২. চেতসিকপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা
সম্পযোগলক্খণৱণ্ণনা
১. এৱং তাৱ চিত্তং ভূমিজাতিসম্পযোগসঙ্খাৰঝানাৰম্মণমগ্গভেদেন যথাৰহং ৱিভজিত্ৱা ইদানি চেতসিকৱিভাগস্স অনুপ্পত্তত্তা পঠমং তাৱ চতুব্বিধসম্পযোগলক্খণসন্দস্সনৱসেন চেতসিকলক্খণং ঠপেত্ৱা, তদনন্তৰং অঞ্ঞসমানঅকুসলসোভনৱসেন তীহি ৰাসীহি চেতসিকধম্মে উদ্দিসিত্ৱা, তেসং সোড়সহাকাৰেহি সম্পযোগং, তেত্তিংসৱিধেন সঙ্গহঞ্চ দস্সেতুং ‘‘একুপ্পাদনিৰোধা চা’’ত্যাদি আৰদ্ধং. চিত্তেন সহ একতো উপ্পাদো চ নিৰোধো চ যেসং তে একুপ্পাদনিৰোধা. একং আলম্বণঞ্চ ৱত্থু চ যেসং তে একালম্বণৱত্থুকা. এৱং চতূহি লক্খণেহি চেতোযুত্তা চিত্তেন সম্পযুত্তা দ্ৱিপঞ্ঞাস লক্খণা ধাৰণতো ধম্মা নিযতযোগিনো, অনিযতযোগিনো চ চেতসিকা মতা.
তত্থ যদি একুপ্পাদমত্তেনেৱ চেতোযুত্তাতি অধিপ্পেতা, তদা চিত্তেন সহ উপ্পজ্জমানানং ৰূপধম্মানম্পি চেতোযুত্ততা আপজ্জেয্যাতি একনিৰোধগ্গহণং. এৱম্পি চিত্তানুপৰিৱত্তিনো ৱিঞ্ঞত্তিদ্ৱযস্স পসঙ্গো নসক্কা নিৱাৰেতুং, তথা ‘‘একতো উপ্পাদো ৱা নিৰোধো ৱা এতেসন্তি একুপ্পাদনিৰোধা’’তি পৰিকপ্পেন্তস্স পুৰেতৰমুপ্পজ্জিত্ৱা চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে নিৰুজ্ঝমানানম্পি ৰূপধম্মানন্তি একালম্বণগ্গহণং. যে এৱং তিৱিধলক্খণা, তে নিযমতো একৱত্থুযেৱাতিদস্সনত্থং একৱত্থুকগ্গহণন্তি অলমতিপ্পপঞ্চেন.
সম্পযোগলক্খণৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অঞ্ঞসমানচেতসিকৱণ্ণনা
২. কথন্তি সৰূপসম্পযোগাকাৰানং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. ফুসতীতি ফস্সো (ধ. স. অট্ঠ. ১ ধম্মুদেসৱাৰফস্সপঞ্চমকৰাসিৱণ্ণনা), স্ৱাযং ফুসনলক্খণো. অযঞ্হি অৰূপধম্মোপি সমানো আৰম্মণে ফুসনাকাৰেনেৱ পৱত্ততি, সা চস্স ফুসনাকাৰপ্পৱত্তি অম্বিলখাদকাদীনং পস্সন্তস্স পৰস্স খেড়ুপ্পাদাদি ৱিয দট্ঠব্বা. ৱেদযতি আৰম্মণৰসং অনুভৱতীতি ৱেদনা, সা ৱেদযিতলক্খণা. আৰম্মণৰসানুভৱনঞ্হি পত্ৱা সেসসম্পযুত্তধম্মা একদেসমত্তেনেৱ ৰসং অনুভৱন্তি, একংসতো পন ইস্সৰৱতায ৱেদনাৱ অনুভৱতি. তথা হেসা ‘‘সুভোজনৰসানুভৱনকৰাজা ৱিযা’’তি ৱুত্তা. সুখাদিৱসেন পনস্সা ভেদং সযমেৱ ৱক্খতি. নীলাদিভেদং আৰম্মণং সঞ্জানাতি সঞ্ঞং কত্ৱা জানাতীতি সঞ্ঞা, সা সঞ্জাননলক্খণা. সা হি উপ্পজ্জমানা দাৰুআদীসু ৱড্ঢকিআদীনং সঞ্ঞাণকৰণং ৱিয পচ্ছা সঞ্জাননস্স কাৰণভূতং আকাৰং গহেত্ৱা উপ্পজ্জতি. নিমিত্তকাৰিকায তাৱেতং যুজ্জতি, নিমিত্তেন সঞ্জানন্তিযা পন কথন্তি? সাপি পুন অপৰায সঞ্ঞায সঞ্জাননস্স নিমিত্তং আকাৰং গহেত্ৱা উপ্পজ্জতীতি ন এত্থ কোচি অসম্ভৱো.
চেতেতি অত্তনা সম্পযুত্তধম্মে আৰম্মণে অভিসন্দহতি, সঙ্খতাভিসঙ্খৰণে ৱা ব্যাপাৰমাপজ্জতীতি চেতনা. তথা হি অযমেৱ অভিসঙ্খৰণে পধানত্তা ৱিভঙ্গে সুত্তন্তভাজনিযে সঙ্খাৰক্খন্ধং ৱিভজন্তেন ‘‘সঙ্খতমভিসঙ্খৰোন্তীতি সঙ্খাৰা’’তি (সং. নি. ৩.৭৯) ৱত্ৱা ‘‘চক্খুসম্ফস্সজা চেতনা’’ত্যাদিনা (ৱিভ. ২১) নিদ্দিট্ঠা. সা চেতযিতলক্খণা, জেট্ঠসিস্সমহাৱড্ঢকিআদযো ৱিয সকিচ্চপৰকিচ্চসাধিকাতি দট্ঠব্বং. একগ্গতাৱিতক্কৱিচাৰপীতীনং সৰূপৱিভাৱনং হেট্ঠা আগতমেৱ.
