‘‘অনৱজ্জইট্ঠৱিপাক’’ন্তি হি পৰিঞ্ঞাতৱচনত্থং. ‘‘কুসল’’ন্তি অপৰিঞ্ঞাতৱচনত্থং. এৱঞ্চ যেন সভাৱেন পৰিঞ্ঞাতৱচনত্থস্স সদ্দস্স অত্থো হোতি, যেন চ অপৰিঞ্ঞাতৱচনত্থস্স, তেসং পৰিঞ্ঞাতাপৰিঞ্ঞাতৱচনত্থসভাৱানং ভেদেন তংসমঙ্গিস্স কুসলস্স একস্সাপি ভেদো পৰিকপ্পীযতি যথা ‘‘পুৰে ভৱং পটু আসি, পটুতৰো এতৰহী’’তি গুণভেদেন, ৱত্থুভেদেন চ পৰিকপ্পীযতি, তস্মা পৰিঞ্ঞাতৱচনত্থভাৱেন লক্খণং, অপৰিঞ্ঞাতৱচনত্থভাৱেন লক্খিতব্বন্তি এৱং পৰিকপ্পিতভেদে পৰিগ্গয্হমানে ন কোচি দোসো আপজ্জতি.

অথ ৱা লক্খীযতীতি লক্খণং, অনৱজ্জইট্ঠৱিপাকঞ্চ তং লক্খণঞ্চাতি অনৱজ্জইট্ঠৱিপাকলক্খণং, যং অনৱজ্জইট্ঠৱিপাকং হুত্ৱা লক্খীযতি, তং কুসলন্তি অত্থো. অথ ৱা অনৱজ্জ-সদ্দেন অনৱজ্জভাৱো ৱুত্তো, ইট্ঠৱিপাকসদ্দেন ইট্ঠৱিপাকভাৱো, তস্মা অনৱজ্জো চ ইট্ঠৱিপাকো চ অনৱজ্জইট্ঠৱিপাকং, তং লক্খণমেতস্সাতি কৰণত্থে, কম্মত্থে ৱা লক্খণ-সদ্দেন অনৱজ্জইট্ঠৱিপাকলক্খণন্তি অনৱজ্জইট্ঠৱিপাকসভাৱৱন্তং, অনৱজ্জইট্ঠৱিপাকভাৱেন লক্খিতব্বং ৱাতি অত্থো. কিং পনেত্থ কাৰণং পদদ্ৱযপৰিগ্গহেন, ননু একেনেৱ পদেন অধিপ্পেতত্থসিদ্ধি সিযা. কিঞ্চাপি হি ‘‘অনৱজ্জলক্খণ’’ন্তি ৱুত্তে ‘‘অপৰং পন, ভন্তে, এতদানুত্তৰিযং, যথা ভগৱা ধম্মং দেসেতি কুসলেসু ধম্মেসূ’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.১৪৫) ৱিয ৱজ্জৰহিতত্তা অব্যাকতস্সাপি পসঙ্গো সিযাতি ইট্ঠৱিপাক-পদং ৱত্তব্বমেৱ, ‘‘ইট্ঠৱিপাকলক্খণ’’ন্তি পন ৱুত্তে ইতৰং ন ৱত্তব্বং অব্যাকতস্স ৱিপাকাৰহভাৱেন ইট্ঠৱিপাকতাপসঙ্গভাৱতো? সচ্চমেতং, অনৱজ্জ-পদেন কুসলস্স পৱত্তিসুখতং, ইট্ঠৱিপাক-পদেন চ ৱিপাকসুখতং দস্সেতুং পদদ্ৱযং ৱুত্তং. অনৱজ্জপদঞ্হি অত্তনো পৱত্তিসভাৱৱসেন লক্খণৱচনং, ইতৰং কালন্তৰে ৱিপাকুপ্পাদনসমত্থতাৱসেনাতি. অথ ৱা কুসলস্স অত্থৱিসুদ্ধিং দস্সেতুং পুৰিমপদং ৱুত্তং, পৰিসুদ্ধৱিপাকতং দস্সেতুং পচ্ছিমং. পুৰিমং ৱা কুসলস্স অকুসলসভাৱতো নিৱত্তনং, পচ্ছিমং অব্যাকতসভাৱতোতি অলমতিপপঞ্চেন. এত্থ চ ‘‘অনৱজ্জ…পে… লক্খণ’’ন্তি ৱচনেন কুসলস্স সামঞ্ঞলক্খণং ৱুত্তং অনৱজ্জইট্ঠৱিপাকসভাৱস্স কুসলজাতিযা সাধাৰণত্তা. অকুসলাদীনমসাধাৰণভাৱেন সভাৱলক্খণং ৱাতি দট্ঠব্বং.

অকুসলৱিদ্ধংসনৰসন্তি যথানুৰূপং অকুসলপ্পজহনকিচ্চং. কুসলঞ্হি পৰিত্তমহগ্গতলোকুত্তৰভেদভিন্নং যথাক্কমং তদঙ্গৱিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপ্পহানৱসেন অকুসলপক্খং পজহতি. অথ তদঙ্গাদিপ্পহানানং কিং নানাকৰণন্তি? ৱুচ্চতে – দানাদিপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুগতেন তেন তেন কুসলঙ্গেন তস্স তস্স মচ্ছেৰাদিঅকুসলঙ্গস্স পহানং তদঙ্গপ্পহানং, তং দীপালোকেন অন্ধকাৰৱিদ্ধংসনং ৱিয দট্ঠব্বং, কামাৱচৰকুসলানং পৰিত্তানুভাৱতায তেহি অত্তনো ঠিতিক্খণে ৱিদ্ধংসিতানমকুসলানং তদপগমে সতি পুন আগমেন ৱোত্থৰণতো. তেসং তেসং নীৱৰণধম্মানং ৱিক্খম্ভনসঙ্খাতং পৱত্তিনিৱাৰণৱসেন পহানং ৱিক্খম্ভনপ্পহানং, তং ঘটপ্পহাৰেন জলতলে সেৱালৱিযূহনং ৱিয দট্ঠব্বং. যথা হি বলৱতা ঘটপ্পহাৰেন দূৰীকতং সেৱালং তস্মিং অপনীতেপি তংপহাৰৱেগেন সহসা ন ওত্থৰতি, এৱমেৱ উপচাৰপ্পনাভেদেন ঝানেন ৱিক্খম্ভিতা কামচ্ছন্দাদযো তদপ্পৱত্তিকালেপি তস্স বলেন সহসা ন ওত্থৰন্তীতি. অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনসঙ্খাতং সম্মা উচ্ছেদৱসেন পহানং সমুচ্ছেদপ্পহানং, তং পন অসনিসম্পাতেন ৰুক্খাদীনং সমূলৱিদ্ধংসনং ৱিয দট্ঠব্বং. ন হি অৰিযমগ্গেন সমুচ্ছিন্নকিলেসা অনুসযমত্তকেনাপি সন্তানে পৱত্তন্তি. যথা পন একৱাৰপ্পৱত্তেনপি ইন্দগ্গিনা সহ মূলেহি ৱিদ্ধংসিতা ৰুক্খাদযো ন পুন ৱিৰুহন্তি, এৱমেৱং একচিত্তক্খণিকেনপি তেন অত্তনো উপ্পাদমত্তেনেৱ অনুসযমত্তট্ঠাযিনোপি কিলেসা সব্বেন সব্বং ৱিদ্ধংসিতাযেৱ হোন্তি.

ৱোদানং ৱিসুদ্ধি, সংকিলেসমলৱিমুত্তীতি অত্থো, তথা হুত্ৱা পচ্চুপট্ঠানমস্সাতি ৱোদানপচ্চুপট্ঠানং, পৰিসুদ্ধাকাৰেন যোগিনো ঞাণস্স উপট্ঠাতীতি ৱুত্তং হোতি.

এৱং কুসলস্স ৱজ্জৰহিতইট্ঠৱিপাকসভাৱেহি লক্খণং, কিচ্চউপট্ঠানাকাৰৱসেন চ ৰসপচ্চুপট্ঠানানি ৱত্ৱা পুন ৱজ্জপটিপক্খভাৱৱসেন চ লক্খণং, সম্পত্তিফলৱসেন চ ৰসাদিকং দস্সেতুং ‘‘ৱজ্জপটিপক্খত্তা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ৱজ্জানং পটিপক্খভাৱো ৱজ্জপটিপক্খত্তং, ততো. এতেন ‘‘অনৱজ্জলক্খণ’’ন্তি এত্থ অ-কাৰো পটিপক্খত্থোতি দস্সেতি, তেন পনস্স অব্যাকততো নিৱত্তনং কতং. ইতৰথা হি নাস্স ৱজ্জং, ৱজ্জতো অঞ্ঞং ৱা অনৱজ্জন্তি অব্যাকতস্সাপি তংলক্খণতাপসঙ্গো সিযা. ‘‘ৱজ্জপটিপক্খত্তা’’তি পন ৱুত্তে যস্মা কুসলাকুসলানমেৱ পহাযকপ্পহাতব্বভাৱেন আলোকন্ধকাৰানং ৱিয অঞ্ঞমঞ্ঞং উজুৱিপচ্চনীকভাৱো, তস্মা কুসলমেৱ ৱজ্জপটিপক্খত্তা অনৱজ্জলক্খণং, ন অঞ্ঞন্তি অযমত্থো সিদ্ধো হোতি. ৱোদানভাৱৰসন্তি ৱোদানভাৱসম্পত্তিকং, কিলেসমলেহি অসংকিলিট্ঠভাৱেন সম্পজ্জনকন্তি অত্থো. পচ্চুপট্ঠাপীযতি উপনীযতি কাৰণেন, অত্তনো ৱা কাৰণং পটিচ্চ, তপ্পটিবদ্ধভাৱেন পটিমুখং ৱা উপট্ঠাতীতি পচ্চুপট্ঠানং, ইট্ঠো ৱিপাকো পচ্চুপট্ঠানমস্সাতি ইট্ঠৱিপাকপচ্চুপট্ঠানং.

অসতি যোনিসোমনসিকাৰে কুসলস্স অনুপ্পজ্জনতো, সতি চ তস্মিং উপ্পজ্জনতো তস্স সো আসন্নকাৰণন্তি আহ ‘‘যোনিসোমনসিকাৰপদট্ঠান’’ন্তি. তত্থ যোনিসো পথেন উপাযেন মনসিকাৰো যোনিসোমনসিকাৰো, অত্থতো পন সানুসযসন্তানৱতো ছন্নং দ্ৱাৰানমাপাথগতেস্ৱাৰম্মণেসু পতিৰূপদেসৱাসাদিসম্পত্তিযা কুসলধম্মানং পচ্চযভাৱেন ভৱঙ্গং আৱট্টেত্ৱা উপ্পন্নমাৱজ্জনং যোনিসোমনসিকাৰো নাম. ৱুত্তপটিপক্খৱসেন অযোনিসোমনসিকাৰোপি দট্ঠব্বো. যং পন নিৰনুসযসন্তানসমঙ্গিস্স কিৰিযচিত্তানং পচ্চযভাৱেন উপ্পন্নং, তং ঠপেত্ৱা নিৰৱজ্জধম্মং সাৱজ্জধম্মস্স কস্সচি পচ্চযভাৱানুপগমনতো যোনিসোমনসিকাৰপক্খং ৱা ভজেয্য. খীণাসৱসন্তানগতত্তা যোনিসোঅযোনিসোভাৱমনপেক্খিত্ৱা আপাথগতাৰম্মণেসু উপ্পত্তিমত্তং ৱিনা ন কস্সচি কুসলাকুসলভাৱস্স পচ্চযো হোতীতি তদুভযৱসেন নৱত্তব্বত্তা অব্যাকতমনসিকাৰোতি ৱা সঙ্খং গচ্ছেয্যাতি.

সাৱজ্জানিট্ঠৱিপাকলক্খণমকুসলন্তি এত্থাপি ‘‘ৱজ্জা ৰাগাদযো, তে যস্স সন্তি, তং সাৱজ্জং, অনিট্ঠো ৱিপাকো যস্স, তং অনিট্ঠৱিপাক’’ন্তিআদিনা ৱুত্তনযানুসাৰেন পটিপক্খযোজনা দট্ঠব্বা. ৰসাদিতো পনেতং অনত্থজননৰসং, সংকিলেসপচ্চুপট্ঠানং. অথ ৱা গাৰয্হভাৱতো সাৱজ্জলক্খণমেৱ, সংকিলেসভাৱৰসং, অনিট্ঠৱিপাকপচ্চুপট্ঠানং, অযোনিসোমনসিকাৰপদট্ঠানং. ৱচনত্থতো পন ন কুসলন্তি অকুসলং, কুসলপটিপক্খন্তি অত্থো. পটিপক্খত্থে হি অযং অকাৰো, ন পন অঞ্ঞত্থে, নাপি অভাৱে. ইতৰথা হি তিকং ন সিযা, দুকং, চতুক্কং ৱা আপজ্জেয্য. তথা হি যদি কুসলতো অঞ্ঞমকুসলং সিযা, তদা অব্যাকতস্সাপি ততো অঞ্ঞভাৱেন অকুসল-সদ্দসঙ্গহোতি কুসলাকুসলজাতিভেদতো দুৱিধন্তি দুকং ৱত্তব্বং. যদি চ কুসলাভাৱো অকুসলং, তেন ন কাচি জাতি গয্হতীতি কুসলাব্যাকতজাতিভেদতো দুকমেৱ ৱত্তব্বং. অথ সিযা ‘‘অভাৱোপি ৱিসুং গহেতব্বো’’তি, এৱং সতি তস্স জাতিযা অভাৱতো জাতি-সদ্দেন সহ সম্বন্ধো ন সিযা. ৱিজ্জমানস্স হি জাতি নাম হোতি. যথেৱ ৱা কুসলস্স অভাৱো, এৱং অব্যাকতস্সাপি অভাৱো অত্থীতি অনব্যাকতজাতিপি ৱত্তব্বাতি চতুক্কং আপজ্জেয্য. ন চেতমিট্ঠং কুসলাদিৱসেন তিৱিধজাতিযা এৱ ইচ্ছিতত্তা, পাড়িযঞ্চ ‘‘কুসলা ধম্মা অকুসলা ধম্মা অব্যাকতা ধম্মা’’তি তিকৱসেনেৱ ৱুত্তত্তা ‘‘কুসলপটিপক্খ’’ন্তি পন ৱুচ্চমানে মিত্তপটিপক্খো অমিত্তো ৱিয, লোভপটিপক্খো অলোভো ৱিয চ যং ধম্মজাতং কুসলস্স উজুৱিপচ্চনীকভূতং, তং অকুসলন্তি তস্স ৱসেন তিকং উপপন্নং হোতি, উজুৱিপচ্চনীকতা চস্স সাৱজ্জানিট্ঠৱিপাকত্তা, তেন পহাতব্বভাৱতো চ ৱেদিতব্বা, ন পন কুসলৱিনাসনতো. ন হি অকুসলেন কুসলং পহীযতি, মহাবলত্তা পন কুসলমেৱ তং পজহতি. কুসলঞ্হি মহাবলং, অকুসলং দুব্বলং. তেনেৱাহ ‘‘অবলা নং বলীযন্তি, মদ্দন্তেনং পৰিস্সযা’’তি (সু. নি. ৭৭৬), তস্মা কুসলমেৱ যথাৱুত্তনযেন অকুসলস্স পহাযকং, নাকুসলং ইতৰস্সাতি ৱেদিতব্বং.

তদুভয…পে… অব্যাকতন্তি যং ধম্মজাতং কুসলং ৱিয ন অনৱজ্জইট্ঠৱিপাকলক্খণং, নাপি অকুসলং ৱিয সাৱজ্জানিট্ঠৱিপাকলক্খণং, অথ খো অৱিপাকত্তা তদুভযৱিপৰীতলক্খণং, তং অব্যাকতন্তি অত্থো. ননু চ ‘‘তদুভযৱিপৰীতলক্খণ’’ন্তি ৱুত্তে সুখদুক্খৱেদনানং ৱিপৰীতা উপেক্খাৱেদনা ৱিয ইট্ঠানিট্ঠৱিপাকানং ৱিপৰীতো অঞ্ঞো কোচি ৱিপাকো যস্স অত্থি, তং অব্যাকতন্তি আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি তথা অসম্ভৱতো. যথা হি আলোকন্ধকাৰানং ৱিপৰীতো অঞ্ঞো কোচি নত্থি, এৱমিট্ঠানিট্ঠৱিপাকানং ৱিপৰীতো ন কোচি ৱিপাকো অত্থীতি. অথ ৱা তং-সদ্দো ইধ ইট্ঠানিট্ঠৱিপাকনিৰপেক্খং কুসলাকুসলমত্তমেৱ পচ্চামসতীতি কুসলাকুসলানং সৱিপাকত্তা তদুভযৱিপৰীতলক্খণং, তং অৱিপাকলক্খণন্তি অত্থোতি অলমেত্থ অনুযোগেন. কুসলাকুসলভাৱেন ন ব্যাকতন্তি অব্যাকতং. কুসলাকুসলঞ্হি ৱত্ৱা অব্যাকতস্স ৱুত্তত্তা কুসলাকুসলভাৱেনেৱ অৱুত্তত্তাতি ৱিঞ্ঞাযতি, ন পকাৰন্তৰেন. তথা অৱচনঞ্চ তস্স তদুভযৱিপৰীতলক্খণত্তাযেৱ, ন পন অৱত্তব্বত্তামত্তেনাতি দট্ঠব্বং. অথ ৱা ৱি-সদ্দো ৱিৰোধিৱচনো. আ-সদ্দো অভিমুখভাৱপ্পকাসনো, তস্মা অত্তনো পচ্চযেহি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিৰোধাভিমুখতং কতং লক্খণৱিৰোধতো পহাযকপ্পহাতব্বভাৱতো ৱাতি ব্যাকতং, কুসলাকুসলং. ততো অঞ্ঞং অব্যাকতং. তঞ্হি লক্খণতো অঞ্ঞমঞ্ঞং কুসলাকুসলং ৱিয ন তস্স ৱিৰুদ্ধং. ন হি অৱিপাকতং অনিট্ঠৱিপাকতা ৱিয, ইট্ঠৱিপাকতায ইট্ঠৱিপাকতা ৱিয চ অনিট্ঠৱিপাকতায ইট্ঠানিট্ঠৱিপাকতাহি ৱিৰুজ্ঝতি, ন চাপি অব্যাকতং কুসলাকুসলেসু কিঞ্চি পজহতি, ন চ কেনচি পহাতব্বন্তি. ‘‘তদুভযৱিপৰীতলক্খণমব্যাকত’’ন্তি ৱিঞ্ঞাযমানে অহোসি কম্মং, নাহোসি কম্মৱিপাকো, নত্থি কম্মৱিপাকো, ন ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকোতি ইমিনা তিকেন সঙ্গহিতস্স গতিউপধিকালপ্পযোগৱিপত্তীহি অৱিপাকস্স দিট্ঠধম্মৱেদনীযাদিকম্মস্স ভাৱনাযপহাতব্বস্স অকুসলস্স চ অভিঞ্ঞাকুসলস্স চ ৱিপাকুপ্পাদনাভাৱতো ‘‘সিযা নু খো অব্যাকতভাৱো ৱা’’তি কদাচি কোচি চিন্তেয্যাতি তন্নিৱাৰণত্থমাহ ‘‘অৱিপাকাৰহং ৱা’’তি, ৱিপাকং দাতুং নাৰহতি তত্থ সামত্থিযাভাৱতোতি অৱিপাকাৰহং. ইদং ৱুত্তং হোতি – দিট্ঠধম্মৱেদনীযাদযো তাৱ পচ্চযৱেকল্লাদীহি কাৰণেহি অৱিপাকা, সচে পনেতে তব্বিদূৰা অস্সু, তদা ৱিপাকদানে সমত্থতায ৱিপাকাৰহাযেৱ, তং পন ন তথা, অথ খো যেন কেনচি আকাৰেন ৱিপাকদানে অসমত্থতাযেৱ ৱিপাকাৰহং ন হোতি, তং অব্যাকতং নামাতি.

