৩. পকিণ্ণকপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা

১. ইদানি যথাৱুত্তানং চিত্তচেতসিকানং ৱেদনাদিৱিভাগতো, তংতংৱেদনাদিভেদভিন্নচিত্তুপ্পাদৱিভাগতো চ পকিণ্ণকসঙ্গহং দস্সেতুং ‘‘সম্পযুত্তা যথাযোগ’’ন্ত্যাদি আৰদ্ধং. যথাযোগং সম্পযুত্তা চিত্তচেতসিকা ধম্মা সভাৱতো অত্তনো অত্তনো সভাৱৱসেন একূননৱুতিৱিধম্পি চিত্তং আৰম্মণৱিজাননসভাৱসামঞ্ঞেন একৱিধং, সব্বচিত্তসাধাৰণো ফস্সো ফুসনসভাৱেন একৱিধোত্যাদিনা তেপঞ্ঞাস হোন্তি.

২. ইদানি তেসং ধম্মানং যথাৰহং ৱেদনা…পে… ৱত্থুতো সঙ্গহো নাম ৱেদনাসঙ্গহাদিনামকো পকিণ্ণকসঙ্গহো চিত্তুপ্পাদৱসেনেৱ তংতংৱেদনাদিভেদভিন্নচিত্তুপ্পাদানং ৱসেনেৱ ন কত্থচি তংৱিৰহেন নীযতে উপনীযতে, আহৰীযতীত্যত্থো.

ৱেদনাসঙ্গহৱণ্ণনা

৩. তত্থাতি তেসু ছসু সঙ্গহেসু. সুখাদিৱেদনানং, তংসহগতচিত্তুপ্পাদানঞ্চ ৱিভাগৱসেন সঙ্গহো ৱেদনাসঙ্গহো. দুক্খতো, সুখতো চ অঞ্ঞা অদুক্খমসুখাম-কাৰাগমৱসেন. ননু চ ‘‘দ্ৱেমা, ভিক্খৱে, ৱেদনা সুখা দুক্খা’’তি (সং. নি. ৪.২৬৭) ৱচনতো দ্ৱে এৱ ৱেদনাতি? সচ্চং, তং পন অনৱজ্জপক্খিকং অদুক্খমসুখং সুখৱেদনাযং, সাৱজ্জপক্খিকঞ্চ দুক্খৱেদনাযং সঙ্গহেত্ৱা ৱুত্তং. যম্পি কত্থচি সুত্তে ‘‘যং কিঞ্চি ৱেদযিতমিদমেত্থ দুক্খস্সা’’তি (সং. নি. ৪.২৫৯) ৱচনং, তং সঙ্খাৰদুক্খতায সব্বৱেদনানং দুক্খসভাৱত্তা ৱুত্তং. যথাহ – ‘‘সঙ্খাৰানিচ্চতং, আনন্দ, মযা সন্ধায ভাসিতং সঙ্খাৰৱিপৰিণামতঞ্চ যং কিঞ্চিৱেদযিতমিদমেত্থ দুক্খস্সা’’তি (সং. নি. ৪.২৫৯; ইতিৱু. অট্ঠ. ৫২). তস্মা তিস্সোযেৱ ৱেদনাতি দট্ঠব্বা. তেনাহ ভগৱা – ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ৱেদনা সুখা দুক্খা অদুক্খমসুখা চা’’তি (ইতিৱু. ৫২-৫৩; সং. নি. ৪.২৪৯-২৫১). এৱং তিৱিধাপি পনেতা ইন্দ্ৰিযদেসনাযং ‘‘সুখিন্দ্ৰিযং দুক্খিন্দ্ৰিযং সোমনস্সিন্দ্ৰিযং দোমনস্সিন্দ্ৰিযং উপেক্খিন্দ্ৰিয’’ন্তি (ৱিভ. ২১৯) পঞ্চধা দেসিতাতি তংৱসেনপেত্থ ৱিভাগং দস্সেতুং ‘‘সুখং দুক্খ’’ন্ত্যাদি ৱুত্তং. কাযিকমানসিকসাতাসাতভেদতো হি সুখং দুক্খঞ্চ পচ্চেকং দ্ৱিধা ৱিভজিত্ৱা ‘‘সুখিন্দ্ৰিযং সোমনস্সিন্দ্ৰিযং দুক্খিন্দ্ৰিযং দোমনস্সিন্দ্ৰিয’’ন্তি (ৱিভ. ২১৯) দেসিতা, উপেক্খা পন ভেদাভাৱতো উপেক্খিন্দ্ৰিযন্তি একধাৱ. যথা হি সুখদুক্খানি অঞ্ঞথা কাযস্স অনুগ্গহমুপঘাতঞ্চ কৰোন্তি, অঞ্ঞথা মনসো, নেৱং উপেক্খা, তস্মা সা একধাৱ দেসিতা, তেনাহু পোৰাণা –

‘‘কাযিকং মানসং দুক্খং, সুখঞ্চোপেক্খৱেদনা;

একং মানসমেৱেতি, পঞ্চধিন্দ্ৰিযভেদতো’’তি. (স. স. ৭৪);

তত্থ ইট্ঠফোট্ঠব্বানুভৱনলক্খণং সুখং. অনিট্ঠফোট্ঠব্বানুভৱনলক্খণং দুক্খং. সভাৱতো, পৰিকপ্পতো ৱা ইট্ঠানুভৱনলক্খণং সোমনস্সং. তথা অনিট্ঠানুভৱনলক্খণং দোমনস্সং. মজ্ঝত্তানুভৱনলক্খণা উপেক্খা.

৫. চতুচত্তালীস পচ্চেকং লোকিযলোকুত্তৰভেদেন একাদসৱিধত্তা.