জীৱন্তি তেন সম্পযুত্তধম্মাতি জীৱিতং, তদেৱ সহজাতানুপালনে আধিপচ্চযোগেন ইন্দ্ৰিযন্তি জীৱিতিন্দ্ৰিযং, তং অনুপালনলক্খণং উপ্পলাদিঅনুপালকং উদকং ৱিয. কৰণং কাৰো, মনস্মিং কাৰো মনসিকাৰো, সো চেতসো আৰম্মণে সমন্নাহাৰলক্খণো. ৱিতক্কো হি সহজাতধম্মানং আৰম্মণে অভিনিৰোপনসভাৱত্তা তে তত্থ পক্খিপন্তো ৱিয হোতি, চেতনা অত্তনা আৰম্মণগ্গহণেন যথাৰুড়্হে ধম্মেপি তত্থ তত্থ নিযোজেন্তী বলনাযকো ৱিয হোতি, মনসিকাৰো তে আৰম্মণাভিমুখং পযোজনতো আজানীযানং পযোজনকসাৰথি ৱিযাতি অযমেতেসং ৱিসেসো. ধম্মানঞ্হি তং তং যাথাৱসৰসলক্খণং সভাৱতো পটিৱিজ্ঝিত্ৱা ভগৱতা তে তে ধম্মা ৱিভত্তাতি ভগৱতি সদ্ধায ‘‘এৱং ৱিসেসা ইমে ধম্মা’’তি ওকপ্পেত্ৱা উগ্গহণপৰিপুচ্ছাদিৱসেন তেসং সভাৱসমধিগমায যোগো কৰণীযো, ন পন তত্থ তত্থ ৱিপ্পটিপজ্জন্তেহি সম্মোহো আপজ্জিতব্বোতি অযমেত্থ আচৰিযানং অনুসাসনী. সব্বেসম্পি একূননৱুতিচিত্তানং সাধাৰণা নিযমতো তেসু উপ্পজ্জনতোতি সব্বচিত্তসাধাৰণা নাম.
৩. অধিমুচ্চনং অধিমোক্খো, সো সন্নিট্ঠানলক্খণো, আৰম্মণে নিচ্চলভাৱেন ইন্দখীলো ৱিয দট্ঠব্বো. ৱীৰানং ভাৱো, কম্মং, ৱিধিনা ঈৰযিতব্বং পৱত্তেতব্বন্তি ৱা ৱীৰিযং, উস্সাহো, সো সহজাতানং উপত্থম্ভনলক্খণো. ৱীৰিযৱসেন হি তেসং ওলীনৱুত্তিতা ন হোতি. এৱঞ্চ কত্ৱা ইমস্স ৱিতক্কাদীহি ৱিসেসো সুপাকটো হোতি. ছন্দনং ছন্দো, আৰম্মণেন অত্থিকতা, সো কত্তুকামতালক্খণো. তথা হেস ‘‘আৰম্মণগ্গহণে চেতসো হত্থপ্পসাৰণং ৱিযা’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ১ যেৱাপনকৱণ্ণনা) ৱুচ্চতি. দানৱত্থুৱিস্সজ্জনৱসেন পৱত্তকালেপি চেস ৱিস্সজ্জিতব্বেন তেন অত্থিকোৱ খিপিতব্বউসূনং গহণে অত্থিকো ইস্সাসো ৱিয. সোভনেসু তদিতৰেসু চ পকাৰেন কিণ্ণা ৱিপ্পকিণ্ণাতি পকিণ্ণকা.
৪. সোভনাপেক্খায ইতৰে, ইতৰাপেক্খায সোভনা চ অঞ্ঞে নাম, তেসং সমানা ন উদ্ধচ্চসদ্ধাদযো ৱিয অকুসলাদিসভাৱাযেৱাতি অঞ্ঞসমানা.
অঞ্ঞসমানচেতসিকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অকুসলচেতসিকৱণ্ণনা
৫. এৱং তাৱ সব্বচিত্তসাধাৰণৱসেন, পকিণ্ণকৱসেন চ সোভনেতৰসভাৱে তেৰস ধম্মে উদ্দিসিত্ৱা ইদানি হেট্ঠা চিত্তৱিভাগে নিদ্দিট্ঠানুক্কমেন অকুসলধম্মপৰিযাপন্নে পঠমং, ততো সোভনধম্মপৰিযাপন্নে চ দস্সেতুং ‘‘মোহো’’ত্যাদি ৱুত্তং. অহেতুকা পন আৱেণিকধম্মা নত্থীতি ন তে ৱিসুং ৱুত্তা. আৰম্মণে মুয্হতীতি মোহো, অঞ্ঞাণং, সো আৰম্মণসভাৱচ্ছাদনলক্খণো. আৰম্মণগ্গহণৱসপ্পৱত্তোপি হেস তস্স যথাসভাৱপ্পটিচ্ছাদনাকআৰেনেৱ পৱত্ততি. ন হিৰীযতি ন লজ্জতীতি অহিৰিকো, পুগ্গলো, ধম্মসমূহো ৱা. অহিৰিকস্স ভাৱো অহিৰিক্কং, তদেৱ অহিৰিকং. ন ওত্তপ্পতীতি অনোত্তপ্পং. তত্থ গূথতো গামসূকৰো ৱিয কাযদুচ্চৰিতাদিতো অজিগুচ্ছনলক্খণং অহিৰিকং, অগ্গিতো সলভো ৱিয ততো অনুত্তাসলক্খণং অনোত্তপ্পং. তেনাহু পোৰাণা –
‘‘জিগুচ্ছতি নাহিৰিকো, পাপা গূথাৱ সূকৰো;
ন ভাযতি অনোত্তপ্পী, সলভো ৱিয পাৱকা’’তি.
