৮. পচ্চযপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা
১. ইদানি যথাৱুত্তনামৰূপধম্মানং পটিচ্চসমুপ্পাদপট্ঠাননযৱসেন পচ্চযে দস্সেতুং ‘‘যেস’’ন্ত্যাদি আৰদ্ধং. যেসং পচ্চযেহি সঙ্খতত্তা সঙ্খতানং পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং যে পচ্চযধম্মা যথা যেনাকাৰেন পচ্চযা ঠিতিযা, উপ্পত্তিযা চ উপকাৰকা, তং ৱিভাগং তেসং পচ্চযুপ্পন্নানং, তেসং পচ্চযানং, তস্স চ পচ্চযাকাৰস্স পভেদং ইহ ইমস্মিং সমুচ্চযসঙ্গহানন্তৰে ঠানে যথাৰহং তংতংপচ্চযুপ্পন্নধম্মে সতি তংতংপচ্চযানং তংতংপচ্চযভাৱাকাৰানুৰূপং ইদানি পৱক্খামীতি যোজনা.
২. তত্থ পচ্চযসামগ্গিং পটিচ্চ সমং গন্ত্ৱা ফলানং উপ্পাদো এতস্মাতি পটিচ্চসমুপ্পাদো, পচ্চযাকাৰো. নানপ্পকাৰানি ঠানানি পচ্চযা এত্থাত্যাদিনা পট্ঠানং, অনন্তনযসমন্তপট্ঠানমহাপকৰণং, তত্থ দেসিতনযো পট্ঠাননযো.
৩. তত্থাতি তেসু দ্ৱীসু নযেসু. তস্স পচ্চযধম্মস্স ভাৱেন ভৱনসীলস্স ভাৱো তব্ভাৱভাৱীভাৱো, সোযেৱ আকাৰমত্তং, তেন উপলক্খিতো তব্ভাৱভাৱীভাৱাকাৰমত্তোপলক্খিতো. এতেনেৱ তদভাৱাভাৱাকাৰমত্তোপলক্খিততাপি অত্থতো দস্সিতা হোতি. অন্ৱযব্যতিৰেকৱসেন হি পচ্চযলক্খণং দস্সেতব্বং. তেনাহ ভগৱা – ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদমুপ্পজ্জতি. ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিৰোধা ইদং নিৰুজ্ঝতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৪, ৪০৬; সং. নি. ২.২১; উদা. ১, ২). পটিচ্চ ফলং এতি এতস্মাতি পচ্চযো. তিট্ঠতি ফলং এত্থ তদাযত্তৱুত্তিতাযাতি ঠিতি, আহচ্চ ৱিসেসেত্ৱা পৱত্তা পচ্চযসঙ্খাতা ঠিতি আহচ্চপচ্চযট্ঠিতি. পটিচ্চসমুপ্পাদনযো হি তব্ভাৱভাৱীভাৱাকাৰমত্তং উপাদায পৱত্তত্তা হেতাদিপচ্চযনিযমৱিসেসং অনপেক্খিত্ৱা অৱিসেসতোৱ পৱত্ততি, অযং পন হেতাদিতংতংপচ্চযানং তস্স তস্স ধম্মন্তৰস্স তংতংপচ্চযভাৱসামত্থিযাকাৰৱিসেসং উপাদায ৱিসেসেত্ৱা পৱত্তোতি আহচ্চপচ্চযট্ঠিতিমাৰব্ভ পৱুচ্চতীতি. কেচি পন ‘‘আহচ্চ কণ্ঠতালুআদীসু পহৰিত্ৱা ৱুত্তা ঠিতি আহচ্চপচ্চযট্ঠিতী’’তি ৱণ্ণেন্তি. তং পন সৱনমত্তেনেৱ তেসং অৱহসিতব্বৱচনতং পকাসেতি. ন হি পটিচ্চসমুপ্পাদনযো, অঞ্ঞো ৱা কোচি নযো কণ্ঠতালুআদীসু অনাহচ্চ দেসেতুং সক্কাতি. ৱোমিস্সেত্ৱাতি পট্ঠাননযম্পি পটিচ্চসমুপ্পাদেযেৱ পক্খিপিত্ৱা তব্ভাৱভাৱীভাৱেন হেতাদিপচ্চযৱসেন চ মিস্সেত্ৱা আচৰিযা সঙ্গহকাৰাদযো পপঞ্চেন্তি ৱিত্থাৰেন্তি, মযং পন ৱিসুং ৱিসুংযেৱ দস্সযিস্সামাত্যধিপ্পাযো.
পটিচ্চসমুপ্পাদনযৱণ্ণনা
৪. ন ৱিজানাতীতি অৱিজ্জা, অৱিন্দিযং ৱা কাযদুচ্চৰিতাদিং ৱিন্দতি পটিলভতি, ৱিন্দিযং ৱা কাযসুচৰিতাদিং ন ৱিন্দতি, ৱেদিতব্বং ৱা চতুসচ্চাদিকং ন ৱিদিতং কৰোতি, অৱিজ্জমানে ৱা জৱাপেতি, ৱিজ্জমানে ৱা ন জৱাপেতীতি অৱিজ্জা, চতূসু অৰিযসচ্চেসু পুব্বন্তাদীসু চতূসু অঞ্ঞাণস্সেতং নামং. অৱিজ্জা এৱ পচ্চযো অৱিজ্জাপচ্চযো. ততো অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খতমভিসঙ্খৰোন্তীতি সঙ্খাৰা, কুসলাকুসলকম্মানি. তে তিৱিধা পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰোতি. তত্থকামৰূপাৱচৰা তেৰস কুসলচেতনা পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো, দ্ৱাদস অকুসলচেতনা অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো, চতস্সো আৰুপ্পচেতনা আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰোতি এৱমেতা একূনতিংস চেতনা সঙ্খাৰা নাম. পটিসন্ধিৱসেন একূনৱীসতিৱিধং, পৱত্তিৱসেন দ্ৱত্তিংসৱিধং ৱিপাকচিত্তং ৱিঞ্ঞাণং নাম. নামঞ্চ ৰূপঞ্চ নামৰূপং. তত্থ নামং ইধ ৱেদনাদিক্খন্ধত্তযং, ৰূপং পন ভূতুপাদাযভেদতো দুৱিধং কম্মসমুট্ঠানৰূপং, তদুভযম্পি ইধ পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণসহগতন্তি দট্ঠব্বং. নামৰূপপচ্চযাতি এত্থ নামঞ্চ ৰূপঞ্চ নামৰূপঞ্চ নামৰূপন্তি সৰূপেকসেসো ৱেদিতব্বো. চক্খাদীনি ছ অজ্ঝত্তিকাযতনানি, কেসঞ্চি মতেন ৰূপাদীনি ছ বাহিৰাযতনানিপি ৱা আযতনং নাম. ছ আযতনানি চ ছট্ঠাযতনঞ্চ সড়াযতনং. চক্খুসম্ফস্সাদিৱসেন ছদ্ৱাৰিকো ফস্সো ফস্সো নাম. সুখদুক্খুপেক্খাৱসেন তিৱিধা ৱেদনা.
কামতণ্হা ভৱতণ্হা ৱিভৱতণ্হাতি তিৱিধা তণ্হা. ছড়াৰম্মণাদিৱসেন পন অট্ঠসতপ্পভেদা হোন্তি কামুপাদানাদিৱসেন চত্তাৰি উপাদানানি. এত্থ চ দুব্বলা তণ্হা তণ্হা নাম, বলৱতী উপাদানং. অসম্পত্তৱিসযপত্থনা ৱা তণ্হা তমসি চোৰানং হত্থপ্পসাৰণং ৱিয, সম্পত্তৱিসযগ্গহণং উপাদানং চোৰানং হত্থপ্পত্তস্স গহণং ৱিয. অপ্পিচ্ছতাপটিপক্খা তণ্হা, সন্তোসপ্পটিপক্খং উপাদানং. পৰিযেসনদুক্খমূলং তণ্হা, আৰক্খদুক্খমূলং উপাদানন্তি অযমেতেসং ৱিসেসো. কম্মভৱো উপপত্তিভৱোতি দুৱিধো ভৱো. তত্থ পঠমো ভৱতি এতস্মা ফলন্তি ভৱো, সো কামাৱচৰকুসলাকুসলাদিৱসেন একূনতিংসৱিধো. দুতিযো পন ভৱতীতি ভৱো, সো কামভৱাদিৱসেন নৱৱিধো. উপাদানপচ্চযা ভৱোতি চেত্থ উপপত্তিভৱোপি অধিপ্পেতো. ভৱপচ্চযা জাতীতি কম্মভৱোৱ. সো হি জাতিযা পচ্চযো হোতি, ন ইতৰো. সো হি পঠমাভিনিব্বত্তক্খন্ধসভাৱো জাতিযেৱ, ন চ তদেৱ তস্স কাৰণং যুত্তং. তেসং তেসং সত্তানং তংতংগতিআদীসু অত্তভাৱপটিলাভো জাতি. তথানিব্বত্তস্স চ অত্তভাৱস্স পুৰাণভাৱো জৰা. এতস্সেৱ একভৱপৰিচ্ছিন্নস্স পৰিযোসানং মৰণং. ঞাতিব্যসনাদীহি ফুট্ঠস্স চিত্তসন্তাপো সোকো. তস্সেৱ ৱচীপলাপো পৰিদেৱো. কাযিকদুক্খৱেদনা দুক্খং. মানসিকদুক্খৱেদনা দোমনস্সং. ঞাতিব্যসনাদীহি ফুট্ঠস্স অধিমত্তচেতোদুক্খপ্পভাৱিতো ভুসো আযাসো উপাযাসো.
