৬. যমকমাতিকা
মূলযমকমাতিকত্থৱণ্ণনা
ইদানি যমকমাতিকায সংৱণ্ণনানযো হোতি. সা পনেসা মূলযমকমাতিকা খন্ধআযতনধাতুসচ্চসঙ্খাৰঅনুসযচিত্তধম্মইন্দ্ৰিযযমকমাতিকাতি দসৱিধা হোতি. কেনট্ঠেন চেত্থ যমকন্তি? যুগড়ট্ঠেন. যুগড়ং হি ‘‘যমকপাটিহাৰিযং’’, ‘‘যমকসালা’’তিআদীসু ‘‘যমক’’ন্তি ৱুচ্চতি, ইতি যুগড়সঙ্খাতানং যমকানং ৱসেন দেসিতত্তা ইমেসু দসসু একেকম্পি, এতেসং ৱিভজনত্তা নিদ্দেসোপি, সব্বেসং সমূহত্তা পকৰণম্পি যমকং নাম. ইধ পনেতা নিদ্দেসযমকং উপাদায ‘‘যমকমাতিকা’’ত্ৱেৱ ৱুত্তা, তাসং পন দসন্নং যমকমাতিকানং মূলযমকমাতিকা আদি. তত্থাপি ‘‘যে কেচি কুসলা ধম্মা, সব্বে তে কুসলমূলা. যে ৱা পন কুসলমূলা, সব্বে তে ধম্মা কুসলা’’তি ইদং যমকং আদি. তস্স কুসলমূলসঙ্খাতানং দ্ৱিন্নং অত্থানং ৱসেন অত্থযমকন্তি ৱা, তেসঞ্ঞেৱ অত্থানং অনুলোমতো পটিলোমতো পৱত্তপাড়িধম্মৱসেন ধম্মযমকন্তি ৱা, অনুলোমপটিলোমতো পৱত্তপুচ্ছাৱসেন পুচ্ছাযমকন্তি ৱা তিধা যমকভাৱো ৱেদিতব্বো. সেসেসুপি এসেৱ নযো.
ইদানি ইমেসং যমকানং ৱসেন দেসিতায ইমিস্সা মূলযমকমাতিকায তাৱ নযযমকপুচ্ছাঅত্থৱাৰপ্পভেদৱসেন পাড়িৱৱত্থানং এৱং ৱেদিতব্বং – কুসলত্তিকমাতিকায হি ‘‘কুসলা ধম্মা’’তি ইদং আদিপদং নিস্সায মূলনযো মূলমূলনযো মূলকনযো মূলমূলকনযোতি ইমে চত্তাৰো নযা হোন্তি. তেসু একেকস্মিং নযে মূলযমকং একমূলযমকং অঞ্ঞমঞ্ঞমূলযমকন্তি তীণি তীণি যমকানীতি দ্ৱাদস যমকানি. একেকস্মিং যমকে অনুলোমপটিলোমৱসেন দ্ৱে দ্ৱে পুচ্ছাতি চতুৱীসতি পুচ্ছা, একেকপুচ্ছায সন্নিট্ঠানসংসযৱসেন দ্ৱে দ্ৱে অত্থাতি অট্ঠচত্তালীস অত্থা.
তত্থ যে কেচি কুসলাতি কুসলেসু ‘‘কুসলা নু খো, ন কুসলা নু খো’’তি সন্দেহাভাৱতো ইমস্মিং পদে সন্নিট্ঠানত্থো ৱেদিতব্বো. সব্বে তে কুসলমূলাতি ‘‘সব্বে তে কুসলা ধম্মা কুসলমূলা নু খো, ন নু খো’’তি এৱং ৱিমতিৱসেন পুচ্ছিতত্তা ইমস্মিং পদে সংসযত্থো ৱেদিতব্বো. সো চ খো ৱেনেয্যানং সংসযট্ঠানে সংসযং দীপেত্ৱা তংৱিনোদনত্থং ভগৱতা ৱুত্তো, তথাগতস্স পন সংসযট্ঠানং নাম নত্থি. ইতো পৰেসুপি পুচ্ছাপদেসু এসেৱ নযো. যথা চ কুসলপদং নিস্সায ইমে চতুনযাদযো হোন্তি, অকুসলপদং নিস্সাযপি তথেৱ, অব্যাকতপদং নিস্সাযপি তথেৱ, কুসলাদীনি তীণিপি পদানি একতো কত্ৱা নিদ্দিট্ঠং নামপদং নিস্সায তথেৱাতি কুসলত্তিকমাতিকায চতূসু পদেসু সব্বেপি সোড়স নযা, অট্ঠচত্তালীস যমকানি, ছন্নৱুতি পুচ্ছা, দ্ৱানৱুতিসতং অত্থা চ উদ্দেসৱসেন ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. এত্তাৱতা মূলৱাৰো হেতুৱাৰো নিদানৱাৰো সম্ভৱৱাৰো পভৱৱাৰো সমুট্ঠানৱাৰো আহাৰৱাৰো আৰম্মণৱাৰো পচ্চযৱাৰো সমুদযৱাৰোতি সব্বেপি দস ৱাৰা হোন্তি. তত্থ মূলৱাৰে আগতপৰিচ্ছেদেনেৱ অৱসেসেসুপি নযাদযো ৱেদিতব্বা. পাড়ি পনেত্থ অতিসংখিত্তা. ইতি সব্বেসুপি দসসু ৱাৰেসু সট্ঠিসতং নযা, অসীতিঅধিকানি চত্তাৰি যমকসতানি, সট্ঠিঅধিকানি নৱ পুচ্ছাসতানি, ৱীসাধিকানি একূনৱীসতি অত্থসতানি চ উদ্দিট্ঠানীতি ৱেদিতব্বানি.
এৱমেত্থ নযযমকপুচ্ছা অত্থৱাৰপ্পভেদৱসেন পাড়িৱৱত্থানং ৱিদিত্ৱা ইদানি তস্সা অনুত্তানপদত্থানুসাৰেনেৱ ৱিভঙ্গনযসহিতো সঙ্খেপত্থৱণ্ণনানযো এৱং ৱেদিতব্বো – তত্থ যে কেচীতি অনৱসেসৱচনং. কুসলা ধম্মাতি অনৱজ্জসুখৱিপাকা নিস্সত্তসভাৱা. সব্বে তে কুসলমূলাতি কিং তে সব্বেযেৱ কুসলমূলা হোন্তীতি পুচ্ছা. ইমানি পন ৱিস্সজ্জনমাতিকায নত্থি. যমকমাতিকায হি সব্বত্থ পুচ্ছাপদানেৱ উদ্ধটানি, ন ৱিস্সজ্জনানীতি. ৱিস্সজ্জনানি পন নিদ্দেসেযেৱ ৱুত্তানি, তস্মা সব্বত্থ নিদ্দেসনযেনেৱ ৱিস্সজ্জনমুখং দস্সযিস্সাম. ইমিস্সাৱ ‘‘যে কেচি কুসলা ধম্মা, সব্বে তে কুসলমূলা’’তি পুচ্ছায ৱিভঙ্গনযেন ইদং ৱিস্সজ্জনমুখং. ‘‘তীণেৱ কুসলমূলানি, অৱসেসা কুসলা ধম্মা ন কুসলমূলা’’তি তস্সা চাযমত্থো – ন তে সব্বে কুসলা ধম্মা কুসলমূলানি হোন্তি, অলোভাদীনি পন তীণেৱ কুসলমূলানীতি. যে ৱা পন কুসলমূলা তযো অলোভাদযো কুসলানং মূলাতি ৱুত্তা, সব্বে তে কুসলা ধম্মাতি কিং তে সব্বে তযোপি ধম্মা কুসলাতি পুচ্ছা. তস্সা নিদ্দেসে ‘‘আমন্তা’’তি ৱিস্সজ্জনং. তস্স তেসং তিণ্ণং মূলানং কুসলভাৱম্পি সম্পটিচ্ছামীতি অত্থো. অযং তাৱ মূলনযে মূলযমকনযো.
একমূলযমকে পন সব্বে তে কুসলমূলেন একমূলাতি গণনট্ঠেন একমূলকং অগ্গহেত্ৱা সমানত্থেন গহেতব্বা, অযং হেত্থ অত্থো – ‘‘সব্বে তে কুসলমূলেন একং সমানং মূলং এতেসন্তি একমূলা’’তি. যং ফস্সস্স মূলং, কিং তদেৱ ৱেদনাদীনন্তি অযং পুচ্ছা. অথ নেসং তথাভাৱং সম্পটিচ্ছনৱসেন ‘‘আমন্তা’’তি ৱিভঙ্গে ৱিস্সজ্জনং. যে ৱা পন কুসলমূলেন একমূলা, সব্বে তে ধম্মা কুসলাতি পুচ্ছা. তস্সা পন কুসলচিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং কুসলমূলেন একমূলমেৱ, ন কুসলং, ফস্সাদিধম্মজাতং পন কুসলমূলেন একমূলঞ্চেৱ কুসলঞ্চাতি ইদং ৱিস্সজ্জনং. যথেৱ হি ফস্সাদীনং অলোভাদযো সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনেন হেতুপচ্চযত্তা মূলং, তথা তংসমুট্ঠানৰূপস্সাপীতি তংৰূপম্পি অৰূপধম্মেহি সদ্ধিং সমানমূলন্তি ৱুচ্চতি, ন পন কুসলং অনৱজ্জসুখৱিপাকত্তাভাৱা. একমূলযমকনযো.
অঞ্ঞমঞ্ঞমূলযমকে পন ‘‘যে কেচি কুসলা’’তি অপুচ্ছিত্ৱা ‘‘যে কেচি কুসলমূলেন একমূলা’’তি পুচ্ছা কতা. কস্মা? ইমিনাপি ব্যঞ্জনেন তস্সেৱত্থস্স সম্ভৱদস্সনত্থং, কুসলসমুট্ঠানৰূপস্সাপি সম্পিণ্ডনত্থঞ্চ. অঞ্ঞমঞ্ঞমূলাতি সব্বেৱ তে কিং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স হেতুপচ্চযট্ঠেন মূলানি হোন্তীতি পুচ্ছা. তস্সা যানি দ্ৱে তীণি মূলানি একতো উপ্পজ্জন্তি, তানেৱ একমূলানি চেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞমূলানি চ, অৱসেসা কুসলমূলসহজাতা ৰূপাৰূপধম্মা কুসলমূলেন একমূলাৱ, ন চ অঞ্ঞমঞ্ঞমূলাতি ৱিস্সজ্জনং. তস্সেৱ পটিলোমনযে সব্বে তে অঞ্ঞমঞ্ঞমূলা অলোভাদযো কুসলাতি পুচ্ছা. আমন্তাতি ৱিস্সজ্জনং. মূলনযো.
যথা চ মূলনযে মূলযমকএকমূলযমকঅঞ্ঞমঞ্ঞমূলযমকৱসেন ছব্বিধা পুচ্ছাৱিস্সজ্জননযা ৱুত্তা, এৱং মূলমূলনযাদীসুপি ৱেদিতব্বা. অযং পনেত্থ ৱিসেসো – সব্বে তে কুসলমূলমূলাতি সব্বে তে কুসলমূলসঙ্খাতা মূলা, কুসলমূলমূলাত্ৱেৱ অত্থো. একমূলমূলাতি সমানট্ঠেন একমেৱ মূলমূলং এতেসন্তি একমূলমূলা, সমানমূলমূলাত্ৱেৱ অত্থো. অঞ্ঞমঞ্ঞমূলমূলাতি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স মূলং অঞ্ঞমঞ্ঞমূলং, তং হেতুপচ্চযট্ঠেন মূলং এতেসন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞমূলমূলা, অঞ্ঞমঞ্ঞমূলমূলাত্ৱেৱ অত্থো. সেসং তাদিসমেৱাতি. মূলমূলনযো.
মূলকনযে পন সব্বে তে কুসলমূলকাতি সব্বে তে কুসলা হেতুপচ্চযট্ঠেন কুসলভূতং মূলং এতেসন্তি কুসলমূলকাতি পুচ্ছা. আমন্তাতি ৱিস্সজ্জনং. ‘‘যে ৱা পন কুসলমূলকা, সব্বে তে ধম্মা কুসলা’’তি পুচ্ছা. যং ৰূপং, তং ঠপেত্ৱা সেসং কুসলন্তি ৱিস্সজ্জনং, সেসং তাদিসমেৱাতি. মূলকনযো.
মূলমূলকনযে পন কুসলমূলমূলকাতি কুসলমূলসঙ্খাতং মূলং এতেসন্তি কুসলমূলমূলকা. সেসং তাদিসমেৱাতি.
অযং তাৱ কুসলপদেসু পুচ্ছাৱিস্সজ্জননযো. অকুসলপদাদীসুপি এসেৱ নযো. অযং পন ৱিসেসো – অকুসলপদমূলেসু একমূলযমকে ‘‘যে কেচি অকুসলা ধম্মা, সব্বে তে অকুসলমূলেন একমূলা’’তি পঠমপুচ্ছায ‘‘অহেতুকং অকুসলং অকুসলমূলেন একমূল’’ন্তি নিদ্দেসে ৱিস্সজ্জনং কতং. তত্থ অহেতুকং অকুসলন্তি দ্ৱীসু মোহমূলচিত্তেসু মোহং সন্ধায ৱুত্তং, অব্যাকতপদমূলেসু একমূলযমকে ‘‘যে কেচি অব্যাকতা ধম্মা, সব্বে তে অব্যাকতমূলেন একমূলা’’তি পুচ্ছায ‘‘অহেতুকং অব্যাকতং ঠপেত্ৱা সেসা অব্যাকতমূলেন একমূলকা’’তি ৱিস্সজ্জনং. তত্থ অহেতুকং অব্যাকতন্তি অট্ঠাৰসাহেতুকচিত্তুপ্পাদা, ৰূপং, নিব্বানঞ্চ. এত্থ চ কিঞ্চাপি সহেতুকঅব্যাকতচিত্তসমুট্ঠানৰূপম্পি অব্যাকতমূলেন একমূলমেৱ, তং পন অব্বোহাৰিকং কত্ৱা নিদ্দেসে একতো লব্ভমানকৱসেনপেতং ৱিস্সজ্জনং কতন্তি ৱেদিতব্বং.
নামপদমূলেসু চ ‘‘যে কেচি নামা ধম্মা, সব্বে তে নামমূলা’’তি পুচ্ছায ‘‘নৱেৱ নামমূলানি, অৱসেসা নামা ধম্মা, ন নামমূলা’’তি ৱিস্সজ্জনং. একমূলনযে পনেত্থ ‘‘যে কেচি নামা ধম্মা, সব্বে তে নামমূলেন একমূলা’’তি পুচ্ছা. ‘‘অহেতুকং নামং ঠপেত্ৱা সেসং নামমূলেন একমূল’’ন্তি ৱিস্সজ্জনং. তত্থ অহেতুকচিত্তুপ্পাদৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসম্পযুত্তমোহনিব্বানৱসেন অহেতুকং নামং ৱেদিতব্বং. সেসং সব্বত্থ কুসলপদে ৱুত্তানুসাৰেন সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি. অযং মূলৱাৰে নযো.
ইতো পৰেসু হেতুৱাৰাদীসু নৱসু ৱাৰেসু মূলৱাৰসদিসোৱ সব্বত্থ সংৱণ্ণনানযো. হেতুআদিপদমত্তমেৱ হেত্থ ৱিসেসো, তানি চ মূল-সদ্দপৰিযাযতো অলোভাদিহেতুকানেৱ. অলোভাদযো হি সহজাতধম্মসঙ্খাতস্স অত্তনো ফলস্স পতিট্ঠানট্ঠেন মূলং. তস্স নিপ্ফাদনত্থং হিনোতি পৱত্ততীতি হেতু, ‘‘হন্দ নং গণ্হথা’’তি দস্সেন্তং ৱিয অত্তনো ফলং নিদেতীতি নিদানং. এতস্মা ফলং সম্ভৱতীতি সম্ভৱো. পভৱতীতি পভৱো. সমুট্ঠাতি তং এত্থ, এতেনাতি ৱা সমুট্ঠানং. তং আহৰতীতি আহাৰো. অপটিক্খিপিতব্বট্ঠেন তেন আলম্বীযতীতি আলম্বণং. এতং পটিচ্চ তং এতীতি পচ্চযো. এতস্মা তং সমুদেতীতি সমুদযো. সব্বং কাৰণপৰিযাযেন ৱুত্তা ‘‘মূলং হেতু নিদানঞ্চা’’তি গাথা দসন্নম্পি ৱাৰানং উদ্দানগাথা নাম. অযং মূলযমকমাতিকত্থৱণ্ণনানযো.
খন্ধযমকমাতিকত্থৱণ্ণনা
খন্ধযমকপাড়িযা পন পাড়িৱৱত্থানং তাৱ এৱং ৱেদিতব্বং – ‘‘পঞ্চক্খন্ধা’’তি পদং আদিং কত্ৱা যাৱ ‘‘ন খন্ধা ন সঙ্খাৰা’’তি পদং, তাৱ পৱত্তা অযং খন্ধযমকমাতিকা নাম. সা পণ্ণত্তিৱাৰস্স ‘‘উদ্দেসৱাৰো’’তিপি ‘‘পুচ্ছাৱাৰো’’তিপি ৱুচ্চতি. সো চ পদসোধনৱাৰো পদসোধনমূলচক্কৱাৰো সুদ্ধখন্ধৱাৰো সুদ্ধখন্ধমূলচক্কৱাৰোতি চতূহি নযৱাৰেহি পটিমণ্ডিতো. তত্থ ‘‘ৰূপং ৰূপক্খন্ধো, ৰূপক্খন্ধো ৰূপ’’ন্তিআদিনা নযেন পদমেৱ সোধেত্ৱা গতো পদসোধনৱাৰো নাম. সো অনুলোমপটিলোমৱসেন দুৱিধো হোতি. তস্স অনুলোমৱাৰে ‘‘ৰূপং ৰূপক্খন্ধো, ৰূপক্খন্ধো ৰূপ’’ন্তিআদীনি পঞ্চ যমকানি. পটিলোমৱাৰেপি ‘‘ন ৰূপং ন ৰূপক্খন্ধো, ন ৰূপক্খন্ধো ন ৰূপ’’ন্তিআদিনা পঞ্চ ৱাৰা.