উদ্ধতস্স ভাৱো উদ্ধচ্চং, তং চিত্তস্স অৱূপসমলক্খণং পাসাণাভিঘাতসমুদ্ধতভস্মং ৱিয. লুব্ভতীতি লোভো, সো আৰম্মণে অভিসঙ্গলক্খণো মক্কটালেপো ৱিয. চিত্তস্স আলম্বিতুকামতামত্তং ছন্দো, লোভো তত্থ অভিগিজ্ঝনন্তি অযমেতেসং ৱিসেসো. ‘‘ইদমেৱ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি মিচ্ছাভিনিৱেসলক্খণা দিট্ঠি. ঞাণঞ্হি আৰম্মণং যথাসভাৱতো জানাতি, দিট্ঠি যথাসভাৱং ৱিজহিত্ৱা অযাথাৱতো গণ্হাতীতি অযমেতেসং ৱিসেসো. ‘‘সেয্যোহমস্মী’’ত্যাদিনা মঞ্ঞতীতি মানো, সো উণ্ণতিলক্খণো. তথা হেস ‘‘কেতুকম্যতাপচ্চুপট্ঠানো’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৪০০) ৱুত্তো. দুস্সতীতি দোসো, সো চণ্ডিক্কলক্খণো পহটাসীৱিসো ৱিয, ইস্সতীতি ইস্সা, সা পৰসম্পত্তিউসূযনলক্খণা. মচ্ছৰস্স ভাৱো মচ্ছৰিযং, ‘‘মা ইদং অচ্ছৰিযং অঞ্ঞেসং হোতু, ময্হমেৱ হোতূ’’তি পৱত্তং ৱা মচ্ছৰিযং, তং অত্তসম্পত্তিনিগূহনলক্খণং. কুচ্ছিতং কতন্তি কুকতং. কতাকতদুচ্চৰিতসুচৰিতং. অকতম্পি হি কুকত’’ন্তি ৱোহৰন্তি ‘‘যং মযা অকতং. তং কুকত’’ন্তি. ইধ পন কতাকতং আৰব্ভ উপ্পন্নো ৱিপ্পটিসাৰচিত্তুপ্পাদো কুকতং, তস্স ভাৱো কুক্কুচ্চং, তং কতাকতদুচ্চৰিতসুচৰিতানুসোচনলক্খণং. থিননং থিনং, অনুস্সাহনাৱসংসীদনৱসেন সংহতভাৱো. মিদ্ধনং মিদ্ধং, ৱিগতসামত্থিযতা, অসত্তিৱিঘাতো ৱা, তত্থ থিনং চিত্তস্স অকম্মঞ্ঞতালক্খণং, মিদ্ধং ৱেদনাদিক্খন্ধত্তযস্সাতি অযমেতেসং ৱিসেসো. তথা হি পাড়িযং (ধ. স. ১১৬২-১১৬৩) ‘‘তত্থ কতমং থিনং? যা চিত্তস্স অকল্লতা অকম্মঞ্ঞতা. তত্থ কতমং মিদ্ধং? যা কাযস্স অকল্লতা অকম্মঞ্ঞতা’’ত্যাদিনা ইমেসং নিদ্দেসো পৱত্তো. ননু চ ‘‘কাযস্সা’’তি ৱচনতো ৰূপকাযস্সপি অকম্মঞ্ঞতা মিদ্ধন্তি তস্স ৰূপভাৱোপি আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, তত্থ তত্থ আচৰিযেহি আনীতকাৰণৱসেনেৱস্স পটিক্খিত্তত্তা. তথা হি মিদ্ধৱাদিমতপ্পটিক্খেপনত্থং তেসং ৱাদনিক্খেপপুব্বকং অট্ঠকথাদীসু বহুধা ৱিত্থাৰেন্তি আচৰিযা. অযং পনেত্থ সঙ্গহো –
‘‘কেচি মিদ্ধম্পি ৰূপন্তি, ৱদন্তেতং ন যুজ্জতি;
পহাতব্বেসু ৱুত্তত্তা, কামচ্ছন্দাদযো ৱিয.
‘‘পহাতব্বেসু অক্খাত-মেতং নীৱৰণেসু হি;
ৰূপন্তু ন পহাতব্ব-মক্খাতং দস্সনাদিনা.
‘‘‘ন তুম্হং ভিক্খৱে ৰূপং, পজহেথা’তি পাঠতো;
পহেয্যভাৱলেসোপি, যত্থ ৰূপস্স দিস্সতি.
‘‘তত্থ তব্বিসযচ্ছন্দ-ৰাগহানি পকাসিতা;
ৱুত্তঞ্হি তত্থ যো ছন্দ-ৰাগক্খেপোতিআদিকং.
‘‘ৰূপাৰূপেসু মিদ্ধেসু, অৰূপং তত্থ দেসিতং;
ইতি চে নত্থি তং তত্থ, অৱিসেসেন পাঠতো.
‘‘সক্কা হি অনুমাতুং যং, মিদ্ধং ৰূপন্তি চিন্তিতং;
তম্পি নীৱৰণং মিদ্ধ-ভাৱতো ইতৰং ৱিয.
‘‘সম্পযোগাভিধানা চ, ন তং ৰূপন্তি নিচ্ছযো;
অৰূপীনঞ্হি খন্ধানং, সম্পযোগো পৱুচ্চতি.
‘‘তথাৰুপ্পে সমুপ্পত্তি, পাঠতো নত্থি ৰূপতা;
নিদ্দা খীণাসৱানন্তু, কাযগেলঞ্ঞতো সিযা’’তি.
অকুসলচেতসিকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সোভনচেতসিকৱণ্ণনা
৬. সদ্দহতীতি সদ্ধা, বুদ্ধাদীসু পসাদো, সা সম্পযুত্তধম্মানং পসাদনলক্খণা উদকপ্পসাদকমণি ৱিয. সৰণং সতি, অসম্মোসো, সা সম্পযুত্তধম্মানং সাৰণলক্খণা. হিৰীযতি কাযদুচ্চৰিতাদীহি জিগুচ্ছতীতি হিৰী, সা পাপতো জিগুচ্ছনলক্খণা. ওত্তপ্পতীতি ওত্তপ্পং, তং পাপতো উত্তাসলক্খণং. অত্তগাৰৱৱসেন পাপতো জিগুচ্ছনতো কুলৱধূ ৱিয হিৰী, পৰগাৰৱৱসেন পাপতো উত্তাসনতো ৱেসিযা ৱিয ওত্তপ্পং. লোভপ্পটিপক্খো অলোভো, সো আৰম্মণে চিত্তস্স অলগ্গতালক্খণো মুত্তভিক্খু ৱিয. দোসপ্পটিপক্খো অদোসো, সো অচণ্ডিক্কলক্খণো অনুকূলমিত্তো ৱিয. তেসু ধম্মেসু মজ্ঝত্ততা তত্ৰমজ্ঝত্ততা, সা চিত্তচেতসিকানং অজ্ঝুপেক্খনলক্খণা সমপ্পৱত্তানং অস্সানং অজ্ঝুপেক্খকো সাৰথি ৱিয.