এত্থ চ সতিপি ৱত্থাৰম্মণাদিকে পচ্চযন্তৰে অৱিজ্জাদিএকেকপচ্চযগ্গহণং পধানভাৱতো, পাকটভাৱতো চাতি দট্ঠব্বং. এত্থ চ অৱিজ্জানুসযিতেযেৱ সন্তানে সঙ্খাৰানং ৱিপাকধম্মভাৱেন পৱত্তনতো অৱিজ্জাপচ্চযাসঙ্খাৰাসম্ভৱন্তি, ৱিঞ্ঞাণঞ্চ সঙ্খাৰজনিতং হুত্ৱা ভৱন্তৰে পতিট্ঠাতি. ন হি জনকাভাৱে তস্সুপ্পত্তি সিযা, তস্মা সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং. নামৰূপঞ্চ পুব্বঙ্গমাধিট্ঠানভূতৱিঞ্ঞাণুপত্থদ্ধং পটিসন্ধিপৱত্তীসু পতিট্ঠহতীতি ৱিঞ্ঞাণপচ্চযানামৰূপং, সড়াযতনঞ্চ নামৰূপনিস্সযমেৱ ছব্বিধফস্সস্স দ্ৱাৰভাৱেন যথাৰহং পৱত্ততি, নো অঞ্ঞথাতি নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনং. ফস্সো চ সড়াযতনসম্ভৱেযেৱ আৰম্মণং ফুসতি. ন হি দ্ৱাৰাভাৱে তস্সুপ্পত্তি সিযাতি সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো. ইট্ঠানিট্ঠমজ্ঝত্তঞ্চ আৰম্মণং ফুসন্তোযেৱ ৱেদনং ৱেদযতি, নো অঞ্ঞথাতি ফস্সপচ্চযা ৱেদনা. ৱেদনীযেসু চ ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৱেদনাহেতুকা তণ্হা সমুট্ঠাতীতি ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা. তণ্হাসিনেহপিপাসিতাযেৱ চ উপাদানিযেসু ধম্মেসু উপাদায দড়্হভাৱায সংৱত্তন্তি. তণ্হায হি ৰূপাদীনি অস্সাদেত্ৱা অস্সাদেত্ৱা কামেসু পাতব্যতং আপজ্জন্তীতি তণ্হা কামুপাদানস্স পচ্চযো. তথা ৰূপাদিভেদেগধিতো ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্ত্যাদিনা মিচ্ছাদস্সনং সংসাৰতো মুচ্চিতুকামো অসুদ্ধিমগ্গে সুদ্ধিমগ্গপৰামাসং খন্ধেসু অত্তত্তনিযগাহভূতং অত্তৱাদদস্সনদ্ৱযঞ্চ গণ্হাতি, তস্মা দিট্ঠুপাদাদীনম্পি পচ্চযোতি তণ্হাপচ্চযা উপাদানং. যথাৰহং সম্পযোগানুসযৱসেন উপাদানপতিট্ঠিতাযেৱ সত্তা কম্মাযূহনায সংৱত্তন্তীতি উপাদানং ভৱস্স পচ্চযো. উপপত্তিভৱসঙ্খাতা চ জাতি কম্মভৱহেতুকাযেৱ. বীজতো অঙ্কুৰো ৱিয তত্থ তত্থ সমুপলব্ভতীতি ভৱো জাতিযা পচ্চযো নাম. সতি চ জাতিযা এৱ জৰামৰণসম্ভৱো. ন হি অজাতানং জৰামৰণসম্ভৱো হোতীতি জাতি জৰামৰণানং পচ্চযোতি এৱমেতেসং তব্ভাৱভাৱীভাৱো দট্ঠব্বো.
এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতীতি যথাৱুত্তেন পচ্চযপৰম্পৰৱিধিনা, ন পন ইস্সৰনিম্মানাদীহি এতস্স ৱট্টসঙ্খাতস্স কেৱলস্স সুখাদীহি অসম্মিস্সস্স, সকলস্স ৱা দুক্খক্খন্ধস্স দুক্খৰাসিস্স ন সুখসুভাদীনং সমুদযো নিব্বত্তি হোতি. এত্থ ইমস্মিং পচ্চযসঙ্গহাধিকাৰে.
৫. অততি সততং গচ্ছতি পৱত্ততীতি অদ্ধা, কালো.
৬. অৱিজ্জাসঙ্খাৰা অতীতো অদ্ধা অতীতভৱপৰিযাপন্নহেতূনমেৱেত্থ অধিপ্পেতত্তা, অদ্ধাগ্গহণেন চ অৱিজ্জাদীনং ধম্মানমেৱ গহণং তব্বিনিমুত্তস্স কস্সচি কালস্স অনুপলব্ভনতো. নিৰুদ্ধানুপ্পাদা এৱ হি ধম্মা অতীতানাগতকালৱসেন উপ্পাদাদিক্খণত্তযপৰিযাপন্না চ পচ্চুপ্পন্নকালৱসেন ৱোহৰীযন্তি. জাতিজৰামৰণং অনাগতো অদ্ধা পচ্চুপ্পন্নহেতুতো অনাগতে নিব্বত্তনতো. মজ্ঝে পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা অতীতহেতুতো ইধ নিব্বত্তনকফলসভাৱত্তা, অনাগতফলস্স ইধ হেতুসভাৱত্তা চ মজ্ঝে ৱিঞ্ঞাণাদীনি অট্ঠঙ্গানি পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা.
৮. ননু সোকপৰিদেৱাদযোপি অঙ্গভাৱেন ৱত্তব্বাতি আহ ‘‘সোকাদিৱচন’’ন্ত্যাদি. সোকাদিৱচনং জাতিযা নিস্সন্দস্স অমুখ্যফলমত্তস্স নিদস্সনং, ন পন ৱিসুং অঙ্গদস্সনন্ত্যত্থো.
৯. তণ্হুপাদানভৱাপি গহিতা হোন্তীতি কিলেসভাৱসামঞ্ঞতো অৱিজ্জাগ্গহণেন তণ্হুপাদানানি, কম্মভৱসামঞ্ঞতো সঙ্খাৰগ্গহণেন কম্মভৱো গহিতো. তথা তণ্হুপাদানভৱগ্গহণেন চ অৱিজ্জাসঙ্খাৰা গহিতাতি সম্বন্ধো. এত্থাপি ৱুত্তনযেন তেসং গহণেন তেসং সঙ্গহো দট্ঠব্বো, ৱিঞ্ঞাণনামৰূপসড়াযতনফস্সৱেদনানং জাতিজৰাভঙ্গাৱ জাতিজৰামৰণন্তি চ ৱুত্তাতি আহ ‘‘জাতিজৰামৰণগ্গহণেনা’’ত্যাদি.