৭. সেসানীতি সুখদুক্খসোমনস্সদোমনস্সসহগতেহি অৱসেসানি অকুসলতো ছ, অহেতুকতো চুদ্দস, কামাৱচৰসোভনতো দ্ৱাদস, পঞ্চমজ্ঝানিকানি তেৱীসাতি সব্বানিপি পঞ্চপঞ্ঞাস.

ৱেদনাসঙ্গহৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

হেতুসঙ্গহৱণ্ণনা

১০. লোভাদিহেতূনং ৱিভাগৱসেন, তংসম্পযুত্তৱসেন চ সঙ্গহো হেতুসঙ্গহো. হেতৱো নাম ছব্বিধা ভৱন্তীতি সম্বন্ধো. হেতুভাৱো পন নেসং সম্পযুত্তানং সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনসঙ্খাতো মূলভাৱো. লদ্ধহেতুপচ্চযা হি ধম্মা ৱিৰুড়্হমূলা ৱিয পাদপা থিৰা হোন্তি, ন অহেতুকা ৱিয জলতলে সেৱালসদিসা. এৱঞ্চ কত্ৱা এতে মূলসদিসতায ‘‘মূলানী’’তি চ ৱুচ্চন্তি. অপৰে পন ‘‘কুসলাদীনং কুসলাদিভাৱসাধনং হেতুভাৱো’’তি ৱদন্তি, এৱং সতি হেতূনং অত্তনো কুসলাদিভাৱসাধনো অঞ্ঞো হেতু মগ্গিতব্বো সিযা. অথ সেসসম্পযুত্তহেতুপটিবদ্ধো তেসং কুসলাদিভাৱো, এৱম্পি মোমূহচিত্তসম্পযুত্তস্স হেতুনো অকুসলভাৱো অপ্পটিবদ্ধো সিযা. অথ তস্স সভাৱতো অকুসলভাৱোপি সিযা, এৱং সতি সেসহেতূনম্পি সভাৱতোৱ কুসলাদিভাৱোতি তেসং ৱিয সম্পযুত্তধম্মানম্পি সো হেতুপটিবদ্ধো ন সিযা. যদি চ হেতুপটিবদ্ধো কুসলাদিভাৱো, তদা অহেতুকানং অব্যাকতভাৱো ন সিযাতি অলমতিনিপ্পীড়নেন. কুসলাদিভাৱো পন কুসলাকুসলানং যোনিসোঅযোনিসোমনসিকাৰপ্পটিবদ্ধো. যথাহ – ‘‘যোনিসো, ভিক্খৱে, মনসিকৰোতো অনুপ্পন্না চেৱ কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ কুসলা ধম্মা অভিৱড্ঢন্তী’’ত্যাদি (অ. নি. ১.৬৭), অব্যাকতানং পন অব্যাকতভাৱো নিৰনুসযসন্তানপ্পটিবদ্ধো কম্মপ্পটিবদ্ধো অৱিপাকভাৱপ্পটিবদ্ধো চাতি দট্ঠব্বং.

১৬. ইদানি হেতূনং জাতিভেদং দস্সেতুং ‘‘লোভো দোসো চা’’ত্যাদি ৱুত্তং.

হেতুসঙ্গহৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কিচ্চসঙ্গহৱণ্ণনা

১৮. পটিসন্ধাদীনং কিচ্চানং ৱিভাগৱসেন, তংকিচ্চৱন্তানঞ্চ পৰিচ্ছেদৱসেন সঙ্গহো কিচ্চসঙ্গহো. ভৱতো ভৱস্স পটিসন্ধানং পটিসন্ধিকিচ্চং. অৱিচ্ছেদপ্পৱত্তিহেতুভাৱেন ভৱস্স অঙ্গভাৱো ভৱঙ্গকিচ্চং. আৱজ্জনকিচ্চাদীনি হেট্ঠা ৱুত্তৱচনত্থানুসাৰেন যথাৰহং যোজেতব্বানি. আৰম্মণে তংতংকিচ্চসাধনৱসেন অনেকক্খত্তুং, একক্খত্তুং ৱা জৱমানস্স ৱিয পৱত্তি জৱনকিচ্চং. তংতংজৱনগ্গহিতাৰম্মণস্স আৰম্মণকৰণং তদাৰম্মণকিচ্চং. নিব্বত্তভৱতো পৰিগড়্হনং চুতিকিচ্চং.

১৯. ইমানি পন কিচ্চানি ঠানৱসেন পাকটানি হোন্তীতি তং দানি পভেদতো দস্সেতুং ‘‘পটিসন্ধী’’ত্যাদি ৱুত্তং, তত্থ পটিসন্ধিযা ঠানং পটিসন্ধিঠানং. কামং পটিসন্ধিৱিনিমুত্তং ঠানং নাম নত্থি, সুখগ্গহণত্থং পন ‘‘সিলাপুত্তকস্স সৰীৰ’’ন্ত্যাদীসু ৱিয অভেদেপি ভেদপৰিকপ্পনাতি দট্ঠব্বং. এৱং সেসেসুপি. দস্সনাদীনং পঞ্চন্নং ৱিঞ্ঞাণানং ঠানং পঞ্চৱিঞ্ঞাণঠানং. আদি-সদ্দেন সম্পটিচ্ছনঠানাদীনং সঙ্গহো.