কাযস্স পস্সম্ভনং কাযপ্পস্সদ্ধি. চিত্তস্স পস্সম্ভনং চিত্তপ্পস্সদ্ধি. উভোপি চেতা কাযচিত্তদৰথৱূপসমলক্খণা. কাযস্স লহুভাৱো কাযলহুতা. তথা চিত্তলহুতা. তা কাযচিত্তগৰুভাৱৱূপসমলক্খণা. কাযস্স মুদুভাৱো কাযমুদুতা. তথা চিত্তমুদুতা. তা কাযচিত্তথদ্ধভাৱৱূপসমলক্খণা. কম্মনি সাধু কম্মঞ্ঞং, তস্স ভাৱো কম্মঞ্ঞতা, কাযস্স কম্মঞ্ঞতা কাযকম্মঞ্ঞতা. তথা চিত্তকম্মঞ্ঞতা. তা কাযচিত্তঅকম্মঞ্ঞভাৱৱূপসমলক্খণা. পগুণস্স ভাৱো পাগুঞ্ঞং, তদেৱ পাগুঞ্ঞতা, কাযস্স পাগুঞ্ঞতা কাযপাগুঞ্ঞতা. তথা চিত্তপাগুঞ্ঞতা. তা কাযচিত্তানং গেলঞ্ঞৱূপসমলক্খণা. কাযস্স উজুকভাৱো কাযুজুকতা. তথা চিত্তুজুকতা. তা কাযচিত্তানং অজ্জৱলক্খণা. যথাক্কমং পনেতা কাযচিত্তানং সাৰম্ভাদিকৰধাতুক্খোভপটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানা, কাযোতি চেত্থ ৱেদনাদিক্খন্ধত্তযস্স গহণং. যস্মা চেতে দ্ৱে দ্ৱে ধম্মাৱ একতো হুত্ৱা যথাসকং পটিপক্খধম্মে হনন্তি, তস্মা ইধেৱ দুৱিধতা ৱুত্তা, ন সমাধিআদীসু. অপিচ চিত্তপ্পস্সদ্ধিআদীহি চিত্তস্সেৱ পস্সদ্ধাদিভাৱো হোতি, কাযপ্পস্সদ্ধিআদীহি পন ৰূপকাযস্সপি তংসমুট্ঠানপণীতৰূপফৰণৱসেনাতি তদত্থসন্দস্সনত্থঞ্চেত্থ দুৱিধতা ৱুত্তা. সোভনানং সব্বেসম্পি সাধাৰণা নিযমেন তেসু উপ্পজ্জনতোতি সোভনসাধাৰণা.
৭. সম্মা ৱদন্তি এতাযাতি সম্মাৱাচা, ৱচীদুচ্চৰিতৱিৰতি. সা চতুব্বিধা মুসাৱাদা ৱেৰমণি, পিসুণৱাচা ৱেৰমণি, ফৰুসৱাচা ৱেৰমণি, সম্ফপ্পলাপা ৱেৰমণীতি. কম্মমেৱ কম্মন্তো সুত্তন্তৱনন্তাদযো ৱিয. সম্মা পৱত্তো কম্মন্তো সম্মাকম্মন্তো, কাযদুচ্চৰিতৱিৰতি. সা তিৱিধা পাণাতিপাতা ৱেৰমণি, অদিন্নাদানা ৱেৰমণি, কামেসুমিচ্ছাচাৰা ৱেৰমণীতি. সম্মা আজীৱন্তি এতেনাতি সম্মাআজীৱো, মিচ্ছাজীৱৱিৰতি. সো পন আজীৱহেতুককাযৱচীদুচ্চৰিততো ৱিৰমণৱসেন সত্তৱিধো, কুহনলপনাদিমিচ্ছাজীৱৱিৰমণৱসেন বহুৱিধো ৱা. তিৱিধাপি পনেতা পচ্চেকং সম্পত্তসমাদানসমুচ্ছেদৱিৰতিৱসেন তিৱিধা ৱিৰতিযো নাম যথাৱুত্তদুচ্চৰিতেহি ৱিৰমণতো.
৮. কৰোতি পৰদুক্খে সতি সাধূনং হদযখেদং জনেতি, কিৰতি ৱা ৱিক্খিপতি পৰদুক্খং, কিণাতি ৱা তং হিংসতি, কিৰিযতি ৱা দুক্খিতেসু পসাৰিযতীতি কৰুণা, সা পৰদুক্খাপনযনকামতালক্খণা. তায হি পৰদুক্খং অপনীযতু ৱা, মা ৱা, তদাকাৰেনেৱ সা পৱত্ততি. মোদন্তি এতাযাতি মুদিতা, সা পৰসম্পত্তিঅনুমোদনলক্খণা, অপ্পমাণসত্তাৰম্মণত্তা অপ্পমাণা, তা এৱ অপ্পমঞ্ঞা. ননু চ ‘‘চতস্সো অপ্পমঞ্ঞা’’তি ৱক্খতি, কস্মা পনেত্থ দ্ৱেযেৱ ৱুত্তাতি? অদোসতত্ৰমজ্ঝত্ততাহি মেত্তুপেক্খানং গহিতত্তা. অদোসোযেৱ হি সত্তেসু হিতজ্ঝাসযৱসপ্পৱত্তো মেত্তা নাম. তত্ৰমজ্ঝত্ততাযেৱ তেসু পটিঘানুনযৱূপসমপ্পৱত্তা উপেক্খা নাম. তেনাহু পোৰাণা –
‘‘অব্যাপাদেন মেত্তা হি, তত্ৰমজ্ঝত্ততায চ;
উপেক্খা গহিতা যস্মা, তস্মা ন গহিতা উভো’’তি. (অভিধ. ৭০);
পকাৰেন জানাতি অনিচ্চাদিৱসেন অৱবুজ্ঝতীতি পঞ্ঞা, সা এৱ যথাসভাৱাৱবোধনে আধিপচ্চযোগতো ইন্দ্ৰিযন্তি পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. অথ সঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণপঞ্ঞানং কিং নানাকৰণন্তি? সঞ্ঞা তাৱ নীলাদিৱসেন সঞ্জাননমত্তং কৰোতি, লক্খণপ্পটিৱেধং কাতুং ন সক্কোতি. ৱিঞ্ঞাণং লক্খণপ্পটিৱেধম্পি সাধেতি, উস্সক্কিত্ৱা পন মগ্গং পাপেতুং ন সক্কোতি. পঞ্ঞা পন তিৱিধম্পি কৰোতি, বালগামিকহেৰঞ্ঞিকানং কহাপণাৱবোধনমেত্থ নিদস্সনন্তি. ঞাণৱিপ্পযুত্তসঞ্ঞায চেত্থ আকাৰগ্গহণৱসেন উপ্পজ্জনকালে ৱিঞ্ঞাণং অব্বোহাৰিকং, সেসকালে বলৱং. ঞাণসম্পযুত্তা পন উভোপি তদনুগতিকা হোন্তি. সব্বথাপি পঞ্চৱীসতীতি সম্বন্ধো.
৯. ‘‘তেৰসঞ্ঞসমানা’’ত্যাদি তীহি ৰাসীহি ৱুত্তানং সঙ্গহো.
সোভনচেতসিকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সম্পযোগনযৱণ্ণনা
১০. চিত্তেন সহ অৱিযুত্তা চিত্তাৱিযুত্তা, চেতসিকাতি ৱুত্তং হোতি. উপ্পজ্জতীতি উপ্পাদো, চিত্তমেৱ উপ্পাদো চিত্তুপ্পাদো. অঞ্ঞত্থ পন সসম্পযুত্তং চিত্তং চিত্তুপ্পাদোতি ৱুচ্চতি ‘‘উপ্পজ্জতি চিত্তং এতেনাতি উপ্পাদো, ধম্মসমূহো, চিত্তঞ্চ তং উপ্পাদো চাতি চিত্তুপ্পাদো’’তি কত্ৱা. সমাহাৰদ্ৱন্দেপি হি পুল্লিঙ্গং কত্থচি সদ্দৱিদূ ইচ্ছন্তি. তেসং চিত্তাৱিযুত্তানং চিত্তুপ্পাদেসু পচ্চেকং সম্পযোগো ইতো পৰং যথাযোগং পৱুচ্চতীতি সম্বন্ধো.
অঞ্ঞসমানচেতসিকসম্পযোগনযৱণ্ণনা
১৩. সভাৱেন অৱিতক্কত্তা দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণানি ৱজ্জিতানি এতেহি, তেহি ৱা এতানি ৱজ্জিতানীতি দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণৱজ্জিতানি, চতুচত্তালীস কামাৱচৰচিত্তানি. তেসু চেৱ একাদসসু পঠমজ্ঝানচিত্তেসু চ ৱিতক্কো জাযতি সেসানং ভাৱনাবলেন অৱিতক্কত্তাতি অধিপ্পাযো.
১৪. তেসু চেৱ পঞ্চপঞ্ঞাসসৱিতক্কচিত্তেসু, একাদসসু দুতিযজ্ঝানচিত্তেসু চাতি ছসট্ঠিচিত্তেসু ৱিচাৰো জাযতি.
১৫. দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণেহি, ৱিচিকিচ্ছাসহগতেন চাতি একাদসহি ৱজ্জিতেসু অট্ঠসত্ততিচিত্তেসু অধিমোক্খো জাযতি.
১৬. পঞ্চদ্ৱাৰাৱজ্জনেন, দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণেহি, সম্পটিচ্ছনদ্ৱযেন, সন্তীৰণত্তযেন চাতি সোড়সহি ৱজ্জিতেসু তেসত্ততিযা চিত্তেসু ৱীৰিযং জাযতি.
১৭. দোমনস্সসহগতেহিদ্ৱীহি, উপেক্খাসহগতেহি পঞ্চপঞ্ঞাসচিত্তেহি, কাযৱিঞ্ঞাণদ্ৱযেন, একাদসহি চতুত্থজ্ঝানেহি চাতি সত্ততিচিত্তেহি ৱজ্জিতেসু একপঞ্ঞাসচিত্তেসু পীতি জাযতি.
১৮. অহেতুকেহি অট্ঠাৰসহি, মোমূহেহি দ্ৱীহি চাতি ৱীসতিযা চিত্তেহি ৱজ্জিতেসু একূনসত্ততিচিত্তেসু ছন্দো জাযতি.
১৯. তে পনাতি পকিণ্ণকৱিৱজ্জিতা তংসহগতা চ. যথাক্কমন্তি ৱিতক্কাদিছপকিণ্ণকৱজ্জিততংসহিতকমানুৰূপতো. ‘‘ছসট্ঠি পঞ্চপঞ্ঞাসা’’ত্যাদি একৱীসসতগণনৱসেন, একূননৱুতিগণনৱসেন চ যথাৰহং যোজেতব্বং.
অঞ্ঞসমানচেতসিকসম্পযোগনযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অকুসলচেতসিকসম্পযোগনযৱণ্ণনা
২০. ‘‘সব্বাকুসলসাধাৰণা’’তি ৱত্ৱা তদেৱ সমত্থেতুং ‘‘সব্বেসুপী’’ত্যাদি ৱুত্তং. যো হি কোচি পাণাতিপাতাদীসু পটিপজ্জতি, সো সব্বোপি মোহেন তত্থ অনাদীনৱদস্সাৱী অহিৰিকেন ততো অজিগুচ্ছন্তো, অনোত্তপ্পেন অনোত্তপ্পন্তো, উদ্ধচ্চেন অৱূপসন্তো চ হোতি, তস্মা তে সব্বাকুসলেসু উপলব্ভন্তি.
২১. লোভসহগতচিত্তেস্ৱেৱাতি এৱ-কাৰো অধিকাৰত্থাযপি হোতীতি ‘‘দিট্ঠিসহগতচিত্তেসূ’’তিআদীসুপি অৱধাৰণং দট্ঠব্বং. সক্কাযাদীসু হি অভিনিৱিসন্তস্স তত্থ মমাযনসম্ভৱতো দিট্ঠি লোভসহগতচিত্তেস্ৱেৱ লব্ভতি. মানোপি অহংমানৱসেন পৱত্তনতো দিট্ঠিসদিসোৱ পৱত্ততীতি দিট্ঠিযা সহ একচিত্তুপ্পাদেন পৱত্ততি কেসৰসীহো ৱিয অপৰেন তথাৱিধেন সহ একগুহাযং, ন চাপি দোসমূলাদীসু উপ্পজ্জতি অত্তসিনেহসন্নিস্সযভাৱেন একন্তলোভপদট্ঠানত্তাতি সো দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তেস্ৱেৱ লব্ভতি.
২৪. তথা পৰসম্পত্তিং উসূযন্তস্স, অত্তসম্পত্তিযা চ পৰেহি সাধাৰণভাৱং অনিচ্ছন্তস্স, কতাকতদুচ্চৰিতসুচৰিতে অনুসোচন্তস্স চ তত্থ তত্থ পটিহননৱসেনেৱ পৱত্তনতো ইস্সামচ্ছৰিযকুক্কুচ্চানি পটিঘচিত্তেস্ৱেৱ.
২৫. অকম্মঞ্ঞতাপকতিকস্স তথা সভাৱতিক্খেসু অসঙ্খাৰিকেসু পৱত্তনাযোগতো থিনমিদ্ধং সসঙ্খাৰিকেস্ৱেৱ লব্ভতি.
২৭. সব্বাপুঞ্ঞেস্ৱেৱ চত্তাৰো চেতসিকা গতা, লোভমূলেযেৱ যথাসম্ভৱং তযো গতা, দোসমূলেস্ৱেৱ দ্ৱীসু চত্তাৰো গতা, তথা সসঙ্খাৰেযেৱ দ্ৱযন্তি যোজনা. ৱিচিকিচ্ছা ৱিচিকিচ্ছাচিত্তে চাতি চ-সদ্দো অৱধাৰণে. ৱিচিকিচ্ছা ৱিচিকিচ্ছাচিত্তেযেৱাতি সম্বন্ধো.