ইদানি এৱং তিকৱসেন নিদ্দিট্ঠেসু কুসলাদীসু পঠমং তাৱ কুসলচিত্তং ৱিভজন্তো ‘‘তত্থ কুসলচিত্ত’’ন্তিআদিনা তস্স গণনপৰিচ্ছেদং দস্সেতি. একৱীসতিৱিধন্তি অট্ঠ কামাৱচৰানি, পঞ্চ ৰূপাৱচৰানি, চত্তাৰি অৰূপাৱচৰানি, চত্তাৰি লোকুত্তৰানীতি এৱং সঙ্খেপতো একৱীসতিৱিধং. ভূমিতো চতুব্বিধন্তি কামৰূপাৰূপলোকুত্তৰভূমিসঙ্খাতানং চতুন্নং ভূমীনং ৱসেন তত্থ পৱত্তমানং চিত্তম্পি চতুব্বিধং হোতি. তত্থ ভৱন্তি এত্থাতি ভূমি, ঠানং, অৱত্থা চ. অৱত্থাপি হি অৱত্থৱন্তানং পৱত্তিট্ঠানং ৱিয গয্হতি. এৱঞ্হি নেসং সুখগ্গহণং হোতি. অৱত্থাতি চেত্থ ধম্মানং কামতণ্হাদীহি পৰিচ্ছিন্নাপৰিচ্ছিন্নভাৱো. তত্থ পুৰিমা তিস্সো ভূমিযো উভযৱসেন ৱেদিতব্বা, ইতৰা অৱত্থাৱসেনেৱ. ন হি লোকুত্তৰধম্মানং কামভৱাদিতো অঞ্ঞং ঠানমুপলব্ভতীতি.

অঞ্ঞত্থ পৱত্তমানস্সাপি ৱক্খমাননযেন কামভূমিপৰিযাপন্নত্তা ভূমিতো একৱিধন্তি. সৱত্থুকাৱত্থুকভেদতোতি চক্খাদীনি পঞ্চ, হদযঞ্চাতি ছ ৱত্থূনি. কুসলস্স পন চক্খাদিনিস্সিতত্তাভাৱতো হদযৱত্থু ইধ ৱত্থূতি অধিপ্পেতং. তেন সহিতং একন্তেন তন্নিস্সিতপ্পৱত্তিতোতি সৱত্থুকং, কামৰূপধাতুযং পৱত্তমানৱিঞ্ঞাণং. তত্থ হি অৰূপস্স ৰূপপটিবন্ধপ্পৱত্তি, অৰূপধাতুযং পন ৰূপাভাৱতো ৱত্থুৱিৰহিতমেৱ পৱত্ততীতি তত্থ পৱত্তমানং অৱত্থুকং. হীন…পে… তিৱিধন্তি এত্থ পচ্চযতো, ফলতো চ মজ্ঝিমপণীতেহি নিহীনং, তেসং ৱা গুণেহি পৰিহীনন্তি হীনং, অত্তনো পচ্চযেহি পধানভাৱং নীতন্তি পণীতং, উভিন্নং ৱেমজ্ঝে ভৱং মজ্ঝিমং. তত্থ হীনেন ছন্দেন চিত্তেন ৱীৰিযেন ৱীমংসায ৱা পৱত্তিতং হীনং, মজ্ঝিমেহি ছন্দাদীহি পৱত্তিতং মজ্ঝিমং, পণীতেহি পণীতং. ছন্দাদীনং পন হীনাদিভাৱো অধিমুত্তিৱসেন দট্ঠব্বো. হীনাধিমুত্তিৱসেন হি নেসং হীনতা, পণীতাধিমুত্তিৱসেন পণীততা, তদুভযৱেমজ্ঝৱসেন মজ্ঝিমতা. যসকামতায ৱা কতং কুসলং হীনং, পুঞ্ঞফলকামতায মজ্ঝিমং, ‘‘পুঞ্ঞং নামেতং সাধূহি কত্তব্বমেৱা’’তি এৱং অৰিযভাৱং নিস্সায কতং পণীতং. ‘‘অহমস্মি দানপতি, ইমে পনঞ্ঞে দানদাসাদযো’’তিআদিনা অত্তুক্কংসনপৰৱম্ভনাহি উপক্কিলিট্ঠং পৱত্তিতং ৱা হীনং, তথা অনুপক্কিলিট্ঠং মজ্ঝিমং, মগ্গফলপদট্ঠানং পণীতং. ভৱভোগসম্পত্তিনিমিত্তং ৱা কতং হীনং, সাৱকপচ্চেকবোধিপাৰমিতাৱসেন অত্তনো ৱিমোক্খত্থায কতং মজ্ঝিমং, সম্মাসম্বোধিপাৰমিতাৱসেন সব্বেসং ৱিমোক্খত্থায কতং পণীতন্তি.

সোমনস্সু…পে… ভেদতোতি ভেদ-সদ্দো পচ্চেকং সম্বন্ধিতব্বো ‘‘সোমনস্সুপেক্খাভেদতো ঞাণভেদতো পযোগভেদতো’’তি. তত্থ পযোগভেদতোতি সঙ্খাৰভেদতোতি অত্থো. ননু চ সোমনস্সুপেক্খাভেদো তাৱ যুত্তো তেসং ভিন্নসভাৱত্তা. ঞাণপ্পযোগভেদো পন কথন্তি? ৱুচ্চতে – ঞাণপ্পযোগকতো ভেদো ঞাণপ্পযোগভেদো তেসং ভাৱাভাৱমুপাদায পৱত্তত্তা. ইদানি তমেৱ সোমনস্সুপেক্খাদিভেদং ৱিভাগেন দস্সেতুং ‘‘সেয্যথিদ’’ন্তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘সোমনস্সসহগত’’ন্তিআদিনা ৱিস্সজ্জেতি. তত্থ সেয্যথিদন্তি তং কতমং, তং কথন্তি ৱা অত্থো.

সোভনং মনো, সোভনং ৱা মনো এতস্সাতি সুমনো, তস্স ভাৱো সোমনস্সং, মানসিকসুখৱেদনাযেতং অধিৱচনং, সোমনস্সেন উপ্পাদতো যাৱ নিৰোধা সহগতং পৱত্তং সংসট্ঠং সম্পযুত্তন্তি অত্থো. অথ ৱা সোমনস্সেন সহ একুপ্পাদাদিভাৱং গতন্তি সোমনস্সসহগতং. জানাতি যথাসভাৱং পটিৱিজ্ঝতীতি ঞাণং, তেন সমং একুপ্পাদাদীহি পকাৰেহি যুত্তন্তি ঞাণসম্পযুত্তং. নাস্স সঙ্খাৰো অত্থীতি অসঙ্খাৰং, অসঙ্খাৰমেৱ অসঙ্খাৰিকং. সহ সঙ্খাৰেন পৱত্তমানং সসঙ্খাৰং, তদেৱ সসঙ্খাৰিকং. সঙ্খাৰোতি চেত্থ অত্তনো, পৰস্স ৱা পুব্বপ্পযোগো ‘‘সঙ্খৰোতি তিক্খভাৱসঙ্খাতেন মণ্ডনৱিসেসেন সজ্জেতি, সঙ্খৰীযতি ৱা সজ্জীযতি চিত্তং এতেনা’’তি কত্ৱা. তত্থ দানাদিপুঞ্ঞকৰণকালে মচ্ছেৰমলথিনমিদ্ধাদীহি উপক্কিলেসেহি সংসীদমানে চিত্তে উপক্কিলেসৱূপসমৱসেন, চিত্তস্স চ উস্সাহজননৱসেন তীসু দ্ৱাৰেসু পৱত্তো সম্মাৱাযামো অত্তনো পযোগো নাম. কুসলকৰণে নিৰুস্সাহস্স পন ‘‘অম্ভো, সপ্পুৰিস, কুসলকৰণং নাম পণ্ডিতেহি আসেৱিতমগ্গো, তত্থ তযাপি পটিপজ্জিতুং ৱট্টতি, তস্মা দানং দেহি, সীলং ৰক্খ, তঞ্হি তে অত্থায হিতায সুখায ভৱিস্সতী’’তিআদিনা কুসলকৰণত্থায উস্সাহজননৱসেন পৰেসং কাযৱচীদ্ৱাৰেসু পৱত্তা আণত্তি পৰপ্পযোগো নাম. তেসু পন পুৰিমো পুব্বভাগপ্পৱত্তচিত্তসন্তানে, পচ্ছিমো পৰেসং চিত্তসন্তানেযেৱ সম্ভৱতীতি তন্নিব্বত্তিতো চিত্তস্স তিক্খভাৱসঙ্খাতো ৱিসেসো ইধ উপচাৰতো সঙ্খাৰোতি ৱেদিতব্বো. তেনাহু আচৰিযা –

‘‘পুব্বপ্পযোগসম্ভূতো, ৱিসেসো চিত্তসম্ভৱী;

সঙ্খাৰো ইতি সঙ্খাৰ-সভাৱঞ্ঞূহি কিত্তিতো’’তি.

অথ ৱা ‘‘সসঙ্খাৰিকমসঙ্খাৰিক’’ন্তি চ এতং কেৱলং সঙ্খাৰস্স ভাৱাভাৱমত্তাপেক্খায ৱুত্তং, ন তস্স সহপ্পৱত্তিসব্ভাৱাভাৱতোতি ভিন্নসন্তানপ্পৱত্তিনোপি সঙ্খাৰস্স ইদমত্থিতায তংৱসেন নিব্বত্তং চিত্তং সঙ্খাৰো অস্স অত্থীতি সসঙ্খাৰিকং সহ-সদ্দস্স ৱিজ্জমানত্থপৰিদীপনতো ‘‘সলোমকো সপক্খকো’’তিআদীসু ৱিয. তব্বিপৰীতং পন তদভাৱতো যথাৱুত্তৱসেনেৱ অসঙ্খাৰিকং. অথ ৱা সঙ্খৰণং, সঙ্খৰীযতি ৱা এতেন আগন্তুকসম্ভূতেন চিত্তসংসীদনসভাৱাপনযনৱসেনেৱ সজ্জীযতি, সঙ্খৰোতি ৱা তং যথাৱুত্তৱসেনেৱাতি সঙ্খাৰোতি উজুকমেৱ পুব্বপ্পযোগজনিতো তিক্খভাৱো ৱুচ্চতি, তদভাৱতো অসঙ্খাৰিকং, সভাৱতিক্খন্তি অত্থো. তংসহগতায সসঙ্খাৰিকং, অথ ৱা মচ্ছেৰমলাদীহি সঙ্খৰীযতীতি সঙ্খাৰো, চিত্তস্স সংসীদনসভাৱো, সো যস্স নত্থীতি অসঙ্খাৰিকং, ইতৰং সসঙ্খাৰিকং. পণীতউতুভোজনাদিকো ৱা বলৱপচ্চযো সঙ্খাৰো ‘‘সঙ্খৰোতি চিত্তং তিক্খভাৱেন, সঙ্খৰীযতি ৱা তং এতেনা’’তি কত্ৱা. অ-কাৰস্স ৱুড্ঢত্থৱুত্তিতায ৱুড্ঢিপ্পত্তো সঙ্খাৰো অস্সাতি অসঙ্খাৰিকং, বলৱপচ্চযৱন্তন্তি অত্থো. ৱুড্ঢিপৰিদীপকেন পন অ-কাৰেন অৱিসেসিতত্তা সসঙ্খাৰিকং সপ্পচ্চযং দুব্বলপচ্চযন্তি অধিপ্পাযো. ঞাণেন ৱিপ্পযুত্তং ৱিৰহিতন্তি ঞাণৱিপ্পযুত্তং.

উপেক্খতীতি উপেক্খা, ৱেদিযমানাপি আৰম্মণং অজ্ঝুপেক্খতি, মজ্ঝত্তাকাৰসণ্ঠিতিযাতি অত্থো. অথ ৱা ইট্ঠে, অনিট্ঠে চ আৰম্মণে পক্খপাতাভাৱেন উপপত্তিতো যুত্তিতো ইক্খতি অনুভৱতীতি উপেক্খা. অথ ৱা উপেতা সুখদুক্খানং অৱিৰুদ্ধা ইক্খা অনুভৱনন্তি উপেক্খা. অৱিৰুদ্ধত্তাযেৱ হেসা তেসং অনন্তৰম্পি পৱত্ততি. সুখদুক্খৱেদনা পন ৱিসুং ৱিসুং ৱিৰুদ্ধসভাৱত্তা নাঞ্ঞমঞ্ঞং অনন্তৰং পৱত্তন্তি. তেনেৱ হি পট্ঠানে সোমনস্সস্স অনন্তৰং দোমনস্সস্স, দোমনস্সস্স অনন্তৰং সোমনস্সস্স চ উপ্পত্তি পটিসিদ্ধা. অযঞ্চ অত্থো লোভসহগতচিত্তসম্পযুত্তৱেদনাযপি লব্ভতি, পুৰিমা পন দ্ৱে ন তথা. ন হি লোভসহগতাদীনং মজ্ঝত্তাকাৰেন অজ্ঝুপেক্খনং, উপপত্তিতো ইক্খনং ৱা অত্থীতি. উপেক্খাসহগতন্তি সব্বং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ.

ননু চ অঞ্ঞেপি ফস্সাদযো সম্পযুত্তধম্মা অত্থীতি সোমনস্সাদীনং ৱসেনেৱ পন অট্ঠৱিধতা কস্মা গহিতাতি? ভেদকৰভাৱতো. ফস্সাদীনঞ্হি সব্বচিত্তসাধাৰণত্তা, সদ্ধাদীনঞ্চ সব্বকুসলসাধাৰণত্তা ন তেহি চিত্তস্স ৱিভাগো, সোমনস্সাদযো পন কত্থচি চিত্তে হোন্তি, কত্থচি ন হোন্তীতি পাকটোৱ তেহি চিত্তস্স ৱিভাগোতি. কস্মা পনেতে কত্থচি চিত্তে হোন্তি, কত্থচি ন হোন্তীতি? কাৰণস্স সন্নিহিতাসন্নিহিতভাৱতো. কিং পন নেসং কাৰণন্তি? ৱুচ্চতে – তত্থ সোমনস্সসহগতভাৱো তাৱ আৰম্মণৱসেন হোতি. ইট্ঠাৰম্মণস্মিঞ্হি সোমনস্সসহগতচিত্তমুপ্পজ্জতি. ননু চ ইট্ঠাৰম্মণং লোভস্স ৱত্থু ৰজ্জনীযত্তাতি কথং তত্থ কুসলং উপ্পজ্জতীতি? নযিদমেকন্তিকং ইট্ঠেপি আৰম্মণে নিযমিতাদিৱসেন কুসলস্স উপ্পজ্জনতো. যস্স হি ‘‘কুসলমেৱ মযা কত্তব্ব’’ন্তি কুসলকৰণেযেৱ চিত্তং নিযমিতং হোতি, অকুসলপ্পৱত্তিতোৱ নিৱত্তেত্ৱা কুসলকৰণেযেৱ পৰিণামিতং, অভিণ্হকৰণেন চ কুসলং সমুদাচিণ্ণং, পটিৰূপদেসৱাসসদ্ধম্মস্সৱনসপ্পুৰিসূপনিস্সযপুব্বেকতপুঞ্ঞতাসঙ্খাতচতুচক্কূপনিস্সযৱসেন, যোনিসো চ আভোগো পৱত্ততি, তস্স ইট্ঠেপি আৰম্মণে অলোভসম্পযুত্তমেৱ চিত্তমুপ্পজ্জতি, ন লোভসম্পযুত্তং. হোতি চেত্থ –

‘‘নিযামপৰিণামেহি, সমুদাচিণ্ণতায চ;

ঞাণপুব্বঙ্গমাভোগা, ইট্ঠেপি কুসলং সিযা’’তি.

অপিচ সদ্ধাবহুলতাদীহি চ কাৰণেহি চিত্তস্স সোমনস্সসহগততা ৱেদিতব্বা. অস্সদ্ধানং, হি মিচ্ছাদিট্ঠিকানঞ্চ একন্তমিট্ঠাৰম্মণভূতং তথাগতৰূপম্পি দিস্ৱা সোমনস্সং ন উপ্পজ্জতি. যে চ কুসলপ্পৱত্তিযং আনিসংসং ন পস্সন্তি, তেসং পৰেহি উস্সাহিতানং কুসলং কৰোন্তানম্পি সোমনস্সং ন উপ্পজ্জতি, তস্মা সদ্ধাবহুলতা ৱিসুদ্ধিদিট্ঠিতা আনিসংসদস্সাৱিতাতি ইমেহিপি কাৰণেহি চিত্তস্স সোমনস্সসহগততা হোতি.