১০. অতীতে হেতৱো পঞ্চাতি সৰূপতো ৱুত্তানং দ্ৱিন্নং অৱিজ্জাসঙ্খাৰানং, সঙ্গহৱসেন গহিতানং তিণ্ণং তণ্হুপাদানভৱানঞ্চ ৱসেন পচ্চুপ্পন্নফলস্স পচ্চযা অতীতভৱে নিব্বত্তা হেতৱো পঞ্চ, ইদানি ফলপঞ্চকন্তি অতীতহেতুপচ্চযা ইধ পচ্চুপ্পন্নে নিব্বত্তং ৱিঞ্ঞাণাদিফলপঞ্চকং. ইদানি হেতৱো পঞ্চাতি সৰূপতো ৱুত্তানং তণ্হাদীনং তিণ্ণং, সঙ্গহতো লদ্ধানং অৱিজ্জাসঙ্খাৰানং দ্ৱিন্নঞ্চ ৱসেন আযতিং ফলস্স পচ্চযা ইদানি হেতৱো পঞ্চ. আযতিং ফলপঞ্চকন্তি জাতিজৰামৰণগ্গহণেন ৱুত্তং পচ্চুপ্পন্নহেতুপচ্চযা অনাগতে নিব্বত্তনকৱিঞ্ঞাণাদিফলপঞ্চকন্তি এৱং ৱীসতি অতীতাদীসু তত্থ তত্থ আকিৰিযন্তীতি আকাৰা.
অতীতহেতূনং, ইদানি ফলপঞ্চকস্স চ অন্তৰা একো সন্ধি, ইদানি ফলপঞ্চকস্স, ইদানি হেতূনঞ্চ অন্তৰা একো, ইদানি হেতূনং, আযতিং ফলস্স চ অন্তৰা একোতি এৱং তিসন্ধি. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘সঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণানমন্তৰা একো, ৱেদনাতণ্হানমন্তৰা একো, ভৱজাতীনমন্তৰা একো সন্ধী’’তি. এত্থ হি হেতুতোফলস্স অৱিচ্ছেদপ্পৱত্তিভাৱতো হেতুফলসম্বন্ধভূতো পঠমো সন্ধি, তথা ততিযো, দুতিযো পন ফলতো হেতুনো অৱিচ্ছেদপ্পৱত্তিভাৱতো ফলহেতুসম্বন্ধভূতো. ফলভূতোপি হি ধম্মো অঞ্ঞস্স হেতুসভাৱস্স ধম্মস্স পচ্চযোতি. সঙ্খিপীযন্তি এত্থ অৱিজ্জাদযো, ৱিঞ্ঞাণাদযো চাতি সঙ্খেপো, অতীতহেতু, এতৰহি ৱিপাকো, এতৰহি হেতু আযতিং ৱিপাকোতি চত্তাৰো সঙ্খেপাতি চতুসঙ্খেপা.
১১. কম্মভৱসঙ্খাতো ভৱেকদেসোতি এত্থ আযতিং পটিসন্ধিযা পচ্চযচেতনা ভৱো নাম, পুৰিমকম্মভৱস্মিং ইধ পটিসন্ধিযা পচ্চযচেতনা সঙ্খাৰাতি ৱেদিতব্বা. অৱসেসা চাতি ৱিঞ্ঞাণাদিপঞ্চকজাতিজৰামৰণৱসেন সত্তৱিধা পচ্চুপ্পন্নফলৱসেন ৱুত্তধম্মা. উপপত্তিভৱসঙ্খাতো ভৱেকদেসোতি পন অনাগতপৰিযাপন্না ৱেদিতব্বা. ভৱ-সদ্দেন কম্মভৱস্সপি ৱুচ্চমানত্তা ভৱেকদেস-সদ্দো ৱুত্তো.
১২. পুব্বন্তস্স অৱিজ্জা মূলং. অপৰন্তস্স তণ্হা মূলন্তি আহ অৱিজ্জাতণ্হাৱসেন দ্ৱে মূলানী’’তি.
১৩. তেসমেৱ অৱিজ্জাতণ্হাসঙ্খাতানং ৱট্টমূলানং নিৰোধেন অনুপ্পাদধম্মতাপত্তিযা সচ্চপ্পটিৱেধতো সিদ্ধায অপ্পৱত্তিযা ৱট্টং নিৰুজ্ঝতি. অভিণ্হসো অভিক্খণং জৰামৰণসঙ্খাতায মুচ্ছায পীড়িতানং সত্তানং সোকাদিসমপ্পিতানং কামাসৱাদিআসৱানং সমুপ্পাদতো পুন অৱিজ্জা চ পৱত্ততি. ‘‘আসৱসমুদযা অৱিজ্জাসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৩) হি ৱুত্তং. এতেন অৱিজ্জাযপি পচ্চযো দস্সিতো হোতি, ইতৰথা পটিচ্চসমুপ্পাদচক্কং অবদ্ধং সিযাতি. ইচ্চেৱং ৱুত্তনযেন আবদ্ধং অৱিচ্ছিন্নং অনাদিকং আদিৰহিতং তিভূমকপৰিযাপন্নত্তা তেভূমকং কিলেসকম্মৱিপাকৱসেন তিৱট্টভূতং পটিচ্চসমুপ্পাদোতি পট্ঠপেসি পঞ্ঞপেসি মহামুনি সম্মাসম্বুদ্ধো.
পটিচ্চসমুপ্পাদনযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পট্ঠাননযৱণ্ণনা
১৪. এৱং পটিচ্চসমুপ্পাদনযং ৱিভাগতো দস্সেত্ৱা ইদানি পট্ঠাননযং দস্সেতুং ‘‘হেতুপচ্চযো’’ত্যাদি ৱুত্তং. তত্থ হিনোতি পতিট্ঠাতি এতেনাতি হেতু. অনেকত্থত্তা ধাতুসদ্দানং হি-সদ্দো ইধ পতিট্ঠত্থোতি দট্ঠব্বো. হিনোতি ৱা এতেন কম্মনিদানভূতেন উদ্ধং ওজং অভিহৰন্তেন মূলেন ৱিয পাদপো তপ্পচ্চযং ফলং গচ্ছতি পৱত্ততি ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং আপজ্জতীতি হেতু. হেতু চ সো পচ্চযো চাতি হেতুপচ্চযো. হেতু হুত্ৱা পচ্চযো, হেতুভাৱেন পচ্চযোতি ৱুত্তং হোতি. মূলট্ঠেন হেতু, উপকাৰট্ঠেন পচ্চযোতি সঙ্খেপতো মূলট্ঠেন উপকাৰকো ধম্মো হেতুপচ্চযো. সো পন পৱত্তে চিত্তসমুট্ঠানানং, পটিসন্ধিযং কম্মসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং উভযত্থ সম্পযুত্তানং নামধম্মানঞ্চ ৰুক্খস্স মূলানি ৱিয সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনসঙ্খাতমূলট্ঠেন উপকাৰকা ছ ধম্মাতি দট্ঠব্বং.
আলম্বীযতি দুব্বলেন ৱিয দণ্ডাদিকং চিত্তচেতসিকেহি গয্হতীতি আৰম্মণং. চিত্তচেতসিকা হি যং যং ধম্মং আৰব্ভ পৱত্তন্তি, তে তে ধম্মা তেসং তেসং ধম্মানং আৰম্মণপচ্চযো নাম. ন হি সো ধম্মো অত্থি, যো চিত্তচেতসিকানং আৰম্মণপচ্চযভাৱং ন গচ্ছেয্য. অত্তাধীনপ্পৱত্তীনং পতিভূতো পচ্চযো অধিপতিপচ্চযো.