ততো পৰং তেসঞ্ঞেৱ পদসোধনৱাৰে সোধিতানং খন্ধানং ‘‘ৰূপং ৰূপক্খন্ধো, খন্ধা ৱেদনাক্খন্ধো’’তিআদিনা নযেন একেকখন্ধমূলকানি চত্তাৰি চত্তাৰি চক্কানি বন্ধিত্ৱা গতো পদসোধনমূলকানং চক্কানং অত্থিতায পদসোধনমূলচক্কৱাৰো নাম. সোপি অনুলোমপটিলোমৱসেন দুৱিধো হোতি. তস্স অনুলোমৱাৰে ‘‘ৰূপং ৰূপক্খন্ধো, খন্ধা ৱেদনাক্খন্ধো’’তিআদীনি একেকখন্ধমূলকানি চত্তাৰি চত্তাৰি কত্ৱা ৱীসতি যমকানি. পটিলোমৱাৰেপি ‘‘ন ৰূপং ন ৰূপক্খন্ধো, ন খন্ধা ন ৱেদনাক্খন্ধো’’তিআদীনি ৱীসতিমেৱ.
ততো পৰং ‘‘ৰূপং খন্ধো, খন্ধা ৰূপ’’ন্তিআদিনা নযেন সুদ্ধখন্ধৱসেনেৱ গতো সুদ্ধখন্ধৱাৰো নাম. সোপি অনুলোমপটিলোমৱসেন দুৱিধো হোতি. তস্স অনুলোমৱাৰে ‘‘ৰূপং খন্ধো, খন্ধা ৰূপ’’ন্তিআদীনি পঞ্চ যমকানি. পটিলোমৱাৰেপি ‘‘ন ৰূপং ন খন্ধো, ন খন্ধা ন ৰূপ’’ন্তিআদীনি পঞ্চেৱ.
ততো পৰং তেসঞ্ঞেৱ সুদ্ধখন্ধানং ‘‘ৰূপং খন্ধো, খন্ধা ৱেদনা’’তিআদিনা নযেন একেকখন্ধমূলকানি চত্তাৰি চত্তাৰি চক্কানি বন্ধিত্ৱা গতো সুদ্ধখন্ধমূলকানং চক্কানং অত্থিতায সুদ্ধখন্ধমূলচক্কৱাৰো নাম. সোপি অনুলোমপটিলোমৱসেন দুৱিধো হোতি. তস্স অনুলোমৱাৰে ‘‘ৰূপং খন্ধো, খন্ধা ৱেদনা’’তিআদীনি একেকখন্ধমূলকানি চত্তাৰি চত্তাৰি কত্ৱা ৱীসতি যমকানি. পটিলোমৱাৰেপি ‘‘ন ৰূপং ন খন্ধো, ন খন্ধা ন ৱেদনা’’তিআদীনি ৱীসতিমেৱ. এৱমেত্থ চতূসু নযৱাৰেসু একং যমকসতং, দ্ৱে পুচ্ছাসতানি, একেকপুচ্ছায সন্নিট্ঠানসংসযৱসেন দ্ৱে দ্ৱে অত্থে কত্ৱা চত্তাৰি চ অত্থসতানি উদ্দিট্ঠানীতি ৱেদিতব্বানি.
এৱমেতিস্সা পাড়িৱৱত্থানং ৱিদিত্ৱা ইদানি অনুত্তানপদত্থানুসাৰেন ৱিভঙ্গনযসহিতসঙ্খেপত্থৱণ্ণনানযো এৱং ৱেদিতব্বো. পঞ্চক্খন্ধাতি অযং যমকৱসেন পুচ্ছিতব্বানং খন্ধানং উদ্দেসো. ৰূপক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি তেসঞ্ঞেৱ পভেদতো নামৱৱত্থানং. ততো পৰং পদসোধনৱাৰাদযো চত্তাৰো নযৱাৰা. তত্থ ৰূপং ৰূপক্খন্ধোতি যং কিঞ্চি ‘‘ৰূপ’’ন্তি ৱুচ্চতি, সব্বং তং ‘‘ৰূপক্খন্ধো’’তি পুচ্ছতীতি ৱচনসোধনত্থং পুচ্ছা. তস্সা চ ‘‘পিযৰূপং সাতৰূপং ৰূপং ন ৰূপক্খন্ধো, ৰূপক্খন্ধো ৰূপঞ্চেৱ ৰূপক্খন্ধো চা’’তি ইদং নিদ্দেসনযেন ৱিস্সজ্জনং. তত্থ পিযৰূপং সাতৰূপন্তিআদীসু যং ‘‘ৰূপ’’ন্তি ৱুত্তং, তং ৰূপমেৱ ন ৰূপক্খন্ধো. যো পন ‘‘ৰূপক্খন্ধো’’তি ৱুত্তো, সো ‘‘ৰূপ’’ন্তিপি ‘‘ৰূপক্খন্ধো’’তিপি ৱত্তুং ৱট্টতীতি অত্থো. ৰূপক্খন্ধো ৰূপন্তি এত্থ পন ‘‘আমন্তা’’তি ৱিস্সজ্জনং ৰূপক্খন্ধস্স নিযমেন ৰূপন্তি ৱত্তব্বত্তা. ৱেদনা ৱেদনাক্খন্ধোতি পুচ্ছায, ৱেদনাক্খন্ধো ৱেদনাতি পুচ্ছায চ ‘‘আমন্তা’’তি ৱিস্সজ্জনং. সঞ্ঞাসঞ্ঞাক্খন্ধোতি পুচ্ছায ‘‘পপঞ্চসঞ্ঞা’’তিআদীসু আগতা দিট্ঠিসঞ্ঞা সঞ্ঞা ন সঞ্ঞাক্খন্ধো, সঞ্ঞাক্খন্ধো সঞ্ঞা চেৱ সঞ্ঞাক্খন্ধো চাতি ৱিস্সজ্জনং. সঞ্ঞাক্খন্ধো সঞ্ঞাতি পুচ্ছায চ ‘‘আমন্তা’’তি ৱিস্সজ্জনং. সঙ্খাৰা সঙ্খাৰক্খন্ধোতি পুচ্ছায ‘‘অনিচ্চা ৱত সঙ্খাৰা’’তিআদীসু আগতো সঙ্খাৰক্খন্ধো, ততো অৱসেসা সঙ্খতধম্মা সঙ্খাৰা ন সঙ্খাৰক্খন্ধোতি ৱিস্সজ্জনং. সঙ্খাৰক্খন্ধো সঙ্খাৰাতি পুচ্ছায ‘‘আমন্তা’’তি ৱিস্সজ্জনং. ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি পুচ্ছায, ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো ৱিঞ্ঞাণন্তি পুচ্ছায চ ‘‘আমন্তা’’তি ৱিস্সজ্জনং.
পটিলোমৱাৰে ন ৰূপং ন ৰূপক্খন্ধোতি পুচ্ছায ‘‘আমন্তা’’তি ৱিস্সজ্জনং. তস্স ৰূপ-সদ্দৱচনীযা ধম্মা ৰূপক্খন্ধো ন হোন্তীতি অত্থো. ন ৰূপক্খন্ধো ন ৰূপন্তি পুচ্ছায ৰূপক্খন্ধৱিৰহিতা ‘‘পিযৰূপং সাতৰূপ’’ন্তি ৱুত্তা ধম্মা ন ৰূপক্খন্ধো, ৰূপং, পিযৰূপসাতৰূপৰূপক্খন্ধৱিৰহিতা পন ধম্মা ন ৰূপক্খন্ধো চেৱ ন ৰূপঞ্চাতি ৱিস্সজ্জনং. ন ৱেদনা ন ৱেদনাক্খন্ধোতি পুচ্ছায, ন ৱেদনাক্খন্ধো ন ৱেদনাতি পুচ্ছায, ন সঞ্ঞা ন সঞ্ঞাক্খন্ধোতি পুচ্ছায চ ‘‘আমন্তা’’তি ৱিস্সজ্জনং. ন সঙ্খাৰা ন সঙ্খাৰক্খন্ধোতি পুচ্ছায ‘‘আমন্তা’’তি ৱিস্সজ্জনং. ন সঞ্ঞাক্খন্ধো ন সঞ্ঞাতি পুচ্ছায পন দিট্ঠিসঞ্ঞা ন সঞ্ঞাক্খন্ধো, সঞ্ঞা, তং দিট্ঠিসঞ্ঞং, সঞ্ঞাক্খন্ধঞ্চ ঠপেত্ৱা অৱসেসা ন চেৱ সঞ্ঞা ন চ সঞ্ঞাক্খন্ধোতি ৱিস্সজ্জনং. ন সঙ্খাৰা ন সঙ্খাৰক্খন্ধোতি পুচ্ছায ‘‘আমন্তা’’তি ৱিস্সজ্জনং. ন সঙ্খাৰক্খন্ধো ন সঙ্খাৰাতি পুচ্ছায সঙ্খাৰক্খন্ধং ঠপেত্ৱা অৱসেসসঙ্খতধম্মা ন সঙ্খাৰক্খন্ধো, সঙ্খাৰা, অসঙ্খতা পন ধাতু ন চেৱ সঙ্খাৰা ন চ সঙ্খাৰক্খন্ধোতি ৱিস্সজ্জনং. ন ৱিঞ্ঞাণং ন ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি পুচ্ছায, ন ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো ন ৱিঞ্ঞাণন্তি পুচ্ছায চ ‘‘আমন্তা’’তি ৱিস্সজ্জনং. ইমিনাৱ নযেন ইতো পৰেসুপি সব্বত্থ ৱিস্সজ্জননযো ৱেদিতব্বো, ৱিসেসমত্তমেৱ পন ৱক্খাম.
পদসোধনমূলচক্কৱাৰে পন অযং ৱিসেসো – খন্ধা ৱেদনাক্খন্ধোতি যে কেচি খন্ধা, সব্বে তে ৱেদনাক্খন্ধোতি পুচ্ছা. তস্সা ‘‘ৱেদনাক্খন্ধো খন্ধো চেৱ ৱেদনাক্খন্ধো চ, অৱসেসা পন খন্ধা, ন ৱেদনাক্খন্ধো’’তি ৱিস্সজ্জনং. সেসেসুপি এসেৱ নযো. পটিলোমে পন ন খন্ধা ন ৱেদনাক্খন্ধোতি পুচ্ছায ‘‘আমন্তা’’তি ৱিস্সজ্জনং. এত্থ চ যে পঞ্ঞত্তিনিব্বানসঙ্খাতা ধম্মা খন্ধাপি ন হোন্তি, তে যস্মা ৱেদনাক্খন্ধোপি ন হোতি, তস্মা ‘‘আমন্তা’’তি ৱিস্সজ্জনং, সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. পদসোধনমূলচক্কৱাৰো.
সুদ্ধখন্ধৱাৰে পন ‘‘ৰূপং খন্ধো’’তি পুচ্ছায ‘‘আমন্তা’’তি ৱিস্সজ্জনং পিযৰূপাদীনঞ্চ পঞ্চসু খন্ধেসু সঙ্গহিতত্তা. ‘‘খন্ধা ৰূপ’’ন্তিআদীসু যে কেচি খন্ধা, সব্বে তে ৰূপক্খন্ধোতিআদিনা অত্থো গহেতব্বো. তেনেৱ হিস্স নিদ্দেসে ‘‘খন্ধা ৰূপ’’ন্তিআদিনা পদং অনুদ্ধৰিত্ৱা ‘‘খন্ধা ৰূপক্খন্ধো’’তিআদিনা অত্থৱসেনেৱ পদং উদ্ধৰিত্ৱা ‘‘ৰূপক্খন্ধো খন্ধো চেৱ ৰূপক্খন্ধো চ, অৱসেসা খন্ধা, ন ৰূপক্খন্ধো’’তি ৱিস্সজ্জনং কতং. তেনেৱ চ কাৰণেন সুদ্ধখন্ধৱাৰোতি ৱুত্তো. ৱচনসোধনে ৱিয হি এত্থ ন ৱচনং পমাণং, যথা পন সুদ্ধখন্ধা লব্ভন্তি, তথা তথা অত্থোৱ পমাণং. পৰতো আযতনযমকমাতিকাদীসুপি এসেৱ নযো. পটিলোমে ‘‘ন ৰূপং ন খন্ধো’’তি যং ধম্মজাতং ৰূপং ন হোতি, তং খন্ধোপি ন হোতীতি পুচ্ছা, তস্সা ‘‘ৰূপক্খন্ধৱিৰহিতা খন্ধা, ন ৰূপং, তথা নিব্বানং ন পন ৰূপঞ্চেৱ ন খন্ধো চা’’তি ৱিস্সজ্জনং. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. সুদ্ধখন্ধৱাৰো.
সুদ্ধখন্ধমূলচক্কৱাৰেপি ‘‘খন্ধা ৱেদনাক্খন্ধো’’তিআদিনা হেট্ঠা ৱুত্তনযেন অত্থো ৱেদিতব্বোতি অযং পণ্ণত্তিৱাৰে নযো.
যস্মা পন নিদ্দেসে ইমিস্সা পন মাতিকায পণ্ণত্তিৱাৰসঙ্খাতং নিদ্দেসং ৱত্ৱা ততো ইমং মাতিকাক্কমং মুঞ্চিত্ৱা অপৰেন পৰিযাযেন অঞ্ঞেপি উদ্দেসৱাৰৱিৰহিতা ‘‘পৱত্তিৱাৰো পৰিঞ্ঞাৱাৰো’’তি দ্ৱে মহাৱাৰা পুচ্ছাৱিস্সজ্জনৱসেন ৱুত্তা, তস্মা তেসং দ্ৱিন্নম্পি ৱাৰানং নযো দস্সেতব্বো. ততো পৱত্তিৱাৰে তাৱ পাড়িৱৱত্থানপুব্বিকা মুখমত্তপ্পকাসনা – ইমস্মিং হি উপ্পাদৱাৰো নিৰোধৱাৰো উপ্পাদনিৰোধৱাৰোতি তযো অন্তৰৱাৰা হোন্তি. তত্থ উপ্পাদৱাৰে তাৱ তিণ্ণং অদ্ধানং ৱসেন ছ কালভেদা হোন্তি পচ্চুপ্পন্নো, অতীতো, অনাগতো, পচ্চুপ্পন্নেনাতীতো, পচ্চুপ্পন্নেনানাগতো, অতীতেনানাগতোতি. এৱমেতেসু ছসু কালভেদেসু য্ৱাযং পঠমো পচ্চুপ্পন্নো, তত্থ পুগ্গলতো ওকাসতো পুগ্গলোকাসতোতি তযো ৱাৰা হোন্তি.
তত্থ ‘‘যস্স ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তস্স ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জতীতি? অসঞ্ঞসত্তং উপপজ্জন্তানং তেসং ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, নো চ তেসং ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জতি. পঞ্চৱোকাৰং উপপজ্জন্তানং তেসং ৰূপক্খন্ধো চ উপ্পজ্জতি, ৱেদনাক্খন্ধো চ উপ্পজ্জতি. যস্স ৱা পন ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তস্স ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতীতি? অৰূপং উপপজ্জন্তানং তেসং ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, নো চ তেসং ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি. পঞ্চৱোকাৰং উপপজ্জন্তানং তেসং ৱেদনাক্খন্ধো চ উপ্পজ্জতি, ৰূপক্খন্ধো চ উপ্পজ্জতি. যস্স ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি…পে… তস্স ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো উপ্পজ্জতি…পে… যস্স ৱা পন ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তস্স ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতীতি…পে… পঞ্চৱোকাৰং …পে… উপ্পজ্জতী’’তি এৱং ৰূপক্খন্ধমূলকানি চত্তাৰি, ‘‘যস্স ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তস্স সঞ্ঞাক্খন্ধো উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা চ ৱেদনাক্খন্ধমূলকানি তীণি, সঞ্ঞাক্খন্ধমূলকানি দ্ৱে, সঙ্খাৰক্খন্ধমূলকং একন্তি এৱমেতানি পচ্চুপ্পন্নকালে পুগ্গলৱাৰে অনুলোমনযে দস যমকানি হোন্তি. তত্থ ৰূপক্খন্ধমূলকেসু চতূসু আদিতো একমেৱ পাড়িযং ৱিস্সজ্জিতং, সেসানি তেন সদিসৱিস্সজ্জনানীতি তন্তিযা লহুভাৱত্থং সংখিত্তানি.
ৱেদনাক্খন্ধমূলকে পন সব্বত্থ ‘‘আমন্তা’’তি একসদিসমেৱ ৱিস্সজ্জনং. ৱেদনাদীসু উপ্পন্নেসু নিযমেন সঞ্ঞাদীনং উপ্পজ্জনতো তত্থ সব্বানি সংখিত্তানি. যথা চ পুগ্গলৱাৰে দস যমকানি, এৱং ওকাসৱাৰেপি ‘‘যত্থ ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জতীতি? অসঞ্ঞসত্তে তত্থ…পে… পঞ্চৱোকাৰে তত্থ…পে… উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা, পুগ্গলোকাসৱাৰেপি ‘‘যস্স যত্থ ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তস্স তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জতীতি? অসঞ্ঞসত্তং…পে… পঞ্চৱোকাৰং…পে… উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা. পচ্চুপ্পন্নকালে তীসু ৱাৰেসু অনুলোমনযে তিংস যমকা হোন্তি. যথা অনুলোমনযে তিংস, এৱং পটিলোমনযেপি ‘‘যস্স ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, তস্স ৱেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জতীতি? অৰূপং উপপজ্জন্তানং তেসং ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, নো চ তেসং ৱেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি. সব্বেসং চৱন্তানং তেসং ৰূপক্খন্ধো চ নুপ্পজ্জতি ৱেদনাক্খন্ধো চ নুপ্পজ্জতি. যস্স ৱা পন ৱেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, তস্স ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতীতি? অসঞ্ঞসত্তং উপপজ্জন্তানং তেসং ৱেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, নো চ তেসং ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি. সব্বেসং চৱন্তানং তেসং ৱেদনাক্খন্ধো চ নুপ্পজ্জতি ৰূপক্খন্ধো চ নুপ্পজ্জতী’’তিআদিনা, ‘‘যত্থ ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জতীতি? উপ্পজ্জতি. যত্থ ৱা পন…পে… নুপ্পজ্জতীতি? উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা চ, ‘‘যস্স যত্থ ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, তস্স তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জতীতি…পে… সব্বেসং চৱন্তানং তদুভযং নুপ্পজ্জতী’’তিআদিনা চাতি তিংস যমকা. এৱং পচ্চুপ্পন্নকালে সট্ঠি যমকানি, তদ্দিগুণা পুচ্ছা, তদ্দিগুণা চ অত্থা ৱেদিতব্বা.
তত্থ যস্স ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতীতি যস্স পুগ্গলস্স পটিসন্ধিক্খণে ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি. তস্স ৱেদনাক্খন্ধোতি ৱেদনাক্খন্ধোপি তস্স তস্মিংযেৱ খণে উপ্পজ্জতীতি অত্থো ইমিনাৱ নযেন. তত্থ অসঞ্ঞসত্তন্তি অসঞ্ঞত্তভৱং পটিসন্ধিৱসেন উপপজ্জন্তানং তেসং উপ্পজ্জনক্খণে ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, নো চ তেসং অচিত্তকত্তা ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জতীতি অত্থো. ইমিনাৱ নযেন ‘‘যস্স ৱা পন ৱেদনাক্খন্ধো’’তিআদিকেসু পুচ্ছাৱিস্সজ্জনেসু, ততো পৰেসুপি সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.