অকুসলচেতসিকসম্পযোগনযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সোভনচেতসিকসম্পযোগনযৱণ্ণনা
২৯. লোকুত্তৰচিত্তেসু পাদকজ্ঝানাদিৱসেন কদাচি সম্মাসঙ্কপ্পৱিৰহো সিযা, ন পন ৱিৰতীনং অভাৱো মগ্গস্স কাযদুচ্চৰিতাদীনং সমুচ্ছেদৱসেন, ফলস্স চ তদনুকূলৱসেন পৱত্তনতোতি ৱুত্তং ‘‘ৱিৰতিযো পনা’’ত্যাদি. সব্বথাপীতি সব্বেহিপি তংতংদুচ্চৰিতদুৰাজীৱানং ৱিধমনৱসপ্পৱত্তেহি আকাৰেহি. ন হি এতাসং লোকিযেসু ৱিয লোকুত্তৰেসুপি মুসাৱাদাদীনং ৱিসুং ৱিসুং পহানৱসেন পৱত্তি হোতি সব্বেসমেৱ দুচ্চৰিতদুৰাজীৱানং তেন তেন মগ্গেন কেসঞ্চি সব্বসো, কেসঞ্চি অপাযগমনীযাদিঅৱত্থায পহানৱসেন একক্খণে সমুচ্ছিন্দনতো. ননু চাযমত্থো ‘‘একতোৱা’’তি ইমিনাৱ সিদ্ধোতি? তং ন, তিস্সন্নং একতোৱুত্তিপৰিদীপনমত্তেন চতুব্বিধৱচীদুচ্চৰিতাদীনং পটিপক্খাকাৰপ্পৱত্তিযা অদীপিতত্তা. কেচি পন ইমমত্থং অসল্লক্খেত্ৱাৱ ‘‘‘সব্বথাপী’তি ইদং অতিৰিত্ত’’ন্তি ৱদন্তি, তত্থ তেসং অঞ্ঞাণমেৱ কাৰণং. ‘‘নিযতা’’তি ইমিনাপি লোকিযেসু ৱিয কদাচি সম্ভৱং নিৱাৰেতি. তথা হেতা লোকিযেসু যেৱাপনকৱসেন দেসিতা, ইধ পন সৰূপেনেৱ. কামাৱচৰকুসলেস্ৱেৱাতি অৱধাৰণেন কামাৱচৰৱিপাককিৰিযেসু মহগ্গতেসু চ সম্ভৱং নিৱাৰেতি. তথা চেৱ উপৰি ৱক্খতি. কদাচীতি মুসাৱাদাদিএকেকদুচ্চৰিতেহি পটিৱিৰমণকালে. কদাচি উপ্পজ্জন্তাপি ন একতো উপ্পজ্জন্তি ৱীতিক্কমিতব্বৱত্থুসঙ্খাতানং অত্তনো আৰম্মণানং সম্ভৱাপেক্খত্তাতি ৱুত্তং ‘‘ৱিসুং ৱিসু’’ন্তি.
৩০. অপ্পনাপ্পত্তানং অপ্পমঞ্ঞানং ন কদাচি সোমনস্সৰহিতা পৱত্তি অত্থীতি ‘‘পঞ্চম…পে… চিত্তেসু চা’’তি ৱুত্তং. ৱিনীৱৰণাদিতায মহত্তং গতানি, মহন্তেহি ৱা ঝাযীহি গতানি পত্তানীতি মহগ্গতানি. নানা হুত্ৱাতি ভিন্নাৰম্মণত্তা অত্তনো আৰম্মণভূতানং দুক্খিতসুখিতসত্তানং আপাথগমনাপেক্খতায ৱিসুং ৱিসুং হুত্ৱা. এত্থাতি ইমেসু কামাৱচৰকুসলচিত্তেসু, কৰুণামুদিতাভাৱনাকালে অপ্পনাৱীথিতো পুব্বে পৰিচযৱসেন উপেক্খাসহগতচিত্তেহিপি পৰিকম্মং হোতি, যথা তং পগুণগন্থং সজ্ঝাযন্তস্স কদাচি অঞ্ঞৱিহিতস্সপি সজ্ঝাযনং, যথা চ পগুণৱিপস্সনায সঙ্খাৰে সম্মসন্তস্স কদাচি পৰিচযবলেন ঞাণৱিপ্পযুত্তচিত্তেহিপি সম্মসনন্তি উপেক্খাসহগতকামাৱচৰেসু কৰুণামুদিতানং অসম্ভৱৱাদো কেচিৱাদো কতো. অপ্পনাৱীথিযং পন তাসং একন্ততো সোমনস্সসহগতেস্ৱেৱ সম্ভৱো দট্ঠব্বো ভিন্নজাতিকস্স ৱিয ভিন্নৱেদনস্সপি আসেৱনপচ্চযাভাৱতো.
৩২. তযো সোড়সচিত্তেসূতি সম্মাৱাচাদযো তযো ধম্মা অট্ঠলোকুত্তৰকামাৱচৰকুসলৱসেন সোড়সচিত্তেসু জাযন্তি.
৩৩. এৱং নিযতানিযতসম্পযোগৱসেন ৱুত্তেসু অনিযতধম্মে একতো দস্সেত্ৱা সেসানং নিযতভাৱং দীপেতুং ‘‘ইস্সামচ্ছেৰা’’ত্যাদি ৱুত্তং. ইস্সামচ্ছেৰকুক্কুচ্চৱিৰতিকৰুণাদযো নানা কদাচি জাযন্তি, মানো চ কদাচি ‘‘সেয্যোহমস্মী’’ত্যাদিৱসপ্পৱত্তিযং জাযতি. থিনমিদ্ধং তথা কদাচি অকম্মঞ্ঞতাৱসপ্পৱত্তিযং সহ অঞ্ঞমঞ্ঞং অৱিপ্পযোগিৱসেন জাযতীতি যোজনা. অথ ৱা মানো চাতি এত্থ চ-সদ্দং ‘‘সহা’’তি এত্থাপি যোজেত্ৱা থিনমিদ্ধং তথা কদাচি সহ চ সসঙ্খাৰিকপটিঘে, দিট্ঠিগতৱিপ্পযুত্তসসঙ্খাৰিকেসু চ ইস্সামচ্ছৰিযকুক্কুচ্চেহি, মানেন চ সদ্ধিং, কদাচি তদিতৰসসঙ্খাৰিকচিত্তসম্পযোগকালে, তংসম্পযোগকালেপি ৱা নানা চ জাযতীতি যোজনা দট্ঠব্বা. অপৰে পন আচৰিযা ‘‘মানো চ থিনমিদ্ধঞ্চ তথা কদাচি নানা কদাচি সহ চ জাযতী’’তি এত্তকমেৱ যোজেসুং.