ন ৱিজ্জতি পচ্চযুপ্পন্নেন সহ অন্তৰং এতস্স পচ্চযস্সাতি অনন্তৰপচ্চযো. সণ্ঠানাভাৱেন সুট্ঠু অনন্তৰপচ্চযো সমনন্তৰপচ্চযো. অত্তনো অত্তনো অনন্তৰং অনুৰূপচিত্তুপ্পাদজননসমত্থো পুৰিমপুৰিমনিৰুদ্ধো ধম্মো ‘‘অনন্তৰপচ্চযো’’, ‘‘সমনন্তৰপচ্চযো’’তি চ ৱুচ্চতি. ব্যঞ্জনমত্তেনেৱ হি নেসং ৱিসেসো. অত্থতো পন উভযম্পি সমনন্তৰনিৰুদ্ধস্সেৱাধিৱচনং. ন হি তেসং অত্থতো ভেদো উপলব্ভতি. যং পন কেচি ৱদন্তি ‘‘অত্থানন্তৰতায অনন্তৰপচ্চযো, কালানন্তৰতায সমনন্তৰপচ্চযো’’তি, তং ‘‘নিৰোধা ৱুট্ঠহন্তস্স নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং ফলসমাপত্তিযা সমনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’ত্যাদীহি (পট্ঠা. ১.১.৪১৭) ৱিৰুজ্ঝতি. নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং হি সত্তাহাদিকালং নিৰুদ্ধং ফলসমাপত্তিযা সমনন্তৰপচ্চযো, তস্মা অভিনিৱেসং অকত্ৱা ব্যঞ্জনমত্ততোৱেত্থ নানাকৰণং পচ্চেতব্বং, ন অত্থতো. পুব্বধম্মনিৰোধস্স হি পচ্ছাজাতধম্মুপ্পাদনস্স চ অন্তৰাভাৱেন উপ্পাদনসমত্থতায নিৰোধো অনন্তৰপচ্চযতা, ‘‘ইদমিতো উদ্ধং, ইদং হেট্ঠা, ইদং সমন্ততো’’তি অত্তনা একত্তং উপনেত্ৱা ৱিয সুট্ঠু অনন্তৰভাৱেন উপ্পাদেতুং সমত্থং হুত্ৱা নিৰোধো সমনন্তৰপচ্চযতাতি এৱং ব্যঞ্জনমত্ততোৱ ভেদো. নিৰোধপচ্চযস্সপি হি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্স অসঞ্ঞুপ্পত্তিযা পুৰিমস্স চ চুতিচিত্তস্স কালন্তৰেপি উপ্পজ্জন্তানং ফলপটিসন্ধীনং অন্তৰা সমানজাতিযেন অৰূপধম্মেন ব্যৱধানাভাৱতো ভিন্নজাতিকানঞ্চ ৰূপধম্মানং ব্যৱধানকৰণে অসমত্থতায নিৰন্তৰুপ্পাদনে একত্তং উপনেত্ৱা ৱিয উপ্পাদনে চ সমত্থতা অত্থীতি তেসম্পি অনন্তৰসমনন্তৰপচ্চযতা লব্ভতি, তস্মা ধম্মতো অৱিসেসেপি তথা তথা বুজ্ঝনকানং ৱেনেয্যানং ৱসেন উপসগ্গত্থৱিসেসমত্ততোৱ ভেদো পচ্চেতব্বোতি.
অত্তনো অনুপ্পত্তিযা সহুপ্পন্নানম্পি অনুপ্পত্তিতো পকাসস্স পদীপো ৱিয সহুপ্পন্নানং সহুপ্পাদভাৱেন পচ্চযো সহজাতপচ্চযো, অৰূপিনো চতুক্খন্ধা, চত্তাৰো মহাভূতা, পটিসন্ধিক্খণে ৱত্থুৱিপাকা চ ধম্মা.
অঞ্ঞমঞ্ঞং উপত্থম্ভযমানং তিদণ্ডং ৱিয অত্তনো উপকাৰকধম্মানং উপত্থম্ভকভাৱেন পচ্চযো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো. অঞ্ঞমঞ্ঞতাৱসেনেৱ চ উপকাৰকতা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতা, ন সহজাতমত্তেনাতি অযমেতেসং দ্ৱিন্নং ৱিসেসো. তথা হি সহজাতপচ্চযভাৱীযেৱ কোচি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো ন হোতি চিত্তজৰূপানং সহজাতপচ্চযভাৱিনো নামস্স উপাদাৰূপানং সহজাতপচ্চযভাৱীনং মহাভূতানঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযভাৱস্স অনুদ্ধটত্তা. যদি হি সহজাতভাৱেনেৱ অত্তনো উপকাৰকানং উপকাৰকতা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতা সিযা, তদা সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেহি সমানেহি ভৱিতব্বন্তি.
চিত্তকম্মস্স পটো ৱিয সহজাতনামৰূপানং নিস্সযভূতা চতুক্খন্ধা, তৰুপব্বতাদীনং পথৱী ৱিয আধাৰণতোযেৱ সহজাতৰূপসত্তৱিঞ্ঞাণধাতূনং যথাক্কমং নিস্সযা ভূতৰূপং, ৱত্থু চাতি ইমে নিস্সযপচ্চযো নাম নিস্সীযতি নিস্সিতকেহীতি কত্ৱা, বলৱভাৱেন নিস্সযো পচ্চযো উপনিস্সযপচ্চযো উপ-সদ্দস্স অতিসযজোতকত্তা, তস্স পন ভেদং ৱক্খতি.
ছ ৱত্থূনি, ছ আৰম্মণানি চাতি ইমে পচ্চযুপ্পন্নতো পঠমং উপ্পজ্জিত্ৱা পৱত্তমানভাৱেন উপকাৰকো পুৰেজাতপচ্চযো. পচ্ছাজাতপচ্চযে অসতি সন্তানট্ঠিতিহেতুভাৱং আগচ্ছন্তস্স কাযস্স উপত্থম্ভনভাৱেন উপকাৰকা পচ্ছাজাতা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পচ্ছাজাতপচ্চযো. সো গিজ্ঝপোতকসৰীৰানং আহাৰাসা চেতনা ৱিয দট্ঠব্বো.
পুৰিমপুৰিমপৰিচিতগন্থো ৱিয উত্তৰউত্তৰগন্থস্স কুসলাদিভাৱেন অত্তসদিসস্স পগুণবলৱভাৱৱিসিট্ঠঅত্তসমানজাতিযতাগাহণং আসেৱনং, তেন পচ্চযা সজাতিযধম্মানং সজাতিযধম্মাৱ আসেৱনপচ্চযো. ভিন্নজাতিকা হি ভিন্নজাতিকেহি আসেৱনপগুণেন পগুণবলৱভাৱৱিসিট্ঠং কুসলাদিভাৱসঙ্খাতং অত্তনো গতিং গাহাপেতুং ন সক্কোন্তি, ন চ সযং ততো গণ্হন্তি, তে পন অনন্তৰাতীতানি লোকিযকুসলাকুসলানি চেৱ অনাৱজ্জনকিৰিযজৱনানি চাতি দট্ঠব্বং. চিত্তপ্পযোগসঙ্খাতকিৰিযাভাৱেন সহজাতানং নানাক্খণিকানং ৱিপাকানং, কটত্তাৰূপানঞ্চ উপকাৰিকা চেতনা কম্মপচ্চযো.
অত্তনো নিৰুস্সাহসন্তভাৱেন সহজাতনামৰূপানং নিৰুস্সাহসন্তভাৱায উপকাৰকা ৱিপাকচিত্তচেতসিকা ৱিপাকপচ্চযো. তে হি পযোগেন অসাধেতব্বতায কম্মস্স কটত্তা নিপ্ফজ্জমানমত্ততো নিৰুস্সাহসন্তভাৱা হোন্তি, ন কিলেসৱূপসমসন্তভাৱা. তথা সন্তভাৱতোযেৱ হি ভৱঙ্গাদযো দুব্বিঞ্ঞেয্যা. অভিনিপাতসম্পটিচ্ছনসন্তীৰণমত্তা পন ৱিপাকা দুব্বিঞ্ঞেয্যাৱ. জৱনপ্পৱত্তিযাৱ নেসং ৰূপাদিগ্গহিততা ৱিঞ্ঞাযতি.
ৰূপাৰূপানং উপত্থম্ভকত্তেন উপকাৰকা চত্তাৰো আহাৰা আহাৰপচ্চযো. সতিপি হি জনকভাৱে উপত্থম্ভকত্তমেৱ আহাৰস্স পধানকিচ্চং. জনযন্তোপি আহাৰো অৱিচ্ছেদৱসেন উপত্থম্ভেন্তো ৱ জনেতীতি উপত্থম্ভকভাৱো ৱ আহাৰভাৱো. তেসু তেসু কিচ্চেসু পচ্চযুপ্পন্নধম্মেহি অত্তানং অনুৱত্তাপনসঙ্খাতাধিপতিযট্ঠেন পচ্চযো ইন্দ্ৰিযপচ্চযো.
আৰম্মণূপনিজ্ঝানলক্খণূপনিজ্ঝানৱসেন উপগন্ত্ৱা আৰম্মণনিজ্ঝানকা ৱিতক্কাদযো ঝানপচ্চযো. সুগতিতো পুঞ্ঞতো, দুগ্গহিতো পাপতো ৱা নিয্যানট্ঠেন উপকাৰকা সম্মাদিট্ঠাদযো মগ্গপচ্চযো.
পৰমত্থতো ভিন্নাপি একীভাৱগতা ৱিয একুপ্পাদাদিভাৱসঙ্খাতসম্পযোগলক্খণেন উপকাৰকা নামধম্মা ৱ সম্পযুত্তপচ্চযো. অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধতায যুত্তাপি সমানা ৱিপ্পযুত্তভাৱেন ৱিসংসট্ঠতায নানত্তুপগমনেন উপকাৰকা ৱত্থুচিত্তচেতসিকা ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো.