ইদং পনেত্থ উপ্পাদনিৰোধেসু নিযমলক্খণং – সকলেপি হি ইমস্মিং খন্ধযমকে তত্থ তত্থ উপ্পন্নানং সত্তানং পৱত্তে যাৱ মৰণা ৱা খন্ধানং অপৰিযন্তেসু উপ্পাদনিৰোধেসু ৱিজ্জমানেসুপি লহুপৰিৱত্তানং ধম্মানং ৱিনিব্ভোগং কত্ৱা উপ্পাদনিৰোধে দস্সেতুং ন সুকৰন্তি পৱত্তিযং উপ্পাদনিৰোধে অনামসিত্ৱা পটিসন্ধিউপ্পাদৱসেনেৱ উপ্পাদৱাৰো, নিৰোধমৰণকালে নিৰোধৱসেনেৱ চ নিৰোধৱাৰো কথিতো. এৱমেত্থ উপ্পাদনিৰোধেসু নিযমলক্খণং ৱিদিত্ৱা পটিসন্ধিউপ্পাদমেৱ চ চুতিনিৰোধমেৱ চ গহেত্ৱা তেসু তেসু ঠানেসু আগতানং পুচ্ছাৱিস্সজ্জনানং অত্থৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
পটিলোমনযে পন সব্বেসং চৱন্তানন্তি মৰণচিত্তস্স ভঙ্গক্খণসমন্নাগতানং. তেসং হি তত্থ ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, ৱেদনাক্খন্ধো চ চুতিচিত্তস্স উপ্পত্তিক্খণে এৱ উপ্পন্নত্তা. ‘‘যত্থ ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জতী’’তি পুচ্ছায অৰূপভৱং সন্ধায ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ইদং ৱিস্সজ্জনং কতং, অনন্তৰপুচ্ছায অসঞ্ঞিভৱং সন্ধায ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ইদং ৱিস্সজ্জনন্তি ৱেদিতব্বং. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি অযং পচ্চুপ্পন্নকালে নযো.
যথা চ পচ্চুপ্পন্নকালে সট্ঠি যমকাদীনি, এৱং সেসেসুপি পঞ্চসু কালভেদেসু পচ্চেকন্তি গহেতব্বং. পুচ্ছাৱিস্সজ্জনেসু পনেত্থ কিঞ্চাপি ‘‘যস্স ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থ, তস্স ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থাতি? আমন্তা’’তিআদিনা, ‘‘যত্থ ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থ, তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থাতি? পঞ্চৱোকাৰে উপ্পজ্জিত্থ, নাঞ্ঞত্থা’’তিআদিনা চ, ‘‘যস্স যত্থ ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থ, তস্স তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থাতি? পঞ্চৱোকাৰানং তেসং তত্থ উপ্পজ্জিত্থ, নাঞ্ঞত্থা’’তিআদিনা চ অতীতকালে অনুলোমনযে, ‘‘যস্স ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থ, তস্স ৱেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থাতি? নত্থী’’তিআদিনা, ‘‘যত্থ ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থ, তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থাতি? উপ্পজ্জিত্থা’’তিআদিনা, ‘‘যস্স যত্থ ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থ, তস্স তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থাতি? অৰূপানং তেসং তত্থ ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থ, নো চ তেসং…পে… সুদ্ধাৱাসানং তেসং তত্থ তদুভযং নুপ্পজ্জিত্থা’’তিআদিনা তীসু ৱাৰেসু পটিলোমনযে চ,
‘‘যস্স ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা, ‘‘যত্থ ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জিস্সতি, তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিস্সতীতি…পে… পঞ্চৱোকাৰে উপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা, ‘‘যস্স যত্থ ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিস্সতি…পে… পঞ্চৱোকাৰানং তেসং তত্থ উপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা চ অনাগতকালে অনুলোমনযে, ‘‘যস্স ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স ৱেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিস্সতীতি? যে অৰূপং উপপজ্জিত্ৱা পৰিনিব্বাযিস্সন্তি, তেসং ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিস্সতি, নেতৰো, পচ্ছিমভৱিকানং তদুভযং নুপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা, ‘‘যত্থ ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিস্সতি, তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা, ‘‘যস্স যত্থ ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিস্সতীতি? অৰূপানং তেসং তত্থ ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিস্সতি, নেতৰো, পচ্ছিমভৱিকানং তদুভযং নুপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা পটিলোমনযে চ,
‘‘যস্স ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তস্স ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থা’’তিআদিনা, ‘‘যত্থ ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থাতি…পে… পঞ্চৱোকাৰে উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা, ‘‘যস্স যত্থ ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তস্স তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থাতি? সুদ্ধাৱাসং অসঞ্ঞসত্তং উপপজ্জন্তানং তেসং তত্থ ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, নো চ তেসং তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থ, পঞ্চৱোকাৰে পন উপ্পজ্জিত্থা’’তিআদিনা পচ্চুপ্পন্নেন অতীতকালে অনুলোমনযে, ‘‘যস্স ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, তস্স ৱেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থা’’তিআদিনা, ‘‘যত্থ ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থাতি? উপ্পজ্জিত্থা’’তিআদিনা, ‘‘যস্স যত্থ ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, তস্স তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থাতি? পঞ্চৱোকাৰা চৱন্তানং অৰূপানঞ্চ তেসং তত্থ ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, নো চ তেসং তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থ, সুদ্ধাৱাসে পৰিনিব্বন্তানং অসঞ্ঞসত্তা চৱন্তানং তেসং তত্থ ৰূপক্খন্ধো চ নুপ্পজ্জতি ৱেদনাক্খন্ধো চ নুপ্পজ্জিত্থা’’তিআদিনা পটিলোমনযে চ,
‘‘যস্স ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তস্স ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিস্সতীতি? পচ্ছিমভৱিকানং পঞ্চৱোকাৰং উপপজ্জন্তানং তেসং ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা, ‘‘যত্থ ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিস্সতীতি? পঞ্চৱোকাৰে…পে… উপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা চ, ‘‘যস্স যত্থ ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তস্স তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিস্সতীতি? পচ্ছিমভৱিকানং পঞ্চৱোকাৰে…পে… উপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা চ পচ্চুপ্পন্নেন অনাগতকালে অনুলোমনযে, ‘‘যস্স ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, তস্স ৱেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিস্সতীতি পঞ্চৱোকাৰে পৰিনিব্বন্তানং অৰূপে পচ্ছিমভৱিকানং…পে… নুপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা, ‘‘যত্থ ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিস্সতীতি? উপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা, ‘‘যস্স যত্থ ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, তস্স তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিস্সতীতি…পে… পঞ্চৱোকাৰে পৰিনিব্বন্তানং অৰূপে পচ্ছিমভৱিকানং অসঞ্ঞসত্তা চৱন্তানং তেসং তত্থ…পে… নুপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা পটিলোমনযে চ,
‘‘যস্স ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থ, তস্স ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিস্সতীতি? পচ্ছিমভৱিকানং উপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা, ‘‘যত্থ ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থ, তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিস্সতীতি…পে… পঞ্চৱোকাৰে উপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা, ‘‘যস্স যত্থ ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থ, তস্স তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিস্সতীতি? পঞ্চৱোকাৰে পচ্ছিমভৱিকানং অসঞ্ঞসত্তানং…পে… উপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা অতীতেন অনাগতকালে অনুলোমনযে, ‘‘যস্স ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থ, তস্স ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিস্সতীতি? নত্থী’’তিআদিনা, ‘‘যত্থ ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থ, তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিস্সতীতি? উপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা, ‘‘যস্স যত্থ ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থ, তস্স তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিস্সতীতি…পে… সুদ্ধাৱাসানং অৰূপে পচ্ছিমভৱিকানং তেসং তত্থ ৰূপক্খন্ধো চ নুপ্পজ্জিত্থ ৱেদনাক্খন্ধো চ নুপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা পটিলোমনযে চ সুদ্ধা অত্থৱিসেসা উপলব্ভন্তি. তথাপি গন্থৱিত্থাৰভযেন অনৱসেসতো ন দস্সযিস্সাম, দস্সিতনযেনেৱ সব্বত্থ পুচ্ছাৱিস্সজ্জনং সক্কা পণ্ডিতেন ঞাতুন্তি অযং উপ্পাদৱাৰে নযো.
যথা চ উপ্পাদৱাৰে ছসু কালভেদেসু পচ্চেকং পুগ্গলাদিভেদতো অনুলোমপটিলোমনযুভযেন ছ ছ ৱাৰা, একেকস্মিং ৱাৰে দস দস কত্ৱা সট্ঠি সট্ঠি যমকানি, সব্বানিপি সট্ঠিঅধিকানি তীণি যমকসতানি, ততো দ্ৱিগুণা পুচ্ছা, দ্ৱিগুণা অত্থা চ হোন্তি, এৱং নিৰোধৱাৰে উপ্পাদনিৰোধৱাৰেপি ৱেদিতব্বা. তত্থ চ ‘‘যস্স ৰূপক্খন্ধো নিৰুজ্ঝতি, তস্স ৱেদনাক্খন্ধো নিৰুজ্ঝতীতি…পে… পঞ্চৱোকাৰা চৱন্তানং…পে… নিৰুজ্ঝতী’’তিআদিনা, ‘‘যস্স ৰূপক্খন্ধো ন নিৰুজ্ঝতি, তস্স ৱেদনাক্খন্ধো ন নিৰুজ্ঝতীতি…পে… সব্বেসং উপপজ্জন্তানং…পে… ন নিৰুজ্ঝতী’’তিআদিনা নিৰোধৱাৰে, ‘‘যস্স ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তস্স ৱেদনাক্খন্ধো নিৰুজ্ঝতীতি? নো. যস্স ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতি, তস্স ৱেদনাক্খন্ধো ন নিৰুজ্ঝতীতি…পে… অৰূপং উপপজ্জন্তানং অসঞ্ঞসত্তা চৱন্তানং তেসং ৰূপক্খন্ধো চ নুপ্পজ্জতি, ৱেদনাক্খন্ধো চ ন নিৰুজ্ঝতী’’তিআদিনা উপ্পাদনিৰোধৱাৰে চ হেট্ঠা ৱুত্তানুসাৰেন সব্বত্থ পুচ্ছাৱিস্সজ্জননযো ঞাতব্বোতি অযং পৱত্তিৱাৰে নযো.
পৰিঞ্ঞাৱাৰে পন পুগ্গলৱাৰাদীসু তীসু পুগ্গলৱাৰো একোৱ লব্ভতি, ন ওকাসপুগ্গলোকাসৱাৰা সদিসৱিস্সজ্জনত্তা. যো হি কোচি পুগ্গলো ৰূপাদিং পৰিজানন্তোৱ, যত্থ কত্থচি নিৰুদ্ধোপি তাদিসোৱ হোতি, তস্মা ছসু কালভেদেসু অনুলোমতো পুগ্গলৱসেন দ্ৱে দ্ৱে ৱাৰা, একেকস্মিং ৱাৰে দস দস কত্ৱা ৱীসতি ৱীসতি যমকানীতি ৱীসং যমকসতং, তদ্দিগুণা পুচ্ছা, তদ্দিগুণা চ অত্থা ৱেদিতব্বা. তত্থ চ ‘‘যো ৰূপক্খন্ধং পৰিজানাতি, সো ৱেদনাক্খন্ধং পৰিজানাতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা চ, ‘‘যো ৰূপক্খন্ধং ন পৰিজানাতি, সো ৱেদনাক্খন্ধং ন পৰিজানাতীতি? আমন্তা’’তি আদিনা চ অনুলোমপটিলোমতো আদিতো তীসু কালেসু সব্বপুচ্ছানং ‘‘আমন্তা আমন্তা’’ত্ৱেৱ ৱিস্সজ্জনং. ইতৰেসু পন তীসু মিস্সককালেসু ‘‘যো ৰূপক্খন্ধং পৰিজানাতি, সো ৱেদনাক্খন্ধং পৰিজানিত্থাতি? নো. যো ৱা পন…পে… নো’’তি এৱং ইতৰকালদ্ৱযেপি অনুলোমনযে ‘‘নো নো’’ত্ৱেৱ ৱিস্সজ্জনং.
পটিলোমনযে পন ‘‘যো ৰূপক্খন্ধং ন পৰিজানাতি, সো ৱেদনাক্খন্ধং ন পৰিজানিত্থাতি? অৰহা ৰূপক্খন্ধং ন পৰিজানাতি, নো চ সো ৱেদনাক্খন্ধং ন পৰিজানিত্থ. অগ্গমগ্গসমঙ্গিঞ্চ অৰহন্তঞ্চ ঠপেত্ৱা অৱসেসা পুগ্গলা ৰূপক্খন্ধঞ্চ ন পৰিজানন্তি, ৱেদনাক্খন্ধঞ্চ ন পৰিজানিংসূ’’তিআদিনা, ‘‘যো ৰূপক্খন্ধং ন পৰিজানাতি, সো ৱেদনাক্খন্ধং ন পৰিজানিস্সতীতি? যে মগ্গং পটিলভিস্সন্তি, তে ৰূপক্খন্ধং ন পৰিজানন্তি, নো চ ৱেদনাক্খন্ধং ন পৰিজানিস্সন্তি. অৰহা যে চ পুথুজ্জনা মগ্গং ন পটিলভিস্সন্তি, তে ৰূপক্খন্ধঞ্চ ন পৰিজানন্তি, ৱেদনাক্খন্ধঞ্চ ন পৰিজানিস্সন্তী’’তিআদিনা চ, ‘‘যো ৰূপক্খন্ধং ন পৰিজানিত্থ, সো ৱেদনাক্খন্ধং ন পৰিজানিস্সন্তীতি? যে মগ্গং পটিলভিস্সন্তি, তে ৰূপক্খন্ধং ন পৰিজানিংসু, নো চ ৱেদনাক্খন্ধং ন পৰিজানিস্সন্তি. অগ্গমগ্গসমঙ্গী যে চ পুথুজ্জনা মগ্গং ন পটিলভিস্সন্তি, তে ৰূপক্খন্ধঞ্চ ন পৰিজানিংসু, ৱেদনাক্খন্ধঞ্চ ন পৰিজানিস্সন্তী’’তিআদিনা চ পুচ্ছাৱিস্সজ্জননযো ৱেদিতব্বো.
এত্থ চ অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নসঙ্খাতা তযো অদ্ধা পৱত্তিৱাৰে চুতিপটিসন্ধিৱসেন ন লব্ভন্তি, পৱত্তে চিত্তক্খণৱসেনেৱ লব্ভন্তি. লোকুত্তৰমগ্গক্খণস্মিং হি নিব্বানাৰম্মণেন চিত্তেন পঞ্চসু খন্ধেসু পৰিঞ্ঞাকিচ্চনিপ্ফত্তিযা যং কঞ্চি একং খন্ধং পৰিজানন্তো ইতৰম্পি ‘‘পৰিজানাতী’’তি অনুলোমপঞ্হেসু পৰিঞ্ঞাকিচ্চস্স মত্থকপ্পত্তং অগ্গমগ্গসমঙ্গিং সন্ধায ‘‘আমন্তা’’তি ৱিস্সজ্জনং ৱুত্তং. ‘‘ন পৰিজানাতী’’তি পটিলোমপঞ্হেসু পুথুজ্জনাদযো সন্ধায ‘‘আমন্তা’’তি ৱিস্সজ্জনং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘পৰিজানিত্থা’’তি ইমস্মিং পন অতীতকালৱাৰে মগ্গানন্তৰে অগ্গফলে ঠিতোপি পৰিঞ্ঞাকিচ্চস্স নিট্ঠিতত্তা পৰিজানিত্থযেৱ নাম. ‘‘পৰিজানাতী’’তি চ অগ্গমগ্গসমঙ্গী ৱুচ্চতি, ‘‘পৰিজানিস্সন্তী’’তি পুথুজ্জনাদযো, তস্মা যো ন পৰিজানাতি, সো পৰিজানিত্থাতি ৱা, পৰিজানিস্সতীতিআদিনা ৱা ৱত্তুং অসক্কুণেয্যতায ‘‘আমন্তা’’তি ৱিস্সজ্জনং কতং.
পটিলোমনযে পন ‘‘অগ্গমগ্গসমঙ্গিঞ্চ অৰহন্তঞ্চ ঠপেত্ৱা’’তি ইদং অগ্গমগ্গসমঙ্গিনো ‘‘ন পৰিজানাতী’’তি ৱচনং, অৰহতো চ ‘‘ন পৰিজানিত্থা’’তি ৱত্তুং অসক্কুণেয্যতায ৱুত্তং, ‘‘যে চ পুথুজ্জনা মগ্গং ন পটিলভিস্সন্তী’’তি ইমিনা অতীতে ৱিয অনাগতেপি অনন্তকালং অমুচ্চনকা সত্তা নাম অত্থীতি দস্সেতি, তে চ অৰহতা নিট্ঠিতপৰিঞ্ঞাকিচ্চেন, ‘‘ন পৰিজানিস্সন্তী’’তি ৱত্তব্বতং ৱা আপন্নেন সমকা জাতা, সব্বত্থ চ একং খন্ধং পৰিজানন্তো সব্বং পৰিজানাতি, অপৰিজানন্তোপি চ সব্বং ন পৰিজানাতীতি ৱেদিতব্বন্তি অযং খন্ধযমকমাতিকত্থসংৱণ্ণনানযো.