তত্থ চুতিভৱঙ্গানং অন্তৰা পটিসন্ধিঠানং. পটিসন্ধিআৱজ্জনানং, জৱনাৱজ্জনানং, তদাৰম্মণাৱজ্জনানং, ৱোট্ঠব্বনাৱজ্জনানং, কদাচি জৱনচুতীনং, তদাৰম্মণচুতীনঞ্চ অন্তৰা ভৱঙ্গঠানং. ভৱঙ্গপঞ্চৱিঞ্ঞাণানং, ভৱঙ্গজৱনানঞ্চ অন্তৰা আৱজ্জনঠানং. পঞ্চদ্ৱাৰাৱজ্জনসম্পটিচ্ছনানমন্তৰা পঞ্চৱিঞ্ঞাণঠানং. পঞ্চৱিঞ্ঞাণসন্তীৰণানমন্তৰা সম্পটিচ্ছনঠানং. সম্পটিচ্ছনৱোট্ঠব্বনানমন্তৰা সন্তীৰণঠানং. সন্তীৰণজৱনানং, সন্তীৰণভৱঙ্গানঞ্চ অন্তৰা ৱোট্ঠব্বনঠানং. ৱোট্ঠব্বনতদাৰম্মণানং, ৱোট্ঠব্বনভৱঙ্গানং, ৱোট্ঠব্বনচুতীনং, মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনতদাৰম্মণানং, মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনভৱঙ্গানং, মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনচুতীনঞ্চ অন্তৰা জৱনঠানং. জৱনভৱঙ্গানং, জৱনচুতীনঞ্চ অন্তৰা তদাৰম্মণঠানং. জৱনপটিসন্ধীনং, তদাৰম্মণপটিসন্ধীনং, ভৱঙ্গপটিসন্ধীনং ৱা অন্তৰা চুতিঠানং নাম.

২০. দ্ৱে উপেক্খাসহগতসন্তীৰণানি সুখসন্তীৰণস্স পটিসন্ধিৱসপ্পৱত্তিভাৱাভাৱতোতিঅধিপ্পাযো. এৱঞ্চ কত্ৱা পট্ঠানে ‘‘উপেক্খাসহগতং ধম্মং পটিচ্চ উপেক্খাসহগতো ধম্মো উপ্পজ্জতি ন হেতুপচ্চযা’’তি (পট্ঠা. ৪.১৩.১৭৯) এৱমাগতস্স উপেক্খাসহগতপদস্স ৱিভঙ্গে ‘‘অহেতুকং উপেক্খাসহগতং একং খন্ধং পটিচ্চ দ্ৱে খন্ধা, দ্ৱে খন্ধে পটিচ্চ একো খন্ধো, অহেতুকপটিসন্ধিক্খণে উপেক্খাসহগতং একং খন্ধং পটিচ্চ দ্ৱে খন্ধা, দ্ৱে খন্ধে পটিচ্চ একো খন্ধো’’তি (পট্ঠা. ৪.১৩.১৭৯) এৱং পৱত্তিপটিসন্ধিৱসেন পটিচ্চনযো উদ্ধটো, পীতিসহগতসুখসহগতপদৱিভঙ্গে পন ‘‘অহেতুকং পীতিসহগতং একং খন্ধং পটিচ্চতযো খন্ধা…পে… দ্ৱে খন্ধা. অহেতুকং সুখসহগতং একং খন্ধং পটিচ্চ দ্ৱে খন্ধা …পে… একো খন্ধো’’তি (পট্ঠা. ৪.১৩.১৪৪, ১৬৭) পৱত্তিৱসেনেৱ উদ্ধটো, ন পন ‘‘অহেতুকপটিসন্ধিক্খণে’’ত্যাদিনা পটিসন্ধিৱসেন, তস্মা যথাধম্মসাসনে অৱচনম্পি অভাৱমেৱ দীপেতীতি ন তস্স পটিসন্ধিৱসেন পৱত্তি অত্থি. যত্থ পন লব্ভমানস্সপি কস্সচি অৱচনং, তত্থ কাৰণং উপৰি আৱি ভৱিস্সতি.

২৫. মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনস্স পৰিত্তাৰম্মণে দ্ৱত্তিক্খত্তুং পৱত্তমানস্সপি নত্থি জৱনকিচ্চং তস্স আৰম্মণৰসানুভৱনাভাৱতোতি ৱুত্তং ‘‘আৱজ্জনদ্ৱযৱজ্জিতানী’’তি. এৱঞ্চ কত্ৱা ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘জৱনট্ঠানে ঠত্ৱা’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৪৯৮ ৱিপাকুদ্ধাৰকথা). ইতৰথা ‘‘জৱনং হুত্ৱা’’তি ৱত্তব্বং সিযাতি. কুসলাকুসলফলকিৰিযচিত্তানীতি একৱীসতি লোকিযলোকুত্তৰকুসলানি, দ্ৱাদস অকুসলানি, চত্তাৰি লোকুত্তৰফলচিত্তানি, অট্ঠাৰস তেভূমককিৰিযচিত্তানি. একচিত্তক্খণিকম্পি হি লোকুত্তৰমগ্গাদিকং তংসভাৱৱন্ততায জৱনকিচ্চং নাম, যথা একেকগোচৰৱিসযম্পি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং সকলৱিসযাৱবোধনসামত্থিযযোগতো ন কদাচি তংনামং ৱিজহতীতি.

২৭. এৱং কিচ্চভেদেন ৱুত্তানেৱ যথাসকং লব্ভমানকিচ্চগণনৱসেন সম্পিণ্ডেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘তেসু পনা’’ত্যাদি ৱুত্তং.

৩৩. পটিসন্ধাদযো চিত্তুপ্পাদা নামকিচ্চভেদেন পটিসন্ধাদীনং নামানং, কিচ্চানঞ্চ ভেদেন, অথ ৱা পটিসন্ধাদযো নাম তন্নামকা চিত্তুপ্পাদা পটিসন্ধাদীনং কিচ্চানং ভেদেন চুদ্দস, ঠানভেদেন পটিসন্ধাদীনংযেৱ ঠানানং ভেদেন দসধা পকাসিতাতি যোজনা. এককিচ্চঠানদ্ৱিকিচ্চঠানতিকিচ্চঠানচতুকিচ্চঠানপঞ্চকিচ্চঠানানি চিত্তানি যথাক্কমং অট্ঠসট্ঠি, তথা দ্ৱে চ নৱ চ অট্ঠ চ দ্ৱে চাতি নিদ্দিসেতি সম্বন্ধো.