পচ্চুপ্পন্নসভাৱসঙ্খাতেন অত্থিভাৱেন তাদিসস্সেৱ ধম্মস্স উপত্থম্ভকত্তেন উপকাৰকা ‘‘সহজাতং পুৰেজাত’’ন্ত্যাদিনা ৱক্খমানধম্মা অত্থিপচ্চযো. সতিপি হি জনকত্তে ঠিতিযংযেৱ সাতিসযো অত্থিপচ্চযানং ব্যাপাৰোতি উপত্থম্ভকতাৱ তেসং গহিতা. একস্মিং ফস্সাদিসমুদাযে পৱত্তমানে দুতিযস্স অভাৱতো অত্তনো ঠিতিযা ওকাসং অলভন্তানং অনন্তৰমুপ্পজ্জমানকচিত্তচেতসিকানং ওকাসদানৱসেন উপকাৰকা অনন্তৰনিৰুদ্ধা চিত্তচেতসিকা নত্থিপচ্চযো.
অত্তনো সভাৱাৱিগমনেন অপ্পৱত্তমানানং ৱিগতভাৱেন উপকাৰকাযেৱ ধম্মা ৱিগতপচ্চযো. নিৰোধানুপগমনৱসেন উপকাৰকা অত্থিপচ্চযা ৱ অৱিগতপচ্চযো. সসভাৱতামত্তেন উপকাৰকতা অত্থিপচ্চযতা, নিৰোধানুপগমনৱসেন উপকাৰকতা অৱিগতপচ্চযতাতি পচ্চযতাৱিসেসো নেসং ধম্মাৱিসেসেপি দট্ঠব্বো. ধম্মানঞ্হি সমত্থতাৱিসেসং সব্বাকাৰেন ঞত্ৱা ভগৱতা চতুৱীসতিপচ্চযা দেসিতাতি ভগৱতি সদ্ধায ‘‘এৱং ৱিসেসা এতে ধম্মা’’তি সুতমযঞাণং উপ্পাদেত্ৱা চিন্তাভাৱনামযঞাণেহি তদভিসমযায যোগো কৰণীযো. অৱিসেসেপি হি ধম্মসামগ্গিযস্স তথা তথা ৱিনেতব্বপুগ্গলানং ৱসেন হেট্ঠা ৱুত্তোপি পচ্চযো পুন পকাৰন্তেন ৱুচ্চতি অহেতুকদুকং ৱত্ৱাপি হেতুৱিপ্পযুত্তদুকং ৱিযাতি দট্ঠব্বং.
১৫. নামং চতুক্খন্ধসঙ্খাতং নামং তাদিসস্সেৱ নামস্স ছধা ছহাকাৰেহি পচ্চযো হোতি, তদেৱ নামৰূপীনং সমুদিতানং পঞ্চধা পচ্চযো হোতি, ৰূপস্স পুন ভূতুপাদাযভেদস্স একধা পচ্চযো হোতি, ৰূপঞ্চ নামস্স একধা পচ্চযো, পঞ্ঞত্তিনামৰূপানি নামস্স দ্ৱিধা দ্ৱিপ্পকাৰা পচ্চযা হোন্তি, দ্ৱযং পন নামৰূপদ্ৱযং সমুদিতং দ্ৱযস্স তাদিসস্সেৱ নামৰূপদ্ৱযস্স নৱধা পচ্চযো চেতি এৱং পচ্চযা ছব্বিধা ঠিতা.
১৬. ৱিপাকব্যাকতং কম্মৱসেন ৱিপাকভাৱপ্পত্তং কম্মৱেগক্খিত্তপতিতং ৱিয হুত্ৱা পৱত্তমানং অত্তনো সভাৱং গাহেত্ৱা পৰিভাৱেত্ৱা নেৱ অঞ্ঞং পৱত্তেতি, ন চ পুৰিমৱিপাকানুভাৱং গহেত্ৱা উপ্পজ্জতি. ‘‘ন মগ্গপচ্চযা আসেৱনে এক’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.২২১) ৱচনতো চ অহেতুককিৰিযেসু হসিতুপ্পাদস্সেৱ আসেৱনতাউদ্ধৰণেন আৱজ্জনদ্ৱযং আসেৱনপচ্চযো ন হোতি, তস্মা জৱনানেৱ আসেৱনপচ্চযভাৱং গচ্ছন্তীতি আহ ‘‘পুৰিমানি জৱনানী’’ত্যাদি. অৱিসেসৱচনেপেত্থ লোকিযকুসলাকুসলাব্যাকতজৱনানেৱ দট্ঠব্বানি লোকুত্তৰজৱনানং আসেৱনভাৱস্স অনুদ্ধটত্তা.
এৱঞ্চ কত্ৱা ৱুত্তং পট্ঠানট্ঠকথাযং (পট্ঠা. অট্ঠ. ১.১২) ‘‘লোকুত্তৰো পন আসেৱনপচ্চযো নাম নত্থী’’তি. তত্থ হি কুসলং ভিন্নজাতিকস্স পুৰেচৰত্তা ন তেন আসেৱনগুণং গণ্হাপেতি, ফলচিত্তানি চ জৱনৱসেন উপ্পজ্জমানানিপি ৱিপাকাব্যাকতে ৱুত্তনযেন আসেৱনং ন গণ্হন্তি, ন চ অঞ্ঞং গাহাপেন্তি. যম্পি ‘‘আসেৱনৱিনিমুত্তং জৱনং নত্থী’’তি আচৰিযধম্মপালত্থেৰেন ৱুত্তং, তম্পি যেভুয্যৱসেন ৱুত্তন্তি ৱিঞ্ঞাযতি. ইতৰথা আচৰিযস্স অসমপেক্খিতাভিধাযকত্তপ্পসঙ্গো সিযা. মগ্গো পন গোত্ৰভুতো আসেৱনং ন গণ্হাতীতি নত্থি ভূমিআদিৱসেন নানাজাতিতায অনধিপ্পেতত্তা. তথা হি ৱুত্তং পট্ঠানে ‘‘গোত্ৰভু মগ্গস্স আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযো, ৱোদানং মগ্গস্স আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৬). একুপ্পাদাদিচতুব্বিধসম্পযোগলক্খণাভাৱতো সহুপ্পন্নানম্পি ৰূপধম্মানং সম্পযুত্তপচ্চযতা নত্থীতি ৱুত্তং ‘‘চিত্তচেতসিকা ধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞ’’ন্তি.
১৭. হেতুঝানঙ্গমগ্গঙ্গানি সহজাতানং নাম ৰূপানন্তি তযোপেতে পটিসন্ধিযং কম্মসমুট্ঠানানং, পৱত্তিযং চিত্তসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং, উভযত্থ সহজাতানং নামানঞ্চ হেতাদিপচ্চযেন পচ্চযা হোন্তি. ‘‘সহজাতৰূপন্তি হি সব্বত্থ পটিসন্ধিযং কম্মসমুট্ঠানানং, পৱত্তিযং চিত্তসমুট্ঠানান’’ন্তি ৱক্খতি. সহজাতা চেতনাতি অন্তমসো চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীহিপি সহজাতচেতনা. সহজাতানং নাম ৰূপানন্তি সব্বাপি চেতনা নামানং, পটিসন্ধিসহগতা চেতনা কম্মসমুট্ঠানৰূপানং, পৱত্তিযং ৰূপসমুট্ঠাপকচিত্তসহগতা চেতনা চিত্তসমুট্ঠানৰূপানঞ্চ. নানাক্খণিকা চেতনাতি ৱিপাকক্খণতো নানাক্খণে অতীতভৱাদীসু নিব্বত্তা কুসলাকুসলচেতনা. নামৰূপানন্তি উভযত্থাপি নামৰূপানং. ৱিপাকক্খন্ধাতি পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণাদিকা ৱিপাকা অৰূপক্খন্ধা. কম্মসমুট্ঠানম্পি হি ৰূপং ৱিপাকৱোহাৰং ন লভতি অৰূপধম্মভাৱেন, সাৰম্মণভাৱেন চ কম্মসদিসেসু অৰূপধম্মেস্ৱেৱ ৱিপাক-সদ্দস্স নিৰুড়্হত্তা.