আযতনযমকমাতিকত্থৱণ্ণনা
আযতনযমকমাতিকায পন পাড়িৱৱত্থানাদিকং সব্বং খন্ধযমকমাতিকায ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং অঞ্ঞত্ৰ ৱিসেসা, তত্ৰাযং ৱিসেসো – ‘‘দ্ৱাদসাযতনানী’’তি পদং আদিং কত্ৱা যাৱ ‘‘নাযতনা ন মনো’’তি, তাৱ পৱত্তা অযং আযতনমাতিকা নাম. তত্থ দ্ৱাদসাযতনানি উদ্দিসিত্ৱা যমকৱসেন পুচ্ছাসু খন্ধপদং ঠপেত্ৱা চক্খাদীনি পঞ্চ অজ্ঝত্তিকাযতনানি পঠমং ৱুত্তানি, পচ্ছা ৰূপাদিপঞ্চবাহিৰাযতনানি, পৰিযোসানে মনাযতনধম্মাযতনানীতি এৱং পাড়িৱৱত্থানে পঞ্হে. ৱিস্সজ্জনে পন ‘‘চক্খু চক্খাযতনন্তি? দিব্বচক্খু পঞ্ঞাচক্খু চক্খুমেৱ, ন চক্খাযতনং, চক্খাযতনং চক্খু চেৱ চক্খাযতনঞ্চ. সোতং সোতাযতনন্তি? দিব্বসোতং তণ্হাসোতং সোতমেৱ, ন সোতাযতনং. ঘানং ঘানাযতনন্তি? আমন্তা…পে… কাযো কাযাযতনন্তি? নামকাযো চিত্তকাযোতিআদি কাযো, ন কাযাযতনং. ৰূপং ৰূপাযতনন্তি? ভূতাদি, পিযৰূপাদি চ ৰূপংৱ, ন ৰূপাযতনং. সদ্দো সদ্দাযতনন্তি? আমন্তা. গন্ধো গন্ধাযতনন্তি? সীলগন্ধাদযো গন্ধোৱ, ন গন্ধাযতনং. ৰসো ৰসাযতনন্তি? অত্থৰসাদযো ৰসোৱ, ন ৰসাযতনং. ধম্মো ধম্মাযতনন্তি? পৰিযত্তিধম্মাদযো ধম্মোৱ, ন ধম্মাযতনং. ধম্মাযতনং ধম্মোতি? আমন্তা’’তি অযং পণ্ণত্তিৱাৰে ৱিসেসো.
পৱত্তিৱাৰে পন ‘‘যস্স চক্খাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স সোতাযতনং উপ্পজ্জতীতি? সচক্খুকানং অসোতকানং উপপজ্জন্তানং তেসং চক্খাযতনং উপ্পজ্জতি, নো চ তেসং সোতাযতনং উপ্পজ্জতি. সচক্খুকানং সসোতকানং উপপজ্জন্তানং তেসং চক্খাযতনঞ্চ উপ্পজ্জতি, সোতাযতনঞ্চ উপ্পজ্জতি…পে… যস্স ৰূপাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স মনাযতনং উপ্পজ্জতীতি? অচিত্তকানং ৰূপাযতনং উপ্পজ্জতি, নো চ তেসং মনাযতনং উপ্পজ্জতি. পঞ্চৱোকাৰে উপ্পাদক্খণে তদুভযং উপ্পজ্জতি. যস্স ৱা পন মনাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স ৰূপাযতনং উপ্পজ্জতীতি? অৰূপভৱৱজ্জিতে সঞ্ঞাভৱে উপপজ্জন্তানং…পে… উপ্পজ্জতি. যস্স ৰূপাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স ধম্মাযতনং উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা. যস্স ৱা পন…পে… উপ্পজ্জতীতি? অৰূপভৱৱজ্জিতে সব্বত্থ উপ্পজ্জতি. যস্স মনাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স ধম্মাযতনং উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা, যস্স ৱা পন…পে… উপ্পজ্জতীতি? অসঞ্ঞভৱৱজ্জিতে সব্বত্থ উপ্পজ্জতী’’তি এৱং সদ্দাযতনৱজ্জিতা সেসাযতনমাতিকাযমকযোজনা যথানুৰূপং ৱেদিতব্বা. সদ্দাযতনং হি পটিসন্ধিক্খণে ন লব্ভতি, অযং উপ্পাদৱাৰে ৱিসেসো, ইমিনা নযেন নিৰোধৱাৰাদীসু, পৰিঞ্ঞাৱাৰে চ যোজনাৱিসেসো ৱেদিতব্বো, সব্বত্থ চ খন্ধতো আযতনানং বহুতা চ যমকৱাৰবহুতা চ ৱেদিতব্বা. সেসং তাদিসমেৱাতি অযং আযতনযমকমাতিকত্থসংৱণ্ণনানযো.
ধাতুযমকমাতিকত্থৱণ্ণনা
ধাতুযমকমাতিকায পন পাড়িৱৱত্থানং সব্বং আযতনযমকমাতিকায ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বন্তি অযং ধাতুযমকমাতিকত্থসংৱণ্ণনানযো.
সচ্চযমকমাতিকত্থৱণ্ণনা
সচ্চযমকমাতিকায পন খন্ধযমকে ৱুত্তনযেন ৱাৰভেদা, কালাদিভেদা চ ৱেদিতব্বা, পাড়িৱৱত্থানে পনেত্থ চতুন্নং সচ্চানং ৱসেন পদসোধনৱাৰো পদসোধনমূলচক্কৱাৰো সুদ্ধসচ্চৱাৰো সুদ্ধসচ্চমূলচক্কৱাৰোতি ইমেসু চতূসু ৱাৰেসু যমকগণনা ৱেদিতব্বা. পুচ্ছাৱিস্সজ্জনেসু পন ‘‘দুক্খং দুক্খসচ্চন্তি? আমন্তা. দুক্খসচ্চং দুক্খন্তি? কাযিকচেতসিকং দুক্খং ঠপেত্ৱা অৱসেসং দুক্খসচ্চং, ন দুক্খং. কাযিকচেতসিকং দুক্খং পন দুক্খঞ্চেৱ দুক্খসচ্চঞ্চ. সমুদযো সমুদযসচ্চন্তি? তণ্হং ঠপেত্ৱা অৱসেসা সচ্চৱিভঙ্গে নিদ্দিট্ঠা কুসলাদিধম্মা সমুদযো, ন সমুদযসচ্চং. তণ্হা পন সমুদযো চেৱ সমুদযসচ্চঞ্চ. সমুদযসচ্চং সমুদযোতি? আমন্তা. নিৰোধো নিৰোধসচ্চন্তি? তদঙ্গনিৰোধাদযো, খণিকনিৰোধো চ নিৰোধোৱ, ন নিৰোধসচ্চং. নিব্বানং পন নিৰোধো চেৱ নিৰোধসচ্চঞ্চ. নিৰোধসচ্চং নিৰোধোতি? আমন্তা. মগ্গো মগ্গসচ্চন্তি? মিচ্ছামগ্গঙ্গাদযো মগ্গো, ন মগ্গসচ্চং. অৰিযমগ্গো পন মগ্গো চেৱ মগ্গসচ্চঞ্চ. মগ্গসচ্চং মগ্গোতি? আমন্তা’’তিআদিনা পণ্ণত্তিৱাৰে নযো ৱেদিতব্বো.
পৱত্তিৱাৰে পন ‘‘যস্স দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতি, তস্স সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জতীতি? সব্বেসং উপপজ্জন্তানং পৱত্তে তণ্হাৱিপ্পযুত্তচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তেসং দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতি, নো চ তেসং সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জতি. তণ্হায উপ্পাদক্খণে তদুভযং উপ্পজ্জতি. যস্স দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতি, তস্স মগ্গসচ্চং উপ্পজ্জতীতি…পে… পঞ্চৱোকাৰে মগ্গস্স উপ্পাদক্খণে তদুভযং উপ্পজ্জতি. যস্স ৱা পন…পে… উপ্পজ্জতীতি? অৰূপে মগ্গস্স উপ্পাদক্খণে তেসং মগ্গসচ্চং উপ্পজ্জতি, নো চ তেসং দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতি. পঞ্চৱোকাৰে তদুভযং উপ্পজ্জতি. যস্স সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জতি, তস্স মগ্গসচ্চং উপ্পজ্জতীতি? নো, যস্স ৱা পন…পে… নো’’তিআদিনা পুগ্গলৱাৰে, ‘‘যত্থ দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতি, তত্থ সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জতীতি? অসঞ্ঞসত্তে তত্থ দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতি, নো চ তত্থ তদঞ্ঞং, অঞ্ঞত্থ তদুভযম্পি. যত্থ দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতি, তত্থ মগ্গসচ্চং উপ্পজ্জতীতি? অপাযে, অসঞ্ঞসত্তে চ দুক্খমেৱ, নো চ তত্থ তদঞ্ঞং, অঞ্ঞত্থ তদুভযম্পী’’তিআদিনা ওকাসৱাৰে, পুগ্গলোকাসৱাৰেপীতি এৱং অনুলোমনযে,
‘‘যস্স দুক্খসচ্চং নুপ্পজ্জতি, তস্স সমুদযসচ্চং নুপ্পজ্জতীতি? আমন্তা. যস্স ৱা পন…পে… নুপ্পজ্জতীতি? সব্বেসং উপপজ্জন্তানং পৱত্তে তণ্হাৱিপ্পযুত্তচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে সমুদযসচ্চং নুপ্পজ্জতি, নো চ তেসং দুক্খসচ্চং নুপ্পজ্জতি. সব্বেসং চৱন্তানং পৱত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে অৰূপে মগ্গস্স চ ফলস্স চ উপ্পাদক্খণে তেসং সমুদযসচ্চঞ্চ নুপ্পজ্জতি, দুক্খসচ্চঞ্চ নুপ্পজ্জতী’’তিআদিনা, ‘‘যত্থ দুক্খসচ্চং নুপ্পজ্জতি, তত্থ সমুদযসচ্চং নুপ্পজ্জতীতি? নত্থি. যত্থ ৱা পন সমুদযসচ্চং নুপ্পজ্জতি, তত্থ দুক্খসচ্চং নুপ্পজ্জতীতি? উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা চ, ‘‘যস্স যত্থ দুক্খসচ্চং নুপ্পজ্জতি, তস্স তত্থ সমুদযসচ্চং নুপ্পজ্জতীতি? আমন্তা. যস্স ৱা পন যত্থ সমুদযসচ্চং নুপ্পজ্জতি, তস্স তত্থ দুক্খসচ্চং নুপ্পজ্জতীতি? সব্বেসং উপপজ্জন্তানং পৱত্তে তণ্হাৱিপ্পযুত্তচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তেসং তত্থ সমুদযসচ্চং এৱ নুপ্পজ্জতি, নেতৰং, সব্বেসং পন চৱন্তানং পৱত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে অৰূপে মগ্গস্স চ ফলস্স চ উপ্পাদক্খণে তেসং তত্থ তদুভযম্পি নুপ্পজ্জতী’’তিআদিনা চ সব্বত্থ পটিলোমনযে চ,
‘‘যস্স দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জিত্থ, তস্স সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জিত্থাতি? আমন্তা. যস্স দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জিত্থ, তস্স মগ্গসচ্চং উপ্পজ্জিত্থাতি? অভিসমেতাৱীনং উপ্পজ্জিত্থ, ন ইতৰেস’’ন্তিআদিনা, ‘‘যস্স যত্থ দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জিত্থ, তস্স তত্থ সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জিত্থাতি? সুদ্ধাৱাসানং দুতিযে চিত্তে ৱত্তমানে অসঞ্ঞসত্তানং তত্থ দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জিত্থ, নেতৰং, ইতৰেসং তদুভযং উপ্পজ্জিত্থা’’তিআদিনা, ‘‘যস্স দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জিস্সতীতি? অগ্গমগ্গসমঙ্গীনং অৰহন্তানং যস্স চিত্তস্স অনন্তৰা অগ্গমগ্গং পটিলভিস্সন্তি, তেসং দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জিস্সতি, নেতৰং, ইতৰেসং তদুভযং উপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা চ, ‘‘যস্স দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতি, তস্স সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জিত্থাতি? আমন্তা, যস্স ৱা পন…পে… উপ্পজ্জতীতি? সব্বেসং চৱন্তানং পৱত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে অৰূপে মগ্গফলুপ্পত্তিক্খণে তেসং সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জিত্থ, নো চ তেসং দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতি. সব্বেসং উপপজ্জন্তানং পৱত্তে চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে সমুদযসচ্চঞ্চ উপ্পজ্জিত্থ, দুক্খসচ্চঞ্চ উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা চ সেসকালভেদেসু চ অনুলোমপটিলোমাদীসু চ ৱুত্তানুসাৰেন উপ্পাদৱাৰে সব্বত্থ ৱিস্সজ্জননযো যথানুৰূপং ঞাতব্বো. ‘‘যস্স দুক্খসচ্চং নিৰুজ্ঝতি, তস্স সমুদযসচ্চং নিৰুজ্ঝতীতি…পে… তণ্হায ভঙ্গক্খণে তেসং তদুভযং নিৰুজ্ঝতী’’তিআদিনা নিৰোধৱাৰে, উপ্পাদনিৰোধৱাৰেপীতি এৱং পৱত্তিৱাৰে সব্বত্থ যথানুৰূপতো যোজনা ৱেদিতব্বা.
তথা ‘‘যো দুক্খসচ্চং পৰিজানাতি, সো সমুদযসচ্চং পজহতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা পৰিঞ্ঞাৱাৰেপীতি এৱমেত্থ পাড়িনযো ঞাতব্বো.
অত্থৱিনিচ্ছযে পনেত্থ ইদং লক্খণং – পৱত্তি ৱাৰে তাৱেত্থ নিৰোধসচ্চং ন লব্ভতেৱ, সেসেসু পন তীসু সচ্চেসু সমুদযমগ্গসচ্চানি একন্তেন পৱত্তিযং এৱ লব্ভন্তি. দুক্খসচ্চং চুতিপটিসন্ধীসুপি পৱত্তেপীতি এৱমেত্থ যং যং সব্বত্থ লব্ভতি, তস্স তস্স ৱসেন অত্থৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. তত্ৰিদং নযমুখং – সব্বেসং উপপজ্জন্তানন্তি অন্তমসো সুদ্ধাৱাসানম্পি. তেপি হি দুক্খসচ্চেনেৱ উপ্পজ্জন্তি. তণ্হাৱিপ্পযুত্তচিত্তস্সাতি ইদং দুক্খসচ্চসমুদযসচ্চেসু এককোট্ঠাসস্স উপ্পত্তিদস্সনত্থং ৱুত্তং, তস্মা পঞ্চৱোকাৰৱসেনেৱ গহেতব্বং. চতুৱোকাৰে পন তণ্হাৱিপ্পযুত্তফলসমাপত্তিযা উপ্পাদক্খণে একম্পি সচ্চং নুপ্পজ্জতি. তদুভযন্তি দুক্খসমুদযসচ্চদ্ৱযং. তস্মিং হি খণে তণ্হং ঠপেত্ৱা সেসং দুক্খসচ্চং নাম হোতীতি তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. মগ্গস্স উপ্পাদক্খণে পন ৰূপমেৱ দুক্খসচ্চং নাম, সেসা মগ্গসহজাতা ধম্মা সচ্চৱিনিমুত্তাৱ. তেনেৱ কাৰণেন ‘‘অৰূপে মগ্গস্স উপ্পাদক্খণে তেসং মগ্গসচ্চং উপ্পজ্জতি, নো চ তেসং দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তং. সব্বেসং উপপজ্জন্তানং পৱত্তে তণ্হাৱিপ্পযুত্তচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে. তেসং তত্থাতি তেসং তস্মিং উপপত্তিক্খণে তণ্হাৱিপ্পযুত্তচিত্তুপ্পত্তিক্খণে চাতি এৱমেত্থ খণৱসেন ওকাসো ৱেদিতব্বো. অঞ্ঞেসুপি এৱৰূপেসু এসেৱ নযো. অনভিসমেতাৱীনন্তি অনভিসমিতসচ্চানন্তি ইমিনা নযমুখেন সব্বত্থ অত্থৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
পৰিঞ্ঞাৱাৰে পন ঞাততীৰণপহানৱসেন তিস্সোপি পৰিঞ্ঞাযো লব্ভন্তি. যস্মা পন লোকুত্তৰধম্মেসু পৰিঞ্ঞানাম নত্থি, তস্মা ইধ দ্ৱে এৱ সচ্চানি গহিতানি. তত্থ ‘‘দুক্খসচ্চং পৰিজানাতী’’তি ঞাততীৰণপৰিঞ্ঞাৱসেন ৱুত্তং, ‘‘সমুদযসচ্চং পজহতী’’তি ঞাতপহানপৰিঞ্ঞাৱসেন, ইতি ইমাসং পৰিঞ্ঞানং ৱসেন সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. অযং সচ্চযমকমাতিকত্থসংৱণ্ণনানযো.
সঙ্খাৰযমকমাতিকত্থৱণ্ণনা
সঙ্খাৰযমকমাতিকায পন হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ মহাৱাৰন্তৰাদিভেদা ৱেদিতব্বা. অযং পনেত্থ ৱিসেসো – মাতিকায তাৱ যথা হেট্ঠা খন্ধাদযো ধম্মে উদ্দিসিত্ৱা ‘‘ৰূপং ৰূপক্খন্ধো’’তিআদিনা পদসোধনৱাৰো আৰদ্ধো, তথা অনাৰভিত্ৱা ‘‘অস্সাসপস্সাসা কাযসঙ্খাৰো’’তিআদিনা পঠমং তযোপি সঙ্খাৰা ৱিভজিত্ৱা দস্সিতা. তত্থ কাযস্স সঙ্খাৰো কাযসঙ্খাৰো, অস্সাসপস্সাসা. ‘‘কাযিকা এতে ধম্মা কাযপটিবদ্ধা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৩; সং. নি. ৪.৩৪৮) ৱচনতো কাৰণভূতস্স কৰজকাযস্স ফলভূতো এস সঙ্খাৰোতি কাযসঙ্খাৰো. অপৰো নযো – সঙ্খৰীযতীতি সঙ্খাৰো. কেন সঙ্খৰীযতি? কাযেন. অযং হি ৱাতো ৱিয ভস্তায কৰজকাযেন সঙ্খৰীযতি, এৱম্পি কাযস্স সঙ্খাৰোতি কাযসঙ্খাৰো, কাযেন কতো অস্সাসপস্সাসৱাতোতি অত্থো. চেতসা ৱিতক্কেত্ৱা ৱিচাৰেত্ৱা পচ্ছা ৱাচং ভিন্দতি, তস্মা ‘‘ৱিতক্কৱিচাৰা ৱচীসঙ্খাৰো’’তি (ম. নি. ১.৪৬৩) ৱচনতো পন সঙ্খৰোতীতি সঙ্খাৰো, কিং সঙ্খৰোতি? ৱচিং. ৱচিযা সঙ্খাৰোতি ৱচীসঙ্খাৰো, ৱচীভেদসমুট্ঠাপকস্স ৱিতক্কৱিচাৰদ্ৱযস্সেতং নামং. ‘‘সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ চেতসিকা এতে ধম্মা চিত্তপটিবদ্ধা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৩; সং. নি. ৪.৩৪৮) ৱচনতোযেৱ পন ততিযপদে সঙ্খৰীযতীতি সঙ্খাৰো, কেন সঙ্খৰীযতি? চিত্তেন, ইতি চিত্তস্স সঙ্খাৰোতি চিত্তসঙ্খাৰো, সব্বেসম্পি চিত্তসমুট্ঠানানং চেতসিকানং ধম্মানং এতং অধিৱচনং. ৱিতক্কৱিচাৰানং পন ৱচীসঙ্খাৰভাৱেন ৱিসুং গহিতত্তা ‘‘ঠপেত্ৱা ৱিতক্কৱিচাৰে’’তি ৱুত্তং.