কিচ্চসঙ্গহৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দ্ৱাৰসঙ্গহৱণ্ণনা

৩৫. দ্ৱাৰানং, দ্ৱাৰপ্পৱত্তচিত্তানঞ্চ পৰিচ্ছেদৱসেন সঙ্গহো দ্ৱাৰসঙ্গহো. আৱজ্জনাদীনং অৰূপধম্মানং পৱত্তিমুখভাৱতো দ্ৱাৰানি ৱিযাতি দ্ৱাৰানি.

৩৬. চক্খুমেৱাতি পসাদচক্খুমেৱ.

৩৭. আৱজ্জনাদীনং মনানং, মনোযেৱ ৱা দ্ৱাৰন্তি মনোদ্ৱাৰং. ভৱঙ্গন্তি আৱজ্জনানন্তৰং ভৱঙ্গং. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘সাৱজ্জনং ভৱঙ্গন্তু, মনোদ্ৱাৰন্তি ৱুচ্চতী’’তি;

৩৯. তত্থাতি তেসু চক্খাদিদ্ৱাৰেসু চক্খুদ্ৱাৰে ছচত্তালীস চিত্তানি যথাৰহমুপ্পজ্জন্তীতি সম্বন্ধো. পঞ্চদ্ৱাৰাৱজ্জনমেকং, চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি উভযৱিপাকৱসেন সত্ত, ৱোট্ঠব্বনমেকং, কামাৱচৰজৱনানি চ কুসলাকুসলনিৰাৱজ্জনকিৰিযৱসেন একূনতিংস, তদাৰম্মণানি চ অগ্গহিতগ্গহণেন অট্ঠেৱাতি ছচত্তালীস. যথাৰহন্তি ইট্ঠাদিআৰম্মণে যোনিসোঅযোনিসোমনসিকাৰনিৰনুসযসন্তানাদীনং অনুৰূপৱসেন. সব্বথাপীতি আৱজ্জনাদিতদাৰম্মণপৰিযোসানেন সব্বেনপি পকাৰেন কামাৱচৰানেৱাতি যোজনা. সব্বথাপি চতুপঞ্ঞাস চিত্তানীতি ৱা সম্বন্ধো. সব্বথাপি তংতংদ্ৱাৰিকৱসেন ঠিতানি অগ্গহিতগ্গহণেন চক্খুদ্ৱাৰিকেসু ছচত্তালীসচিত্তেসু সোতৱিঞ্ঞাণাদীনং চতুন্নং যুগড়ানং পক্খেপেন চতুপঞ্ঞাসপীত্যত্থো.

৪১. চক্খাদিদ্ৱাৰেসু অপ্পৱত্তনতো, মনোদ্ৱাৰসঙ্খাতভৱঙ্গতো আৰম্মণন্তৰগ্গহণৱসেন অপ্পৱত্তিতো চ পটিসন্ধাদিৱসেন পৱত্তানি একূনৱীসতি দ্ৱাৰৱিমুত্তানি.

৪২. দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণানি সকসকদ্ৱাৰে, ছব্বীসতি মহগ্গতলোকুত্তৰজৱনানি মনোদ্ৱাৰেযেৱ উপ্পজ্জনতো ছত্তিংস চিত্তানি যথাৰহং সকসকদ্ৱাৰানুৰূপং একদ্ৱাৰিকচিত্তানি.

৪৫. পঞ্চদ্ৱাৰেসু সন্তীৰণতদাৰম্মণৱসেন, মনোদ্ৱাৰে চ তদাৰম্মণৱসেন পৱত্তনতো ছদ্ৱাৰিকানি চেৱ পটিসন্ধাদিৱসপ্পৱত্তিযা দ্ৱাৰৱিমুত্তানি চ.

৪৭. পঞ্চদ্ৱাৰিকানি চ ছদ্ৱাৰিকানি চ পঞ্চছদ্ৱাৰিকানি. ছদ্ৱাৰিকানি চ তানি কদাচি দ্ৱাৰৱিমুত্তানি চাতি ছদ্ৱাৰিকৱিমুত্তানি. অথ ৱা ছদ্ৱাৰিকানি চ ছদ্ৱাৰিকৱিমুত্তানি চাতি ছদ্ৱাৰিকৱিমুত্তানীতি একদেসসৰূপেকসেসো দট্ঠব্বো.

দ্ৱাৰসঙ্গহৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

আলম্বণসঙ্গহৱণ্ণনা

৪৮. আৰম্মণানং সৰূপতো, ৱিভাগতো, তংৱিসযচিত্ততো চ সঙ্গহো আলম্বণসঙ্গহো. ৱণ্ণৱিকাৰং আপজ্জমানং ৰূপযতি হদযঙ্গতভাৱং পকাসেতীতি ৰূপং, তদেৱ দুব্বলপুৰিসেন দণ্ডাদি ৱিয চিত্তচেতসিকেহি আলম্বীযতি, তানি ৱা আগন্ত্ৱা এত্থ ৰমন্তীতি আৰম্মণন্তি ৰূপাৰম্মণং. সদ্দীযতীতি সদ্দো, সোযেৱ আৰম্মণন্তি সদ্দাৰম্মণং. গন্ধযতি অত্তনো ৱত্থুং সূচেতি ‘‘ইদমেত্থ অত্থী’’তি পেসুঞ্ঞং কৰোন্তং ৱিয হোতীতি গন্ধো, সোযেৱ আৰম্মণং গন্ধাৰম্মণং. ৰসন্তি তং সত্তা অস্সাদেন্তীতি ৰসো, সোযেৱ আৰম্মণং ৰসাৰম্মণং. ফুসীযতীতি ফোট্ঠব্বং, তদেৱ আৰম্মণং ফোট্ঠব্বাৰম্মণং. ধম্মোযেৱ আৰম্মণং ধম্মাৰম্মণং.