১৮. পুৰেজাতস্স ইমস্স কাযস্সাতি পচ্চযধম্মতো পুৰে উপ্পন্নস্স ইমস্স ৰূপকাযস্স. কথং পন পচ্চযুপ্পন্নস্স পুৰে নিব্বত্তিযং পচ্ছাজাতস্স পচ্চযতাতি? ননু ৱুত্তং ‘‘পচ্ছাজাতপচ্চযে অসতি সন্তানট্ঠিতিহেতুকভাৱং আগচ্ছন্তস্সা’’তি, তস্মা সন্তানপ্পৱত্তস্স হেতুভাৱুপত্থম্ভনে ইমস্স ব্যাপাৰোতি ন কোচি ৱিৰোধো.
১৯. পটিসন্ধিযং চক্খাদিৱত্থূনং অসম্ভৱতো, সতি চ সম্ভৱে তংতংৱিঞ্ঞাণানং পচ্চযভাৱানুপগমনতো, হদযৱত্থুনো চ পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণেন সহুপ্পন্নস্স পুৰেজাতকতাভাৱতো ৱুত্তং ‘‘ছৱত্থূনি পৱত্তিয’’ন্তি. ‘‘পঞ্চাৰম্মণানি পঞ্চৱিঞ্ঞাণৱীথিযা’’তি চ ইদং আৰম্মণপুৰেজাতনিদ্দেসে আগতং সন্ধায ৱুত্তং. পঞ্হাৱাৰে পন ‘‘সেক্খা ৱা পুথুজ্জনা ৱা চক্খুং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৱিপস্সন্তী’’ত্যাদিনা (পট্ঠা. ১.১.৪২৪) অৱিসেসেন পচ্চুপ্পন্নচক্খাদীনম্পি গহিতত্তা ধম্মাৰম্মণম্পি আৰম্মণপুৰেজাতং মনোৱিঞ্ঞাণৱীথিযা লব্ভতি. অত্থতো হেতং সিদ্ধং, যং পচ্চুপ্পন্নধম্মাৰম্মণং গহেত্ৱা মনোদ্ৱাৰিকৱীথি পৱত্ততি, তং তস্স আৰম্মণপুৰেজাতং হোতীতি.
২২. পকতিযা এৱ পচ্চযন্তৰৰহিতেন অত্তনো সভাৱেনেৱ উপনিস্সযো পকতূপনিস্সযো. আৰম্মণানন্তৰেহি অসংমিস্সো পুথগেৱ কোচি উপনিস্সযোতি ৱুত্তং হোতি. অথ ৱা পকতো উপনিস্সযো পকতূপনিস্সযো. পকতোতি চেত্থ প-কাৰো উপসগ্গো, সো অত্তনো ফলস্স উপ্পাদনসমত্থভাৱেন সন্তানে নিপ্ফাদিতভাৱং, আসেৱিতভাৱঞ্চ দীপেতি, তস্মা অত্তনো সন্তানে নিপ্ফন্নো ৰাগাদি, সদ্ধাদি, উপসেৱিতো ৱা উতুভোজনাদি পকতূপনিস্সযো. তথা চেৱ নিদ্দিসতি.
২৩. গৰুকতন্তি গৰুং কত্ৱা পচ্চৱেক্খিতং. তথা হি ‘‘দানং দত্ৱা সীলং সমাদিযিত্ৱা উপোসথকম্মং কত্ৱা তং গৰুং কত্ৱা পচ্চৱেক্খতী’’ত্যাদিনা (পট্ঠা. ১.১.৪১৩) দানসীলউপোসথকম্মপুব্বেকতসুচিণ্ণঝানগোত্ৰভুৱোদানমগ্গাদীনি গৰুং কত্ৱা পচ্চৱেক্খণৱসেন অস্স নিদ্দেসো পৱত্তো.
২৪. ‘‘পুৰিমা পুৰিমা কুসলা খন্ধা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কুসলানং খন্ধানং উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’ত্যাদিনা (পট্ঠা. ১.১.৪২৩) নযেন অনন্তৰপচ্চযেন সদ্ধিং নানত্তং অকত্ৱা অনন্তৰূপনিস্সযস্স আগতত্তা ৱুত্তং ‘‘অনন্তৰনিৰুদ্ধা’’ত্যাদি. এৱং সন্তেপি অত্তনো অনন্তৰং অনুৰূপচিত্তুপ্পাদৱসেন অনন্তৰপচ্চযো, বলৱকাৰণৱসেন অনন্তৰূপনিস্সযপচ্চযোতি অযমেতেসং ৱিসেসো.
২৫. যথাৰহং অজ্ঝত্তঞ্চ বহিদ্ধা চ ৰাগাদযো…পে… সেনাসনঞ্চাতি যোজনা. ৰাগাদযো হি অজ্ঝত্তং নিপ্ফাদিতা, পুগ্গলাদযো বহিদ্ধা সেৱিতা. তথা হি ৱুত্তং আচৰিযেন –
‘‘ৰাগসদ্ধাদযো ধম্মা, অজ্ঝত্তমনুৱাসিতা;
সত্তসঙ্খাৰধম্মা চ, বহিদ্ধোপনিসেৱিতা’’তি. (নাম. পৰি. ৮২৭);
অথ ৱা অজ্ঝত্তঞ্চ বহিদ্ধা চ কুসলাদিধম্মানন্তি যথাঠিতৱসেনেৱ যোজনা অত্তনো হি ৰাগাদযো চ অত্তনো কুসলাদিধম্মানং কল্যাণমিত্তস্স সদ্ধাদিকে নিস্সায কুসলং কৰোন্তানং পৰেসঞ্চ নিস্সযা হোন্তি.
তত্থ কামৰাগাদযো নিস্সায কামভৱাদীসু নিব্বত্তনত্থং, ৰাগাদিৱূপসমত্থঞ্চ দানসীলউপোসথজ্ঝানাভিঞ্ঞাৱিপস্সনামগ্গভাৱনা, ৰাগাদিহেতুকা চ উপৰূপৰিৰাগাদযো হোন্তীতি যথাৰহং দট্ঠব্বং. যং যঞ্হি নিস্সায যস্স যস্স সম্ভৱো, তং তং তস্স তস্স পকতূপনিস্সযো হোতি. পচ্চযমহাপদেসো হেস, যদিদং ‘‘উপনিস্সযপচ্চযো’’তি ৱুত্তং. তথা চাহ ‘‘বহুধা হোতি পকতূপনিস্সযো’’তি. সদ্ধাদযোতি সীলসুতচাগপঞ্ঞা. অত্তনো সদ্ধাদিকঞ্হি উপনিস্সায অত্তনো দানসীলাদযো, তথা কল্যাণমিত্তানং সদ্ধাদযো উপনিস্সায পৰেসঞ্চ দানসীলাদযো হোন্তীতি পাকটমেতং. সুখং দুক্খন্তি কাযিকং সুখং দুক্খং. পুগ্গলোতি কল্যাণমিত্তাদিপুগ্গলো. ভোজনন্তি সপ্পাযাদিভোজনং, উতুপি তাদিসোৱ.
২৭. ‘‘অধিপতি…পে… পচ্চযা হোন্তী’’তি সঙ্খেপেন ৱুত্তমত্থং ৱিত্থাৰেতুং ‘‘তত্থ গৰুকতমাৰম্মণ’’ন্ত্যাদি ৱুত্তং. গৰুকতমাৰম্মণন্তি পচ্চৱেক্খণঅস্সাদাদিনা গৰুকতং আৰম্মণং. তঞ্হি ঝানমগ্গফলৱিপস্সনানিব্বানাদিভেদং পচ্চৱেক্খণঅস্সাদাদিমগ্গফলাদিধম্মে অত্তাধীনে কৰোতীতি আৰম্মণাধিপতি নাম. গৰুকাতব্বতামত্তেন আৰম্মণাধিপতি. গৰুকতোপি বলৱকাৰণট্ঠেন আৰম্মণূপনিস্সযোতি অযমেতেসং ৱিসেসো. সহজাতা…পে… নামৰূপানন্তি ছন্দচিত্তৱীৰিযৱীমংসানং, ৱসেন চতুব্বিধোপি সহজাতাধিপতি যথাৰহং সহজাতনামৰূপানং পৱত্তিযংযেৱ সহজাতাধিপতিৱসেন পচ্চযো.
২৮. ৰূপধম্মস্স অৰূপধম্মং পতি সহজাতপচ্চযতা পটিসন্ধিযং ৱত্থুৱসেন ৱুত্তাতি আহ ‘‘ৱত্থুৱিপাকা অঞ্ঞমঞ্ঞ’’ন্তি –
৩০. যস্মা পন অঞ্ঞমঞ্ঞুপত্থম্ভনৱসেনেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতা, ন সহজাতমত্ততোতি পৱত্তিযং ৰূপং নামানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো ন হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘চিত্তচেতসিকা ধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞ’’ন্তি. তথা উপাদাৰূপানি চ ভূতৰূপানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা ন হোন্তীতি ৱুত্তং ‘‘মহাভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞ’’ন্তি.