অপিচ যে তে একাদস ধম্মা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তি. সেয্যথিদং – বুদ্ধানুস্সতি ধম্মানুস্সতি সংঘানুস্সতি সীলানুস্সতি চাগানুস্সতি দেৱতানুস্সতি উপসমানুস্সতি লূখপুগ্গলপৰিৱজ্জনং সিনিদ্ধপুগ্গলসেৱনা পসাদনীযসুত্তন্তপচ্চৱেক্খণা তদধিমুত্ততাতি ইমেহিপি কাৰণেহি চিত্তস্স সোমনস্সসহগতভাৱো ৱেদিতব্বো. বুদ্ধাদিগুণে অনুস্সৰন্তস্স হি যাৱ উপচাৰুপ্পাদা সকলসৰীৰং ফৰমানা পীতি উপ্পজ্জতি. তথা দীঘৰত্তং অক্খণ্ডতাদিৱসেন অত্তনা ৰক্খিতং চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং পচ্চৱেক্খন্তস্স, গিহিনো দসসীলং পঞ্চসীলং পচ্চৱেক্খন্তস্স, দুব্ভিক্খভযাদীসু পণীতং ভোজনং সব্ৰহ্মচাৰীনং দত্ৱা ‘‘এৱংনাম দানং অদাসি’’ন্তি অত্তনোচাগং পচ্চৱেক্খন্তস্স, গিহিনোপি তথাৰূপে কালে সীলৱন্তানং দিন্নদানং পচ্চৱেক্খন্তস্স, যেহি গুণেহি সমন্নাগতা দেৱা দেৱত্তং গতা, তথাৰূপানং গুণানং অত্তনি অত্থিতং পচ্চৱেক্খন্তস্স, সমথৱিপস্সনাহি ৱিক্খম্ভিতকিলেসে সট্ঠিপি সত্ততিপি ৱস্সানি অসমুদাচৰন্তে দিস্ৱা ‘‘অহো ময্হং কিলেসা ন সমুদাচৰন্তী’’তি চিন্তেন্তস্স, চেতিযদস্সনথেৰদস্সনেসু অসক্কচ্চকিৰিযায সংসুচিতলূখভাৱেন বুদ্ধাদীসু পসাদসিনেহাভাৱেন গদ্ৰভপিট্ঠে ৰজসদিসে লূখপুগ্গলে পৰিৱজ্জন্তস্স, বুদ্ধাদীসু পসাদবহুলে মুদুচিত্তে সিনিদ্ধপুগ্গলে পটিসেৱন্তস্স, ৰতনত্তযগুণপৰিদীপকে পসাদনীযসুত্তন্তে পচ্চৱেক্খন্তস্স, ঠাননিসজ্জাদীসুপি পীতিউপ্পাদনত্থং তন্নিন্নতাদিৱসেন পৱত্তেন্তস্স যেভুয্যেন পীতি উপ্পজ্জতি. পীতিযা চ সোমনস্সেন সহ অৱিনাভাৱতো তদুপ্পত্তিযা তস্সাপি উপ্পত্তি নিযতাতি এৱং পীতিকাৰণানিপি সোমনস্সকাৰণানীতি দট্ঠব্বানি. কিঞ্চ – অগম্ভীৰপকতিতা, সোমনস্সপটিসন্ধিকতাতি ইমেহি দ্ৱীহি কাৰণেহি সোমনস্সসহগততা হোতি. যো হি অগম্ভীৰপকতিকো হোতি, অপ্পমত্তকেপি হিতোপকৰণে তুস্সতি, যো চ সোমনস্সপটিসন্ধিকো অপ্পসন্নেসু আৰম্মণেসুপি অপ্পটিক্কূলদস্সাৱী, তস্স যেভুয্যেন সোমনস্সসহগতচিত্তং উপ্পজ্জতি. যথাৱুত্তানং পন সোমনস্সকাৰণানমভাৱেন মজ্ঝত্তাৰম্মণতায চ উপেক্খাসহগততা ৱেদিতব্বা.

ঞাণসম্পযুত্তস্স পন কম্মতো উপপত্তিতো ইন্দ্ৰিযপৰিপাকতো কিলেসদূৰীভাৱতোতি ইমেহি কাৰণেহি হোতি. যো হি পৰেসং হিতজ্ঝাসযেন ধম্মং দেসেতি হীনুক্কট্ঠাদীনি চ নড়কাৰমুদ্দাগণনাদীনি সিপ্পাযতনানি, ৱড্ঢকীকসিৱাণিজ্জাদীনি চ কম্মাযতনানি, ৱিসহৰণাদীনি চ ৱিজ্জাযতনানীতি এৱং নিৰৱজ্জসিপ্পাযতনাদীনি সিক্খাপেতি, সযং ৱা সিক্খতি, ধম্মকথিকস্স সক্কাৰং কত্ৱা ধম্মং কথাপেতি, ‘‘আযতিং পঞ্ঞৱা ভৱিস্সামী’’তি পত্থনং পট্ঠপেত্ৱা নানপ্পকাৰং পুঞ্ঞকম্মং কৰোতি, তস্সেৱং নানপ্পকাৰং পঞ্ঞাসংৱত্তনিককম্মং সম্পাদেন্তস্স তং কম্মং উপনিস্সায উপ্পজ্জমানং কুসলং ঞাণসম্পযুত্তং উপ্পজ্জতি. তথা অব্যাপজ্জে লোকে উপ্পন্নস্স উপ্পজ্জমানং কুসলং ঞাণসম্পযুত্তং হোতি. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘তস্স তত্থ সুখিনো ধম্মপদানি পিলৱন্তি, দন্ধো, ভিক্খৱে, সতুপ্পাদো, অথ সো সত্তো খিপ্পমেৱ ৱিসেসভাগী হোতী’’তি (অ. নি. ৪.১৯১).

তথা পঞ্ঞাদসকং সম্পত্তস্স ইন্দ্ৰিযপৰিপাকং নিস্সায উপ্পজ্জমানং কুসলং ঞাণসম্পযুত্তং হোতি. যেন পন সমথৱিপস্সনাভাৱনাহি কিলেসা ৱিক্খম্ভিতা, তস্স কিলেসদূৰীভাৱং নিস্সায উপ্পজ্জমানং চিত্তং ঞাণসম্পযুত্তং উপ্পজ্জতি. যথাহ –

‘‘যোগা ৱে জাযতে ভূৰি, অযোগা ভূৰিসঙ্খযো’’তি. (ধ. প. ২৮২).

অপিচ যে তে ধম্মা ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তি. সেয্যথিদং – পৰিপুচ্ছকতা ৱত্থুৱিসদকিৰিযা ইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনা দুপ্পঞ্ঞপুগ্গলপৰিৱজ্জনা পঞ্ঞৱন্তপুগ্গলসেৱনা গম্ভীৰঞাণচৰিযপচ্চৱেক্খণা তদধিমুত্ততাতি ইমেহি কাৰণেহি ঞাণসম্পযুত্তভাৱো হোতি. তথা হি যো পঞ্ঞৱন্তে উপসঙ্কম্ম খন্ধধাতুআযতনইন্দ্ৰিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গঝানঙ্গসমথৱিপস্সনাদীনং পৰিপুচ্ছাবহুলো হোতি, তস্স তংৱসেন উপ্পন্নং সুতমযঞাণং আদিং কত্ৱা উপ্পজ্জমানং চিত্তং ঞাণসহগতং হোতি. যেন পন নখকেসচীৱৰসেনাসনাদীনি অজ্ঝত্তিকবাহিৰৱত্থূনি পুব্বে অৱিসদানি ছেদনমলহৰণাদিনা ৱিসদানি কতানি, তস্সেৱং ৱিসদৱত্থুকস্স উপ্পন্নেসু চিত্তচেতসিকেসু ৱিসদং ঞাণং হোতি পৰিসুদ্ধানি দীপকপল্লকাদীনি নিস্সায উপ্পন্নদীপসিখায ওভাসো ৱিয. যস্স চ সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীসু অঞ্ঞতৰং বলৱং হোতি, ইতৰানি মন্দানি, ততো তানি সকসককিচ্চং কাতুং ন সক্কোন্তি, তস্মা সো তস্স বোজ্ঝঙ্গৱিভঙ্গে আগতনযেন তেন তেন আকাৰেন সমত্তং পটিপাদেতি, তস্সেৱং ইন্দ্ৰিযানং সমত্তং পটিপাদেন্তস্স ৱিপস্সনাঞাণাদীনং ৱসেন চিত্তং ঞাণসহগতং হোতি. যো পন দুপ্পঞ্ঞপুগ্গলে পৰিৱজ্জেতি, পঞ্ঞৱন্তপুগ্গলে ৱা পযিৰুপাসতি, খন্ধাদীসু ওগাড়্হং ভগৱতো গম্ভীৰঞাণচৰিযং ৱা পচ্চৱেক্খতি, ঠাননিসজ্জাদীসু তদধিমুত্তচিত্তো ৱা ৱিহৰতি, ইমেসম্পি উপ্পজ্জমানং কুসলং ঞাণসম্পযুত্তং হোতি. অপিচ বুদ্ধাদিগুণানুস্সৰণেনপি চিত্তং ঞাণসহগতং হোতি. যথাহ –

‘‘যস্মিং, মহানাম, সমযে অৰিযসাৱকো তথাগতং অনুস্সৰতি, নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোস…পে… ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি তথাগতং আৰব্ভ. উজুগতচিত্তো খো পন, মহানাম, অৰিযসাৱকো লভতি অত্থৱেদং, লভতি ধম্মৱেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং, পমুদিতস্স পীতি জাযতি, পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদেতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি, সমাহিতো যথাভূতং পজানাতী’’তিআদি (অ. নি. ৬.১০; ১১.১১).

এৱং বুদ্ধানুস্সতিআদযোপি ৰাগাদিমলৱিসোধনেন ঞাণুপ্পত্তিহেতুকাযেৱাতি দট্ঠব্বং. কিঞ্চ – তিহেতুকপটিসন্ধিকতা ঞাণুপ্পত্তিকাৰণং. পটিসন্ধিপঞ্ঞা হি আদিতো পট্ঠায ভৱঙ্গসন্ততিৱসেন বহুলং পৱত্তমানা সন্তানপৰিভাৱনেন ঞাণুপ্পত্তিযা সৱিসেসউপনিস্সযো হোতি. অসঙ্খাৰিকত্তং পন সপ্পাযউতুভোজনআৱাসাদিপচ্চযেহি হোতীতি. হোন্তি চেত্থ –

‘‘ইট্ঠাৰম্মণতা সদ্ধাবাহুল্যং দিট্ঠিসুদ্ধি চ;

ফলদস্সাৱিতা চেৱ, পীতিবোজ্ঝঙ্গহেতুযো.

‘‘একাদস তথা ধম্মা, অগম্ভীৰসভাৱতা;

সোমনস্সযুত্তা সন্ধি, ইচ্চেতে সুখহেতুযো.

‘‘অভাৱো সুখহেতূনং, মজ্ঝত্তাৰম্মণন্তি চ;

উপেক্খুপ্পত্তিহেতু চ, এৱং ঞেয্যা ৱিভাৱিনা.

‘‘কম্মূপপত্তিতো চেৱ, তথা ইন্দ্ৰিযপাকতো;

কিলেসূপসমা ধম্ম-ৱিচযস্স চ হেতুহি.

‘‘সত্তধম্মেহি বুদ্ধাদি-গুণানুস্সৰণেন চ;

সপ্পঞ্ঞসন্ধিতো চেৱ, চিত্তং ঞাণযুতং সিযা.

‘‘উতুভোজনআৱাস-সপ্পাযাদীহি হেতুহি;

অসঙ্খাৰিকভাৱোপি, ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিভাৱিনা’’তি.

এৱং ৱেদনাঞাণপ্পযোগভেদতো অট্ঠৱিধং কামাৱচৰচিত্তং নিদ্দিসিত্ৱা ইদানি তং নিগমেন্তো আহ ‘‘ইদং…পে… নামা’’তি.

১২. যেন পনত্থেন ইদং ‘‘কামাৱচৰ’’ন্তি ৱুচ্চতি, তং দানি দস্সেতুং ‘‘উদ্দানতো’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ উদ্দানতোতি উদ্দেসতো, সঙ্খেপতোতি অত্থো. কিঞ্চাপি অৱসিট্ঠকিলেসাদযো ৱিয কিলেসকামোপি অস্সাদেতব্বতায ৱত্থুকামে সঙ্গহিতো ঞাণং ৱিয ঞেয্যেতি সঙ্খেপতো একোযেৱ কামো সিযা, তথাপি কিলেসকামো ৱত্থুকামভাৱং গচ্ছন্তো কামনীযট্ঠেন গচ্ছতি, ন কামনৱসেন. কামনৱসেন চ পন কিলেসকামোৱ হোতি, ন পন ৱত্থুকামোতি আহ ‘‘ক্লেসৱত্থুৱসা’’তিআদি. কো পনেত্থ ৱত্থুকামো, কো কিলেসকামোতি চোদনং মনসি নিধায ‘‘ছন্দো কামো, ৰাগো কামো, ছন্দৰাগো কামো, সঙ্কপ্পো কামো, ৰাগো কামো, সঙ্কপ্পৰাগো কামো’’তি (মহানি. ১) এৱং নিদ্দেসপাড়িযং আগতা নিদ্দিট্ঠা কামতণ্হাৱ ইধ কিলেসকামো. ৱত্থুকামোতি চ ‘‘মনাপিকা ৰূপা…পে… মনাপিকা ফোট্ঠব্বা…পে… সব্বেপি কামাৱচৰা ধম্মা…পে… সব্বেপি ৰূপাৱচৰা…পে… সব্বেপি অৰূপাৱচৰা…পে… কামা’’তি (মহানি. ১) তত্থেৱ নিদ্দিট্ঠা সৱিঞ্ঞাণাৱিঞ্ঞাণপ্পভেদা তেভূমকধম্মাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘কিলেসো…পে… ৱট্টক’’ন্তি. ‘‘ছন্দৰাগোৱা’’তি অৱধাৰণেন কিলেসভাৱেন নিৰুড়্হেসু লোভদোসমোহাদীসু দসসু দোসমোহাদযো নৱ কিলেসে পটিক্খিপতি. কামৰূপাৰূপতণ্হায ৱত্থু পতিট্ঠানং, কাৰণভূতন্তি ৱা ৱত্থু.

১৩. কথং পন কিলেসকামো নাম, কথঞ্চ ৱত্থুকামোতি আহ ‘‘কিলেসকামো’’তিআদি. কামেতীতি ৱত্থুকামং পত্থেতি. কামীযতীতি কিলেসকামেন পত্থীযতি. ইতি-সদ্দো ‘‘তস্মা’’তি ইমস্স অত্থে. চ-সদ্দো এৱ-কাৰত্থে, তেন যস্মা কিলেসকামো কামেতীতি কামো, ৱত্থুকামো চ কামীযতীতি, তস্মা এৱ কিলেসকামো, ৱত্থুকামো চাতি দুৱিধোপি এস কামো কাৰকদ্ৱযে কত্তৰি, কম্মনি চ সিজ্ঝতি, কত্তুভাৱং, কম্মভাৱঞ্চ পচ্চনুভোতীতি অত্থো. অথ ৱা দুৱিধোতি দ্ৱিন্নং কামানং ৱাচকতো দুৱিধো. ‘‘কামো’’তি অযং সদ্দো কাৰকদ্ৱযে সিজ্ঝতি যথাৱুত্তকাৰকযুগড়ে নিপ্ফজ্জতি, কত্তৰি, কম্মনি চ ‘‘কামো’’তি পদসম্ভৱো হোতীতি অত্থো. ৱো-কাৰো পন নিপাতমত্তং ‘‘এৱং ৱো কালামা’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) ৱিয. অথ ৱা ৱোকাৰকদ্ৱযেতি খন্ধদ্ৱযেতি অত্থো. কিলেসকামো হি সঙ্খাৰসভাৱত্তা সঙ্খাৰক্খন্ধে, ৱত্থুকামো চ ৱক্খমাননযেন পঞ্চকামগুণভূতো ৰূপসভাৱত্তা ৰূপক্খন্ধেতি এৱং দুৱিধোপেস কামো খন্ধদ্ৱযে সিজ্ঝতি নিপ্ফজ্জতি, অন্তোভাৱং গচ্ছতীতি.