ইদানি ‘‘কাযো কাযসঙ্খাৰো’’তি পদসোধনৱাৰো আৰদ্ধো, তস্স অনুলোমনযে তীণি, পটিলোমনযে তীণীতি ছ যমকানি. পদসোধনমূলচক্কৱাৰে একেকসঙ্খাৰমূলকানি দ্ৱে দ্ৱে কত্ৱা অনুলোমনযে ছ, পটিলোমনযে ছাতি দ্ৱাদস যমকানি. সুদ্ধসঙ্খাৰৱাৰে পন যথা সুদ্ধখন্ধৱাৰাদীসু ‘‘ৰূপং খন্ধো, খন্ধা ৰূপ’’ন্তিআদিনা নযেন যমকানিৱুত্তানি, এৱং ‘‘কাযো সঙ্খাৰো, সঙ্খাৰা কাযো’’তি অৱত্ৱা ‘‘কাযসঙ্খাৰো ৱচীসঙ্খাৰো’’তিআদিনা নযেন কাযসঙ্খাৰমূলকানি দ্ৱে, ৱচীসঙ্খাৰমূলকং একন্তি অনুলোমে তীণি, পটিলোমে তীণীতি ছ যমকানি ৱুত্তানি. কিং কাৰণা? সুদ্ধিকএকেকপদৱসেন অত্থভেদাভাৱতো, কাযসঙ্খাৰোতি পন দ্ৱীহিপি পদেহি একোৱ অত্থো লব্ভতীতি অযং ৱিসেসোৱ, তস্মা একেকপদৱসেন ন ৱুত্তং, ‘‘কাযো কাযসঙ্খাৰো’’তিআদি পন ৱত্তব্বং সিযা, সোপি নযো পদসোধনৱাৰে ৱিনাপি অত্থেন ৱচনং যুজ্জতীতি তত্থেৱ ৱুত্তো, ইধ পন কাযসঙ্খাৰাদীনং ৱচীসঙ্খাৰাদীহি অঞ্ঞত্তা ‘‘কাযসঙ্খাৰো ৱচীসঙ্খাৰো’’তিআদিনাপি যমকানি ৱুত্তানি. সুদ্ধসঙ্খাৰমূলচক্কৱাৰো পনেত্থ ন গহিতোতি অযং তাৱেত্থ পাড়িৱৱত্থানে ৱিসেসো.
পঞ্হৱিস্সজ্জনেসু পন ‘‘কাযো কাযসঙ্খাৰোতি? নো, কাযসঙ্খাৰো কাযোতি? নো’’তি ৱা এৱং সব্বত্থ পটিসেধো. ৱিস্সজ্জনানং কাযাদীনং এৱ কাযসঙ্খাৰাদিনামত্তা. ন হি কাযাদযো ৱিয কাযসঙ্খাৰাদীনং নামং হোতি, পটিলোমে পন ন কাযো ন কাযসঙ্খাৰোতি যো কাযো ন হোতি, সো কাযসঙ্খাৰোপি ন হোতীতি পুচ্ছায অত্থো, তস্সা কাযসঙ্খাৰো ন কাযো কাযসঙ্খাৰোতি কাযসঙ্খাৰো কাযো ন হোতি, কাযসঙ্খাৰোযেৱ পনেসো হোতি, কাযঞ্চ কাযসঙ্খাৰঞ্চ ঠপেত্ৱা অৱসেসং সঙ্খতাসঙ্খতাদিভেদং সব্বং ন চ কাযো, ন চ কাযসঙ্খাৰোতি ৱিস্সজ্জনং. সেসেসুপি এসেৱ নযো, ইতৰেসু চ অনুলোমপটিলোমেসু ‘‘কাযো কাযসঙ্খাৰোতি? নো, সঙ্খাৰা ৱচীসঙ্খাৰোতি? ৱচীসঙ্খাৰো সঙ্খাৰো চেৱ ৱচীসঙ্খাৰো চ, অৱসেসা সঙ্খাৰা, ন ৱচীসঙ্খাৰো, ন সঙ্খাৰা ন ৱচীসঙ্খাৰোতি? আমন্তা’’তিআদিনা সব্বত্থ পুচ্ছাৱিস্সজ্জননযো ৱেদিতব্বো.
পৱত্তিৱাৰে পন ‘‘যস্স কাযসঙ্খাৰো উপ্পজ্জতি, তস্স ৱচীসঙ্খাৰো উপ্পজ্জতীতি? ৱিনা ৱিতক্কৱিচাৰেহি অস্সাসপস্সাসানং উপ্পাদক্খণে তেসং কাযসঙ্খাৰো উপ্পজ্জতি, নেতৰো, সৱিতক্কসৱিচাৰচিত্তসমঙ্গীনং পন কামাৱচৰসত্তানং তদুভযম্পি উপ্পজ্জতি. যস্স ৱা পন…পে… উপ্পজ্জতীতি? ৰূপাৰূপভৱিকানং ৱিতক্কৱিচাৰুপ্পাদক্খণে ৱচীসঙ্খাৰোৱ উপ্পজ্জতি, নেতৰো…পে… যথাৱুত্তকামাৱচৰানং পন তদুভযং উপ্পজ্জতি. যস্স কাযসঙ্খাৰো উপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তসঙ্খাৰো উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা…পে… যস্স ৱা পন…পে… উপ্পজ্জতীতি…পে… অস্সাসপস্সাসানং উপ্পাদক্খণে তদুভযং উপ্পজ্জতি. যস্স ৱচীসঙ্খাৰো উপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তসঙ্খাৰো উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা…পে… যত্থ কাযসঙ্খাৰো উপ্পজ্জতি, তত্থ ৱচীসঙ্খাৰো উপ্পজ্জতীতি? কামাৱচৰসত্তানং দুতিযজ্ঝানে ততিযজ্ঝানে তত্থ কাযসঙ্খাৰোৱ উপ্পজ্জতি, নেতৰো, পঠমজ্ঝানাদীসু পন তদুভযং উপ্পজ্জতি. যত্থ ৱা পন …পে… উপ্পজ্জতীতি? কামাৱচৰে উপ্পজ্জতি, ন ৰূপাৰূপভৱেসু. যত্থ কাযসঙ্খাৰো উপ্পজ্জতি, তত্থ চিত্তসঙ্খাৰো উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা. যত্থ ৱা পন…পে… উপ্পজ্জতীতি? কামাৱচৰসত্তানং চতুত্থজ্ঝানে ৰূপাৰূপভৱে চ তত্থ চিত্তসঙ্খাৰোৱ উপ্পজ্জতি, নেতৰো, ইতৰজ্ঝানাদীসু পন তদুভযং উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা,
‘‘যস্স কাযসঙ্খাৰো নুপ্পজ্জতি, তস্স ৱচীসঙ্খাৰো নুপ্পজ্জতীতি? ৱিনা অস্সাসপস্সাসেহি ৱিতক্কৱিচাৰানং উপ্পাদক্খণে তেসং কাযসঙ্খাৰোৱ নুপ্পজ্জতি, নেতৰো, সব্বেসং চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে ৱিনা অস্সাসপস্সাসেহি অৱিতক্কঅৱিচাৰচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে নিৰোধসমাপন্নানং অসঞ্ঞসত্তানঞ্চ তদুভযম্পি নুপ্পজ্জতি…পে… যস্স কাযসঙ্খাৰো নুপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তসঙ্খাৰো নুপ্পজ্জতীতি…পে… সব্বচিত্তানং ভঙ্গক্খণে নিৰোধসমাপন্নানং অসঞ্ঞসত্তানঞ্চ নুপ্পজ্জতী’’তিআদিনা চ, ‘‘যত্থ কাযসঙ্খাৰো নুপ্পজ্জতি, তত্থ ৱচীসঙ্খাৰো নুপ্পজ্জতীতি…পে… চতুত্থজ্ঝানক্খণে ৰূপভৱাদীসু নুপ্পজ্জতী’’তিআদিনা চ, ‘‘যস্স কাযসঙ্খাৰো উপ্পজ্জিত্থ, তস্স ৱচীসঙ্খাৰো উপ্পজ্জিত্থাতি? আমন্তা’’তিআদিনা, ‘‘যস্স কাযসঙ্খাৰো নুপ্পজ্জিত্থ, তস্স চিত্তসঙ্খাৰো নুপ্পজ্জিত্থাতি? নত্থী’’তিআদিনা, ‘‘যস্স যত্থ কাযসঙ্খাৰো নুপ্পজ্জিত্থ, তস্স তত্থ ৱচীসঙ্খাৰো নুপ্পজ্জিত্থাতি…পে… চতুত্থজ্ঝানং সমাপন্নানং সুদ্ধাৱাসানং দুতিযে চিত্তে ৱত্তমানে অসঞ্ঞসত্তানং তেসং তত্থ কাযসঙ্খাৰো চ নুপ্পজ্জিত্থ ৱচীসঙ্খাৰো চা’’তিআদিনা চ,
‘‘যস্স কাযসঙ্খাৰো উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স ৱচীসঙ্খাৰো উপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা. যস্স ৱা পন…পে… উপ্পজ্জিস্সতীতি? যস্স চিত্তস্স অনন্তৰা কামাৱচৰানং পচ্ছিমচিত্তং উপ্পজ্জিস্সতি, ৰূপাৰূপভৱে পচ্ছিমভৱিকানং ৱচীসঙ্খাৰোৱ উপ্পজ্জিস্সতি, ন কাযসঙ্খাৰো, অঞ্ঞেসং পন তদুভযং উপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা চ, ‘‘যস্স কাযসঙ্খাৰো নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স ৱচীসঙ্খাৰো নুপ্পজ্জিস্সতীতি…পে… পচ্ছিমচিত্তসমঙ্গীনং যস্স চিত্তস্স অনন্তৰা অৱিতক্কঅৱিচাৰং পচ্ছিমচিত্তং উপ্পজ্জিস্সতি, তেসং তদুভযং নুপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিনা সব্বকালভেদেসু যথানুৰূপতো উপ্পাদৱাৰে যোজনানযো ৱেদিতব্বো. ‘‘যস্স কাযসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝতি, তস্স ৱচীসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝতীতি…পে… পঠমজ্ঝানং সমাপন্নানং কামাৱচৰানং অস্সাসপস্সাসানং ভঙ্গক্খণে তদুভযং নিৰুজ্ঝতি. যস্স কাযসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝতি, তস্স চিত্তসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা নিৰোধৱাৰে, ‘‘যস্স কাযসঙ্খাৰো উপ্পজ্জতি, তস্স ৱচীসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝতীতি? নো’’তিআদিনা উপ্পাদনিৰোধৱাৰে চ,
‘‘যো কাযসঙ্খাৰং পৰিজানাতি, সো ৱচীসঙ্খাৰং পৰিজানাতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা পৰিঞ্ঞাৱাৰে চ হেট্ঠা ৱুত্তানুসাৰেন সব্বত্থ পাড়িনযো ৱেদিতব্বো.
পৱত্তিৱাৰে পনেত্থ পচ্চুপ্পন্নকালে পুগ্গলৱাৰস্স অনুলোমনযে কাযসঙ্খাৰমূলকানি দ্ৱে, ৱচীসঙ্খাৰমূলকং একন্তি তীণেৱ যমকানি লব্ভন্তি. তস্স পটিলোমনযেপি ওকাসৱাৰাদীসুপি এসেৱ নযো. এৱমেত্থ সব্বৱাৰেসু তিণ্ণং তিণ্ণং যমকানং ৱসেন যমকগণনা ৱেদিতব্বা. অত্থৱিনিচ্ছযে পনেত্থ ইদং লক্খণং – ইমস্মিং হি সঙ্খাৰযমকে ‘‘অস্সাসপস্সাসানং উপ্পাদক্খণে, ৱিতক্কৱিচাৰানং উপ্পাদক্খণে’’তিআদিৱচনতো (যম. ২.সঙ্খাৰযমক.১৯) পচ্চুপ্পন্নাদিকালভেদো পৱত্তিৱসেনাপি গহেতব্বো, ন চুতিপটিসন্ধিৱসেনেৱ. ‘‘দুতিযজ্ঝানে ততিযজ্ঝানে তত্থ কাযসঙ্খাৰো উপ্পজ্জতী’’তিআদিৱচনতো (যম. ২.সঙ্খাৰযমক.২১) চ ঝানম্পি ওকাসৱসেন গহিতন্তি ৱেদিতব্বং. এৱমেত্থ যং যং লব্ভতি, তস্স তস্স ৱসেন অত্থৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. তত্ৰিদং নযমুখং – ‘‘ৱিনা ৱিতক্কৱিচাৰেহী’’তি দুতিযততিযজ্ঝানৱসেন ৱুত্তং, ন চতুত্থজ্ঝানৱসেন তত্থ অস্সাসপস্সাসানং অভাৱতো. ‘‘চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে’’তি ইদং কাযসঙ্খাৰস্স একন্তচিত্তসমুট্ঠানত্তা ৱুত্তং, উপ্পজ্জমানমেৱ হি চিত্তং ৰূপং, অৰূপং ৱা সমুট্ঠাপেতি, ন ভিজ্জমানং, ঠিতং ৱা. ‘‘পচ্ছিমচিত্তসমঙ্গীন’’ন্তি সব্বপচ্ছিমেন অপ্পটিসন্ধিকচিত্তেন সমঙ্গীনং খীণাসৱানং. ‘‘অৱিতক্কঅৱিচাৰং পচ্ছিমচিত্ত’’ন্তি এত্থ ৰূপাৱচৰানং দুতিযজ্ঝানিকাদিচুতিচিত্তৱসেন, অৰূপাৱচৰানঞ্চ চতুত্থজ্ঝানিকচুতিচিত্তৱসেন অত্থো গহেতব্বো.
‘‘যস্স কাযসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝতি, তস্স চিত্তসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝতী’’তি এত্থ নিযমতো কাযসঙ্খাৰস্স চিত্তসঙ্খাৰেন সদ্ধিং একক্খণে নিৰুজ্ঝনতো ‘‘আমন্তা’’তি পটিৱচনং দিন্নং ন একচিত্তক্খণিকত্তা. চিত্তসঙ্খাৰো হি কাযসঙ্খাৰেন ৱিনাপি উপ্পজ্জতি চ নিৰুজ্ঝতি চ. কাযসঙ্খাৰো পন চিত্তসমুট্ঠানত্তা যেন চিত্তেন সদ্ধিং উপ্পজ্জতি, ততো পট্ঠায সত্তৰসমেন সদ্ধিং নিৰুজ্ঝতি, এসা চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স ধম্মতা. যং পন ৱিভঙ্গপ্পকৰণস্স সীহড়ট্ঠকথায ‘‘চিত্তসমুট্ঠানৰূপং সত্তৰসমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে নিৰুজ্ঝতী’’তি ৱুত্তং, তং ইমায পাড়িযা ৱিৰুজ্ঝতি. ‘‘যস্স কাযসঙ্খাৰো উপ্পজ্জতি, তস্স ৱচীসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝতী’’তি এত্থ যস্মা কাযসঙ্খাৰো চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পজ্জতি, ন চ তস্মিং খণে ৱিতক্কৱিচাৰা নিৰুজ্ঝন্তি, তস্মা ‘‘নো’’তি পটিসেধো কতো. ইমিনা নযমুখেন সব্বত্থ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. অযং সঙ্খাৰযমকমাতিকত্থসংৱণ্ণনানযো.
অনুসযযমকমাতিকত্থৱণ্ণনা
অনুসযযমকমাতিকায পন পাড়িৱৱত্থানং তাৱ এৱং ৱেদিতব্বং. অনুসযযমকেপি খন্ধযমকমাতিকাদীসু ৱিয দেসনং অকত্ৱা অঞ্ঞেন নযেন পাড়িদেসনা কতা. কথং? পঠমং তাৱ পৰিচ্ছেদৱাৰো পৰিচ্ছিন্নুদ্দেসৱাৰোতি দ্ৱে ৱাৰা উদ্দেসৱসেন দেসিতা, ততো উপ্পত্তিট্ঠানৱাৰোতি একো খুদ্দকৱাৰো. ততো অনুসযৱাৰো সানুসযৱাৰো পজহনৱাৰো পৰিঞ্ঞাৱাৰো পহীনৱাৰো উপ্পজ্জনৱাৰো ধাতুৱাৰোতি অনুসযে যোজেত্ৱা যমকৱসেন পপঞ্চতো নিদ্দিট্ঠা সত্ত মহাৱাৰাতি অট্ঠকনিদ্দেসৱসেন দেসিতা, এৱং দসহি ৱাৰেহি অনুসযযমকদেসনা কতা. তেসু যে ইমে হি পৰিচ্ছেদৱাৰোতিআদিনা দ্ৱে ৱাৰা উদ্দেসৱসেন ৱুত্তা, তে ইধ অনুসযযমকমাতিকাতি গহেতব্বা.