৩১. ননু চ ‘‘অৰূপিনো আহাৰা সহজাতানং নামৰূপান’’ন্তি ৱুত্তং, এৱঞ্চ সতি অসঞ্ঞীনং সহজাতাহাৰস্স অসম্ভৱতো ‘‘সব্বে সত্তা আহাৰট্ঠিতিকা’’তি কথমিদং নীযতীতি? ৱুচ্চতে – মনোসঞ্চেতনাহাৰৱসপ্পৱত্তস্স কম্মস্স, তংসহগতানম্পি ৱা সেসাহাৰানং কম্মূপনিস্সযপচ্চযেহি পচ্চযত্তপৰিযাযং গহেত্ৱা সব্বসত্তানং আহাৰট্ঠিতিকতা ৱুত্তা, ন আহাৰপচ্চযভাৱতোতি.
৩২. ‘‘পঞ্চ পসাদা’’ত্যাদীসু ননু ইত্থিন্দ্ৰিযপুৰিসিন্দ্ৰিযা ন গহিতাতি? সচ্চং ন গহিতা. যদিপি তেসং লিঙ্গাদীহি অনুৱত্তনীযতা অত্থি, সা পন ন পচ্চযভাৱতো. যথা হি জীৱিতাহাৰা যেসং পচ্চযা হোন্তি, তেসং অনুপালকা উপত্থম্ভকা অত্থি, অৱিগতপচ্চযভূতা চ হোন্তি, ন এৱং ইত্থিপুৰিসভাৱা লিঙ্গাদীনং কেনচি উপকাৰেন উপকাৰা হোন্তি. কেৱলং পন যথাসকেহেৱ কম্মাদিপচ্চযেহি পৱত্তমানং লিঙ্গাদীনং যথা ইত্থাদিগ্গহণস্স পচ্চযভাৱো হোতি, ততো অঞ্ঞেনাকাৰেন তং-সহিতসন্তানে অপ্পৱত্তিতো লিঙ্গাদীহি অনুৱত্তনীযতা, ইন্দ্ৰিযতা চ নেসং ৱুচ্চতি, তস্মা ন তেসং ইন্দ্ৰিযপচ্চযভাৱো ৱুত্তো.
৩৩. যেসং নামানং চক্খাদীনং অব্ভন্তৰতো নিক্খমন্তানং ৱিয পৱত্তানং, যেসঞ্চ ৰূপানং নামসন্নিস্সযেনেৱ উপ্পজ্জমানানং সম্পযোগাসঙ্কা হোতি, তেসমেৱ ৱিপ্পযুত্তপচ্চযতা. ৰূপানং পন ৰূপেহি সাসঙ্কা নত্থি. ৱত্থুসন্নিস্সযেনেৱ জাযন্তানং ৱিসযভাৱমত্তং আৰম্মণন্তি তেনাপি তেসং সম্পযোগাসঙ্কা নত্থীতি যেসং সম্পযোগাসঙ্কা অত্থি, তেসমেৱ ৱিপ্পযুত্তপচ্চযতাপি ৱুত্তাতি আহ ‘‘ওক্কন্তিক্খণে ৱত্থূ’’ত্যাদি.
৩৪. সব্বথা সব্বাকাৰেন যথাৰহং নামৱসেন ৱুত্তং তিৱিধং সহজাতং, দুৱিধং পুৰেজাতং, একৱিধং পচ্ছাজাতঞ্চ পচ্চযজাতং, আহাৰেসু কবড়ীকাৰো আহাৰো, ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযন্তি অযং পঞ্চৱিধোপি অত্থিপচ্চযো, অৱিগতপচ্চযো চ হোতি. পচ্চুপ্পন্নসভাৱেন অত্থিভাৱেন তাদিসস্সেৱ ধম্মস্স উপত্থম্ভকত্তা অত্থিভাৱাভাৱেন অনুপকাৰকানমেৱ অত্থিভাৱেন উপকাৰকতা অত্থিপচ্চযভাৱোতি নত্থি নিব্বানস্স সব্বদা ভাৱিনো অত্থিপচ্চযতা, অৱিগতপচ্চযতা চ. উপ্পাদাদিযুত্তানং ৱা নত্থিভাৱোপকাৰকতাৱিৰুদ্ধো, ৱিগতভাৱোপকাৰকতাৱিৰুদ্ধো চ উপকাৰকভাৱো অত্থিপচ্চযতাদিকাতি ন তস্স তপ্পচ্চযত্তপ্পসঙ্গো. ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযঞ্চেত্থ ওজা ৱিয ঠিতিক্খণেৱ উপকাৰকত্তা সহজাতপচ্চযেসু ন গয্হতীতি ৱিসুং ৱুত্তং.
৩৫. ইদানি সব্বেপি পচ্চযা সঙ্খেপতোপি চতুধাযেৱাতি দস্সেতুং ‘‘আৰম্মণূ…পে… গচ্ছন্তী’’তি ৱুত্তং. ন হি সো কোচি পচ্চযো অত্থি, যো চিত্তচেতসিকানং আৰম্মণভাৱং ন গচ্ছেয্য, সকসকপচ্চযুপ্পন্নস্স চ উপনিস্সযভাৱং ন গচ্ছতি, কম্মহেতুকত্তা চ লোকপ্পৱত্তিযা ফলহেতূপচাৰৱসেন সব্বেপি কম্মসভাৱং নাতিৱত্তন্তি, তে চ পৰমত্থতো লোকসম্মুতিৱসেন চ ৱিজ্জমানাযেৱাতি সব্বেপি চতূসু সমোধানং গচ্ছন্তি.
৩৬. ইদানি যং ৱুত্তং তত্থ তত্থ ‘‘সহজাতৰূপ’’ন্তি, তং সব্বং ন অৱিসেসতো দট্ঠব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘সহজাতৰূপ’’ন্ত্যাদি ৱুত্তং. পটিসন্ধিযঞ্হি চিত্তসমুট্ঠানৰূপাভাৱতো পৱত্তিযং কম্মসমুট্ঠানানঞ্চ চিত্তচেতসিকেহি সহুপ্পত্তিনিযমাভাৱতো সহজাতৰূপন্তি সব্বত্থাপি পৱত্তে চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং, পটিসন্ধিযং কটত্তাৰূপসঙ্খাতকম্মজৰূপানঞ্চ ৱসেন দুৱিধং হোতি. কম্মস্স কতত্তা নিব্বত্তমানানি ৰূপানি কটত্তাৰূপানি.
৩৭. ইতি এৱং ৱুত্তনযেন সম্ভৱা যথাসম্ভৱং তেকালিকা অনন্তৰসমনন্তৰআসেৱননত্থিৱিগতৱসেন পঞ্চন্নং অতীতকালিকানং, কম্মপচ্চযস্স অতীতৱত্তমানৱসেন দ্ৱিকালিকস্স, আৰম্মণঅধিপতিউপনিস্সযপচ্চযানং তিকালিকানং, ইতৰেসং পন্নৰসন্নং পচ্চুপ্পন্নকালিকানঞ্চ ৱসেন কালত্তযৱন্তো, নিব্বানপঞ্ঞত্তিৱসেন কালৱিমুত্তা চ, চক্খাদিৰাগাদিসদ্ধাদিৱসেন অজ্ঝত্তিকা চ, পুগ্গলউতুভোজনাদিৱসেন ততো বহিদ্ধা চ, পচ্চযুপ্পন্নভাৱেন সঙ্খতা চ, কথা তপ্পটিপক্খভাৱেন অসঙ্খতা চ ধম্মা পঞ্ঞত্তিনামৰূপানং ৱসেন সঙ্খেপতো তিৱিধা ঠিতা সব্বথা পট্ঠানে অনন্তনযসমন্তপট্ঠানে পকৰণে চতুৱীসতিসঙ্খাতা পচ্চযা নামাতি যোজনা.
৩৮. তত্থাতি তেসু পঞ্ঞত্তিনামৰূপেসু.