১৪. সম্পজ্জনানি সম্পত্তিযো, তাসং ৱসেন ৱিসযৱিসযীভাৱেন অঞ্ঞমঞ্ঞং সমোসৰণৱসেন, সম্পাপুণনৱসেনাতি অত্থো. ইমিনা পন ইদং দীপেতি – যত্থ দুৱিধোপি কামো ৱিসযৱিসযীভাৱেন সহিতো পৱত্ততি, সোযেৱ একাদসৱিধো পদেসো কামাৱচৰসঞ্ঞিতো. যত্থ পন ৰূপাৰূপধাতুযং কেৱলং ৱত্থুকামোৱ পৱত্ততি, ন সো পদেসো কামাৱচৰো নামাতি. ননু চ দুৱিধোপি সহিতো ৰূপাৰূপধাতূসু পৱত্ততি, ৰূপাৰূপাৱচৰধম্মানং ৱত্থুকামত্তা, তদাৰম্মণভূতানঞ্চ ৰূপাৰূপতণ্হানং তংযোগেন কিলেসকামভাৱসিদ্ধিতোতি? নযিদমেৱং ওৰম্ভাগিযভূতস্স বহলকিলেসস্সেৱ কামৰাগস্স ইধ কিলেসকামভাৱেন অধিপ্পেতত্তা. ‘‘উদ্দানতো দুৱে কামা’’তি সব্বে কামে উদ্দিসিত্ৱাপি হি ‘‘পদেসো চতুপাযান’’ন্তিআদিনা ৱিসযনিযমনেন ‘‘দুৱিধোপি অয’’ন্তি এত্থ কামেকদেসভূতো নীৱৰণাৱত্থায কথিতো কামৰাগো কিলেসকামভাৱেন, তব্বত্থুকাযেৱ ধম্মা ৱত্থুকামভাৱেন গহিতা, ন ৰূপাৰূপতণ্হা, তব্বত্থুকধম্মা চাতি ঞাপীযতি. এৱঞ্চ কত্ৱা উপৰি ৱক্খমানা সসত্থাৱচৰূপমা উপপন্না হোতি, যথাৱুত্তানমেৱ কামানং ইধ অধিপ্পেতত্তা ৰূপাৰূপধাতূসু ৱিমানকপ্পৰুক্খৱত্থালঙ্কাৰপৰিত্তকুসলাদিভেদেসু কামাৱচৰধম্মেসু পৱত্তো ছন্দৰাগো কিলেসকামো নাম ন হোতি, ন চ তব্বত্থুভূতং ৱিমানকপ্পৰুক্খাদিপৰিত্তধম্মজাতং ৱত্থুকামো নামাতি সিদ্ধং. তেনেৱাহ ‘‘কামো ৱা কামসঞ্ঞা ৱা ব্ৰহ্মলোকে ন ৱিজ্জতী’’তি. কামাৱচৰসত্তসন্তানগততণ্হায ৱিসযভাৱে সতি পন তংযোগেন ৰূপাৰূপধাতূসুপি পৱত্তমানো পৰিত্তধম্মো ৱত্থুকামোযেৱাতি ৱেদিতব্বং. অথ ৱা নিদ্দেসে আগতনযেন নিৰৱসেসো কিলেসকামো কামতণ্হাভৱতণ্হাৱিভৱতণ্হানিৰোধতণ্হাপভেদো ইধ পৱত্ততি. ৱত্থুকামেসুপি অপ্পকং ৰূপাৰূপৱিপাকমত্তং ঠপেত্ৱা সব্বোযেৱ ইধ পৱত্ততীতি অনৱসেসপ্পৱত্তিং সন্ধায ‘‘কামোযং দুৱিধোপি চা’’তি ৱুত্তং. কিঞ্চাপি এৱং ৱুত্তং, তেসু পন বহলকিলেসকামভূতো বহলকামৰাগো চ তব্বত্থুকা পঞ্চ কামগুণা চ ইধ গহিতাতি দস্সনত্থং ‘‘সম্পত্তীনং ৱসেনা’’তি ৱুত্তং. সম্পজ্জনৱসেন, সমিজ্ঝনৱসেনাতি অত্থো. অৱচৰতীতি পৱত্ততি. ইতি-সদ্দো হেতুম্হি, যস্মা দুৱিধোপি অযং কামো অৱচৰতি, তস্মা কামো এত্থ অৱচৰতীতি কামাৱচৰসঞ্ঞিতোতি অত্থো.

১৫. সগ্গমোক্খহেতুভূতা পুঞ্ঞসম্মতা অযা যেভুয্যেন অপেতাতি অপাযা. নিৰযাদিৱসেন চত্তাৰো অপাযা চতুপাযা. ছন্নন্তি চাতুমহাৰাজিকতাৱতিংসযামাতুসিতানিম্মানৰতিপৰনিম্মিতৱসৱত্তিসঙ্খাতানং ছন্নং দেৱলোকানং. মেৰুপাদৱাসিনো পন অসুৰা তাৱতিংসেসুযেৱ সঙ্গয্হন্তীতি ন তেহি সদ্ধিং সত্তন্নন্তি ৱুত্তং. মনসো উস্সন্নতায মনুস্সা, সতিসূৰভাৱব্ৰহ্মচৰিযযোগ্যতাদিগুণৱসেন উপচিতমানসতায উক্কট্ঠগুণচিত্ততাযাতি অত্থো, তে পন নিপ্পৰিযাযতো জম্বুদীপৱাসিনো ৱেদিতব্বা. যথাহ –

‘‘তীহি, ভিক্খৱে, ঠানেহি জম্বুদীপকা মনুস্সা উত্তৰকুৰুকে চ মনুস্সে অধিগ্গণ্হন্তি দেৱে চ তাৱতিংসে. কতমেহি তীহি? সূৰা সতিমন্তো ইধ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো’’তি (অ. নি. ৯.২১).

তেহি পন সমানৰূপাদিতায সদ্ধিং পৰিত্তদীপৱাসীহি ইতৰমহাদীপৱাসিনোপি ‘‘মনুস্সা’’ইচ্চেৱ পঞ্ঞাযিংসু. লোকিযা পন মনুনো অপচ্চভাৱেনেৱ ‘‘মনুস্সা’’তি ৱদন্তি. একাদসৱিধোতি চতুৰাপাযেসু তিৰচ্ছানপেত্তিৱিসযানং ৱিসুং পৰিচ্ছিন্নস্স ওকাসস্স অভাৱেপি যত্থ তে অৰঞ্ঞসমুদ্দপব্বতপাদাদিকে নিবদ্ধৱাসং ৱসন্তি, তাদিসস্স ঠানস্স গহিতত্তা একাদসৱিধো.

১৬. ননু চেত্থ অঞ্ঞেসম্পি ধম্মানং পৱত্তিসম্ভৱতো কামস্সেৱ অৱচৰণৱসেন কথং নামলাভোতি আহ ‘‘অস্সাভিলক্খিতত্তা’’তিআদি. তত্থ অস্সাতি ইমস্স দুৱিধস্স কামস্স. অভিলক্খিতত্তাতি একাদসৱিধে পদেসে পাকটত্তা. অথ ৱা অস্সাতি কৰণত্থে সামিৱচনং, তস্মা অনেন দুৱিধেন কামেন একাদসৱিধস্স পদেসস্স অভিলক্খিতত্তা, পঞ্ঞাপিতত্তাতি অত্থো. অথ ৱা উপযোগত্থে সামিৱচনৱসেন অস্স একাদসৱিধস্স পদেসস্স তেন দুৱিধেন অভিলক্খিতত্তাতি অত্থো. সহ সত্থেহীতি সসত্থা, যত্থ তে অৱচৰন্তি, সো সসত্থাৱচৰো, পদেসো. সো ৱিয. যথা হি যস্মিং পদেসে সসত্থা পুৰিসা অৱচৰন্তি, সো ৱিজ্জমানেসুপি অঞ্ঞেসু দ্ৱিপদচতুপ্পদাদীসু অৱচৰন্তেসু তেসং তত্থ পাকটত্তা, তেহি ৱা অভিলক্খিতত্তা ‘‘সসত্থাৱচৰো’’ত্ৱেৱ পঞ্ঞাযতি, এৱং ৱিজ্জমানেসুপি অঞ্ঞেসু ৰূপাৱচৰাদীসু অৱচৰন্তেসু অভিলক্খণৱসেন অযং পদেসো ‘‘কামাৱচৰো’’ত্ৱেৱ সঞ্ঞিতোতি. এস নযো ৰূপাৰূপাৱচৰেসু.

১৭-৮. ননু চ চিত্তং কামাৱচৰন্তি ৱুত্তং, যথাৱুত্তনযেন পন পদেসস্স গহিতত্তা কথং তত্থ অৱচৰন্তং কামাৱচৰং নামাতি আহ ‘‘স্ৱায’’ন্তিআদি. সো অযং কামাৱচৰো ‘‘কামো’’তি সঞ্ঞিতোতি সম্বন্ধো. ৰূপভৱো ৰূপন্তি যথা ৰূপভৱো ৰূপং. অৱুত্তোপি হি যথাসদ্দো এৱং-সদ্দসন্নিট্ঠানতো লব্ভতি. যথা ‘‘ৰূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৱেতী’’তি এত্থ ‘‘ৰূপভৱূপপত্তিযা’’তি ৱত্তব্বে ৰূপভৱো ‘‘ৰূপ’’ন্তি সঞ্ঞিতোতি অযমেত্থ অত্থো. কথং পনেস এৱং সঞ্ঞিতোতি আহ ‘‘উত্তৰস্সা’’তিআদি. অথ ৱা যথা উত্তৰস্স পদস্স লোপং কত্ৱা উদীৰিতো এস ৰূপভৱো ‘‘ৰূপ’’ন্তি সঞ্ঞিতো, এৱং স্ৱাযং কামাৱচৰো কামোতি সম্বন্ধো. তস্মিং কামেতি তস্মিং উত্তৰপদলোপৱসেন কামসঞ্ঞিতে পদেসে. ইদন্তি ইদং অট্ঠৱিধং চিত্তং. অধিকাৰৱসেন পন তস্স গহণেপি সব্বেসমেৱ পৰিত্তচিত্তানমযমত্থো লব্ভতি সব্বেসম্পি কামে অৱচৰণতো. সদাতি সব্বকালং, বাহুল্যেনাতি অধিপ্পাযো. ইমিনা পন ইদং দীপেতি – যথা সঙ্গামে যেভুয্যেন অৱচৰন্তো ‘‘সঙ্গামাৱচৰো’’তি লদ্ধনামো হত্থী অঞ্ঞত্থ অৱচৰন্তোপি বাহুল্লপ্পৱত্তিৱসেন ‘‘সঙ্গামাৱচৰো’’ত্ৱেৱ পঞ্ঞাযতি, এৱমিদং অঞ্ঞত্থ অৱচৰন্তম্পি কামলোকে বাহুল্লৱুত্তিতো ‘‘কামাৱচৰ’’মিচ্চেৱ ৱুত্তন্তি. তেন পন ননু চেতং ৰূপাৰূপভৱেসুপি অৱচৰণতো ৰূপাৱচৰাদিনামম্পি লভেয্যাতি ইদং চোদনং পৰিহৰতি. হোতি চেত্থ –

‘‘কামেৱচৰতীত্যেতং, কামাৱচৰসঞ্ঞিতং;

সেসে অৱচৰন্তম্পি, সঙ্গামাৱচৰো যথা’’তি.

ইতি-সদ্দো হেতুম্হি. চ-সদ্দো ৱত্তব্বন্তৰসমুচ্চযে. তেন যস্মা উত্তৰপদলোপেন কামাৱচৰো ‘‘কামো’’তি সঞ্ঞিতো, যস্মা চ তস্মিং কামে ইদং চিত্তং সদা অৱচৰতি, তস্মা ‘‘কামাৱচৰ’’মিচ্চেৱ কথিতং, ন পন কামাৱচৰাৱচৰং, নাপি ৰূপাৰূপাৱচৰন্তি ৱাতি অধিপ্পাযো. কামঘাতিনাতি দেসনাঞাণেন ৱিনেয্যসন্তানগতস্স কিলেসকামস্স হননসীলেন সম্মাসম্বুদ্ধেন.

১৯. পটিসন্ধিং …পে… অৱচাৰযতীতি ৱাতি অথ ৱা যস্মা যত্থ কত্থচি উপ্পন্নম্পি কামে ভৱেযেৱ পটিসন্ধিং অৱচাৰযতি, তস্মা ইদং কামে অৱচাৰযতীতি ‘‘কামাৱচৰ’’ন্তি কথিতং চা-সদ্দস্স ৰস্সত্তং কত্ৱাতি অত্থো. এৱং উত্তৰপদলোপৱসেন পদসম্ভৱং দস্সেত্ৱা ইদানি ৱিনাপি উত্তৰপদলোপং কামাৱচৰ-সদ্দস্স সম্ভৱং দস্সেতুং ‘‘পৰিযাপন্নন্তি তত্ৰ ৱা’’তি ৱুত্তং. তত্ৰাতি তস্মিং কামভৱে. পৰিযাপন্নন্তি অন্তোগধং. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো –

‘‘কতমে ধম্মা কামাৱচৰা? হেট্ঠতো অৱীচিনিৰযং পৰিযন্তং কত্ৱা উপৰিতো পৰনিম্মিতৱসৱত্তী দেৱে অন্তোকৰিত্ৱা যং এতস্মিং অন্তৰে এত্থাৱচৰা এত্থ পৰিযাপন্না খন্ধধাতুআযতনা ৰূপং ৱেদনা সঞ্ঞা সঙ্খাৰা ৱিঞ্ঞাণং. ইমে ধম্মা কামাৱচৰা’’তি (ধ. স. ১২৮৭) –

ৱুত্তত্তা যথা মনুস্সিত্থিযা কুচ্ছিস্মিং নিব্বত্তোপি তিৰচ্ছানগতিকো তিৰচ্ছানযোনিযমেৱ পৰিযাপন্নত্তা ‘‘তিৰচ্ছানো’’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি, এৱমিদং ৰূপাৰূপভৱেসু উপ্পন্নম্পি কামভৱপৰিযাপন্নত্তা ‘‘কামাৱচৰ’’মিচ্চেৱ কথিতন্তি. তপ্পৰিযাপন্নতা চস্স অৱীচিপৰনিম্মিতপৰিচ্ছিন্নোকাসনিন্নায কামতণ্হায ৱিসযভাৱতোতি ৱেদিতব্বা. তথা হি ৱুত্তং আচৰিযধম্মপালত্থেৰেন নিক্খেপকণ্ডেপি ‘‘‘এত্থাৱচৰা’তি ৱচনং অৱীচিপৰনিম্মিতপৰিচ্ছিন্নোকাসায কামতণ্হায ৱিসযভাৱং সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি. পদসম্ভৱো পনেত্থ এৱং ৱেদিতব্বো – কামতণ্হা কামো, সো এত্থ আৰম্মণকৰণৱসেন অৱচৰতীতি কামাৱচৰন্তি. ননু চেত্থ কতমা কামতণ্হা, যা কামাৱচৰধম্মাৰম্মণা তণ্হা. কতমে কামাৱচৰধম্মা, যে কামতণ্হাৱিসযাতি এৱং ইতৰীতৰনিস্সযতাদোসো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, অৱীচিআদিএকাদসোকাসনিন্নতায যংকিঞ্চি তণ্হং কামতণ্হাভাৱেন গহেত্ৱা তংসভাৱায তণ্হায ৱিসযভাৱেন কামাৱচৰধম্মানং উপলক্খেতব্বভাৱতো. অথ ৱা কিলেসৱত্থুৱসেন দুৱিধোপি কামো যথাৰহং সহজাতৱসেন এত্থ অৱচৰতীতি কামাৱচৰং, আৰম্মণকৰণৱসেন ৱা দুৱিধেপি কামে এতং অৱচৰতীতি কামাৱচৰং. অথ ৱা মঞ্চনিস্সিতকেসু উক্কুট্ঠিং কৰোন্তেসু নিস্সযনিস্সিতানং অভেদস্স বুদ্ধিযা গহিতত্তা নিস্সিতকেসু নিস্সযূপচাৰৱসেন ‘‘মঞ্চা উক্কুট্ঠিং কৰোন্তী’’তি ৱুচ্চতি, এৱমেতম্পি কামাৱচৰভৱে পৱত্তনৱসেন তন্নিস্সিতত্তা নিস্সযৱোহাৰেন ‘‘কামাৱচৰ’’ন্তি ৱুচ্চতি. হোতি চেত্থ –

‘‘কামোৱচৰতীত্যেত্থ, কামেৱচৰতীতি ৱা;

ঠানূপচাৰতো ৱাপি, তং কামাৱচৰং ভৱে’’তি.

২০. পুজ্জফলনিব্বত্তনতো, অত্তসন্তানং পুননতো চ পুঞ্ঞানি, কত্তব্বতায কিৰিযা, তেসং তেসং আনিসংসানং ৱত্থুতায ৱত্থূনি চাতি পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি. গণনতো দসপৰিমাণত্তা দস চ তানি পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি চাতি দস পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি, তেসং ৱসেনাতি দসপুঞ্ঞক্ৰিযৱত্থুৱসেন, দসপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুভাৱেন তংমযং হুত্ৱাতি অত্থো. এৱ-কাৰেন পন ৰূপাৰূপলোকুত্তৰং ৱিয ন কেৱলং ভাৱনাৱসেনেৱাতি দস্সেতি. অথ ৱা দসপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুৱসেনেৱ পৱত্ততি, ন পন পৰেহি পৰিকপ্পিতপৰপসংসাদিপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুৱসেনাতি এৱ-সদ্দেন অৱধাৰণং. যতো ৱক্খতি ‘‘সব্বানুস্সতিপুঞ্ঞঞ্চা’’তিআদি.

২১. কানি পন তানি দসপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি, যেসং ৱসেন ইদং অট্ঠৱিধং চিত্তং পৱত্ততীতি ৱুত্তন্তি ইমং অনুযোগং সন্ধায তানি সৰূপতো দস্সেতুং ‘‘দানং সীল’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ দিয্যতি এতেনাতি দানং, পৰিচ্চাগচেতনা. ইধ পন চিত্তাধিকাৰৱসেন তংসম্পযুত্তং গহেতব্বং. তথা ‘‘সীলা’’দীসুপি. সীলতীতি সীলং, কাযৱচীকম্মানি সমাদহতীতি অত্থো. সুসিল্যৱসেন হি কাযকম্মাদীনি অৱিপ্পকিণ্ণানি সম্পতি, আযতিঞ্চ হিতসুখাৱহানি সম্মা ঠপিতানি সমাহিতানি হোন্তি, সীলযতি উপধাৰেতীতি ৱা সীলং. উপধাৰণং পনেত্থ কুসলানং অধিট্ঠানভাৱো. ভাৱেতি কুসলধম্মে আসেৱতি ৱড্ঢেতি এতাযাতি ভাৱনা. অত্তনো সন্তানে নিপ্ফন্না পত্তি দিয্যতি এতেনাতি পত্তিদানং. তংতংকিচ্চকৰণে ব্যাৱটস্স ভাৱো ৱেয্যাৱচ্চং. দেসেতি এতাযাতি দেসনা. পত্তিং অনুমোদতি এতেনাতি পত্তানুমোদো. পুব্বপদলোপেন পন ‘‘অনুমোদো’’তি ৱুত্তং. দিট্ঠিযা উজুভাৱো দিট্ঠিজুত্তং, সম্মাদিট্ঠিযা উজুকৰণন্তি অত্থো. অত্তনো, পৰস্স ৱা হিতজ্ঝাসযৱসেন সম্মা সুণন্তি এতাযাতি সংসুতি. পূজাৱসেন অপচাযতি সামীচিং কৰোতি এতেনাতি অপচাযো. পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনং পভেদো পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুপ্পভেদো. মজ্ঝপদলোপৱসেন পন ‘‘পুঞ্ঞৱত্থুপ্পভেদো’’তি ৱুত্তং যথা আজঞ্ঞযুত্তো ৰথো ‘‘আজঞ্ঞৰথো’’তি. অযং তাৱেত্থ পদৱিচাৰো.