৪৯. তত্থাতি তেসু ৰূপাদিআৰম্মণেসু, ৰূপমেৱাতি ৱণ্ণাযতনসঙ্খাতং ৰূপমেৱ. সদ্দাদযোতি সদ্দাযতনাদিসঙ্খাতা সদ্দাদযো, আপোধাতুৱজ্জিতভূতত্তযসঙ্খাতং ফোট্ঠব্বাযতনঞ্চ.

৫০. পঞ্চাৰম্মণপসাদানি ঠপেত্ৱা সেসানি সোড়স সুখুমৰূপানি.

৫১. পচ্চুপ্পন্নন্তি ৱত্তমানং.

৫২. ছব্বিধম্পীতি ৰূপাদিৱসেন ছব্বিধম্পি. ৱিনাসাভাৱতো অতীতাদিকালৱসেন নৱত্তব্বত্তা নিব্বানং, পঞ্ঞত্তি চ কালৱিমুত্তং নাম. যথাৰহন্তি কামাৱচৰজৱনঅভিঞ্ঞাসেসমহগ্গতাদিজৱনানং অনুৰূপতো. কামাৱচৰজৱনানঞ্হি হসিতুপ্পাদৱজ্জানং ছব্বিধম্পি তিকালিকং, কালৱিমুত্তঞ্চ আৰম্মণং হোতি. হসিতুপ্পাদস্স তিকালিকমেৱ. তথা হিস্স একন্তপৰিত্তাৰম্মণতং ৱক্খতি. দিব্বচক্খাদিৱসপ্পৱত্তস্স পন অভিঞ্ঞাজৱনস্স যথাৰহং ছব্বিধম্পি তিকালিকং, কালৱিমুত্তঞ্চ আৰম্মণং হোতি. ৱিভাগো পনেত্থ নৱমপৰিচ্ছেদে আৱি ভৱিস্সতি. সেসানং পন কালৱিমুত্তং, অতীতঞ্চ যথাৰহমাৰম্মণং হোতি.

৫৩. দ্ৱাৰ…পে… সঙ্খাতানং ছব্বিধম্পি আৰম্মণং হোতীতি সম্বন্ধো, তং পন নেসং আৰম্মণং ন আৱজ্জনস্স ৱিয কেনচি অগ্গহিতমেৱ গোচৰভাৱং গচ্ছতি, ন চ পঞ্চদ্ৱাৰিকজৱনানং ৱিয একন্তপচ্চুপ্পন্নং, নাপি মনোদ্ৱাৰিকজৱনানং ৱিয তিকালিকমেৱ, অৱিসেসেন কালৱিমুত্তং ৱা, নাপি মৰণাসন্নতো পুৰিমভাগজৱনানং ৱিয কম্মকম্মনিমিত্তাদিৱসেন আগমসিদ্ধিৱোহাৰৱিনিমুত্তন্তি আহ ‘‘যথাসম্ভৱং…পে… সম্মত’’ন্তি. তত্থ যথাসম্ভৱন্তি তংতংভূমিকপটিসন্ধিভৱঙ্গচুতীনং তংতংদ্ৱাৰগ্গহিতাদিৱসেন সম্ভৱানুৰূপতো. কামাৱচৰানঞ্হি পটিসন্ধিভৱঙ্গানং তাৱ ৰূপাদিপঞ্চাৰম্মণং ছদ্ৱাৰগ্গহিতং যথাৰহং পচ্চুপ্পন্নমতীতঞ্চ কম্মনিমিত্তসম্মতমাৰম্মণং হোতি, তথা চুতিচিত্তস্স অতীতমেৱ. ধম্মাৰম্মণং পন তেসং তিণ্ণন্নম্পি মনোদ্ৱাৰগ্গহিতমেৱ অতীতং কম্মকম্মনিমিত্তসম্মতং, তথা ৰূপাৰম্মণং একমেৱ মনোদ্ৱাৰগ্গহিতং একন্তপচ্চুপ্পন্নং গতিনিমিত্তসম্মতন্তি এৱং কামাৱচৰপটিসন্ধাদীনং যথাসম্ভৱং ছদ্ৱাৰগ্গহিতং পচ্চুপ্পন্নমতীতঞ্চ কম্মকম্মনিমিত্তগতিনিমিত্তসম্মতমাৰম্মণং হোতি.

মহগ্গতপটিসন্ধাদীসু পন ৰূপাৱচৰানং, পঠমততিযাৰুপ্পানঞ্চ ধম্মাৰম্মণমেৱ মনোদ্ৱাৰগ্গহিতং পঞ্ঞত্তিভূতং কম্মনিমিত্তসম্মতং, তথা দুতিযচতুত্থাৰুপ্পানং অতীতমেৱাতি এৱং মহগ্গতপটিসন্ধিভৱঙ্গচুতীনং মনোদ্ৱাৰগ্গহিতং পঞ্ঞত্তিভূতং, অতীতং ৱা কম্মনিমিত্তসম্মতমেৱ আৰম্মণং হোতি.