৩৪. সেসাতি যথাৱুত্তেহি একাদসহি অনিযতেহি ইতৰে একচত্তালীস. কেচি পন ‘‘যথাৱুত্তেহি অনিযতযেৱাপনকেহি সেসা নিযতযেৱাপনকা’’তি ৱণ্ণেন্তি, তং তেসং মতিমত্তং, ইধ যেৱাপনকনামেন কেসঞ্চি অনুদ্ধটত্তা. কেৱলঞ্হেত্থ নিযতানিযতৱসেন চিত্তুপ্পাদেসু যথাৰহং লব্ভমানচেতসিকমত্তসন্দস্সনং আচৰিযেন কতং, ন যেৱাপনকনামেন কেচি উদ্ধটাতি.
এৱং তাৱ ‘‘ফস্সাদীসু অযং ধম্মো এত্তকেসু চিত্তেসু উপলব্ভতী’’তি চিত্তপৰিচ্ছেদৱসেন সম্পযোগং দস্সেত্ৱা ইদানি ‘‘ইমস্মিং চিত্তুপ্পাদে এত্তকা চেতসিকা’’তি চেতসিকৰাসিপৰিচ্ছেদৱসেন সঙ্গহং দস্সেতুং ‘‘সঙ্গহঞ্চা’’ত্যাদি ৱুত্তং.
সোভনচেতসিকসম্পযোগনযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সম্পযোগনযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সঙ্গহনযৱণ্ণনা
৩৫. ‘‘ছত্তিংসা’’ত্যাদি তত্থ তত্থ যথাৰহং লব্ভমানকধম্মৱসেন গণনসঙ্গহো.
৩৬. পঠমজ্ঝানে নিযুত্তানি চিত্তানি, তং ৱা এতেসং অত্থীতি পঠমজ্ঝানিকচিত্তানি. অপ্পমঞ্ঞানং সত্তাৰম্মণত্তা, লোকুত্তৰানঞ্চ নিব্বানাৰম্মণত্তা ৱুত্তং ‘‘অপ্পমঞ্ঞাৱজ্জিতা’’তি. ‘‘তথা’’তি ইমিনা অঞ্ঞসমানা, অপ্পমঞ্ঞাৱজ্জিতা সোভনচেতসিকা চ সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি আকড্ঢতি. উপেক্খাসহগতাতি ৱিতক্কৱিচাৰপীতিসুখৱজ্জা সুখট্ঠানং পৱিট্ঠউপেক্খায সহগতা. পঞ্চকজ্ঝানৱসেনাতি ৱিতক্কৱিচাৰে ৱিসুং ৱিসুং অতিক্কমিত্ৱা ভাৱেন্তস্স নাতিতিক্খঞাণস্স ৱসেন দেসিতস্স ঝানপঞ্চকস্স ৱসেন. তে পন একতো অতিক্কমিত্ৱা ভাৱেন্তস্স তিক্খঞাণস্স ৱসেন দেসিতচতুক্কজ্ঝানৱসেন দুতিযজ্ঝানিকেসু ৱিতক্কৱিচাৰৱজ্জিতানং সম্ভৱতো চতুধা এৱ সঙ্গহো হোতীতি অধিপ্পাযো.
৩৭. তেত্তিংসদ্ৱযং চতুত্থপঞ্চমজ্ঝানচিত্তেসু.
মহগ্গতচিত্তসঙ্গহনযৱণ্ণনা
৩৮. তীসূতি কুসলৱিপাককিৰিযৱসেন তিৱিধেসু সীলৱিসুদ্ধিৱসেন সুৱিসোধিতকাযৱচীপযোগস্স কেৱলং চিত্তসমাধানমত্তেন মহগ্গতজ্ঝানানি পৱত্তন্তি, ন পন কাযৱচীকম্মানং ৱিসোধনৱসেন, নাপি দুচ্চৰিতদুৰাজীৱানং সমুচ্ছিন্দনপটিপ্পস্সম্ভনৱসেনাতি ৱুত্তং ‘‘ৱিৰতিৱজ্জিতা’’তি. পচ্চেকমেৱাতি ৱিসুং ৱিসুংযেৱ. পন্নৰসসূতি ৰূপাৱচৰৱসেন তীসু, আৰুপ্পৱসেন দ্ৱাদসসূতি পন্নৰসসু. অপ্পমঞ্ঞাযো ন লব্ভন্তীতি এত্থ কাৰণং ৱুত্তমেৱ.
মহগ্গতচিত্তসঙ্গহনযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কামাৱচৰসোভনচিত্তসঙ্গহনযৱণ্ণনা
৪০. পচ্চেকমেৱাতি একেকাযেৱ. অপ্পমঞ্ঞানং হি সত্তাৰম্মণত্তা, ৱিৰতীনঞ্চ ৱীতক্কমিতব্বৱত্থুৱিসযত্তা নত্থি তাসং একচিত্তুপ্পাদে সম্ভৱোতি লোকিযৱিৰতীনং একন্তকুসলসভাৱত্তা নত্থি অব্যাকতেসু সম্ভৱোতি ৱুত্তং ‘‘ৱিৰতিৱজ্জিতা’’তি. তেনাহ ‘‘পঞ্চ সিক্খাপদা কুসলাযেৱা’’তি (ৱিভ. ৭১৫). ইতৰথা সদ্ধাসতিআদযো ৱিয ‘‘সিযা কুসলা, সিযা অব্যাকতা’’তি ৱদেয্য. ফলস্স পন মগ্গপটিবিম্বভূতত্তা, দুচ্চৰিতদুৰাজীৱানং পটিপ্পস্সম্ভনতো চ ন লোকুত্তৰৱিৰতীনং একন্তকুসলতা যুত্তাতি তাসং তত্থ অগ্গহণং. কামাৱচৰৱিপাকানম্পি একন্তপৰিত্তাৰম্মণত্তা, অপ্পমঞ্ঞানঞ্চ সত্তাৰম্মণত্তা, ৱিৰতীনম্পি একন্তকুসলত্তা ৱুত্তং ‘‘অপ্পমঞ্ঞাৱিৰতিৱজ্জিতা’’তি.