পট্ঠাননযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পঞ্ঞত্তিভেদৱণ্ণনা
৩৯. ৱচনীযৱাচকভেদা দুৱিধা পঞ্ঞত্তীতি ৱুত্তং ‘‘পঞ্ঞাপিযত্তা’’ত্যাদি. পঞ্ঞাপিযত্তাতি তেন তেন পকাৰেন ঞাপেতব্বত্তা, ইমিনা ৰূপাদিধম্মানং সমূহসন্তানাদিঅৱত্থাৱিসেসাদিভেদা সম্মুতিসচ্চভূতা উপাদাপঞ্ঞত্তিসঙ্খাতা অত্থপঞ্ঞত্তি ৱুত্তা. সা হি নামপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞাপীযতি. পঞ্ঞাপনতোতি পকাৰেহি অত্থপঞ্ঞত্তিযা ঞাপনতো. ইমিনা হি পঞ্ঞাপেতীতি ‘‘পঞ্ঞত্তী’’তি লদ্ধনামানং অত্থানং অভিধানসঙ্খাতা নামপঞ্ঞত্তি ৱুত্তা.
৪০. ভূতপৰিণামাকাৰমুপাদাযাতি পথৱাদিকানং মহাভূতানং পবন্ধৱসেন পৱত্তমানানং পত্থটসঙ্গহতাদিআকাৰেন পৰিণামাকাৰং পৰিণতভাৱসঙ্খাতং আকাৰং উপাদায নিস্সযং কত্ৱা. তথা তথাতি ভূমাদিৱসেন. ভূমিপব্বতাদিকাতি ভূমিপব্বতৰুক্খাদিকা সন্তানপঞ্ঞত্তি. সম্ভাৰসন্নিৱেসাকাৰন্তি দাৰুমত্তিকাতন্তাদীনং সম্ভাৰানং উপকৰণানং সন্নিৱেসাকাৰং ৰচনাদিৱিসিট্ঠতংতংসণ্ঠানাদিআকাৰং. ৰথসকটাদিকাতি ৰথসকটগামঘটপটাদিকা সমূহপঞ্ঞত্তি. চন্দাৱট্টনাদিকন্তি চন্দিমসূৰিযনক্খত্তানং সিনেৰুং পদক্খিণৱসেন উদযাদিআৱট্টনাকাৰং. দিসাকালাদিকাতি পুৰত্থিমদিসাদিকা দিসাপঞ্ঞত্তি, পুব্বণ্হাদিকা কালপঞ্ঞত্তি, মাসোতুৱেসাখমাসাদিকা তংতংনামৱিসিট্ঠা মাসাদিপঞ্ঞত্তি চ. অসম্ফুট্ঠাকাৰন্তি তংতংৰূপকলাপেহি অসম্ফুট্ঠং সুসিৰাদিআকাৰং. কূপগুহাদিকা তি কূপগুহছিদ্দাদিকা আকাসপঞ্ঞত্তি. তংতংভূতনিমিত্তন্তি পথৱীকসিণাদিতংতংভূতনিমিত্তং. ভাৱনাৱিসেসন্তি পৰিকম্মাদিভেদং ভাৱনায পবন্ধৱিসেসং. কসিণনিমিত্তাদিকাতি কসিণাসুভনিমিত্তাদিভেদা যোগীনং উপট্ঠিতা উগ্গহপটিভাগাদিভেদা নিমিত্তপঞ্ঞত্তি. এৱমাদিপ্পভেদাতি কসিণুগ্ঘাটিমাকাসনিৰোধকসিণাদিভেদা চ. অত্থচ্ছাযাকাৰেনাতি পৰমত্থধম্মস্স ছাযাকাৰেন পটিভাগাকাৰেন.
৪১. নামনামকম্মাদিনামেনাতি নামং নামকম্মং নামধেয্যং নিৰুত্তি ব্যঞ্জনং অভিলাপোতি ইমেহি ছহি নামেহি. তত্থ অত্থেসু নমতীতি নামং. তং অন্ৱত্থৰুড়্হীৱসেন দুৱিধং, সামঞ্ঞগুণকিৰিযাযদিচ্ছাৱসেন চতুব্বিধং. নামমেৱ নামকম্মং. তথা নামধেয্যং. অক্খৰদ্ৱাৰেন অত্থং নীহৰিত্ৱা উত্তি কথনং নিৰুত্তি, অত্থং ব্যঞ্জযতীতি ব্যঞ্জনং. অভিলপতীতি অভিলাপো, সদ্দগতঅক্খৰসন্নিৱেসক্কমো. সা পনাযং নামপঞ্ঞত্তি ৱিজ্জমানঅৱিজ্জমানতদুভযসংযোগৱসেন ছব্বিধা হোতীতি দস্সেতুং ‘‘ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’ত্যাদি ৱুত্তং, এতায পঞ্ঞাপেন্তীতি ‘‘ৰূপৱেদনা’’ত্যাদিনা পকাসেন্তি.
৪২. উভিন্নন্তি ৱিজ্জমানাৱিজ্জমানানং দ্ৱিন্নং. পঞ্চাভিঞ্ঞা, আসৱক্খযঞাণন্তি ছ অভিঞ্ঞা অস্সাতি ছড়ভিঞ্ঞো. এত্থ চ অভিঞ্ঞানং ৱিজ্জমানত্তা, তপ্পটিলাভিনো পুগ্গলস্স অৱিজ্জমানত্তা চ অযং ৱিজ্জমানেন অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি নাম. তথা ইত্থিযা অৱিজ্জমানত্তা, সদ্দস্স চ ৱিজ্জমানত্তা ইত্থিসদ্দোতি অৱিজ্জমানেন ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. পসাদচক্খুনো, তন্নিস্সিতৱিঞ্ঞাণস্স চ ৱিজ্জমানত্তা চক্খুৱিঞ্ঞাণন্তি ৱিজ্জমানেন ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. ৰঞ্ঞো চ পুত্তস্স চ সম্মুতিসচ্চভূতত্তা ৰাজপুত্তোতি অৱিজ্জমানেন অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি.
৪৩. ৱচীঘোসানুসাৰেনাতি ভূমিপব্বতৰূপৱেদনাদিৱচীমযসদ্দস্স অনুসাৰেন অনুগমনেন অনুস্সৰণেন আৰম্মণকৰণেন পৱত্তায সোতৱিঞ্ঞাণৱীথিযা পৱত্তিতো অনন্তৰং উপ্পন্নস্স মনোদ্ৱাৰস্স নামচিন্তনাকাৰপ্পৱত্তস্স মনোদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণসন্তানস্স ‘‘ইদমীদিসস্স অত্থস্স নাম’’ন্তি পুব্বেযেৱ গহিতসঙ্কেতোপনিস্সযস্স গোচৰা আৰম্মণভূতা ততো নামগ্গহণতো পৰং যস্সা সম্মুতিপৰমত্থৱিসযায নামপঞ্ঞত্তিযা অনুসাৰেন অনুগমনেন অত্থা সম্মুতিপৰমত্থভেদা ৱিঞ্ঞাযন্তি, সাযং ভূমিপব্বতৰূপৱেদনাদিকা পঞ্ঞাপেতব্বত্থপঞ্ঞাপিকা লোকসঙ্কেতেন নিম্মিতা লোকৱোহাৰেন সিদ্ধা, মনোদ্ৱাৰগ্গহিতা অক্খৰাৱলিভূতা পঞ্ঞত্তি ৱিঞ্ঞেয্যা পঞ্ঞাপনতো পঞ্ঞত্তিসঙ্খাতা নামপঞ্ঞত্তীতি ৱিঞ্ঞেয্যা.
এত্থ চ সোতৱিঞ্ঞাণৱীথিযা অনন্তৰভাৱিনিং মনোদ্ৱাৰিকৱীথিম্পি সোতৱিঞ্ঞাণৱীথিগ্গহণেনেৱ সঙ্গহেত্ৱা ‘‘সোতৱিঞ্ঞাণৱীথিযা’’তি ৱুত্তং. ঘটাদিসদ্দঞ্হি সুণন্তস্স একমেকং সদ্দং আৰব্ভ পচ্চুপ্পন্নাতীতাৰম্মণৱসেন দ্ৱে দ্ৱে জৱনৱাৰা, বুদ্ধিযা গহিতনামপণ্ণত্তিভূতং অক্খৰাৱলিমাৰব্ভ একোতি এৱং সোতৱিঞ্ঞাণৱীথিযা অনন্তৰায অতীতসদ্দাৰম্মণায জৱনৱীথিযা অনন্তৰং নামপঞ্ঞত্তিযা গহণং, ততো পৰং অত্থাৱবোধোতি আচৰিযা.
পঞ্ঞত্তিভেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইতি অভিধম্মত্থৱিভাৱিনিযা নাম অভিধম্মত্থসঙ্গহৱণ্ণনায
পচ্চযপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.