যেভুয্যেন ভৱন্তৰে ছদ্ৱাৰগ্গহিতন্তি বাহুল্লেন অতীতানন্তৰভৱে মৰণাসন্নপ্পৱত্তছদ্ৱাৰিকজৱনেহি গহিতং. অসঞ্ঞীভৱতো চুতানঞ্হি পটিসন্ধিৱিসযস্স অনন্তৰাতীতভৱে ন কেনচি দ্ৱাৰেন গহণং অত্থীতি তদেৱেত্থ যেভুয্যগ্গহণেন ব্যভিচাৰিতং. কেৱলঞ্হি কম্মবলেনেৱ তেসং পটিসন্ধিযা কম্মনিমিত্তাদিকমাৰম্মণং উপট্ঠাতি. তথা হি সচ্চসঙ্খেপে অসঞ্ঞীভৱতো চুতস্স পটিসন্ধিনিমিত্তং পুচ্ছিত্ৱা –

‘‘ভৱন্তৰকতং কম্মং, যমোকাসং লভে ততো;

হোতি সা সন্ধি তেনেৱ, উপট্ঠাপিতগোচৰে’’তি. (স. স. ১৭১) –

কেৱলং কম্মবলেনেৱ পটিসন্ধিগোচৰস্স উপট্ঠানং ৱুত্তং. ইতৰথা হি জৱনগ্গহিতস্সপি আৰম্মণস্স কম্মবলেনেৱ উপট্ঠাপিযমানত্তা ‘‘তেনেৱা’’তি সাৱধাৰণৱচনস্স অধিপ্পাযসুঞ্ঞতা আপজ্জেয্যাতি. ননু চ তেসম্পি পটিসন্ধিগোচৰো কম্মভৱে কেনচি দ্ৱাৰেন জৱনগ্গহিতো সম্ভৱতীতি? সচ্চং সম্ভৱতি কম্মকম্মনিমিত্তসম্মতো, গতিনিমিত্তসম্মতো পন সব্বেসম্পি মৰণকালেযেৱ উপট্ঠাতীতি কুতো তস্স কম্মভৱে গহণসম্ভৱো. অপিচেত্থ মৰণাসন্নপৱত্তজৱনেহি গহিতমেৱ সন্ধায ‘‘ছদ্ৱাৰগ্গহিত’’ন্তি ৱুত্তং, এৱঞ্চ কত্ৱা আচৰিযেন ইমস্মিংযেৱ অধিকাৰে পৰমত্থৱিনিচ্ছযে ৱুত্তং –

‘‘মৰণাসন্নসত্তস্স, যথোপট্ঠিতগোচৰং;

ছদ্ৱাৰেসু তমাৰব্ভ, পটিসন্ধি ভৱন্তৰে’’তি. (পৰম. ৱি. ৮৯);

‘‘পচ্চুপ্পন্ন’’ন্ত্যাদিনা অনাগতস্স পটিসন্ধিগোচৰভাৱং নিৱাৰেতি. ন হি তং অতীতকম্মকম্মনিমিত্তানি ৱিয অনুভূতং, নাপি পচ্চুপ্পন্নকম্মনিমিত্তগতিনিমিত্তানি ৱিয আপাথগতঞ্চ হোতীতি, কম্মকম্মনিমিত্তাদীনঞ্চ সৰূপং সযমেৱ ৱক্খতি.

৫৪. তেসূতি ৰূপাদিপচ্চুপ্পন্নাদিকম্মাদিআৰম্মণেসু ৱিঞ্ঞাণেসু. ৰূপাদীসু একেকং আৰম্মণং এতেসন্তি ৰূপাদিএকেকাৰম্মণানি.

৫৫. ৰূপাদিকং পঞ্চৱিধম্পি আৰম্মণমেতস্সাতি ৰূপাদিপঞ্চাৰম্মণং.

৫৬. সেসানীতি দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণসম্পটিচ্ছনেহি অৱসেসানি একাদস কামাৱচৰৱিপাকানি. সব্বথাপি কামাৱচৰাৰম্মণানীতি সব্বেনপি ছদ্ৱাৰিকদ্ৱাৰৱিমুত্তছড়াৰম্মণৱসপ্পৱত্তাকাৰেন নিব্বত্তানিপি একন্তকামাৱচৰসভাৱছড়াৰম্মণগোচৰানি. এত্থ হি ৱিপাকানি তাৱ সন্তীৰণাদিৱসেন ৰূপাদিপঞ্চাৰম্মণে, পটিসন্ধাদিৱসেন ছড়াৰম্মণসঙ্খাতে কামাৱচৰাৰম্মণেযেৱ পৱত্তন্তি.

হসনচিত্তম্পি পধানসাৰুপ্পট্ঠানং দিস্ৱা তুস্সন্তস্স ৰূপাৰম্মণে, ভণ্ডভাজনট্ঠানে মহাসদ্দং সুত্ৱা ‘‘এৱৰূপা লোলুপ্পতণ্হা মে পহীনা’’তি তুস্সন্তস্স সদ্দাৰম্মণে, গন্ধাদীহি চেতিযপূজনকালে তুস্সন্তস্স গন্ধাৰম্মণে, ৰসসম্পন্নং পিণ্ডপাতং সব্ৰহ্মচাৰীহি ভাজেত্ৱা পৰিভুঞ্জনকালে তুস্সন্তস্স ৰসাৰম্মণে, আভিসমাচাৰিকৱত্তপৰিপূৰণকালে তুস্সন্তস্স ফোট্ঠব্বাৰম্মণে, পুব্বেনিৱাসঞাণাদীহি গহিতকামাৱচৰধম্মং আৰব্ভ তুস্সন্তস্স ধম্মাৰম্মণেতি এৱং পৰিত্তধম্মপৰিযাপন্নেস্ৱেৱ ছসু আৰম্মণেসু পৱত্ততি.