অযং পন ৱিনিচ্ছযো – তত্থ সেখপুথুজ্জনানং পৰং উদ্দিস্স পূজানুগ্গহকামতায অত্তনো ৱিজ্জমানৱত্থুপৰিচ্চজনৱসেন পৱত্তা চেতনা দানমযপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু নাম. খীণাসৱানম্পি তথা পৱত্তা দানমেৱ, সা পন পুঞ্ঞকিৰিযা নাম ন হোতীতি ন ইধ অধিপ্পেতা. পুজ্জফলনিব্বত্তনতো, হি অত্তসন্তানং পুননতো চ পুঞ্ঞং, ন চ খীণাসৱসন্তানে পৱত্তা ফলনিব্বত্তিকা হোতি, ন চ তং পুনাতি ৱিসুদ্ধসন্তানপ্পৱত্তত্তাতি. এৱং সেসেসুপি.

যা পন নিচ্চসীলউপোসথসীলাদিৱসেন পঞ্চসীলং অট্ঠসীলং দসসীলং সমাদিযন্তস্স, অসমাদিযন্তস্সপি কুলচাৰিত্তৱসেন সম্পত্তকাযদুচ্চৰিতাদীহি ৱিৰমন্তস্স, উপসম্পদমাড়কে সংৱৰং সমাদিযন্তস্স, পাতিমোক্খং পৰিপূৰেন্তস্স, আপাথগতৱিসযেসু চক্খাদীনি ইন্দ্ৰিযানি থকেন্তস্স, চীৱৰাদিকে চ পচ্চযে পচ্চৱেক্খন্তস্স, কুহনাদিৱত্থুতো আজীৱং পৰিসোধেন্তস্স পৱত্তা চেতনা, অযং সীলমযপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুনাম. এত্থাহ – ‘‘দানং নামেতং ময্হং কুলৱংসো কুলচাৰিত্ত’’ন্তি এৱং চাৰিত্তসীলে ঠত্ৱা দেন্তস্স পৱত্তা দানমযপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু কিং, উদাহু সীলমযন্তি? সীলমযমেৱ চাৰিত্তসীলভাৱতো. দেয্যধম্মপৰিচ্চাগৱসেন পৱত্তাপি হেসা পুব্বাভিসঙ্খাৰস্স অপৰভাগে চেতনায চ তথা পৱত্তত্তা সীলমযমেৱ পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু, ন দানমযং. পূজানুগ্গহকামতায হি দিন্নং দানমযন্তি.

‘‘চক্খু অনিচ্চ’’ন্তিআদিনা পন চক্খাদিকে তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা সম্মসন্তস্স পৱত্তা গোত্ৰভুৱোদানপৰিযোসানা ৱিপস্সনাচেতনা, কসিণাদীসু আৰম্মণেসু অপ্পনং অপ্পত্তা গোত্ৰভুপৰিযোসানা পৰিকম্মচেতনা চাতি অযং ভাৱনামযপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু নাম. অপ্পনাপ্পত্তাপি ভাৱনাযেৱ, সা পন ন কামাৱচৰাতি ইধ ন গহিতা. নিৰৱজ্জৱিজ্জাযতনকম্মাযতনসিপ্পাযতনানং সিক্খনচেতনাপি ভাৱনামযেযেৱ সমোধানং গচ্ছতীতি আচৰিযা. যা চেত্থ দেয্যধম্মং খযতো ৱযতো সম্মসিত্ৱা দদতো পৱত্তা, সাপি পুব্বে ৱিয উভযভাগে চেতনানং তথা পৱত্তত্তা ভাৱনামযপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুযেৱাতি ৱেদিতব্বং.

দানাদিকং যং কিঞ্চি সুচৰিতকম্মং কত্ৱা ‘‘অসুকস্স চ নাম পত্তি হোতু, সব্বসত্তানং ৱা হোতূ’’তি এৱং অত্তনা কতস্স পৰেহি সাধাৰণভাৱং পচ্চাসীসনৱসেন পৱত্তা পত্তিদানমযপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু নাম. কিং পনেৱং পত্তিং দদতো পুঞ্ঞক্খযো হোতীতি? ন হোতি, যথা পন একং দীপং জালেত্ৱা ততো দীপসহস্সং জালেন্তস্স পঠমদীপো খীণোতি ন ৱত্তব্বো, পুৰিমালোকেন পন সদ্ধিং পচ্ছিমালোকস্স একীভাৱে অতিমহাৱ হোতি, এৱমেৱ পত্তিং দদতো পৰিহানি নাম ন হোতি, ৱুড্ঢিযেৱ পন হোতীতি দট্ঠব্বা. কথং পনেসা দিন্না নাম হোতীতি? ‘‘ইদং মে পুঞ্ঞকম্মং সব্বসত্তানং, অসুকস্স ৱা পৰিণমতূ’’তি এৱং পুব্বভাগে, পচ্ছাপি ৱা ৱচীভেদং কৰোন্তেন মনসা এৱ ৱা চিন্তেন্তেন দিন্না নাম হোতি. কেচি পন ‘‘যং মযা কতং সুচৰিতং, তস্স ফলং ‘দম্মী’তি ৱুত্তেপি পত্তি দিন্নাৱ হোতী’’তি ৱদন্তি. কুসলকম্মাধিকাৰত্তা পন পৰেহি চ কম্মস্সেৱ অনুমোদিতব্বত্তা কম্মমেৱ দাতব্বং, অনুমোদেন্তেনপি কম্মমেৱ অনুমোদিতব্বন্তি ইদমেত্থ আচৰিযানং সন্নিট্ঠানং.

চীৱৰাদীসু পচ্চাসাৰহিতস্স অসংকিলিট্ঠেন অজ্ঝাসযেন সমণব্ৰাহ্মণানং ৱত্তপটিৱত্তকৰণৱসেন, গিলানুপট্ঠানৱসেন চ পৱত্তা ৱেয্যাৱচ্চমযপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু নাম.

আমিসকিঞ্চক্খাদিনিৰপেক্খচিত্তস্স অত্তনো পগুণং ধম্মং ৱিমুত্তাযতনসীসে ঠত্ৱা দেসেন্তস্স, তথেৱ নিৰৱজ্জৱিজ্জাযতনাদিকং উপদিসন্তস্স চ পৱত্তা দেসনামযপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু নাম. পৰেহি কতং যং কিঞ্চি সুচৰিতকম্মং দিন্নমদিন্নম্পি ৱা ইস্সামচ্ছেৰমলং পহায ‘‘সাধু সুট্ঠূ’’তি অনুমোদন্তস্স পৱত্তা অনুমোদনপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু নাম, ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনা কম্মস্সকতাঞাণৱসেন দিট্ঠিং উজুং কৰোন্তস্স পৱত্তা দিট্ঠিজুকম্মপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু নাম. যদি এৱং ঞাণৱিপ্পযুত্তচিত্তস্স দিট্ঠিজুকম্মপুঞ্ঞকিৰিযতা ন লব্ভতীতি? নো ন লব্ভতি পুৰিমপচ্ছিমচেতনানম্পি তংতংপুঞ্ঞকিৰিযাস্ৱেৱ সঙ্গণ্হনতো. তথা হি ৱক্খতি –

‘‘পুৰিমা মুঞ্চনা চেৱ, পৰা তিস্সোপি চেতনা;

হোতি দানমযং পুঞ্ঞং, এৱং সেসেসু দীপযে’’তি.

তস্মা কিঞ্চাপি উজুকৰণৱেলাযং ঞাণসম্পযুত্তমেৱ চিত্তং হোতি, পুৰিমপচ্ছাভাগে পন ঞাণৱিপ্পযুত্তম্পি হোতীতি তস্সাপি দিট্ঠিজুকম্মপুঞ্ঞকিৰিযভাৱো উপ্পজ্জতি.

অপৰে পনাহু – ৱিঞ্ঞাণপঞ্ঞাণৱসেন দস্সনং দিট্ঠি, চিত্তং পঞ্ঞা চ. দিট্ঠিযা উজুভাৱো দিট্ঠিজুত্তং. কিং তং? কুসলঞ্চ ৱিঞ্ঞাণং কম্মস্সকতাঞাণাদি চ সম্মাদস্সনং. তত্থ কুসলৱিঞ্ঞাণেন ঞাণুপ্পাদেপি অত্তনো সুচৰিতানুস্সৰণপৰগুণপসংসাসৰণগমনানং সঙ্গহো, কম্মস্সকতাঞাণেন কম্মপথসম্মাদিট্ঠিযাতি. দানাদিসম্পযুত্তং পন ঞাণং দানাদীস্ৱেৱ অন্তোগধন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘এৱমিমং ধম্মং সুত্ৱা তত্থ ৱুত্তনযেন পটিপজ্জন্তো লোকিযলোকুত্তৰগুণৱিসেসং অধিগমিস্সামি, বহুস্সুতো ৱা হুত্ৱা পৰে ধম্মদেসনায অনুগ্গণ্হিস্সামী’’তি এৱং অত্তনো, পৰেসং ৱা ৱিমুত্তাযতনসীসেন সদ্ধম্মং সুণন্তস্স পৱত্তা সৱনমযপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু নাম. নিৰৱজ্জৱিজ্জাযতনাদিসৱনচেতনাপি এত্থেৱ সঙ্গয্হতি. পূজাৰহে, গৰুট্ঠানিযে, মহল্লকে চ দিস্ৱা আসনা ৱুট্ঠহন্তস্স পত্তচীৱৰপটিগ্গহণমগ্গদানঅভিৱাদনঅঞ্জলিকম্মকৰণআসনপুপ্ফগন্ধাদিঅভিহাৰং কৰোন্তস্স চ পৱত্তা বহুমানচেতনা অপচিতিসহগতপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু নাম. ৱেয্যাৱচ্চাপচাযনানঞ্হি অযং ৱিসেসো – ৱযসা, গুণেন চ জেট্ঠানং, গিলানানঞ্চ তংতংকিচ্চকৰণং ৱেয্যাৱচ্চং, সামীচিকিৰিযা অপচাযনন্তি.

২২-৩. এৱং অট্ঠকথায আগতনযেন দসপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি দস্সেত্ৱা ইদানি সুত্তে আগতনযেন দানং সীলং ভাৱনাতি তীণিযেৱ দস্সেতুং তেসু ইতৰেসম্পি সঙ্গহং দীপেন্তো আহ ‘‘গচ্ছন্তি সঙ্গহ’’ন্তিআদি. তত্থ পত্তিদানানুমোদনা দানে সঙ্গহং গচ্ছন্তি তংসভাৱত্তা. দানম্পি হি ইস্সামচ্ছেৰানং পটিপক্খং, এতেপি, তস্মা সমানপটিপক্খতায দানেন সহ একলক্খণত্তা এতে দানমযপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুম্হি সঙ্গহং গচ্ছন্তি. ৱেয্যাৱচ্চাপচাযনা সীলমযে পুঞ্ঞে সঙ্গহং গচ্ছন্তি চাৰিত্তসীলসভাৱত্তা. দেসনাসৱনদিট্ঠিউজুকা পন কুসলধম্মাসেৱনতো ভাৱনতো ভাৱনামযে সঙ্গহং গচ্ছন্তি. কেচি পন ‘‘দেসেন্তো, সুণন্তো চ দেসনানুসাৰেন ঞাণং পেসেত্ৱা লক্খণং পটিৱিজ্ঝ দেসেতি, সুণাতি চ, তানি চ দেসনাসৱনানি পটিৱেধমেৱ আহৰন্তীতি দেসনাসৱনং ভাৱনামযে সঙ্গহং গচ্ছতী’’তি ৱদন্তি. ধম্মদানভাৱতো ‘‘দেসনা দানমযে সঙ্গহং গচ্ছতী’’তিপি সক্কা ৱত্তুং. তথা দিট্ঠিজুকম্মং সব্বত্থাপি সব্বেসং নিযমনলক্খণত্তাতি. দানাদীসু হি যং কিঞ্চি ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনযপ্পৱত্তায সম্মাদিট্ঠিযাৱ ৱিসোধিতং মহপ্ফলং হোতি মহানিসংসন্তি. এৱঞ্চ কত্ৱা দীঘনিকাযট্ঠকথাযং ‘‘দিট্ঠিজুকম্মং পন সব্বেসং নিযমনলক্খণ’’ন্তি (দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩০৫) ৱুত্তং. মহাসংঘিযা পন অভযগিৰিৱাসিনো চ দিট্ঠিজুকম্মং ৱিসুং পুঞ্ঞকিৰিযভাৱেন ন গণ্হন্তি. তথা হি তে দানং সীলং ভাৱনা সংসুতি দেসনানুস্সতিমোদনং ৱেয্যাৱচ্চপূজাসৰণপ্পত্তিপসংসা চাতি অত্তনা কতপুঞ্ঞানুস্সৰণং বুদ্ধাদীসু সৰণগমনং পৰগুণপসংসাতি ইমানি তীণি পক্খিপিত্ৱা দিট্ঠিজুকম্মং অগ্গহেত্ৱা দ্ৱাদস পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি পঞ্ঞাপেন্তি. পুন তীণেৱাতি পঠমং দসাপি সমানা পুন সঙ্খেপতো তীণেৱ সম্ভোন্তি.

২৪. ইদানি পৰেহি নিদ্দিসিযমানানং পুঞ্ঞানুস্সৰণাদীনং অত্তনা নিদ্দিট্ঠেস্ৱেৱ সমোধানং দস্সেতুং ‘‘সব্বানুস্সতিপুঞ্ঞঞ্চা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সব্বস্সেৱ অত্তনা কতসুচৰিতস্স অনুস্সৰণং সব্বানুস্সতিপুঞ্ঞং নাম. পসংসাতি পৰেহি কতায পুঞ্ঞকিৰিযায, সম্মাপটিপত্তিযা চ ৱিপ্পসন্নচিত্তেন পসংসনং, সন্তুস্সনন্তি অত্থো. সৰণত্তযন্তি এত্থ সৰন্তি হিংসন্তীতি সৰণানি, বুদ্ধাদীনি তীণি ৰতনানি. তানি হি সৰণগতানং তেনেৱ সৰণগমনেন ভযং সন্তাসং দুগ্গতিপৰিক্কিলেসং হিংসন্তি ৱিনাসেন্তি. তযো অৱযৱা অস্সাতি তযং, তীহি অৱযৱেহি যুত্তসমুদাযস্সেতং অধিৱচনং, সৰণানং তযং সৰণত্তযং, তীণি সৰণানীতি ৱুত্তং হোতি. ন হি অৱযৱৱিনিমুত্তো সমুদাযো নাম কোচি অত্থীতি. ইধ পন সৰণত্তযগ্গহণেন উপচাৰতো, উত্তৰপদলোপতো ৱা সৰণগমনং অধিপ্পেতং. ন হি সৰণত্তযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু নাম হোতি. অত্থতো পনেতং ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ৱত সো ভগৱা, স্ৱাক্খাতো ধম্মো, সুপ্পটিপন্নো সংঘো’’তিআদিনা বুদ্ধাদীসু পসাদপটিলাভৱসেন পৱত্তা চেতনা দিট্ঠিজুকম্মস্মিং সঙ্গহং যন্তি তংৱসেনেৱ তেসং ইজ্ঝতো. ন হি ৱিপৰীতদিট্ঠিকস্স ইমানি তীণি সম্ভৱন্তি, তস্মা তে একন্তেন দিট্ঠিজুকম্মপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুস্মিং সঙ্গহং গচ্ছন্তি, ন ৱিসুং পুঞ্ঞকিৰিযভাৱেন গহেতব্বাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘নত্থি সংসযো’’তি. দিট্ঠিজুকম্মস্স ভাৱনামযসঙ্গহেপি সঙ্খেপনযেন ভাৱনামযে সঙ্গয্হন্তি, ৱিত্থাৰনযেন পন ‘‘কত্থ নু খো’’তি সংসযো সিযাতি ইমেসং ভাৱনামযসঙ্গহো ন ৱুত্তো. দিট্ঠিজুকম্মস্স ৱা সব্বেসং মহপ্ফলভাৱনিযামকত্তেন মূলভূতত্তা তস্স পধানভাৱং দস্সেতুং ৱিসুং তত্থ সঙ্গয্হন্তীতি ৱুত্তং. অপৰে পন ‘‘সঙ্গণ্হন্তো সঙ্গণ্হাতি, গণ্হন্তো ‘মুঞ্চতী’তি ৱচনতো সৰণগমনস্স সীলসমাদানে ৱিয গহণং সম্ভৱতীতি সীলমযে সঙ্গয্হতী’’তি ৱদন্তি. ‘‘সৰণগমনং পণিপাতভাৱতো অপচিতিসহগতে সঙ্গয্হতী’’তি কেচি.

২৫. ইদানি যথাৱুত্তপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনং পুৰিমপচ্ছিমভাগৱসেন পৱত্তমানাপি চেতনা তত্থ তত্থেৱ সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি দস্সেতুং ‘‘পুৰিমা মুঞ্চনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পুৰিমাতি দানত্থায দেয্যধম্মং ধম্মেন সমেন উপ্পাদেন্তস্স, উপ্পন্নং ‘‘পৰিচ্চজিস্সামী’’তি চিন্তেন্তস্স, দক্খিণেয্যং পৰিযেসন্তস্স চ যাৱ ৱত্থুনো পটিগ্গাহকস্স হত্থে ৱিস্সজ্জনং, পৰিণামনং ৱা, তাৱ পৱত্তা পুব্বভাগচেতনা. পটিগ্গাহকস্স পন হত্থে ৱিস্সজ্জনচেতনা, পৰিণামনচেতনা ৱা মুঞ্চনচেতনা নাম. সাযেৱ নিগ্গহীতলোপেন ‘‘মুচনা’’তি ৱুত্তা. ‘‘মুঞ্চনা’’ইতিযেৱ ৱা পাঠো. পৰাতি অত্তনা ৱিস্সট্ঠৱত্থুম্হি আলযং অকত্ৱা ‘‘সাধু সুট্ঠু অগ্গং দানং মে দিন্ন’’ন্তি সোমনস্সচিত্তেন পচ্চৱেক্খন্তস্স উপ্পন্না অপৰভাগচেতনা. তিস্সোপি চেতনাতি ইতি অযঞ্চ পুৰিমা চেতনা, অযঞ্চ মুঞ্চনচেতনা, অযঞ্চ অপৰচেতনাতি তিস্সোপি চেতনা একতো হুত্ৱা দানমযং পুঞ্ঞং হোতি, দানমযপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু নাম হোতীতি অত্থো. ‘‘পুঞ্ঞ’’ন্তি পদং অপেক্খিত্ৱা ‘‘হোতী’’তি একৱচননিদ্দেসো. ইদানি যথাৱুত্তমত্থং সেসেসুপি অতিদিসন্তো আহ ‘‘এৱং সেসেসু দীপযে’’তি. সেসেসূতি সীলাদীসু পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূসু এৱং যথাৱুত্তনযেন ‘‘সীলং ‘ৰক্খিস্সামী’তি চিন্তেন্তস্স, ‘পব্বজিস্সামী’তি ৱিহাৰং গচ্ছন্তস্স পৱত্তা পুৰিমচেতনা, সীলং সমাদিযন্তস্স, পব্বজন্তস্স, সীলং পৰিপূৰেন্তস্স উপ্পন্না মজ্ঝিমচেতনা, ‘পূৰিতং মে’তি পচ্চৱেক্খন্তস্স উপ্পন্না অপৰচেতনাতি এৱং তিস্সোপি চেতনা একতো হুত্ৱা সীলমযপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু নামা’’তিআদিনা দীপযে, পকাসেয্যাতি অত্থো. ননু চ অত্তনা কতপুঞ্ঞানুস্সৰণচেতনা দিট্ঠিজুকম্মসঙ্গহিতা, অযঞ্চ অপৰচেতনা সাযেৱাতি কথমস্সা তত্থ সঙ্গহোতি? নাযং দোসো, ৱিসযভেদেন উভিন্নম্পি ৱিসেসসব্ভাৱতো. পুঞ্ঞানুস্সৰণঞ্হি অত্তনা কতপুঞ্ঞৱিসযমেৱ. অযং পন তব্বত্থুৱিসযাতি পাকটোযেৱ দ্ৱিন্নং ৱিসেসোতি.