তত্থ হি সত্ত অনুসযাতি অযং গণনায পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা অনুসযানং দেসিতত্তা পৰিচ্ছেদৱাৰো নাম. কামৰাগানুসযো…পে… অৱিজ্জানুসযোতি অযং পৰিচ্ছেদৱসেন পৰিচ্ছিন্নানং নামমত্তং উদ্দিসিত্ৱা ‘‘ইমে নাম তে’’তি দেসিতত্তা পৰিচ্ছিন্নুদ্দেসৱাৰো নাম. তত্থ অনুত্তানত্থতো তাৱ অনুসযাতি কেনট্ঠেন অনুসযা? অনুসযনট্ঠেন. কো এস অনুসযনট্ঠো নামাতি? অপ্পহীনট্ঠো. কামৰাগানুসযাদযো হি অপ্পহীনট্ঠেন তস্স তস্স সন্তানে অনুসেন্তি নাম, তস্মা ‘‘অনুসযা’’তি ৱুচ্চন্তি, অনুসেন্তীতি চ তং তং অনুৰূপং কাৰণং লভিত্ৱা উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. অথাপি সিযা – অনুসযনট্ঠো নাম অপ্পহীনাকাৰো, অপ্পহীনাকাৰো চ ন উপ্পজ্জতি, তস্মা অনুসযা ন উপ্পজ্জন্তীতি. তত্ৰিদং পটিৱচনং – অপ্পহীনাকাৰো অনুসযো, অনুসযোতি পন অপ্পহীনট্ঠেন থামগতকিলেসো ৱুচ্চতি, সো চিত্তসম্পযুত্তো সাৰম্মণো সপ্পচ্চযট্ঠেন সহেতুকো একন্তাকুসলোৱ হোতি কথাৱত্থুস্মিং (কথা. ৫৫৪ আদযো) অনুসযানং চিত্তৱিপ্পযুত্তভাৱস্স পটিসেধিতত্তা, সো চ অতীতোপি হোতি, অনাগতোপি পচ্চুপ্পন্নোপি, তস্মা উপ্পজ্জতীতি ৱত্তুং যুত্তং. তথা হি ধম্মসঙ্গহে মোহস্স পদভাজনে ৩১৭ ‘‘অৱিজ্জানুসযো অৱিজ্জাপৰিযুট্ঠানং…পে… অযং তস্মিং সমযে মোহো হোতী’’তি (ধ. স. ৩৯০). ইমস্মিঞ্চ যমকে উপ্পজ্জনৱাৰে ‘‘যস্স কামৰাগানুসযো উপ্পজ্জতি, তস্স পটিঘানুসযো উপ্পজ্জতী’’তিআদি ৱুত্তং, তস্মা ‘‘অনুসেন্তীতি তং তং অনুৰূপং কাৰণং লভিত্ৱা উপ্পজ্জন্তী’’তি যং ৱুত্তং, তং সুৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. কামৰাগানুসযোতি কামৰাগো চ সো অপ্পহীনট্ঠেন অনুসযো চাতি কামৰাগানুসযো. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. অযং তাৱেত্থ অনুত্তানত্থো. অত্থৱিনিচ্ছযো পনেত্থাপি নিদ্দেসনযমুখদস্সনৱসেনেৱ হোতি, নিদ্দেসো চেত্থ হেট্ঠা ৱুত্তো.
উপ্পত্তিট্ঠানৱাৰাদযো অট্ঠ ৱাৰা চ, তত্ৰাযং পাড়িৱৱত্থানানুপুব্বিকামুখমত্তপ্পকাসনা. তেসং হি পঠমো অনুসযানং উপ্পত্তিট্ঠানৱাৰো নাম. তত্থ ৱাৰভেদো যমকযোজনৱাৰে নত্থি, ইতৰেসু পন সত্তসু মহাৱাৰেসু অত্থি. তেসু হি পঠমো অনুসযৱাৰো অনুলোমপটিলোমনযৱসেন দুৱিধো হোতি. তত্থ অনুলোমনযে ‘‘যস্স যত্থ…পে… অনুসেতী’’তি পুগ্গলোকাসতদুভযনামৱসেন তযো অন্তৰৱাৰা হোন্তি, তেসু একেকস্মিং একমূলকদ্ৱিমূলকতিমূলকচতুমূলকপঞ্চমূলকছমূলকানং ৱসেন যমকভেদা হোন্তি. যথা চ অনুলোমনযে, এৱং পটিলোমনযেপি ৱেদিতব্বা. যথা চেত্থ অনুসযৱাৰে, এৱং সানুসযৱাৰপজহনৱাৰপৰিঞ্ঞাৱাৰপহীনৱাৰউপ্পজ্জনৱাৰেসু পঞ্চসুপি. অযং পনেত্থ পুৰিমেসু তীসু ৱাৰেসু ৱিসেসো. ওকাসৱাৰে ‘‘যত্থ তত্থা’’তি অৱত্ৱা ‘‘যতো ততো’’তি নিস্সক্কৱচনেন দেসনা কতা. সেসং তাদিসমেৱ. যো পনাযং সব্বপচ্ছিমো ধাতুৱাৰো নাম, সো পুচ্ছাৱাৰো ৱিস্সজ্জনৱাৰোতি দ্ৱিধা ঠিতো. তত্থ পুচ্ছাৱাৰো অনুলোমপটিলোমৱসেন দুৱিধো. তস্সাৱসানে পুচ্ছানুক্কমেন ৱিস্সজ্জনং কতন্তি. এৱং তাৱেত্থ পাড়িৱৱত্থানং ৱেদিতব্বং.
তত্ৰিদং অট্ঠন্নং ৱাৰানং আদিতো পট্ঠায মুখমত্তদস্সনং. ‘‘কত্থ কামৰাগানুসযো অনুসেতি? কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসু এত্থ কামৰাগানুসযো অনুসেতি. কত্থ পটিঘানুসযো অনুসেতি? দুক্খায ৱেদনায…পে… মানানুসযো কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসু ৰূপধাতুযা অৰূপধাতুযা চ অনুসেতি. দিট্ঠানুসযো, ৱিচিকিচ্ছানুসযো চ সব্বসক্কাযপৰিযাপন্নেসু ধম্মেসু, ভৱৰাগানুসযো ৰূপাৰূপধাতূসু, অৱিজ্জানুসযো সব্বসক্কাযপৰিযাপন্নেসু ধম্মেসু অনুসেতী’’তি অযং তাৱ পঠমৱাৰে পাড়িনযো.
তত্থ কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসূতি কামাৱচৰভূমিযং সুখায চেৱ উপেক্খায চাতি দ্ৱীসু ৱেদনাসু, কামৰাগানুসযো পন সহজাতৱসেন, আৰম্মণৱসেন চাতি দ্ৱীহাকাৰেহি অনুসেতি উপ্পজ্জতি, তত্থ অকুসলাহি সুখউপেক্খাহি সহজাতোপি হুত্ৱা তা আৰম্মণং কত্ৱাপি উপ্পজ্জতি. অৱসেসা পন কামাৱচৰকুসলৱিপাককিৰিযৱেদনা আৰম্মণমেৱ কত্ৱা উপ্পজ্জতি, ইমাসু ৱেদনাসু অনুসযমানো চেস তাহি ৱেদনাহি সম্পযুত্তেসু সঞ্ঞাসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণেসুপি অনুসেতিযেৱ. ইমাসং পন ৱেদনানং অস্সাদট্ঠেন কামৰাগানুসযুপ্পত্তিযা সেসসম্পযুত্তেহি পধানত্তা, ওড়াৰিকত্তেন ৱেনেয্যানং সুবোধত্তা চ দ্ৱীসু ৱেদনাসুযেৱ অনুসেতীতি ৱুত্তং, এৱং উপৰিপি. ন কেৱলঞ্চেস অনুসযমানো ইমাসু দ্ৱীসু ৱেদনাসুযেৱ, ৱেদনাসম্পযুত্তেসু ধম্মেসু চ অনুসেতি, ইট্ঠেসু পন ৰূপাদীসুপি অনুসেতি এৱ. ৱুত্তম্পি চেতং ৱিভঙ্গপ্পকৰণে ‘‘যং লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং, এত্থ সত্তানং কামৰাগানুসযো অনুসেতী’’তি (ৱিভ. ৮১৬), এত্থানুসযযমকেপি ৱুত্তং ‘‘দুক্খায ৱেদনায ৰূপধাতুযা এত্থ কামৰাগানুসযো নানুসেতী’’তিআদি. এতেন ৱুত্তাৱসেসৰূপাদীসু ছসুপি আৰম্মণেসু অনুসেতীতি ৱুত্তং হোতি. ইধ পন তং সব্বং অৱত্ৱা কিঞ্চিদেৱ পধানত্তাদিনা কাৰণেন ৱুত্তন্তি গহেতব্বং.
দুক্খাযাতি এত্থ পটিঘচিত্তসম্পযুত্তা দ্ৱে দোমনস্সৱেদনা, কাযৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা দুক্খৱেদনা চাতি তিস্সো ৱেদনা, তং সম্পযুত্তা চ ধম্মা, অনিট্ঠা ছ ৰূপাদযো ধম্মা পটিঘানুসযসহজাতৱসেন, আৰম্মণৱসেন চ যথাৰহং অনুসযনট্ঠানং. কিং পন ইতৰা দ্ৱে ৱেদনা ইট্ঠাৰম্মণং ৱা পটিঘস্স আৰম্মণং ন হোন্তীতি? নো ন হোন্তি. পৰিহীনজ্ঝানস্স হি নট্ঠং ইট্ঠং সসম্পযুত্তধম্মং ঝানমাৰব্ভ দোমনস্সং উপ্পজ্জতি, তং পন আৰম্মণমত্তমেৱ, নানুসযনট্ঠানং ইট্ঠত্তা. অনিট্ঠমেৱ হি ইট্ঠতো পটিহনননিমিত্তং, যং পন তত্থুপ্পন্নং, তস্স পটিঘমত্তমেৱ হোতি, ন পটিঘানুসযোতি. পটিঘানুসযো হি অনিট্ঠাৰম্মণে পটিহননৱসেন উপ্পন্নো থামগতো কিলেসো, ইতৰো দোমনস্সেন সদ্ধিং উপ্পন্নোপি অত্তনো পটিহননকিচ্চস্স অকৰণতো পটিঘানুসযো ন হোতি, অব্বোহাৰিকত্তং গচ্ছতি. যথা হি পাণাতিপাতচেতনায সদ্ধিং উপ্পন্নোপি ব্যাপাদো মনোকম্মং নাম ন হোতি, অব্বোহাৰিকত্তং গচ্ছতি, এৱন্তি গহেতব্বং. তেনেৱ নেক্খম্মস্সিতং দোমনস্সং সেৱিতব্বং ৱুত্তং. মানানুসযস্স পন দুক্খদোমনস্সৱজ্জিতা সব্বে লোকিযা ধম্মা অনুসযনট্ঠানং. ‘‘দুক্খায ৱেদনায অপৰিযাপন্নে এত্থ…পে… মানানুসযো চ নানুসেতী’’তি হি ৱুত্তং. দিট্ঠানুসযৱিচিকিচ্ছানুসযানং পন লোকুত্তৰৱজ্জিতা সব্বেপি ধম্মা অনুসযনট্ঠানং. তেন ৱুত্তং ‘‘সব্বসক্কাযপৰিযাপন্নেসু ধম্মেসূ’’তি. তত্থ সংসাৰৱট্টনিস্সিতট্ঠেন সক্কাযপৰিযাপন্নেসু সব্বধম্মেসূতি অত্থো. এৱং অৱিজ্জানুসযোপি ৱেদিতব্বো. সব্বত্থ চ সহজাতাৰম্মণভেদো হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.
ভৱৰাগানুসযো পন কিঞ্চাপি দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তেসু চতূসু চিত্তেসু উপ্পজ্জনতো সহজাতৱসেন কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসু অনুসেতীতি ৱত্তব্বো ভৱেয্য, সো পন যস্মা ৰূপাৰূপাৱচৰমেৱাৰম্মণং লভতি, ন কামাৱচৰাৰম্মণমেৱ, অনুসযানং পন তং ন অনুসযনট্ঠানং, তস্মা আৰম্মণৱসেন নিযমং অকত্ৱা ‘‘ৰূপধাতুযা অৰূপধাতুযা এত্থ ভৱৰাগানুসযো অনুসেতী’’তি ৱুত্তং. তং ৰাগৱসেন সো চ সব্বোপি ৰাগো কামৰাগানুসযো গহেতব্বোতি অযং উপ্পত্তিট্ঠানৱাৰে নযো.
ইতৰেসু পন সত্তসু মহাৱাৰেসু তাৱ ‘‘যস্স কামৰাগানুসযো অনুসেতি, তস্স পটিঘানুসযো অনুসেতীতি? আমন্তা. যস্স ৱা পন পটিঘানুসযো অনুসেতি, তস্স কামৰাগানুসযো অনুসেতীতি? আমন্তা. যস্স কামৰাগানুসযো অনুসেতি, তস্স মানানুসযো অনুসেতীতি? আমন্তা. যস্স ৱা পন মানানুসযো অনুসেতি, তস্স কামৰাগানুসযো অনুসেতীতি? অনাগামিস্স মানানুসযো অনুসেতি, নো চ তস্স কামৰাগানুসযো অনুসেতি, তিণ্ণং পুগ্গলানং মানানুসযো চ অনুসেতি, কামৰাগানুসযো চ অনুসেতি. যস্স কামৰাগানুসযো অনুসেতি, তস্স দিট্ঠানুসযো অনুসেতীতি? দ্ৱিন্নং পুগ্গলানং কামৰাগানুসযো অনুসেতি, নো চ…পে… দিট্ঠানুসযো চ অনুসেতি, যস্স ৱা পন…পে… আমন্তা. যস্স কামৰাগানুসযো অনুসেতি, তস্স ৱিচিকিচ্ছানুসযো অনুসেতী’’তি পুচ্ছাযপি দিট্ঠানুসযসদিসমেৱ ৱিস্সজ্জনং. যস্স কামৰাগানুসযো অনুসেতি, তস্স ভৱৰাগানুসযো অনুসেতীতি? আমন্তা. যস্স ৱা পন…পে… অনুসেতীতি…পে… তিণ্ণং পুগ্গলানং ভৱৰাগানুসযো চ অনুসেতি, কামৰাগানুসযো চ অনুসেতি. অৱিজ্জানুসযেপি এসেৱ নযো. ইমিনা নযেন পটিঘানুসযাদিমূলিকাসু পুচ্ছাসু ৱিস্সজ্জননযো ৱেদিতব্বো. অযং একমূলকে নযো.
যস্স কামৰাগানুসযো চ পটিঘানুসযো চ অনুসেতি, তস্স মানানুসযো অনুসেতীতি? আমন্তা. দ্ৱিন্নং দ্ৱিমূলিকা…পে… পঞ্চমূলিকানং পন একমূলে ৱুত্তানুসাৰেন ৱিস্সজ্জননযো ঞাতব্বো. তত্ৰাযং পচ্ছিমানুসযে যোজনা – ‘‘যস্স কামৰাগানুসযো চ পটিঘানুসযো চ মানানুসযো চ দিট্ঠানুসযো চ ৱিচিকিচ্ছানুসযো চ ভৱৰাগানুসযো চ অনুসেতি, তস্স অৱিজ্জানুসযো অনুসেতীতি? আমন্তা. যস্স ৱা পন অৱিজ্জানুসযো অনুসেতি, তস্স কামৰাগানুসযো চ…পে… ভৱৰাগানুসযো চ অনুসেতীতি? অনাগামিস্স অৱিজ্জানুসযো চ মানানুসযো চ ভৱৰাগানুসযো চ অনুসেতি, ন ইতৰে, দ্ৱিন্নং পুগ্গলানং অৱিজ্জানুসযো চ কামৰাগপটিঘমানভৱৰাগানুসযা চ অনুসেন্তি, ন দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছানুসযা, পুথুজ্জনস্স পন সব্বেপি অনুসেন্তী’’তি অযং পুগ্গলৱাৰে নযো.
ওকাসৱাৰে পন ‘‘যত্থ কামৰাগানুসযো অনুসেতি, তত্থ পটিঘানুসযো অনুসেতীতি? নো. যত্থ ৱা পন…পে… অনুসেতীতি? নো. যত্থ কামৰাগানুসযো অনুসেতি, তত্থ মানানুসযো অনুসেতীতি? আমন্তা. যত্থ ৱা পন মানানুসযো অনুসেতি, তত্থ কামৰাগানুসযো অনুসেতীতি? ৰূপধাতুযা অৰূপধাতুযা এত্থ মানানুসযো অনুসেতি, ন কামৰাগানুসযো, কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসু তদুভযং অনুসেতি. যত্থ কামৰাগানুসযো…পে… অনুসেতীতি? আমন্তা. যত্থ ৱা পন…পে… অনুসেতীতি? দুক্খায ৱেদনায ৰূপধাতুযা অৰূপধাতুযা এত্থ ৱিচিকিচ্ছানুসযো অনুসেতি, ন কামৰাগানুসযো, কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসু তদুভযং অনুসেতি. যত্থ কামৰাগানুসযো…পে… অনুসেতি, তত্থ ভৱৰাগানুসযো অনুসেতীতি? নো. যত্থ ৱা পন…পে… নো. যত্থ কামৰাগানুসযো অনুসেতি, তত্থ অৱিজ্জানুসযো অনুসেতীতি? আমন্তা. যত্থ ৱা পন…পে… অনুসেতীতি? দুক্খায ৱেদনায ৰূপাৰূপধাতুযা এত্থ অৱিজ্জানুসযো অনুসেতি, ন কামৰাগানুসযো, কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসু তদুভযং অনুসেতি.
যত্থ পটিঘানুসযো অনুসেতি, তত্থ মানানুসযো অনুসেতীতি? নো. যত্থ ৱা পন…পে… নো. যত্থ পটিঘানুসযো অনুসেতি, তত্থ দিট্ঠানুসযো ৱিচিকিচ্ছানুসযো অনুসেতীতি? আমন্তা. যত্থ ৱা পন…পে… অনুসেতীতি? কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসু ৰূপাৰূপধাতুযা এত্থ ৱিচিকিচ্ছানুসযো অনুসেতি, ন পটিঘানুসযো, দুক্খায পন ৱেদনায তদুভযং অনুসেতি. যত্থ পটিঘানুসযো অনুসেতি, তত্থ ভৱৰাগানুসযো অনুসেতীতি? নো. যত্থ ৱা পন…পে… নো. যত্থ পটিঘানুসযো অনুসেতি, তত্থ অৱিজ্জানুসযো অনুসেতীতি? আমন্তা. যত্থ ৱা পন…পে… অনুসেতীতি…পে… দুক্খায ৱেদনায তদুভযং অনুসেতি, অঞ্ঞত্থ অৱিজ্জানুসযো চ.
যত্থ মানানুসযো অনুসেতি, তত্থ দিট্ঠানুসযো ৱিচিকিচ্ছানুসযো অনুসেতীতি? আমন্তা. যত্থ ৱা পন…পে… অনুসেতীতি? দুক্খায ৱেদনায দিট্ঠানুসযোৱ, নেতৰো, তদঞ্ঞেসু সব্বত্থ অনুসেতি. যত্থ মানানুসযো অনুসেতি, তত্থ ভৱৰাগানুসযো অনুসেতীতি? কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসু মানানুসযো, নেতৰো, ৰূপাৰূপধাতুযা পন তদুভযং অনুসেতি. যত্থ ৱা পন…পে… আমন্তা. যত্থ মানানুসযো অনুসেতি, তত্থ অৱিজ্জানুসযো…পে… আমন্তা. যত্থ ৱা পন…পে… অনুসেতীতি? দুক্খৱেদনং ঠপেত্ৱা তদঞ্ঞাসু সব্বত্থ তদুভযং অনুসেতি. যত্থ দিট্ঠানুসযো, তত্থ ৱিচিকিচ্ছানুসযো…পে… আমন্তা. যত্থ দিট্ঠানুসযো, তত্থ ভৱৰাগানুসযো অনুসেতীতি? কামধাতুযা তীসু ৱেদনাসু দিট্ঠানুসযোৱ, ৰূপাৰূপভৱেসু তদুভযং অনুসেতি. যত্থ ৱা পন…পে… আমন্তা. যত্থ দিট্ঠানুসযো অনুসেতি, তত্থ অৱিজ্জানুসযো…পে… আমন্তা. যত্থ ৱা পন…পে… আমন্তা. এস নযো ৱিচিকিচ্ছামূলকেসুপি. যত্থ ভৱৰাগানুসযো, তত্থ অৱিজ্জানুসযো অনুসেতীতি? আমন্তা. যত্থ ৱা পন…পে… অনুসেতি, তত্থ কামধাতুযা তীসু ৱেদনাসু অৱিজ্জানুসযোৱ, ৰূপাৰূপভৱেসু পন তদুভযং অনুসেতী’’তি অযমেত্থ একমূলনযো.