ননু চ পঞ্ঞত্তাদিআৰম্মণম্পি কামাৱচৰকুসলং হোতীতি তস্স ৱিপাকেনপি কুসলসদিসাৰম্মণেন ভৱিতব্বং যথা তং মহগ্গতলোকুত্তৰৱিপাকেহীতি? নযিদমেৱং, কামতণ্হাধীনস্স ফলভূতত্তা. যথা হি দাসিযা পুত্তো মাতৰা ইচ্ছিতং কাতুং অসক্কোন্তো সামিকেনেৱ ইচ্ছিতিচ্ছিতং কৰোতি, এৱং কামতণ্হাযত্ততায দাসিসদিসস্স কামাৱচৰকম্মস্স ৱিপাকভূতং চিত্তং তেন গহিতাৰম্মণং অগ্গহেত্ৱা কামতণ্হাৰম্মণমেৱ গণ্হাতীতি. দ্ৱাদসধাতি কুসলৱিপাককিৰিযভেদেসু পচ্চেকং চত্তাৰো চত্তাৰো দুকাতি কত্ৱা তীসু দ্ৱাদসধা.
৪২. ইদানি ইমেসু পঠমজ্ঝানিকাদীহি দুতিযজ্ঝানিকাদীনং ভেদকৰধম্মে দস্সেতুং ‘‘অনুত্তৰে ঝানধম্মা’’ত্যাদি ৱুত্তং. অনুত্তৰে চিত্তে ৱিতক্কৱিচাৰপীতিসুখৱসেন ঝানধম্মা ৱিসেসকা ভেদকা. মজ্ঝিমে মহগ্গতে অপ্পমঞ্ঞা, ঝানধম্মা চ. পৰিত্তেসু কামাৱচৰেসু ৱিৰতী, ঞাণপীতী চ অপ্পমঞ্ঞা চ ৱিসেসকা, তত্থ ৱিৰতী কুসলেহি ৱিপাককিৰিযানং ৱিসেসকা, অপ্পমঞ্ঞা কুসলকিৰিযেহি ৱিপাকানং, ঞাণপীতী পন তীসু পঠমযুগড়াদীহি দুতিযযুগড়াদীনন্তি দট্ঠব্বং.
কামাৱচৰসোভনচিত্তসঙ্গহনযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অকুসলচিত্তসঙ্গহনযৱণ্ণনা
৪৪. দুতিযে অসঙ্খাৰিকেতি দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তে অসঙ্খাৰিকে লোভমানেন তথেৱ অঞ্ঞসমানা, অকুসলসাধাৰণা চ একূনৱীসতি ধম্মাতি সম্বন্ধো.
৪৫. ততিযেতি উপেক্খাসহগতদিট্ঠিসম্পযুত্তে অসঙ্খাৰিকে.
৪৬. চতুত্থেতি দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তে অসঙ্খাৰিকে.
৪৭. ইস্সামচ্ছৰিযকুক্কুচ্চানি পনেত্থ পচ্চেকমেৱ যোজেতব্বানি ভিন্নাৰম্মণত্তাযেৱাতি অধিপ্পাযো.
৫০. অধিমোক্খস্স নিচ্ছযাকাৰপ্পৱত্তিতো দ্ৱেড়্হকসভাৱে ৱিচিকিচ্ছাচিত্তে সম্ভৱো নত্থীতি ‘‘অধিমোক্খৱিৰহিতা’’তি ৱুত্তং.
৫১. একূনৱীসতি পঠমদুতিযঅসঙ্খাৰিকেসু, অট্ঠাৰস ততিযচতুত্থঅসঙ্খাৰিকেসু, ৱীস পঞ্চমে অসঙ্খাৰিকে, একৱীস পঠমদুতিযসসঙ্খাৰিকেসু, ৱীসতি ততিযচতুত্থসসঙ্খাৰিকেসু, দ্ৱাৱীস পঞ্চমে সসঙ্খাৰিকে, পন্নৰস মোমূহদ্ৱযেতি এৱং অকুসলে সত্তধা ঠিতাতি যোজনা.
৫২. সাধাৰণাতি অকুসলানং সব্বেসমেৱ সাধাৰণভূতা চত্তাৰো সমানা চ ছন্দপীতিঅধিমোক্খৱজ্জিতা অঞ্ঞসমানা অপৰে দসাতি এতে চুদ্দস ধম্মা সব্বাকুসলযোগিনোতি পৱুচ্চন্তীতি যোজনা.
অকুসলচিত্তসঙ্গহনযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অহেতুকচিত্তসঙ্গহনযৱণ্ণনা
৫৪. ‘‘তথা’’তি ইমিনা অঞ্ঞসমানে পচ্চামসতি.
৫৬. মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা ৱিয ৱিসিট্ঠমননকিচ্চাযোগতো মননমত্তা ধাতূতি মনোধাতু. অহেতুকপটিসন্ধিযুগড়েতি উপেক্খাসন্তীৰণদ্ৱযে.
৫৮. দ্ৱাদস হসনচিত্তে, একাদস ৱোট্ঠব্বনসুখসন্তীৰণেসু, দস মনোধাতুত্তিকাহেতুকপটিসন্ধিযুগড়ৱসেন পঞ্চসু, সত্ত দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণেসূতি অট্ঠাৰসাহেতুকেসু চিত্তুপ্পাদেসু সঙ্গহো চতুব্বিধো হোতীতি যোজনা.
৫৯. তেত্তিংসৱিধসঙ্গহোতি অনুত্তৰে পঞ্চ, তথা মহগ্গতে, কামাৱচৰসোভনে দ্ৱাদস, অকুসলে সত্ত, অহেতুকে চত্তাৰোতি তেত্তিংসৱিধসঙ্গহো.
৬০. ইত্থং যথাৱুত্তনযেন চিত্তাৱিযুত্তানং চেতসিকানং চিত্তপৰিচ্ছেদৱসেন ৱুত্তং সম্পযোগঞ্চ চেতসিকৰাসিপৰিচ্ছেদৱসেন ৱুত্তং সঙ্গহঞ্চ ঞত্ৱা যথাযোগং চিত্তেন সমং ভেদং উদ্দিসে ‘‘সব্বচিত্তসাধাৰণা তাৱ সত্ত একূননৱুতিচিত্তেসু উপ্পজ্জনতো পচ্চেকং একূননৱুতিৱিধা, পকিণ্ণকেসু ৱিতক্কো পঞ্চপঞ্ঞাসচিত্তেসু উপ্পজ্জনতো পঞ্চপঞ্ঞাসৱিধো’’ত্যাদিনা কথেয্যাতি অত্থো.
অহেতুকচিত্তসঙ্গহনযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইতি অভিধম্মত্থৱিভাৱিনিযা নাম অভিধম্মত্থসঙ্গহৱণ্ণনায
চেতসিকপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.