এত্তাৱতা চ যং ৱুত্তং ‘‘দসপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুৱসেনেৱ পৱত্ততী’’তি, তত্থ দসপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি সৰূপতো, সঙ্গহতো চ নিদ্দিসিত্ৱা ইদানি তথাপৱত্তমানস্স চস্স পাটেক্কং পৱত্তাকাৰৱিসযং দস্সেতুং ‘‘ইদানী’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ অযন্তি ৱক্খমাননিদস্সনং. দাতব্বো ধম্মো দেয্যধম্মো, অন্নাদিদসৱিধং ৱত্থু. ৱুত্তঞ্হি –

‘‘অন্নং পানং ৱত্থং যানং, মালাগন্ধৱিলেপনং;

সেয্যাৱসথপদীপেয্যং, দানৱত্থূ দসাৱিমে’’তি.

পটিগ্গাহকো আদি যেসং দেসকালমিত্তাদীনং তে পটিগ্গাহকাদযো, দেয্যধম্মস্স, পটিগ্গাহকাদীনঞ্চ সম্পত্তি সম্পন্নতা দেয্যধম্মপটিগ্গাহকাদিসম্পত্তি. তত্থ দেয্যধম্মস্স পণীতমনাপভাৱো ধম্মেন সমেন উপ্পন্নভাৱো দেয্যধম্মসম্পত্তি. পটিগ্গাহকানং অগ্গদক্খিণেয্যভাৱো পটিগ্গাহকসম্পত্তি. দুল্লভঅন্নপানাদিকো দেসো দেসসম্পত্তি. তাদিসোৱ কালো কালসম্পত্তি. দুল্লভঅন্নপানাদিকে হি দেসে, কালে ৱা দিন্নং অজ্ঝাসযস্স বলৱতায মহপ্ফলং, সোমনস্সহেতুকঞ্চ হোতি, তস্মা তে দানস্স সম্পত্তিৱসেন ৱুত্তা. মিত্তসম্পত্তি পন কল্যাণমিত্তভাৱো. কল্যাণমিত্তঞ্হি নিস্সায দানাদীসু চিত্তং ওদগ্যপ্পত্তং হোতি. পৰিচাৰিকসম্পত্তি পন অনাণত্তিযাপি তংতংকিচ্চসম্পাদনে অপ্পমত্তস্স পৰিচাৰিকজনস্স পটিলাভো. অঞ্ঞং ৱা সোমনস্সহেতুন্তি সদ্ধাবহুলতাৱিসুদ্ধিদিট্ঠিতাদিভেদং অঞ্ঞং সোমনস্সকাৰণং ৱা. আগম্মাতি উপাগম্ম, পটিচ্চাতি অত্থো. হট্ঠপহট্ঠোতি সোমনস্সৱসেন হট্ঠো চেৱ পহট্ঠো চ. উভযেনপি অধিকসোমনস্সং ৱুত্তং. অত্থি…পে… পৱত্তন্তি ‘‘অত্থি দিন্নং, অত্থি যিট্ঠং, অত্থি হুতং, অত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৱিপাকো, অত্থি অযং লোকো, অত্থি পৰো লোকো, অত্থি মাতা, অত্থি পিতা, অত্থি সত্তা ওপপাতিকা, অত্থি লোকে সমণব্ৰাহ্মণা সম্মগ্গতা সম্মাপটিপন্না, যে ইমঞ্চ লোকং পৰঞ্চ লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰন্তী’’তি (ম. নি. ১.৪৪১) এৱং পৱত্তং দসৱিধং সম্মাদিট্ঠিৱত্থুৱসেন চেৱ ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানিযাদীনং ৱসেন চ পৱত্তং. আদি-সদ্দেন হি ন কেৱলং নৱন্নংযেৱ সম্মাদিট্ঠিৱত্থূনং গহণং, অথ খো ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানিযানম্পি সঙ্গহো. সম্মা ঞাযেন পৱত্তা দিট্ঠি, পসত্থা ৱা দিট্ঠীতি সম্মাদিট্ঠি, তং. পুৰক্খত্ৱাতি পুব্বঙ্গমং কত্ৱা. তঞ্চ খো সহজাতপুব্বঙ্গমৱসেন ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. প. ১-২) ৱিয সম্পযোগস্স অধিপ্পেতত্তা.

অনুস্সাহিতোতি লোভমচ্ছৰিযাদিৱসেন পুঞ্ঞকিৰিযায সঙ্কোচং অনাপজ্জনতো অত্তনা, পৰেন ৱা কেনচি অনুস্সাহিতো হুত্ৱা. সভাৱতো হি পুঞ্ঞপ্পৱত্তিদস্সনমিদং. পৰেহীতি পন পৰপাকটুস্সাহদস্সনৱসেন ৱুত্তং. পঠমন্তি দেসনাক্কমেন, ইধ নিদ্দিট্ঠক্কমেন ৱা পঠমং. মহাকুসলচিত্তন্তি সোমনস্সসহগততাদিঅঙ্গপাৰিপূৰিযা মহন্তং কুসলচিত্তং. অথ ৱা পচ্ছিমভৱিকবোধিসত্তানং পটিসন্ধিআকড্ঢনতো মহন্তং পূজিতং কুসলচিত্তন্তি মহাকুসলচিত্তং. সব্বেসম্পি হি সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তানং পটিসন্ধি মেত্তাপুব্বঙ্গমস্স তিহেতুকসোমনস্সমযস্স অসঙ্খাৰিকচিত্তস্স ৱিপাকোতি ৱুত্তং. এত্থ ‘‘দেয্যধম্ম…পে… হট্ঠপহট্ঠো’’তি এত্তাৱতা ইমস্স সোমনস্সসহগতভাৱমাহ, ‘‘সম্মাদিট্ঠিং পুৰক্খত্ৱা’’তি ঞাণসম্পযুত্তভাৱং, ‘‘অনুস্সাহিতো’’তি পন ইমিনা অসঙ্খাৰিকভাৱন্তি দট্ঠব্বং.

ৱুত্তনযেনেৱাতি ‘‘দেয্যধম্মপটিগ্গাহকাদিসম্পত্তিং, অঞ্ঞং ৱা সোমনস্সকাৰণং আগম্মা’’তি এৱং ৱুত্তনযেন. উস্সাহিতোতি দেয্যধম্মে সাপেক্খাদিতায, সীলসম্পদাদীসু অনধিমুত্ততাদীহি চ পুঞ্ঞকিৰিযায সঙ্কোচাপজ্জনতো অত্তনা, পৰেন ৱা কেনচি উস্সাহিতো. পৰেহীতি পন ৱুত্তনযমেৱ. কৰোতি দানাদীনি পুঞ্ঞানীতি সম্বন্ধো. তমেৱাতি সোমনস্সসহগতাদিনা তংসদিসতায ৱুত্তং. হোতি হি তংসদিসেপি তংৱোহাৰো যথা চ ‘‘সাযেৱ তিত্তিৰী, তানিযেৱ ওসধানী’’তি. এত্থ পন ‘‘উস্সাহিতো’’তি ইমিনা সসঙ্খাৰিকতং দস্সেতি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ. ইমস্মিং পনত্থেতি ইমস্মিং সসঙ্খাৰিকসদ্দাভিধেয্যে, উস্সাহিতব্বচিত্তসঙ্খাতে অত্থে তংৱিসযেতি অত্থো. পুব্বপ্পযোগস্সাতি পুঞ্ঞকিৰিযায সঙ্কোচে জাযমানে ততো ৱিৱেচেত্ৱা সমুস্সাহনৱসেন পৱত্তস্স চিত্তপ্পযোগস্স. পুব্ব-গ্গহণং পনেত্থ তথাপৱত্তপুব্বাভিসঙ্খাৰৱসেন সো পযোগো হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তং, ন তস্স পুব্বকালিকতাযাতি ৱুত্তোৱাযমত্থো.

পটিপত্তিদস্সনেনাতি ভিক্খূ দিস্ৱা দেয্যধম্মপৰিচ্চজনৱন্দনাদিপটিপত্তিদস্সনেন. বলন্তি অনন্তীতি বালা, অস্সাসিতপস্সাসিতমত্তেনেৱ জীৱন্তি, ন পঞ্ঞাজীৱিতেনাতি অধিপ্পাযো. বালাযেৱ বালকা. তে পন ইধ ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনযপ্পৱত্তায সম্মাদিট্ঠিযা অভাৱেন অসঞ্জাতবুদ্ধিনো দাৰকা. পাকটৱসেন চেত্থ বালক-গ্গহণং. সহসা কৰণাদিকালে পন ইতৰেসম্পি ঞাণৱিপ্পযুত্তং হোতীতি. সোমনস্সং জাতং এতেসন্তি সোমনস্সজাতা, জাতসোমনস্সাতি অত্থো. সহসাতি সীঘং সীঘং দাতুকামতায উপ্পত্তিসমকালমেৱ.

এত্থ চ ‘‘পটিপত্তিদস্সনেনা’’তি ইমিনা পৰেসং পযোগাভাৱমাহ, ‘‘জাতপৰিচযা’’তি অত্তনো পযোগাভাৱং. উভযেনাপি ইমস্স অসঙ্খাৰিকভাৱং দীপেতি. ‘‘বালকা, সহসা’’তি চ ইমেহি ঞাণৱিপ্পযুত্তভাৱমাহ, ‘‘ভিক্খূ…পে… জাতা’’তি সোমনস্সসহগতভাৱং. অথ ৱা ‘‘পটিপত্তি…পে… পৰিচযা’’তি ইমিনা অসঙ্খাৰিকভাৱস্স ‘‘বালকা ভিক্খূ…পে… জাতা’’তি চ ইমেহি ঞাণৱিপ্পযুত্তসোমনস্সসহগতভাৱস্স চ দীপিতত্তা ‘‘সহসা’’তি ৱচনেন যথাৱুত্তমেৱ ঞাণৱিপ্পযুত্তঅসঙ্খাৰিকভাৱং পকাসেতি. এৱং সতি পটিলোমতো সোমনস্সসহগতাদিভাৱো দস্সিতো হোতি. অনুলোমতো পন ‘‘সোমনস্সজাতা’’তি ইমিনা সোমনস্সসহগতভাৱং, সহসা-গ্গহণেন ঞাণৱিপ্পযুত্তাসঙ্খাৰিকভাৱং দীপেতি. ‘‘পটিপত্তি…পে… দিস্ৱা’’তি এত্তাৱতা পন সোমনস্সসহগতাদিভাৱস্স কাৰণং ৱুত্তন্তি. তেতি তে ঞাতকা, তে বালকাতি ৱা অত্থো. ‘‘সোমনস্সহেতূনং অভাৱং আগম্মা’’তি ইদং নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. মজ্ঝত্তাৰম্মণং তথাৰূপে চেতোভিসঙ্খাৰাদযোপি হি উপেক্খাসহগততায কাৰণমেৱাতি. চিত্তস্স সোমনস্সাভাৱে পুগ্গলস্সপি সোমনস্সৰহিততা হোতীতি ‘‘চতূসুপি…পে… হোন্তী’’তি পুগ্গলাধিট্ঠানং কত্ৱা ৱুত্তং, সোমনস্সৰহিতা হোন্তি পুঞ্ঞং কৰোন্তাতি অধিপ্পাযো. ‘‘এৱ’’ন্তিআদি নিগমনং.

ইমেসু পন অট্ঠসু ৱিঞ্ঞাণেসু সোমনস্সসহগততো উপেক্খাসহগতং বলৱতৰং, ঞাণৱিপ্পযুত্ততো ঞাণসম্পযুত্তং, সসঙ্খাৰিকতো অসঙ্খাৰিকং সদিসং বলৱতৰং. ৱিসদিসং পন ৱেদনাঞাণপ্পযোগৱসেন বলৱং, দুব্বলঞ্চ হোতি. সোমনস্সসহগততিহেতুকঅসঙ্খাৰিকতো হি উপেক্খাসহগততিহেতুকসসঙ্খাৰিকং বলৱতৰং, উপেক্খাসহগতদুহেতুকঅসঙ্খাৰিকতো সোমনস্সসহগততিহেতুকঅসঙ্খাৰিকং বলৱতৰং. ইতি চতুত্থচিত্ততো ততিযচিত্তং বলৱতৰং, ততো অট্ঠমচিত্তং, ততো সত্তমচিত্তং, ততো দুতিযচিত্তং, ততো পঠমচিত্তং, ততো ছট্ঠচিত্তং, ততো পঞ্চমচিত্তন্তি এৱমিমেসং বলৱবলৱতৰভাৱো ৱেদিতব্বো.

২৬. এৱং পাড়িযং আগতনযেন ৱেদনাঞাণপ্পযোগভেদতো অট্ঠৱিধতং নিদ্দিসিত্ৱা ইদানি অট্ঠকথাযং আগতপুঞ্ঞকিৰিযাদীনং ৱসেনপি পভেদং দস্সেতুং ‘‘দস পুঞ্ঞক্ৰিযাদীন’’ন্তিআদি ৱুত্তং. আদি-সদ্দেন ছন্নং আৰম্মণানং, চতুন্নং অধিপতীনং, তিণ্ণং কম্মানং, হীনাদিভেদস্স চ সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তেনেৱাহু –

‘‘কমেন পুঞ্ঞৱত্থূহি, গোচৰাধিপতীহি চ;

কম্মহীনাদিতো চাপি, গণেয্য নযকোৱিদো’’তি.

২৭. ইদানি তথাপৱত্তমানস্স তস্স যো যো তেসং তেসং ৱসেন লব্ভমানো গণনপৰিচ্ছেদো, তং সম্পিণ্ডিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘সত্তৰস সহস্সানী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থেৱং গণনা ৱেদিতব্বা – ইমানি তাৱ অট্ঠ ৱিঞ্ঞাণানি দসন্নং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনং ৱসেন পৱত্তনতো পচ্চেকং দস দসাতি কত্ৱা অসীতি চিত্তানি হোন্তি, তানি চ ছসু আৰম্মণেসু পৱত্তনতো ছগ্গুণিতানি সাসীতিকানি চত্তাৰি সতানি হোন্তি, তানি চতুন্নং অধিপতীনং সহযোগৱসেন চতুগ্গুণিতানি সহস্সং, ৱীসাধিকানি চ নৱ সতানি হোন্তি, তানি চ কাযৱচীমনোসঙ্খাতানং তিণ্ণং কম্মানং ৱসেন তিগুণিতানি সসট্ঠিসত্তসতাধিকানি পঞ্চ সহস্সানি হোন্তি, তানি চ হীনমজ্ঝিমপণীতভেদতো তিগুণিতানি সাসীতিকদ্ৱিসতাধিকানি সত্তৰস সহস্সানি হোন্তীতি. ননু চ ঞাণৱিপ্পযুত্তচিত্তানং ৱীমংসাধিপতিসহযোগাভাৱতো অধিপতিৱসেন সহস্সং, সাসীতিকানি চ ছ সতানি হোন্তীতি তানি কম্মাদীনং ৱসেন সম্পিণ্ডিতানি ৱীসসতাধিকানি পন্নৰস সহস্সানি ভৱন্তীতি? সচ্চমেতং, সোতপতিতৱসেন পন তং অনাদিযিত্ৱা অধিপতিগণনা গহিতাতি ন তস্স ৱসেন গণনহানি কতাতি দট্ঠব্বং.