‘‘যস্স…পে… নানুসেতি. যস্স…পে… নানুসেতি মানানুসযো, অৰহতো পন তদুভযম্পি নানুসেতি. যস্স ৱা পন…পে… আমন্তা. যস্স কামৰাগানুসযো নানুসেতি, তস্স দিট্ঠানুসযো ৱিচিকিচ্ছানুসযো নানুসেতীতি? আমন্তা. যস্স ৱা পন…পে… নানুসেতীতি? দ্ৱিন্নং পুগ্গলানং ৱিচিকিচ্ছানুসযোৱ নানুসেতি, নেতৰো, অনাগামিঅৰহন্তানং তদুভযম্পি নানুসেতী’’তিআদিনা নযেন পুগ্গলৱাৰে,
‘‘যত্থ কামৰাগানুসযো নানুসেতি, তত্থ পটিঘানুসযো নানুসেতীতি? দুক্খায ৱেদনায কামৰাগানুসযোৱ নানুসেতি, নেতৰো, ৰূপাৰূপধাতুপৰিযাপন্নেসু তদুভযং নানুসেতি. যত্থ ৱা পন…পে… নানুসেতীতি? কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসু পটিঘানুসযোৱ, ৰূপাৰূপপৰিযাপন্নেসু পন তদুভযং নানুসেতি. যত্থ কামৰাগানুসযো নানুসেতি, তত্থ মানানুসযো নানুসেতীতি? ৰূপাৰূপধাতূসু কামৰাগানুসযোৱ, দুক্খায পন ৱেদনায, অপৰিযাপন্নেসু চ তদুভযং নানুসেতি. যত্থ ৱা পন…পে… আমন্তা. যত্থ কামৰাগানুসযো নানুসেতি, তত্থ দিট্ঠানুসযো, ৱিচিকিচ্ছানুসযো নানুসেতীতি? দুক্খায ৱেদনায ৰূপাৰূপধাতূসু কামৰাগানুসযোৱ, অপৰিযাপন্নে পন তদুভযং নানুসেতী’’তিআদিনা নযেন ওকাসৱাৰে চ,
‘‘যস্স যত্থ কামৰাগানুসযো নানুসেতি, তস্স তত্থ পটিঘানুসযো নানুসেতীতি? তিণ্ণং পুগ্গলানং দুক্খায ৱেদনায কামৰাগানুসযোৱ, ৰূপাৰূপপৰিযাপন্নেসু তদুভযং নানুসেতি, দ্ৱিন্নং পুগ্গলানং সব্বত্থ তদুভযং নানুসেতি. যস্স ৱা পন যত্থ…পে… নানুসেতীতি? তিণ্ণং পুগ্গলানং কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসু পটিঘানুসযোৱ, ৰূপাৰূপপৰিযাপন্নেসু তদুভযং নানুসেতি, দ্ৱিন্নং পুগ্গলানং সব্বত্থ তদুভযং নানুসেতি. যস্স যত্থ কামৰাগানুসযো নানুসেতি, তস্স তত্থ মানানুসযো নানুসেতীতি? তিণ্ণং পুগ্গলানং ৰূপাৰূপধাতুযা কামৰাগানুসযোৱ, নেতৰো, দুক্খায ৱেদনায, অপৰিযাপন্নে চ তদুভযং নানুসেতি, অনাগামিস্স কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসু ৰূপাৰূপধাতুযা কামৰাগানুসযোৱ, অৰহতো পন সব্বত্থ তদুভযং নানুসেতী’’তিআদিনা পুগ্গলোকাসৱাৰে চ ৱুত্তানুসাৰেন নযো ঞাতব্বোতি অযং পাড়িনযো.
তত্থ ‘‘যস্স কামৰাগানুসযো অনুসেতি, তস্স পটিঘানুসযো অনুসেতী’’তি এত্থ যদেতং ‘‘আমন্তা’’তি পটিৱচনং দিন্নং, তং দুদ্দিন্নং ৱিয খাযতি. কস্মা? কামৰাগপটিঘানং একক্খণে অনুপ্পত্তিতো. যথা হি ‘‘যস্স মনাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স ধম্মাযতনং উপ্পজ্জতী’’তিআদীসু মনাযতনধম্মাযতনাদীনি একক্খণে উপ্পজ্জন্তি, ন তথা কামৰাগপটিঘা, ৱিসুঞ্ঞেৱ উপ্পজ্জনতো, তস্মা এত্থ ‘‘নো’’তি পটিসেধো কত্তব্বো সিযা, তং পন অকত্ৱা ‘‘আমন্তা’’তি পটিৱচনস্স দিন্নত্তা হেট্ঠা যমকেসু ৱিয এত্থ খণপচ্চুপ্পন্নৱসেন ৱত্তমানৱোহাৰং অগ্গহেত্ৱা অঞ্ঞথা গহেতব্বো. কথং গহেতব্বো? অপ্পহীনৱসেন. অপ্পহীনতং হি সন্ধায অযং অনুসেতীতি ৱত্তমানৱোহাৰো ৱুত্তো, ন খণপচ্চুপ্পন্নতং, তস্মা ইমিস্সা পুচ্ছায যস্স কামৰাগানুসযো অপ্পহীনো, ন অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদিতো, তস্স পটিঘানুসযো অপ্পহীনো, ন অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদিতো, তস্স পটিঘানুসযো অপ্পহীনোতি এৱমত্থো গহেতব্বো. যস্মা চ তেসু কামৰাগপটিঘেসু যস্সেকো অপ্পহীনো, তস্স ইতৰোপি অপ্পহীনোৱ হোতি, তস্মা ‘‘আমন্তা’’তি ৱুত্তং. ইতো পৰেসুপি এৱৰূপেসু উপ্পজ্জতিৱাৰাদিৱিস্সজ্জনেসু এসেৱ নযো. তিণ্ণং পুগ্গলানন্তি পুথুজ্জনসোতাপন্নসকদাগামীনং. দ্ৱিন্নন্তি সোতাপন্নসকদাগামীনং. এৱং উপ্পজ্জনং দীপিতং. ওকাসৱাৰস্স পঠমদুতিযপুচ্ছাসু যস্মা কামৰাগপটিঘা একচিত্তে ন উপ্পজ্জন্তি, তস্মা ‘‘নো’’তি পটিসেধো কতো. দুকমূলাদীসু চ যস্মা কামৰাগপটিঘাদযো একস্মিং ঠানসঙ্খাতে চিত্তে, আৰম্মণে ৱা ন উপ্পজ্জন্তি, তস্মা ‘‘নত্থী’’তি তত্থ পটিক্খেপো কতো, অযং পুচ্ছা অপুব্বা এৱাতি অধিপ্পাযো. পুগ্গলোকাসৱাৰে চতুন্নন্তি পুথুজ্জনসোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামীনং. পটিলোমে দ্ৱিন্নন্তি অনাগামিঅৰহন্তে সন্ধায ৱুত্তন্তি অযং অনুসযৱাৰে নযো.
সানুসযৱাৰে পন ‘‘যো কামৰাগানুসযেন সানুসযো, সো পটিঘানুসযেন সানুসযোতি? আমন্তা…পে… মানানুসযেন সানুসযোতি? আমন্তা. যো ৱা পন মানানুসযেন সানুসযো, সো কামৰাগানুসযেন সানুসযোতি? অনাগামী মানানুসযেনেৱ, ন কামৰাগানুসযেন, তযো পন পুগ্গলা তদুভযেনাপি অনুসযেনা’’তি ইমিনা নযেন সেসেসু দুকমূলাদীসু পুচ্ছাৱিস্সজ্জননযো ঞাতব্বো, অযং পুগ্গলৱাৰে নযো.
‘‘যতো কামৰাগানুসযেন সানুসযো, ততো পটিঘানুসযেন সানুসযোতি? নো…পে… মানানুসযেন সানুসযোতি? আমন্তা. যতো ৱা পন মানানুসযেন সানুসযো, ততো কামৰাগানুসযেন সানুসযোতি? ৰূপাৰূপধাতুযা মানানুসযেনেৱ, নেতৰেন, কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসু তদুভযেনাপী’’তিআদিনা ওকাসৱাৰে চ,
‘‘যো যতো কামৰাগানুসযেন সানুসযো, সো ততো পটিঘানুসযেন সানুসযোতি? নো’’তিআদিনা পুগ্গলোকাসৱাৰে চাতি এৱং অনুলোমনযে চ, ‘‘যো কামৰাগানুসযেন নিৰনুসযো, সো পটিঘানুসযেন নিৰনুসযোতি? আমন্তা’’তিআদিনা পটিলোমনযেপি সব্বত্থ অনুসযৱাৰে ৱুত্তানুসাৰতো পুচ্ছাৱিস্সজ্জননযো ঞাতব্বো.
তত্থ যতো কামৰাগানুসযেন সানুসযোতি যতো কাৰণতো উপ্পন্নেন কামৰাগানুসযেন সানুসযো, কিং সো ততো কাৰণতো উপ্পন্নপটিঘানুসযেনপি সানুসযোতি ৱুচ্চতি. যস্মা পনেতে দ্ৱে একস্মা ঠানা ন উপ্পজ্জন্তি, তস্মা ‘‘নো’’তি পটিসেধো কতো সেসং তাদিসমেৱাতি অযং সানুসযৱাৰে নযো.
পজহনৱাৰে পন ‘‘যো কামৰাগানুসযং পজহতি, সো পটিঘানুসযং পজহতীতি? আমন্তা…পে… মানানুসযং পজহতীতি? তদেকট্ঠং পজহতি. যো ৱা পন মানানুসযং পজহতি, সো কামৰাগানুসযং পজহতীতি? নো…পে… সো দিট্ঠানুসযং ৱিচিকিচ্ছানুসযং পজহতীতি? নো. যো ৱা পন ৱিচিকিচ্ছানুসযং পজহতি, সো কামৰাগানুসযং পজহতীতি? তদেকট্ঠং পজহতি. যো…পে… ভৱৰাগানুসযং অৱিজ্জানুসযং পজহতীতি? তদেকট্ঠং পজহতি…পে… যো কামৰাগানুসযঞ্চ পটিঘানুসযঞ্চ মানানুসযঞ্চ…পে… পজহতীতি? নত্থী’’তিআদিনা পুগ্গলৱাৰে,
‘‘যতো কামৰাগানুসযং পজহতি, ততো পটিঘানুসযং পজহতীতি? নো…পে… যতো কামৰাগানুসযং পজহতি, ততো মানানুসযং পজহতীতি? আমন্তা. যতো ৱা পন মানানুসযং পজহতি, ততো কামৰাগানুসযং পজহতীতি? ৰূপাৰূপধাতুযা ততো মানানুসযমেৱ, কামধাতুযা পন দ্ৱীসু ৱেদনাসু ততো মানানুসযং পজহতী’’তিআদিনা ওকাসৱাৰে চ,
‘‘যো যতো কামৰাগানুসযং পজহতি, সো ততো পটিঘানুসযং পজহতীতি? নো…পে… মানানুসযং পজহতীতি? তদেকট্ঠং পজহতি…পে… ৱিচিকিচ্ছানুসযং পজহতীতি? নো. যো ৱা পন যতো ৱিচিকিচ্ছানুসযং পজহতি, সো ততো কামৰাগানুসযং পজহতীতি? অট্ঠমকো দুক্খায ৱেদনায ৰূপাৰূপধাতুযা সো ততো ৱিচিকিচ্ছানুসযং পজহতি, নো চ সো ততো কামৰাগানুসযং পজহতি, স্ৱেৱ পুগ্গলো কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসু সো ততো ৱিচিকিচ্ছানুসযং পজহতি, কামৰাগানুসযং তদেকট্ঠং পজহতী’’তিআদিনা পুগ্গলোকাসৱাৰে চাতি এৱং অনুলোমনযে চ, ‘‘যো কামৰাগানুসযং ন পজহতি, সো পটিঘানুসযং ন পজহতীতি? আমন্তা…পে… ৱিচিকিচ্ছানুসযং ন পজহতীতি? অট্ঠমকো কামৰাগানুসযং ন পজহতি, নেতৰং, অনাগামিমগ্গসমঙ্গিং, অট্ঠমকঞ্চ ঠপেত্ৱা অৱসেসা পুগ্গলা তদুভযং ন পজহন্তী’’তিআদিনা পটিলোমনযে চ সব্বত্থ পুচ্ছাৱিস্সজ্জননযো ঞাতব্বো.
তত্থ পজহতীতি তেন তেন মগ্গেন পহানপৰিঞ্ঞাৱসেন পজহতি. তদেকট্ঠন্তি পহানেকট্ঠতং সন্ধায ৱুত্তং. পঠমমগ্গাদিনা হি ন কেৱলং দিট্ঠাদিকা এৱ ধম্মা পহীযন্তি, অথ খো অপাযগমনিযা তেন কামৰাগপটিঘমানাদযোপি পহীযন্তি এৱ. পঠমমগ্গৱজ্ঝা হি কামৰাগা, অপাযগমনিযা চ মানাৱিজ্জাদযোপি, ততিযমগ্গৱজ্ঝাতি পহানেকট্ঠা হুত্ৱা পহীযন্তি এৱাতি ‘‘নো’’তি অৰহত্তমগ্গট্ঠং সন্ধায ৱুত্তং. সো হি কামৰাগানুসযংযেৱ পহীনত্তা ন পজহতীতি. যতো কামৰাগানুসযং পজহতীতি যতো উপ্পজ্জনকং কামৰাগানুসযং পজহতীতি অত্থো, অট্ঠমকোতি সোতাপত্তিমগ্গট্ঠো. সো হি দক্খিণেয্যক্কমেন অৰহত্তফলট্ঠতো পট্ঠায গণিযমানো অট্ঠমকো নাম. পটিলোমনযে অনাগামিমগ্গসমঙ্গিঞ্চ অট্ঠমকঞ্চ ঠপেত্ৱা অৱসেসাতি পুথুজ্জনসেসসেখাসেখা. তেসু হি পুথুজ্জনা পহানপৰিঞ্ঞায অভাৱেন ন পজহন্তি, সেসা তেসং পহীনত্তাতি ইমিনা নযেন সব্বত্থ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বোতি অযং পজহনৱাৰে নযো.
পৰিঞ্ঞাৱাৰো পন ‘‘যো কামৰাগানুসযং পৰিজানাতি, সো পটিঘানুসযং পৰিজানাতী’’তিআদিনা পজহনৱাৰসদিসোৱ. অযম্পি হি পজহনৱাৰো ৱিয মগ্গট্ঠানঞ্ঞেৱ ৱসেন ৱিস্সজ্জিতো. তত্থ পৰিজানাতীতি তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিজানাতীতি অত্থো. অযং পৰিঞ্ঞাৱাৰে নযো.
পহীনৱাৰে পন ‘‘যস্স কামৰাগানুসযো পহীনো, তস্স পটিঘানুসযো পহীনোতি? আমন্তা…পে… মানানুসযো পহীনোতি? অনাগামিস্স কামৰাগানুসযোৱ, অৰহতো পন মানানুসযোপি পহীনো’’তিআদিনা পুগ্গলৱাৰে, ‘‘যত্থ কামৰাগানুসযো পহীনো, তত্থ পটিঘানুসযো পহীনোতি? ন ৱত্তব্বো পহীনোতি ৱা অপ্পহীনোতি ৱা. যত্থ ৱা পন…পে… ন ৱত্তব্বো…পে… তত্থ মানানুসযো পহীনোতি? আমন্তা. যত্থ ৱা পন…পে… পহীনোতি? ৰূপাৰূপধাতুযা এত্থ মানানুসযো পহীনো, কামৰাগানুসযো ন ৱত্তব্বো, কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসু এত্থ তদুভযং পহীন’’ন্তিআদিনা ওকাসৱাৰে, পুগ্গলোকাসৱাৰেতি এৱং অনুলোমনযে, ‘‘যস্স কামৰাগানুসযো অপ্পহীনো, তস্স পটিঘানুসযো অপ্পহীনোতি? আমন্তা. যস্স ৱা পন…পে… আমন্তা…পে… যস্স ৱা পন মানানুসযো অপ্পহীনো, তস্স কামৰাগানুসযো অপ্পহীনোতি? অনাগামিস্স মানানুসযোৱ, তিণ্ণং পুগ্গলানং তদুভযং অপ্পহীন’’ন্তিআদিনা পটিলোমনযে চ ৱুত্তনযেনেৱ পুচ্ছাৱিস্সজ্জননযো ঞাতব্বো.
এত্থ চ ফলট্ঠৱসেনেৱ অত্থো গহেতব্বো মগ্গট্ঠানং পহীনকিলেসত্তাভাৱা. তেসং হি অনুসযা পহীযন্তি এৱ, ন পন পহীনাতি অনাগামিআদযো ফলট্ঠাৱ গহেতব্বা, ওকাসৱাৰে পন ‘‘ন ৱত্তব্বো’’তি ইদং উভিন্নং উপ্পত্তিট্ঠানস্স অসাধাৰণত্তা ৱুত্তং. অঞ্ঞং হি কামৰাগানুসযস্স উপ্পত্তিট্ঠানং, অঞ্ঞং পটিঘানুসযস্স. অভাৱিতমগ্গস্স চ যত্থ অনুসযো উপ্পজ্জতি, মগ্গে ভাৱিতে তত্থেৱ সো পহীনো নাম হোতি, তস্মা সো তত্থ পহীনোতি ৱা, অপ্পহীনোতি ৱা ন ৱত্তব্বো, সব্বত্থাপি পন সযং অভাৱেন তত্থ অপ্পহীনোতি ন ৱত্তব্বো. উভিন্নং পন সাধাৰণট্ঠানং সন্ধায ‘‘আমন্তা’’তি ৱুত্তং. মানানুসযো হি কামধাতুযা ৱেদনাদ্ৱযসঙ্খাতে সাধাৰণট্ঠানে কামৰাগেন সদ্ধিং পহীনো নাম হোতি. যস্স কামৰাগানুসযো অপ্পহীনোতি পুথুজ্জনস্স, সোতাপত্তিসকদাগামিফলট্ঠানঞ্চ ৱসেন অত্থো গহেতব্বো. ‘‘তিণ্ণং পুগ্গলান’’ন্তি হি ৱুত্তং. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি অযং পহীনৱাৰে নযো.