৫৭. দ্ৱাদসাকুসলঅট্ঠঞাণৱিপ্পযুত্তজৱনৱসেন ৱীসতি চিত্তানি অত্তনো জড়ভাৱতো লোকুত্তৰধম্মে আৰব্ভ পৱত্তিতুং ন সক্কোন্তীতি নৱৱিধলোকুত্তৰধম্মে ৱজ্জেত্ৱা তেভূমকানি, পঞ্ঞত্তিঞ্চ আৰব্ভ পৱত্তন্তীতি আহ ‘‘অকুসলানি চেৱা’’ত্যাদি. ইমেসু হি অকুসলতো চত্তাৰো দিট্ঠিগতসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদা পৰিত্তধম্মে আৰব্ভ পৰামসনঅস্সাদনাভিনন্দনকালে কামাৱচৰাৰম্মণা, তেনেৱাকাৰেন সত্তৱীসতি মহগ্গতধম্মে আৰব্ভ পৱত্তিযং মহগ্গতাৰম্মণা, সম্মুতিধম্মে আৰব্ভ পৱত্তিযং পঞ্ঞত্তাৰম্মণা. দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তচিত্তুপ্পাদাপি তেযেৱ ধম্মে আৰব্ভ কেৱলং অস্সাদনাভিনন্দনৱসেন পৱত্তিযং, পটিঘসম্পযুত্তা চ দুস্সনৱিপ্পটিসাৰৱসেন, ৱিচিকিচ্ছাসহগতো অনিট্ঠঙ্গমনৱসেন, উদ্ধচ্চসহগতো ৱিক্খিপনৱসেন, অৱূপসমৱসেন চ পৱত্তিযং পৰিত্তমহগ্গতপঞ্ঞত্তাৰম্মণো, কুসলতো চত্তাৰো, কিৰিযতো চত্তাৰোতি অট্ঠ ঞাণৱিপ্পযুত্তচিত্তুপ্পাদা সেক্খপুথুজ্জনখীণাসৱানং অসক্কচ্চদানপচ্চৱেক্খণধম্মস্সৱনাদীসু পৰিত্তধম্মে আৰব্ভ পৱত্তিকালে কামাৱচৰাৰম্মণা, অতিপগুণজ্ঝানপচ্চৱেক্খণকালে মহগ্গতাৰম্মণা, কসিণনিমিত্তাদীসু পৰিকম্মাদিকালে পঞ্ঞত্তাৰম্মণাতি দট্ঠব্বং.

৫৮. অৰহত্তমগ্গফলৱজ্জিতসব্বাৰম্মণানি সেক্খপুথুজ্জনসন্তানেস্ৱেৱ পৱত্তনতো. সেক্খাপি হি ঠপেত্ৱা লোকিযচিত্তং অৰহতো মগ্গফলসঙ্খাতং পাটিপুগ্গলিকচিত্তং জানিতুং ন সক্কোন্তি অনধিগতত্তা, তথা পুথুজ্জনাদযোপি সোতাপন্নাদীনং, সেক্খানং পন অত্তনো অত্তনো মগ্গফলপচ্চৱেক্খণেসু পৰসন্তানগতমগ্গফলাৰম্মণায অভিঞ্ঞায পৰিকম্মকালে, অভিঞ্ঞাচিত্তেনেৱ মগ্গফলানং পৰিচ্ছিন্দনকালে চ অত্তনো অত্তনো সমানানং, হেট্ঠিমানঞ্চ মগ্গফলধম্মে আৰব্ভ কুসলজৱনানং পৱত্তি অত্থীতি অৰহত্তমগ্গফলস্সেৱ পটিক্খেপো কতো. কামাৱচৰমহগ্গতপঞ্ঞত্তিনিব্বানানি পন সেক্খপুথুজ্জনানং সক্কচ্চদানপচ্চৱেক্খণধম্মস্সৱনসঙ্খাৰসম্মসনকসিণপৰিকম্মাদীসু তংতদাৰম্মণিকাভিঞ্ঞানং পৰিকম্মকালে, গোত্ৰভুৱোদানকালে, দিব্বচক্খাদীহি ৰূপৱিজাননাদিকালে চ কুসলজৱনানং গোচৰভাৱং গচ্ছন্তি.

৫৯. সব্বথাপি সব্বাৰম্মণানীতি কামাৱচৰমহগ্গতসব্বলোকুত্তৰপঞ্ঞত্তিৱসেন সব্বথাপি সব্বাৰম্মণানি, ন পন অকুসলাদযো ৱিয সপ্পদেসসব্বাৰম্মণানীত্যত্থো. কিৰিযজৱনানঞ্হি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিৱসপ্পৱত্তিযং, ৱোট্ঠব্বনস্স চ তংতংপুৰেচাৰিকৱসপ্পৱত্তিযং ন চ কিঞ্চি অগোচৰং নাম অত্থি.

৬০. পঠমততিযাৰুপ্পাৰম্মণত্তা আৰুপ্পেসু দুতিযচতুত্থানি মহগ্গতাৰম্মণানি.

৬১. সেসানি…পে… পঞ্ঞত্তাৰম্মণানীতি পন্নৰস ৰূপাৱচৰানি, পঠমততিযাৰুপ্পানি চাতি একৱীসতি কসিণাদিপঞ্ঞত্তীসু পৱত্তনতো পঞ্ঞত্তাৰম্মণানি.

৬৩. তেৱীসতিকামাৱচৰৱিপাকপঞ্চদ্ৱাৰাৱজ্জনহসনৱসেন পঞ্চৱীসতি চিত্তানি পৰিত্থম্হি কামাৱচৰাৰম্মণে যেৱ ভৱন্তি. কামাৱচৰঞ্হি মহগ্গতাদযো উপাদায মন্দানুভাৱতায পৰিসমন্ততো অত্তং খণ্ডিতং ৱিযাতি পৰিত্তং. ‘‘ছ চিত্তানি মহগ্গতেযেৱা’’ত্যাদিনা সব্বত্থ সাৱধাৰণযোজনা দট্ঠব্বা.

আলম্বণসঙ্গহৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৱত্থুসঙ্গহৱণ্ণনা

৬৪. ৱত্থুৱিভাগতো, তব্বত্থুকচিত্তপৰিচ্ছেদৱসেন চ সঙ্গহো ৱত্থুসঙ্গহো. ৱসন্তি এতেসু চিত্তচেতসিকা তন্নিস্সযত্তাতি ৱত্থূনি.

৬৫. তানি কামলোকে সব্বানিপি লব্ভন্তি পৰিপুণ্ণিন্দ্ৰিযস্স তত্থেৱ উপলব্ভনতো. পি-সদ্দেন পন অন্ধবধিৰাদিৱসেন কেসঞ্চি অসম্ভৱং দীপেতি.