ননু চ ‘‘সৱিপাকং কুসল’’ন্তি ৱুত্তং, তং পন কথং, কুহিং, কিং ফলতীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তং পনা’’তিআদি. যস্মা তিহেতুকং কুসলং তিহেতুকং ৱা দুহেতুকং ৱা পটিসন্ধিং দেতি, নাহেতুকং পটিসন্ধিং দেতি. যদা চ তিহেতুকং পটিসন্ধিং জনেতি, তদা পৱত্তে সোড়স ৱিপাকানি অভিনিপ্ফাদেতি. যদা দ্ৱিহেতুকং, তদা দ্ৱাদস. দুহেতুকং পন দুহেতুকমহেতুকঞ্চ পটিসন্ধিং জনেতি, ন তিহেতুকং. যদা চ দুহেতুকং জনেতি, তদা পৱত্তিযং দ্ৱাদস. যদা অহেতুকং, তদা অট্ঠ. যে পন আগমনতো ৱিপাকস্স সঙ্খাৰভেদমিচ্ছন্তি, তেসং মতেন তিহেতুকং দ্ৱাদস, দস ৱা ৱিপচ্চতি, দুহেতুকং দস, অট্ঠ ৱা, তস্মা ৱুত্তং ‘‘যথানুৰূপ’’ন্তি. নানাৱিধসম্পত্তিট্ঠানভাৱতো সোভনা, গন্তব্বতো গতি চাতি সুগতি, কামাৱচৰভৱোৱ সুগতি কামাৱচৰসুগতি. তস্সং কামাৱচৰসুগতিযং. ভৱভোগসম্পত্তিন্তি এত্থ চ ভৱতীতি ভৱো, উপপত্তিভৱসঙ্খাতানং ৱিপাকক্খন্ধকটত্তাৰূপানমেতং গহণং, ভুঞ্জিতব্বতো ভোগো, পৱত্তিযং পটিলভিতব্বসম্পত্তি, ভৱোতি ৱা পটিসন্ধি, ভোগো সেসৱিপাককটত্তাৰূপেহি সহ পৱত্তিযং পটিলভিতব্বা সম্পত্তি, ভৱো চ ভোগো চ ভৱভোগো, তেযেৱ সম্পন্নভাৱতো সম্পত্তি, তেসং ৱা সম্পত্তি ভৱভোগসম্পত্তি, তং অভিনিপ্ফাদেতি, জনকৱসেন চ উপনিস্সযৱসেন চ সাধেতীতি অত্থো. এত্থ চ ভৱভোগসম্পত্তীনং নিৰৱসেসতো লব্ভমানট্ঠানং সন্ধায ‘‘কামাৱচৰসুগতিয’’ন্তি ৱুত্তং. সহেতুকৱিপাকৱজ্জং পন পৱত্তিৱিপাককটত্তাৰূপসভাৱং ভৱসম্পত্তিং, একচ্চভোগসম্পত্তিঞ্চ, ভোগসম্পদমেৱ ৱা অৱিসেসেন সুগতিযং দুগ্গতিযম্পি অভিনিপ্ফাদেতিযেৱ. নাগসুপণ্ণাদীনম্পি হিস্স দেৱসম্পত্তিসদিসং মনুঞ্ঞং ভোগজাতং, তব্বিসযানি চ ৱিপাকচিত্তানি, সুৱণ্ণতাসুস্সৰতাদি চ তং সব্বং কামাৱচৰকুসলস্সেৱ ফলং. ন হি অকুসলস্স ইট্ঠফলং অত্থি. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো, যং অকুসলস্স ইট্ঠো কন্তো ৱিপাকো সংৱিজ্জতী’’তি.

কামাৱচৰকুসলৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৰূপাৱচৰকুসলৱণ্ণনা

ইদানি যস্মা কামাৱচৰকুসলানন্তৰং উদ্দিট্ঠস্স ৰূপাৱচৰকুসলস্স নিদ্দেসাৱকাসো অনুপ্পত্তো, তস্মা তং দস্সনত্থং ‘‘ইতৰেসূ’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ ইতৰেসূতি যথাৱুত্তকামাৱচৰকুসলতো ইতৰেসু, ৰূপাৱচৰাদীসূতি অত্থো. সৱত্থুকতো একৱিধং একন্তেন ৱত্থুসন্নিস্সিতত্তা. ন হি অৰূপধাতুযং ৰূপাৱচৰধম্মা লব্ভন্তি ৰূপৱিৰাগভাৱনায নিব্বত্তত্তা পুন ৰূপাৱচৰজ্ঝানসমাপত্তিযা অভাৱতো.

হীনমজ্ঝিমপণীতভেদতোতি এত্থ পুব্বে ৱিয অধিপতীনং হীনাদিভাৱেহি ঝানস্স হীনাদিভাৱো যোজেতব্বো. অথ ৱা পটিলদ্ধমত্তমনাসেৱিতং হীনং পৰিদুব্বলভাৱতো, নাতিসুভাৱিতং অপৰিপুণ্ণৱসিভাৱং মজ্ঝিমং, অতিৱিয সুভাৱিতং পন সব্বসো পৰিপুণ্ণৱসিভাৱং পণীতং. তথা উড়াৰপুঞ্ঞফলকামতাৱসেন পৱত্তিতং হীনং, লোকিযাভিঞ্ঞত্থায পৱত্তিতং মজ্ঝিমং, ৱিৱেককামতায অৰিযভাৱে ঠিতেন পৱত্তিতং পণীতং. অত্তহিতায ৱা পৱত্তিতং হীনং, কেৱলং অলোভজ্ঝাসযেন পৱত্তিতং মজ্ঝিমং, পৰহিতায পৱত্তিতং পণীতং. ৱট্টজ্ঝাসযেন ৱা পৱত্তিতং হীনং, ৱিৱেকজ্ঝাসযেন পৱত্তিতং মজ্ঝিমং, ৱিৱট্টজ্ঝাসযেন লোকুত্তৰপাদকত্থং পৱত্তিতং পণীতং.

পটিপদাদিভেদতোতি দুক্খপটিপদাদন্ধাভিঞ্ঞাদীনং পটিপদাভিঞ্ঞানং ভেদেন. পটিপদাৱচনেনেৱ ৱা তদৱিনাভাৱতো অভিঞ্ঞাপি লব্ভতি. তথা হেত্থ পটিপদাচতুক্কন্তি ৱোহৰন্তীতি আদি-সদ্দেন অধিপতিআদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো, তস্মা পটিপদাদিভেদতোতি পটিপদাভেদতো, অধিপতিভেদতো, আৰম্মণভেদতো, হানভাগিযাদিভেদতোতি অত্থো. তত্থ পটিপদাভেদতো তাৱ দুক্খপটিপদং দন্ধাভিঞ্ঞং, দুক্খপটিপদং খিপ্পাভিঞ্ঞং, সুখপটিপদং দন্ধাভিঞ্ঞং, সুখপটিপদং খিপ্পাভিঞ্ঞন্তি এৱং চতুব্বিধং হোতি. তত্থ দুক্খা পটিপদা অস্সাতি দুক্খপটিপদং. দন্ধা অভিঞ্ঞা অস্সাতি দন্ধাভিঞ্ঞং. এস নযো ‘‘দুক্খপটিপদং খিপ্পাভিঞ্ঞ’’ন্তিআদীসুপি.

তত্থ অপ্পহীননীৱৰণস্স, অৱিক্খম্ভিতঝাননিকন্তিকস্স চ ঞাণকিচ্চস্স অপৰিব্যত্ততায পৰিনিট্ঠিতসকলপুব্বকিচ্চস্স ‘‘পথৱী পথৱী’’তি ৱা ‘‘আপো আপো’’তি ৱা এৱং পৱত্তপঠমসমন্নাহাৰতো পট্ঠায যাৱ তস্স তস্স ঝানস্স উপচাৰুপ্পত্তিযা নীৱৰণপ্পহানং, নিকন্তিৱিক্খম্ভনঞ্চ হোতি, তাৱ পৱত্তা পুব্বভাগভাৱনা পটিপদা নাম ‘‘পটিপজ্জতি ঝানং এতাযা’’তি কত্ৱা. পহীননীৱৰণস্স, পন ৱিক্খম্ভিতঝাননিকন্তিকস্স চ ঞাণকিচ্চস্স পৰিব্যত্তভাৱতো উপচাৰজ্ঝানং আদিং কত্ৱা যাৱ অপ্পনায উপ্পত্তি, তাৱ পৱত্তা পঞ্ঞা পুব্বভাগপঞ্ঞায ৱিসিট্ঠভাৱতো অভিঞ্ঞা নাম, তস্মা যো আদিতো কিলেসে ঝাননিকন্তিঞ্চ ৱিক্খম্ভেন্তো দুক্খেন সসঙ্খাৰেন সপ্পযোগেন কিলমন্তো ৱিক্খম্ভেতি, ৱিক্খম্ভিতকিলেসঝাননিকন্তি চ অপ্পনাপৰিৱাসং ৱসন্তো চিৰেন অঙ্গপাতুভাৱং পাপুণাতি, তস্স দুক্খপটিপদং, দন্ধাভিঞ্ঞঞ্চ ঝানং হোতি. যো পন সসঙ্খাৰেন কিলেসাদিকে ৱিক্খম্ভেত্ৱা ন চিৰেন অঙ্গপাতুভাৱং পাপুণাতি, তস্স দুক্খপটিপদং, খিপ্পাভিঞ্ঞঞ্চ. যো কিলেসাদিকে ৱিক্খম্ভেন্তো সুখেন অকিলমন্তো ৱিক্খম্ভেতি, অপ্পনাপৰিৱাসং পন চিৰাযতি, তস্স সুখপটিপদং, দন্ধাভিঞ্ঞং. যো পন সুখেনেৱ কিলেসাদিকে ৱিক্খম্ভেত্ৱা সীঘমেৱ অপ্পনং পাপুণাতি, তস্স সুখপটিপদং, খিপ্পাভিঞ্ঞন্তি ৱেদিতব্বং.

সো পনাযং পটিপদাভিঞ্ঞানং ভেদো কিলেসিন্দ্ৰিযাধিকাৰৱসেন ৱেদিতব্বো. যস্স হি ৰাগাদযো কিলেসা তিব্বা হোন্তি, সদ্ধাপঞ্চমকানি চ ইন্দ্ৰিযানি মুদূনি. যো চ সমথৱিপস্সনাসু অকতাধিকাৰো, তস্স পৱত্তঝানং দুক্খপটিপদং, দন্ধাভিঞ্ঞঞ্চ হোতি. তস্স হি কিলেসসমুদাচাৰতিব্বতায নীৱৰণৱিক্খম্ভনস্স কিচ্ছেন কসিৰেন সমিজ্ঝনতো পটিপদা দুক্খা অসুখা, তস্সেৱ সদ্ধাদীনং ইন্দ্ৰিযানং মুদুতায অভিঞ্ঞাপি দন্ধা মন্দা অসীঘপ্পৱত্তিনী হোতি. ভৱন্তৰে ৱা সমথে অকতাধিকাৰত্তা পটিপদা দুক্খা, ৱিপস্সনায অকতাধিকাৰত্তা অভিঞ্ঞাপি দন্ধা. যো পন ৱুত্তৱিপৰীতো হোতি, তস্স কিলেসানং অতিব্বসমুদাচাৰতায, ইন্দ্ৰিযানঞ্চ তিখীণতায সমথৱিপস্সনাসু কতাধিকাৰতায যথাক্কমং সুখপটিপদা, খিপ্পাভিঞ্ঞা চ হোতি. ভৱন্তৰে কতপৰিচযস্স হি যথা পগুণং কত্ৱা ৱিস্সট্ঠগন্থো অপ্পমত্তকেন পযোগেন সুপ্পৱত্তি ৱাচুগ্গতো চ হোতি, এৱং ভাৱনা অপ্পকসিৰেনেৱ ইজ্ঝতীতি. স্ৱাযং অকতো, কতো চ অধিকাৰো সমথনিস্সিতো পটিপদাযং ৱুত্তো সমাধিপ্পধানত্তা পটিপদায. ৱিপস্সনানিস্সিতো অভিঞ্ঞায ঞাণপ্পধানত্তা অপ্পনাযাতি দট্ঠব্বং.

যো পন তিব্বকিলেসো তিক্খিন্দ্ৰিযো ৱিপস্সনাযমেৱ ৱা কতাধিকাৰো হোতি, তস্স ৱুত্তনযেন দুক্খা পটিপদা, খিপ্পা পন অভিঞ্ঞা হোতি, তব্বিপৰীতস্স সুখপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞাতি. তস্মা কিলেসানং তিব্বমন্দভাৱতো, ইন্দ্ৰিযানং তিখিণমুদুভাৱতো, পুব্বপৰিচযস্স চ সম্ভৱাসম্ভৱৱসেনাতি এৱং কিলেসিন্দ্ৰিযাধিকাৰৱসেন ইমাসং ভেদো ৱেদিতব্বো.

অপিচ যানি পৰতো সপ্পাযাসপ্পাযানি, পলিবোধুপচ্ছেদাদীনি পুব্বকিচ্চানি, অপ্পনাকোসল্লানি চ আগমিস্সন্তি, তেসু যো উপচাৰাধিগমতো পুব্বে, পচ্ছা চ অসপ্পাযসেৱী হোতি, তস্স দুক্খা পটিপদা, দন্ধা চ অভিঞ্ঞা হোতি. উভযত্থ সপ্পাযসেৱিনো সুখা পটিপদা, খিপ্পা চ অভিঞ্ঞা. যো পন ততো পুব্বভাগে অসপ্পাযং সেৱিত্ৱা অপৰভাগে সপ্পাযসেৱী হোতি, তস্স দুক্খা পটিপদা, খিপ্পা অভিঞ্ঞা. তব্বিপৰীতস্স সুখা পটিপদা, দন্ধা অভিঞ্ঞা চ ৱেদিতব্বা.

তথা পলিবোধুপচ্ছেদাদিপুব্বকিচ্চং অসম্পাদেত্ৱা ভাৱনমনুযুঞ্জন্তস্স সপৰিপন্থতায দুক্খা পটিপদা, ৱিপৰিযাযেন অপৰিপন্থতায সুখা. অপ্পনাকোসল্লানি অসম্পাদেন্তস্স ঞাণস্স অৱিসদতায দন্ধা অভিঞ্ঞা হোতি, সম্পাদেন্তস্স ৱিপৰিযাযতো খিপ্পা অভিঞ্ঞাতি. কিঞ্চ – তণ্হাৱিজ্জাতিভৱনৱসেন এতাসং ভেদো ৱেদিতব্বো. তণ্হাভিভূতস্স হি দুক্খা পটিপদা হোতি তস্সা সমাধিস্স উজুপটিপক্খত্তা সমথপটিপদায পৰিপন্থকভাৱতো, অনভিভূতস্স তদভাৱতো সুখা. অৱিজ্জাভিভূতস্স চ তস্সা পঞ্ঞায উজুপটিপক্খভাৱতো দন্ধা অভিঞ্ঞা, ইতৰস্স খিপ্পা অভিঞ্ঞাতি. সো পনাযং পটিপদাভেদো কেৱলং সমথভাৱনাৱসেন পটিলদ্ধজ্ঝানস্স, মগ্গাধিগমৱসেন পটিলদ্ধজ্ঝানস্স পন নত্থি দুক্খপটিপদাদিভেদো. কেচি পন মগ্গৱসেনেৱ তস্স পটিপদাদিভেদং ৱণ্ণেন্তি ‘‘মগ্গস্স হি দুক্খপটিপদাদিভাৱে তস্মিং দুক্খপটিপদাদিক’’ন্তি.

অধিপতিভেদাদীসু পন ছন্দাধিপতেয্যং চিত্তাধিপতেয্যং ৱীৰিযাধিপতেয্যং ৱীমংসাধিপতেয্যন্তি এৱং অধিপতিভেদতো, পৰিত্তং পৰিত্তাৰম্মণং, পৰিত্তং অপ্পমাণাৰম্মণং, অপ্পমাণং পৰিত্তাৰম্মণং, অপ্পমাণং অপ্পমাণাৰম্মণন্তি এৱং আৰম্মণভেদতো, হানভাগিযং ঠিতিভাগিযং ৱিসেসভাগিযং নিব্বেধভাগিযন্তি এৱং হানভাগিযাদিভেদতো চ চতুব্বিধতা ৱেদিতব্বা. তত্থ ‘‘ছন্দৱতো চে ঝানং নিব্বত্তিস্সতি, ময্হম্পি নিব্বত্তিস্সতী’’তি এৱং ছন্দং ধুৰং কত্ৱা উপ্পন্নং ছন্দাধিপতেয্যং. এস নযো ‘‘চিত্তাধিপতেয্যা’’দীসুপি. অপ্পগুণং পন উপৰিঝানস্স পচ্চযো ভৱিতুং অসক্কোন্তং পৰিত্তং, সুপ্পসৰাৱমত্তেসু অৱড্ঢিতাৰম্মণেসু নিব্বত্তং পৰিত্তাৰম্মণং. ৱুত্তপটিপক্খতো পন যথাক্কমং অপ্পমাণাৰম্মণাদীনি ৱেদিতব্বানি. হানভাগিযাদিৱিসেসং সযমেৱ ৱক্খতি.

ঝানঙ্গযোগভেদতোতি কত্থচি পঞ্চ ঝানঙ্গানি, কত্থচি চত্তাৰি, কত্থচি তীণি, কত্থচি দ্ৱে, কত্থচি অপৰানি দ্ৱেতি এৱং ঝানঙ্গানং সম্পযোগভেদতো. ননু চেত্থ কামাৱচৰকুসলে ৱিয সঙ্খাৰভেদো কস্মা ন গহিতো. ইদম্পি হি কেৱলং সমথানুযোগৱসেন পটিলদ্ধং সসঙ্খাৰং, মগ্গাধিগমৱসেন পটিলদ্ধমসঙ্খাৰং, তস্মা ‘‘ঝানঙ্গসঙ্খাৰযোগভেদতো দসৱিধ’’ন্তি ৱত্তব্বন্তি? নযিদমেৱং, মগ্গাধিগমৱসেন সত্তিতো পটিলদ্ধস্সাপি অপৰভাগে পৰিকম্মৱসেনেৱ উপ্পজ্জনতো, তস্মা সব্বস্সপি ঝানস্স পৰিকম্মসঙ্খাতপুব্বাভিসঙ্খাৰেন ৱিনা কেৱলং অধিকাৰৱসেন অনুপ্পজ্জনতো ‘‘অসঙ্খাৰ’’ন্তিপি ৱত্তুং ন সক্কা, অধিকাৰেন চ ৱিনা কেৱলং পৰিকম্মাভিসঙ্খাৰেনেৱ অনুপ্পজ্জনতো ‘‘সসঙ্খাৰ’’ন্তিপি ৱত্তুং ন সক্কাতি ঝানঙ্গযোগভেদতো পঞ্চৱিধতা চ ৱুত্তাতি.