৬৬. ঘানাদিত্তযং নত্থি ব্ৰহ্মানং কামৱিৰাগভাৱনাৱসেন গন্ধৰসফোট্ঠব্বেসু ৱিৰত্ততায তব্বিসযপ্পসাদেসুপি ৱিৰাগসভাৱতো. বুদ্ধদস্সনধম্মস্সৱনাদিঅত্থং পন চক্খুসোতেসু অৱিৰত্তভাৱতো চক্খাদিদ্ৱযং তত্থ উপলব্ভতি.

৬৭. অৰূপলোকে সব্বানিপি ছ ৱত্থূনি ন সংৱিজ্জন্তি অৰূপীনং ৰূপৱিৰাগভাৱনাবলেন তত্থ সব্বেন সব্বং ৰূপপ্পৱত্তিযা অভাৱতো.

৬৮. পঞ্চৱিঞ্ঞাণানেৱ নিস্সত্তনিজ্জীৱট্ঠেন ধাতুযোতি পঞ্চৱিঞ্ঞাণধাতুযো.

৬৯. মননমত্তা ধাতু মনোধাতু.

৭০. মনোযেৱ ৱিসিট্ঠৱিজাননকিচ্চযোগতো ৱিঞ্ঞাণং নিস্সত্তনিজ্জীৱট্ঠেন ধাতু চাতি মনোৱিঞ্ঞাণধাতু. মনসো ৱিঞ্ঞাণধাতূতি ৱা মনোৱিঞ্ঞাণধাতু. সা হি মনতোযেৱ অনন্তৰপচ্চযতো সম্ভূযমনসোযেৱ অনন্তৰপচ্চযভূতাতি মনসো সম্বন্ধিনী হোতি. সন্তীৰণত্তযস্স, অট্ঠমহাৱিপাকানং, পটিঘদ্ৱযস্স, পঠমমগ্গস্স, হসিতুপ্পাদস্স, পন্নৰসৰূপাৱচৰানঞ্চ ৱসেন পৱত্তা যথাৱুত্তমনোধাতুপঞ্চৱিঞ্ঞাণধাতূহি অৱসেসা মনোৱিঞ্ঞাণধাতু সঙ্খাতা চ তিংস ধম্মা ন কেৱলং মনোধাতুযেৱ, তথা হদযং নিস্সাযেৱ পৱত্তন্তীতি সম্বন্ধো.

সন্তীৰণমহাৱিপাকানি হি একাদস দ্ৱাৰাভাৱতো, কিচ্চাভাৱতো চ আৰুপ্পে ন উপ্পজ্জন্তি. পটিঘস্স অনীৱৰণাৱত্থস্স অভাৱতো তংসহগতং চিত্তদ্ৱযং ৰূপলোকেপি নত্থি, পগেৱ আৰুপ্পে. পঠমমগ্গোপি পৰতোঘোসপচ্চযাভাৱে সাৱকানং অনুপ্পজ্জনতো, বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধানঞ্চ মনুস্সলোকতো অঞ্ঞত্থ অনিব্বত্তনতো, হসনচিত্তঞ্চ কাযাভাৱতো, ৰূপাৱচৰানি অৰূপীনং ৰূপৱিৰাগভাৱনাৱসেন তদাৰম্মণেসু ঝানেসুপি ৱিৰত্তভাৱতো অৰূপভৱে ন উপ্পজ্জন্তীতি সব্বানিপি এতানি তেত্তিংস চিত্তানি হদযং নিস্সাযেৱ পৱত্তন্তি.

৭১. পঞ্চৰূপাৱচৰকুসলতো অৱসেসানি দ্ৱাদস লোকিযকুসলানি, পটিঘদ্ৱযতো অৱসেসানি দস অকুসলানি, পঞ্চদ্ৱাৰাৱজ্জনহসনৰূপাৱচৰকিৰিযেহি অৱসেসানি তেৰস কিৰিযচিত্তানি, পঠমমগ্গতো অৱসেসানি সত্ত অনুত্তৰানি চাতি ইমেসং ৱসেন দ্ৱেচত্তালীসৱিধা মনোৱিঞ্ঞাণধাতুসঙ্খাতা ধম্মা পঞ্চৱোকাৰভৱৱসেন হদযং নিস্সায ৱা, চতুৱোকাৰভৱৱসেন অনিস্সাযৱা পৱত্তন্তি.

৭৩. কামে ভৱে ছৱত্থুং নিস্সিতা সত্ত ৱিঞ্ঞাণধাতুযো, ৰূপে ভৱে তিৱত্থুং নিস্সিতা ঘানৱিঞ্ঞাণাদিত্তযৱজ্জিতা চতুব্বিধা ৱিঞ্ঞাণধাতুযো, আৰুপ্পে ভৱে অনিস্সিতা একা মনোৱিঞ্ঞাণধাতু মতাতি যোজনা.

৭৪. কামাৱচৰৱিপাকপঞ্চদ্ৱাৰাৱজ্জনপটিঘদ্ৱযহসনৱসেন সত্তৱীসতি কামাৱচৰানি, পন্নৰস ৰূপাৱচৰানি, পঠমমগ্গোতি তেচত্তালীস নিস্সাযেৱ জাযৰে, ততোযেৱ অৱসেসা আৰুপ্পৱিপাকৱজ্জিতা দ্ৱেচত্তালীস নিস্সায চ অনিস্সায চ জাযৰে, পাকাৰুপ্পা চত্তাৰো অনিস্সিতাযেৱাতি সম্বন্ধো.

ৱত্থুসঙ্গহৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ইতি অভিধম্মত্থৱিভাৱিনিযা নাম অভিধম্মত্থসঙ্গহৱণ্ণনায

পকিণ্ণকপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.