কামচ্ছন্দো ব্যাপাদো থিনমিদ্ধং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং ৱিচিকিচ্ছাতি ইমানি পঞ্চ নীৱৰণানি ৱিপ্পহীনানি এতস্সাতি কামচ্ছন্দ…পে… ৱিপ্পহীনং. ‘‘অগ্যাহিতো’’তি এত্থ আহিত-সদ্দস্স ৱিয ৱিপ্পহীন-সদ্দস্সেত্থ পৰৱচনং দট্ঠব্বং. কামচ্ছন্দাদীহি ৱা ৱিপ্পহীনং ৱিসংযুত্তং তেসং পহাযকভাৱেনাতি কামচ্ছন্দ…পে… ৱিপ্পহীনং. তত্থ কামেতীতি কামো, ছন্দনট্ঠেন ছন্দো চাতি কামচ্ছন্দো, বহলকামৰাগস্সেতং অধিৱচনং. ব্যাপাদাদীনমত্থং ৱক্খতি. যস্মা কামচ্ছন্দাদীসু অপ্পহীনেসু ঝানং নুপ্পজ্জতি, তস্মা তানিস্স পহানঙ্গানীতি ৱেদিতব্বানি. ননু অঞ্ঞেপি অকুসলা ধম্মা ইমিনা ঝানেন পহীযন্তি, অথ কস্মা পঞ্চেৱ পহানঙ্গৱসেন ৱুত্তানীতি? ৱিসেসেন ঝানন্তৰাযকৰত্তা. কামচ্ছন্দৱসেন হি নানাৱিসযপলোভিতং চিত্তং ন একত্তাৰম্মণে সমাধিযতি. কামচ্ছন্দাভিভূতং ৱা নানাৱিসযসমুপব্যূড়্হায কামধাতুযা পহানপটিপদং ন পটিপজ্জতি, ব্যাপাদেন চ আৰম্মণে পটিহঞ্ঞমানং ন সমাহিতং পৱত্ততি, থিনমিদ্ধাভিভূতং অকম্মঞ্ঞং হোতি, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰেতং অৱূপসন্তমেৱ হুত্ৱা পৰিব্ভমতি, ৱিচিকিচ্ছাউপহতং ঝানাধিগমপটিপদং নাৰোহতি ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো নু খো, ন নু খো, পথৱী পথৱী’’তিআদিনা পৱত্তমনসিকাৰেন ‘‘ঝানং সিযা নু খো, ন নু খো’’তিআদিনা ৱিচিকিচ্ছন্তস্স ঝানাধিগমপটিপদায অসংসিজ্ঝনতো. যতো ৱক্খতি –

‘‘ভাগী অস্সমহং অদ্ধা, ইমায পটিপত্তিযা;

পৱিৱেকসুখস্সাতি, কত্ৱা উস্সাহমুত্তম’’ন্তি.

তস্মা সমাধিআদীনং উজুৱিপচ্চনীকভাৱেন ৱিসেসেন ঝানাধিগমস্স অন্তৰাযকৰণতো এতানেৱ পহানঙ্গানীতি ৱুত্তানি. হোতি চেত্থ –

‘‘পচ্চনীকা যতো পঞ্চ, সমাধাদীনমেত্থ হি;

ঝানন্তৰাযিকা তস্মা, পহানঙ্গে নিযামিতা’’তি.

এৱমিদং পহানঙ্গৱসেন দস্সেত্ৱা ইদানি সম্পযোগঙ্গৱসেন দস্সেতুং ‘‘ৱিতক্ক…পে… সম্পযুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ ৱিতক্কাদযো ৱচনত্থলক্খণাদিৱসেন উপৰি আগমিস্সন্তি. যস্মা পন ইমেসু উপ্পন্নেসু ঝানং উপ্পন্নং নাম হোতি, তেনস্স ইমানি সম্পযোগঙ্গানীতি ৱেদিতব্বানি, তস্মা ন এতেহি সমন্নাগতং অঞ্ঞদেৱ ঝানং নাম অত্থীতি গহেতব্বং. যথা পন নেমিআদিঅঙ্গসমুদাযে ৰথাদিৱোহাৰো হোতি, এৱং ঝানঙ্গসমুদাযে ঝানৱোহাৰো. ৱুত্তম্পি হেতং ৱিভঙ্গে ‘‘ঝানন্তি ৱিতক্কো ৱিচাৰো পীতি সুখং চিত্তস্সেকগ্গতা’’তি (ৱিভ. ৫৬৯). কস্মা পন অঞ্ঞেসুপি ফস্সাদীসু সম্পযুত্তধম্মেসু ৱিজ্জমানেসু ইমানিযেৱ পঞ্চ ঝানঙ্গৱসেন ৱুত্তানীতি? ৱুচ্চতে – উপনিজ্ঝানকিচ্চৱন্ততায, কামচ্ছন্দাদীনং উজুপটিপক্খভাৱতো চ. ৱিতক্কো হি আৰম্মণে চিত্তং অভিনিৰোপেতি, ৱিচাৰো অনুবন্ধতি. এৱং ঝানাধিগমস্স ৱিসেসপচ্চযভূতেহি তেহি অৱিক্খেপায সমাদহিতপযোগস্স চেতসো পযোগসম্পত্তিসমুট্ঠানা পীতি পীণনং, সুখঞ্চ উপব্ৰূহনং কৰোতি. অথ নং সসম্পযুত্তধম্মং এতেহি অভিনিৰোপনানুবন্ধনপীণনউপব্ৰূহনেহি অনুগ্গহিতা একগ্গতা সমাধানকিচ্চেন অত্তানং অনুৱত্তাপেন্তী একত্তাৰম্মণে সমং, সম্মা চ আধিযতি, ইন্দ্ৰিযসমতাৱসেন সমং, পটিপক্খধম্মানং দূৰীভাৱেন লীনুদ্ধচ্চাভাৱেন সম্মা চ ঠপেতীতি এৱমেতেসমেৱ উপনিজ্ঝানকিচ্চং আৱেণিকং. কামচ্ছন্দাদিপটিপক্খভাৱেন পন সযমেৱ ৱক্খতি. এৱং উপনিজ্ঝানকিচ্চৱন্ততায, কামচ্ছন্দাদীনং উজুপটিপক্খভাৱতো চ ইমেযেৱ পঞ্চ ঝানঙ্গভাৱেন ৱৱত্থিতাতি. যথাহু –

‘‘উপনিজ্ঝানকিচ্চত্তা, কামাদিপটিপক্খতো;

সন্তেসুপি চ অঞ্ঞেসু, পঞ্চেৱ ঝানসঞ্ঞিতা’’তি.

দেসনাক্কমতো, মহগ্গতধম্মেসু পঠমং অধিগন্তব্বতো চ পঠমং, পঠমং সমাপজ্জিতব্বন্তিপি পঠমন্তি ৱদন্তি. তং পন ন একন্তলক্খণং ঝানপটিলোমাদিৱসেন সমাপজ্জনে অসম্ভৱতো.

পুৰিমপচ্ছিমচিত্তেসু উপ্পজ্জমানস্সাপি অপ্পনাক্খণে অনুপ্পজ্জনতো ৱিতক্কো ৱিপ্পহীনো এতস্স, ততো ৱা এতং ৱিপ্পহীনন্তি ৱিতক্কৱিপ্পহীনং. ভাৱনায হি পহীনত্তা ৱিতক্কো ঝানক্খণে নুপ্পজ্জতি. অসংকিলিট্ঠসভাৱত্তা পন উপচাৰভাৱনায চ তং পহাতুং অসমত্থভাৱতো পুৰিমভাগে, পচ্ছাভাগে চ অপচ্চনীকচিত্তপ্পৱত্তিতো উপ্পজ্জতিযেৱাতি.

ননু চ ‘‘অসংকিলিট্ঠসভাৱত্তা’’তি ৱুত্তং, অথ কথং ঝানেন এস পহীযতি? ন হি কুসলেহি অসংকিলিট্ঠধম্মস্স পহানং অত্থি ৰাগাদিসংকিলিট্ঠানং পাপধম্মানমেতস্স উজুপটিপক্খভাৱতোতি? ৱুচ্চতে – অসংকিলিট্ঠসভাৱস্সাপি এতস্স ওড়াৰিকতায দুব্বলভাৱতো ঝানক্খণে অনুপ্পত্তিসভাৱাপাদনত্থং তত্থ নিকন্তিৱিক্খম্ভনৱসেন দুতিযজ্ঝানভাৱনা হোতীতি তস্সা বলেন তং ঝানক্খণে অনুপ্পজ্জন্তং নিকন্তিৱিক্খম্ভনৱসেন ৱা ৱিক্খম্ভিতং পহীনং নাম হোতি. যদি এৱং উপচাৰেনপি নিকন্তি ৱিক্খম্ভীযতীতি তত্থপিস্স পহানং সিযা, যথা পঠমজ্ঝানস্স উপচাৰে নীৱৰণানীতি? নযিদমেৱং, নীৱৰণপ্পহানস্স ৱিয ৱিতক্কাৰম্মণিকনিকন্তি ৱিক্খম্ভনস্স উপচাৰেন সাতিসযং অনিপ্ফজ্জনতো. সাতিসযঞ্হি তত্থ নিকন্তিপ্পহানং অপ্পনায এৱ হোতি, তস্মা যদৱোচুম্হা ‘‘উপচাৰভাৱনায চ তং পহাতুং অসমত্থভাৱতো’’তি, তং সুট্ঠু উপপৰিক্খিত্ৱা ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘ৱিচাৰৱিপ্পহীন’’ন্তিআদীসুপি ৱুত্তনযানুসাৰেন অত্থো দট্ঠব্বো. দুতিযজ্ঝানেযেৱ পহীনস্স ৱিতক্কস্স ইধ অপ্পৱত্তিমত্তদস্সনত্থং ‘‘ৱিতক্কৱিচাৰৱিপ্পহীন’’ন্তি ৱিতক্ক-গ্গহণং কতং. এৱং ‘‘ৱিতক্কৱিচাৰপীতিৱিপ্পহীন’’ন্তিআদীসুপি.

যথাসম্ভৱন্তি পথৱীকসিণাদীসু যং যং আৰম্মণং যস্স যস্স সম্ভৱতি, তদনতিক্কমতো. কসিণানাপানেসু হি পঞ্চেৱ ঝানানি পৱত্তন্তি, অসুভকাযগতাসতীসু পঠমজ্ঝানং, অনুপেক্খাব্ৰহ্মৱিহাৰেসু পঞ্চমজ্ঝানৱজ্জানি, উপেক্খাব্ৰহ্মৱিহাৰে পঞ্চমজ্ঝানন্তি.

পথৱীকসিণাদীসূতি এত্থ আদি-গ্গহণেন কেৱলং আপোকসিণাদীনমেৱ, অথ খো অসুভাদীনম্পি অপ্পনাৱহকম্মট্ঠানানং সঙ্গহোতি দট্ঠব্বং. এত্থ চ অভিভাযতনৱিমোক্খঝানানি পৱত্তাকাৰমত্ততো ভিন্নানি, আৰম্মণতো পন কসিণাযতনানেৱ হোন্তীতি কসিণাযতনঝানেহেৱ তানি সঙ্গহিতানি. ‘‘যথাসম্ভৱং…পে… অনেকৱিধ’’ন্তি ৱা ৱচনেন ৰূপাৱচৰজ্ঝানে সব্বোপি লব্ভমানকভেদো সঙ্গহিতোতি অভিভাযতনৱিমোক্খঝানানি ৱিসুং ন ৱুত্তানি, তানি পন সৰূপতো এৱং ৱেদিতব্বানি.

তত্থ ঞাণুত্তৰস্স যোগাৱচৰস্স পথৱীকসিণাদিআৰম্মণং অভিভৱিত্ৱা ‘‘ন মেত্থ অপ্পনানিব্বত্তনে ভাৰো’’তি পটিপন্নস্স নিমিত্তুপ্পত্তিতো উদ্ধং দুতিযততিযৱীথিযং, চতুত্থপঞ্চমৱীথিযং ৱা পটিলদ্ধং ঝানং অভিভাযতনং নাম. তঞ্হি আৰম্মণং অভিভৱতীতি অভিভূ, যোগিনো সুখৱিসেসানং অধিট্ঠানতায, মনাযতনধম্মাযতনপৰিযাপন্নতায ৱা আযতনন্তি অভিভাযতনং, অভিভৱিতব্বং ৱা অভিভূ, আলম্বণং, তং আযতনমস্সাতি অভিভাযতনং. অথ ৱা আলম্বণাভিভৱনতোযেৱ অভিভূ, পৰিকম্মং, ঞাণং ৱা, তং আযতনং কাৰণমস্সাতি অভিভাযতনং. পৰিকম্মং, ঞাণং ৱা আলম্বণং অভিভৱিত্ৱা পৱত্তমানং উপচাৰুপ্পত্তিতো পঞ্চমৱীথিমনতিক্কমিত্ৱা অপ্পনং নিব্বত্তেতি. পঞ্চমৱীথিতো পৰং নিব্বত্তং পন অভিভৱিতুকামতায নিব্বত্তিতম্পি অভিভাযতনং নাম ন হোতি. সামঞ্ঞগতিযা পন কসিণাযতনমেৱ হোতি. ইমমেৱ হি সীঘতৰপ্পৱত্তিং সন্ধায অট্ঠকথাযং ‘‘তানি অভিভৱিত্ৱা সমাপজ্জতি, সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৱেত্থ অপ্পনং নিব্বত্তেতী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ২০৪) ৱুত্তং. ননু চ অট্ঠকথাযং যথাৰুতৱসেনেৱ অত্থো কস্মা ন গয্হতি. ‘‘সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৱা’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ২০৪) হি ৱুত্তত্তা নিমিত্তুপ্পত্তিযা সহুপ্পন্নং ঝানমভিভাযতনন্তি ৱিঞ্ঞাযতীতি? নযিদমেৱং, নিমিত্তুপ্পাদেন সহ অপ্পনায অসম্ভৱতো. নিমিত্তুপ্পাদোতি হি ইধ পটিভাগনিমিত্তস্স উপ্পত্তি তদাৰম্মণস্স ৱা উপচাৰজ্ঝানস্স, কিং তাৱ পটিভাগনিমিত্তুপ্পত্তিযা সহ অপ্পনায নিব্বত্তি উপচাৰজ্ঝানে অসতি তস্সা অসম্ভৱতো, নাপি উপচাৰজ্ঝানেন সহ একৱীথিযং নিব্বত্তি তস্সা উপচাৰভাৱনাপবন্ধসেৱিতব্বভাৱেন তদা অসম্ভৱতো, তস্মা নাতিচিৰাযনপ্পৱত্তিদস্সনত্থং সমীপিম্হি সমীপকাৰীযূপচাৰেন অট্ঠকথাযং তথা ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. যদি নিমিত্তুপ্পত্তিতো নাতিচিৰপ্পৱত্তমভিভাযতনং, কথং তস্স দন্ধাভিঞ্ঞাখিপ্পাভিঞ্ঞাভেদো পাড়িযং ৱুত্তোতি? ৱুচ্চতে – চতুত্থপঞ্চমজৱনৱীথিযং উপ্পন্নং চিৰকালনিব্বত্তিতায দন্ধাভিঞ্ঞং, দুতিযততিযৱীথিযং উপ্পন্নং তব্বিপৰীতলক্খণতায খিপ্পাভিঞ্ঞন্তি. কেচি পন ‘‘অভিভাযতনং নাম ৱসিভাৱপ্পত্তমেৱ, নেতৰ’’ন্তি ৱদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং, ৱসিভাৱপ্পত্তিযা নিমিত্তুপ্পত্তিতো দূৰতৰভাৱেন ‘‘সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৱেত্থ অপ্পনং নিব্বত্তেতী’’তি অট্ঠকথাৱচনেন সহ ৱিৰুজ্ঝনতো.

অপিচ ৱসিভাৱপ্পত্তং ঝানং অভিভৱনকাৰণনিৰপেক্খং ৱসিভাৱবলেনেৱ সক্কচ্চং সমাপজ্জিতুং ন সক্কাতি ন তং অভিভাযতনং নাম হোতি, তস্মা অপ্পত্তৱসিভাৱা পঠমুপ্পন্নাযেৱ অভিভাযতনন্তি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং. যদি এৱং কথং ‘‘অপ্পমাণং পৰিত্তাৰম্মণং, অপ্পমাণং অপ্পমাণাৰম্মণ’’ন্তি (ধ. স. ২১২-২১৩) অভিভাযতনদেসনাযং ৱুত্তং. ৱসিভাৱপ্পত্তঞ্হি ঝানং অপ্পমাণন্তি ৱুচ্চতি. ইদঞ্চ উপ্পন্নমত্তত্তা পৰিত্তমেৱাতি? নাযং দোসো. পঠমং অভিভাযতনৱসেন পটিলদ্ধজ্ঝানং পচ্ছা ৱসিভাৱপ্পত্তম্পি অভিভাযতননামমেৱ লভতীতি ৱসিভাৱপ্পত্তমভিভাযতনং অপ্পমাণং, ইতৰং পৰিত্তং.

অথ ৱা ৱসিভাৱপ্পত্তং অপ্পমাণন্তি উক্কংসগতিপৰিগ্গহৱসেন ৱুচ্চতি. তং পন যং বলৱতৰং, তং অপ্পমাণন্তি ইমস্স অত্থস্স উপলক্খণং কত্ৱা ৱদন্তি. বলৱভাৱনিবন্ধনং অপ্পমাণত্তং. বলৱভাৱো চ পঠমঅপ্পনাৱাৰতো পচ্ছিমপচ্ছিমঅপ্পনাৱাৰানং বলৱতায অৱসিতাপত্তেপি ঝানে সম্ভৱতীতি বলৱন্তং অপ্পমাণং, ইতৰং পৰিত্তন্তি এৱং অৱসিতাপত্তেপি ঝানে অপ্পমাণাদিভাৱো ৱেদিতব্বো. অথ ৱা অপ্পনায বলৱভাৱো নাম উপচাৰস্স বলৱতায সতি হোতি. উপচাৰঞ্চ তং বলৱং, যং সহসা অপ্পনং উপ্পাদেতুং সক্কুণেয্য, তস্মা খিপ্পাভিঞ্ঞানং দ্ৱিন্নং অভিভাযতনঝানানং উপচাৰৱীথিযা অনন্তৰং দুতিযৱীথিযং উপ্পন্নং উপচাৰজ্ঝানস্স বলৱতায সযম্পি বলৱতৰন্তি অপ্পমাণং নাম হোতি. দুতিযৱীথিমতিক্কমিত্ৱা ততিযৱীথিযং উপ্পন্নং তদিতৰসভাৱতায পৰিত্তং. তথা দন্ধাভিঞ্ঞানং চতুত্থৱীথিযং উপ্পন্নং অপ্পমাণং. পঞ্চমৱীথিযং উপ্পন্নং পৰিত্তন্তি. অথ ৱা যত্থ কত্থচি অপ্পনাৱীথিযং পঞ্চমং উপ্পজ্জনকঅপ্পনাতো চতুত্থং উপ্পজ্জমানায বলৱভাৱোতি তংৱসেনাপেত্থ পৰিত্তঅপ্পমাণতা ৱেদিতব্বা.