উপ্পজ্জনৱাৰে পন ‘‘যস্স কামৰাগানুসযো উপ্পজ্জতি, তস্স পটিঘানুসযো উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা সব্বত্থ অনুসযৱাৰসদিসোৱাতি অযং উপ্পজ্জনৱাৰে নযো.
ধাতুৱাৰে পন ‘‘কামধাতুযা চুতস্স কামধাতুং উপপজ্জন্তস্স কতি অনুসযা অনুসেন্তি, কতি অনুসযা নানুসেন্তি, কতি অনুসযা ভঙ্গা? কামধাতুযা চুতস্স ৰূপধাতুং উপপজ্জন্তস্স…পে… কতি ভঙ্গা? কামধাতুযা চুতস্স অৰূপধাতুং উপপজ্জন্তস্স…পে… ৰূপধাতুং উপপজ্জন্তস্স ন অৰূপধাতুং উপপজ্জন্তস্স…পে… কতি ভঙ্গং? কামধাতুযা চুতস্স ন কামধাতুং, ন অৰূপধাতুং উপপজ্জন্তস্স…পে… ন ৰূপধাতুং ন অৰূপধাতুং উপপজ্জন্তস্স. ন কামধাতুং ন ৰূপধাতুং উপপজ্জন্তস্স কতি ভঙ্গা’’তি এৱং কামধাতুমূলকা নৱ পুচ্ছা, তথা ‘‘ৰূপধাতুযা চুতস্সা’’তিআদিনা ৰূপধাতুমূলকা নৱ, অৰূপধাতুযা নৱ চাতি সত্তৱীসতি অনুলোমপুচ্ছা, তথা ‘‘ন কামধাতুযা চুতস্সা’’তিআদিনা সত্তৱীসতি পটিলোমপুচ্ছা চ, তথা ‘‘ন কামধাতুযা ন অৰূপধাতুযা চুতস্স কামধাতুং উপপজ্জন্তস্সা’’তিআদিনা সত্তৱীসতি দুকমূলকা পুচ্ছা চাতি এৱং পুচ্ছাৱাৰে একাসীতি পুচ্ছা ৱেদিতব্বা.
তত্থ অনুসেন্তীতি চিত্তসন্তানে অনুগতা হুত্ৱা কতি অনুসেন্তি, ভঙ্গাতি অনুসেন্তি চ নানুসেন্তি চাতি এৱং কতি ৱিভজিতব্বাতি অত্থো. ন কামধাতুং উপপজ্জন্তস্সাতি কামধাতুৱিৰহিতা দ্ৱে ৰূপাৰূপধাতুযো উপপজ্জন্তস্স. ন কামধাতুং ন ৰূপধাতুন্তি অৰূপধাতুং উপপজ্জন্তস্স. ন কামধাতুযাতি ৰূপাৰূপধাতূহি চুতস্স, এৱং সেসেসুপি সব্বত্থ পটিসন্ধিৱসেন, ধাতুৱসেন চ অত্থো ৱেদিতব্বোতি অযং উদ্দেসৱাৰে নযো.
নিদ্দেসৱাৰে পনস্স ‘‘কামধাতুযা চুতস্স কামধাতুং উপপজ্জন্তস্স কস্সচি সত্ত অনুসযা অনুসেন্তি, কস্সচি পঞ্চ অনুসযা অনুসেন্তি, অনুসযা ভঙ্গা নত্থি, কামধাতুযা চুতস্স ৰূপধাতুং উপপজ্জন্তস্স কস্সচি সত্ত অনুসযা অনুসেন্তি, কস্সচি পঞ্চ, কস্সচি তযো …পে… ভঙ্গা নত্থী’’তি ইমিনা নযেন সব্বত্থ ৱিস্সজ্জনং ৱেদিতব্বং, অযং পনেত্থ ৱিসেসো – ৰূপধাতুযা চুতস্স কামধাতুং উপপজ্জন্তস্স সত্তেৱ অনুসযা অনুসেন্তি, তথা ‘‘অৰূপধাতুযা চুতস্স কামধাতুং উপপজ্জন্তস্সা’’তিআদীসুপি, অৰূপধাতুযা পন চুতস্স ৰূপধাতুযা উপপত্তি নত্থি, হেট্ঠা উপপজ্জমানো কামধাতুং এৱ উপপজ্জতি, সত্তেৱ অনুসযা অনুসেন্তীতি এৱং অঞ্ঞেসুপি এৱৰূপেসু ৱিস্সজ্জননযো ৱেদিতব্বোতি অযং ৱিসেসো, সেসং ৱুত্তনযমেৱাতি অযমেত্থ পাড়িনযো.
তত্থ কস্সচি সত্তাতি পুথুজ্জনৱসেন ৱুত্তং, পঞ্চাতি সোতাপন্নসকদাগামীনং ৱসেন. তেসং হি দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছানুসযা পহীনাতি, কামধাতুযা পন অনাগামীনং উপপত্তিঅভাৱতো পঠমৱাৰে ‘‘কস্সচি তযো’’তি ন ৱুত্তং, ৰূপাৰূপধাতূসু উপ্পজ্জনৱাৰেসু এৱ ৱুত্তং…পে… অনাগামীনং হি কামৰাগপটিঘানম্পি পহীনত্তা তযোৱ অনুসযা অনুসেন্তি, ইধ চ অনুসযানং উপ্পত্তিৱসেন নযো, অনুসযানং অনুসযনং অগ্গহেত্ৱা অপ্পহীনভাৱেন পটিসন্ধিক্খণে অপি অনুসযনং গহেতব্বং. সত্তেৱাতি অৰিযসাৱকস্স ৰূপাৰূপধাতুযা চুতস্স হেট্ঠা কামভৱাদীসু উপপত্তি নাম নত্থি, পুথুজ্জনস্সেৱ হোতি, তস্মা ‘‘সত্তেৱা’’তি নিযমেত্ৱা ৱুত্তং, অৰূপধাতুযা চুতস্স ৰূপধাতুযা উপপত্তি নত্থীতি. কস্মা নত্থি? অৰূপীনং ৰূপজ্ঝানস্স অভাৱা. তে হি সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমনৰূপধাতুং উপপন্নাতি. সেসং নযতো সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি অযং ধাতুৱাৰে নযো. অযং অনুসযযমকমাতিকত্থসংৱণ্ণনানযো.
চিত্তযমকমাতিকত্থৱণ্ণনা
চিত্তযমকমাতিকাযং পন পাড়িৱৱত্থানং তাৱ এৱং ৱেদিতব্বং. ইমিস্সং হি মাতিকাযং পুগ্গলৱাৰো ধম্মৱাৰো পুগ্গলধম্মৱাৰোতি আদিতোৱ তযো সুদ্ধিকমহাৱাৰা হোন্তি, তত্থ ‘‘যস্স চিত্তং উপ্পজ্জতি ন নিৰুজ্ঝতী’’তি এৱং পুগ্গলৱসেন চিত্তস্স উপ্পজ্জননিৰুজ্ঝনাদিভেদং দীপেন্তো গতো পুগ্গলৱাৰো নাম. ‘‘যং চিত্তং উপ্পজ্জতি ন নিৰুজ্ঝতী’’তি এৱং ধম্মৱসেনেৱ চিত্তস্স উপ্পজ্জননিৰুজ্ঝনাদিভেদং দীপেন্তো গতো ধম্মৱাৰো নাম. ‘‘যস্স যং চিত্তং উপ্পজ্জতি ন নিৰুজ্ঝতী’’তি এৱং উভযৱসেনেৱ চিত্তস্স উপ্পজ্জননিৰুজ্ঝনাদিভেদং দীপেন্তো গতো পুগ্গলধম্মৱাৰো নাম.
ততো ‘‘যস্স সৰাগং চিত্ত’’ন্তিআদীনং সোড়সন্নং পদানং ৱসেন অপৰে সৰাগাদিপদৱিসেসিতা সোড়স পুগ্গলৱাৰা, সোড়স ধম্মৱাৰা, সোড়স পুগ্গলধম্মৱাৰাতি অট্ঠচত্তালীস মিস্সকৱাৰা হোন্তি, তে সৰাগাদিপদমত্তং দস্সেত্ৱা সংখিত্তা. ততো ‘‘যস্স কুসলং চিত্ত’’ন্তিআদিনা নযেন ছসট্ঠিদ্ৱিসতসঙ্খাতানং অভিধম্মমাতিকাপদানং ৱসেন অপৰে কুসলাদিপদৱিসেসিতা ছসট্ঠিদ্ৱিসতপুগ্গলৱাৰা, ছসট্ঠিদ্ৱিসতধম্মৱাৰা, ছসট্ঠিদ্ৱিসতপুগ্গলধম্মৱাৰাতি অট্ঠনৱুতিসত্তসতা মিস্সকৱাৰা হোন্তি, তেপি কুসলাদিপদমত্তং দস্সেত্ৱা সংখিত্তাযেৱ, যানিপেত্থ সনিদস্সনাদীনি পদানি চিত্তেন সদ্ধিং ন যুজ্জন্তি, তানি মোঘপুচ্ছাৱসেন গহিতানীতি.
তেসু পন তীসু ৱাৰেসু সব্বপঠমে সুদ্ধিকপুগ্গলমহাৱাৰে তাৱ উপ্পাদনিৰোধকালসম্ভেদৱাৰো উপ্পাদুপ্পন্নৱাৰো নিৰোধুপ্পন্নৱাৰো উপ্পাদৱাৰো নিৰোধৱাৰো উপ্পাদনিৰোধৱাৰো উপ্পজ্জমানননিৰোধৱাৰো উপ্পজ্জমানুপ্পন্নৱাৰো নিৰুজ্ঝমানুপ্পন্নৱাৰো উপ্পন্নুপ্পাদৱাৰো অতীতানাগতৱাৰো উপ্পন্নুপ্পজ্জমানৱাৰো নিৰুদ্ধনিৰুজ্ঝমানৱাৰো অতিক্কন্তকালৱাৰো চাতি চুদ্দস অন্তৰৱাৰা, তেসু উপ্পাদৱাৰো নিৰোধৱাৰো উপ্পাদনিৰোধৱাৰোতি ইমেসু তীসু ৱাৰেসু পচ্চেকং ৱত্তমানাতীতস্স, ৱত্তমানানাগতস্স, অতীতানাগতস্স চাতি তিণ্ণং কালভেদানং ৱসেন অনুলোমপটিলোমতো ছ ছ কত্ৱা অট্ঠাৰস যমকানি, উপ্পন্নুপ্পাদৱাৰে অতীতানাগতকালৱসেন অনুলোমতো দ্ৱে, পটিলোমতো দ্ৱেতি চত্তাৰি যমকানি, সেসেসু আদিতো নিদ্দিট্ঠেসু তীসু, অন্তৰে নিদ্দিট্ঠেসু তীসু, অৱসানে নিদ্দিট্ঠেসু চতূসূতি দসসু ৱাৰেসু অনুলোমতো একং, পটিলোমতো একন্তি দ্ৱে দ্ৱে কত্ৱা ৱীসতি যমকানি, এৱং সব্বেসুপি চুদ্দসসু অন্তৰৱাৰেসু দ্ৱাচত্তালীস যমকানি, চতুৰাসীতি পুচ্ছা, অট্ঠসট্ঠিঅত্থসতং হোতি. যথা চ একস্মিং সুদ্ধিকপুগ্গলমহাৱাৰে, তথা সুদ্ধিকধম্মমহাৱাৰে, সুদ্ধিকপুগ্গলধম্মমহাৱাৰেপীতি তীসু মহাৱাৰেসু ছব্বীসতিযমকসতং, ততো দিগুণা পুচ্ছা, দিগুণা অত্থা চ ৱেদিতব্বা, ইদং পন ৱাৰত্তযং সৰাগাদিৱসেন সোড়সগুণং, কুসলাদিৱসেন ছসট্ঠিদ্ৱিসতগুণং কত্ৱা ইমিস্সা চিত্তযমকমাতিকায অনেকানি যমকসহস্সানি, তদ্দিগুণা পুচ্ছা, তদ্দিগুণা অত্থা চ হোন্তি, পাঠো পন সংখিত্তো. এৱমেত্থ পাড়িৱৱত্থানং ৱিদিত্ৱা ইদানি অনুত্তানপদত্থানুসাৰেন ৱিভঙ্গনযসহিতো সঙ্খেপত্থৱণ্ণনানযো এৱং ৱেদিতব্বো.
যস্স চিত্তং উপ্পজ্জতীতি যস্স পুগ্গলস্স চিত্তং উপ্পাদক্খণসমঙ্গিতায উপ্পজ্জতি. ন নিৰুজ্ঝতীতি নিৰোধক্খণং অপ্পত্ততায ন নিৰুজ্ঝতি. তস্স চিত্তন্তি কিং তস্স পুগ্গলস্স ততো পট্ঠায চিত্তং নিৰুজ্ঝিস্সতীতি পুচ্ছা, তস্সা চ, ‘‘পচ্ছিমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তেসং চিত্তং উপ্পজ্জতি ন নিৰুজ্ঝতি, নিৰুজ্ঝিস্সতি নুপ্পজ্জিস্সতি, ইতৰেসং চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তেসং চিত্তং উপ্পজ্জতি ন নিৰুজ্ঝতি, নিৰুজ্ঝিস্সতি চেৱ উপ্পজ্জিস্সতি চা’’তি ৱিস্সজ্জনং. তত্থ তেসং চিত্তন্তি যেসং খীণাসৱানং পচ্ছিমচিত্তসঙ্খাতস্স চুতিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে ৱত্ততি, তেসং তদেৱ চুতিচিত্তং উপ্পাদপ্পত্ততায উপ্পজ্জতি নাম, ভঙ্গং অপ্পত্ততায ন নিৰুজ্ঝতি নাম, ইদানি পন ভঙ্গং পত্ৱা তং তেসং চিত্তং নিৰুজ্ঝিস্সতি, ততো অপ্পটিসন্ধিকত্তা অঞ্ঞং নুপ্পজ্জিস্সতি. ইতৰেসন্তি পচ্ছিমচিত্তসমঙ্গিং খীণাসৱং ঠপেত্ৱা অৱসেসানং সেখাসেখপুথুজ্জনানং নিৰুজ্ঝিস্সতি চেৱ অঞ্ঞং পন তস্মিং ৱা অত্তভাৱে উপ্পজ্জিস্সতি চাতি অত্থো.
‘‘যস্স ৱা পন চিত্তং নিৰুজ্ঝিস্সতি নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চিত্তং উপ্পজ্জতি ন নিৰুজ্ঝতী’’তি ইমিস্সা দুতিযপুচ্ছায পচ্ছিমচিত্তসমঙ্গিনো খীণাসৱস্স চিত্তং সন্ধায ‘‘আমন্তা’’তি ৱিস্সজ্জনং. ‘‘যস্স চিত্তং নুপ্পজ্জতি নিৰুজ্ঝতি, তস্স চিত্তং ন নিৰুজ্ঝিস্সতি উপ্পজ্জিস্সতী’’তি পুচ্ছায ‘‘নো’’তি পটিসেধোৱ ৱিস্সজ্জনং. ন উপ্পজ্জতি নিৰুজ্ঝতীতি হি ভঙ্গক্খণে অৰহতো পচ্ছিমচিত্তম্পি সেসানং ভিজ্জমানচিত্তম্পি পুচ্ছতি, ততো পট্ঠায পন অৰহতো তাৱ চিত্তং ন নিৰুজ্ঝিস্সতীতি সক্কা ৱত্তুং, উপ্পজ্জিস্সতীতি পন ন সক্কা, তস্মা ‘‘নো’’তি এত্থ পটিসেধো কতো, ‘‘যস্স ৱা পন চিত্তং ন নিৰুজ্ঝিস্সতি উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চিত্তং নুপ্পজ্জতি নিৰুজ্ঝতী’’তি পুচ্ছায ‘‘নত্থী’’তি পটিক্খেপোৱ ৱিস্সজ্জনং. যস্স হি চিত্তং ন নিৰুজ্ঝিস্সতি উপ্পজ্জিস্সতি, সো চ পুগ্গলো নত্থীতি.
যস্স চিত্তং উপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তং উপ্পন্নন্তি? আমন্তা, যস্স ৱা পন…পে… উপ্পজ্জতীতি? সব্বেসং চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে তং চিত্তং উপ্পন্নং, নো চ উপ্পজ্জতি, সব্বেসং চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তেসং চিত্তং উপ্পন্নঞ্চেৱ উপ্পজ্জতি চ, যস্স চিত্তং নুপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তং নুপ্পন্নন্তি? চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে চিত্তং নুপ্পজ্জতি, নো চ নুপ্পন্নং, নিৰোধসমাপন্নানং অসঞ্ঞসত্তানং চিত্তং নুপ্পজ্জতি চেৱ নুপ্পন্নঞ্চ. যস্স ৱা পন…পে… নুপ্পজ্জতীতি? আমন্তা. এত্থ চ উপ্পন্নন্তি উপ্পাদসমঙ্গিনোপেতং নামং, উপ্পজ্জতীতি চ উপ্পাদসমঙ্গিনোৱ.
যস্স চিত্তং নিৰুজ্ঝতি, তস্স চিত্তং উপ্পন্নন্তি? আমন্তা. যস্স ৱা পন…পে… নিৰুজ্ঝতীতি? ভঙ্গক্খণে তথা. যস্স চিত্তং ন নিৰুজ্ঝতি, তস্স চিত্তং নুপ্পন্নন্তি? নিৰোধসমাপন্নাদীনং চিত্তং. যস্স ৱা পন…পে… আমন্তা.
যস্স চিত্তং উপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তং উপ্পজ্জিত্থাতি? আমন্তা. যস্স ৱা পন…পে… উপ্পজ্জতীতি? সব্বেসং চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তথা. এত্থ চ উপ্পাদপ্পত্তত্তা উপ্পজ্জিত্থ, তং অনতীতত্তা উপ্পজ্জতি নামাতি অত্থোতি অট্ঠকথাযং খণপচ্চুপ্পন্নৱসেন অত্থো ৱুত্তো. উপ্পজ্জিত্থাতি পন ইমস্স অতীতচিত্তক্খণৱসেন অত্থে গয্হমানে এৱ উপৰিপাড়িযা ন ৱিৰুজ্ঝতি, ন অঞ্ঞথাতি পঞ্ঞাযতি, তস্মা পুব্বাপৰং ওলোকেত্ৱা পাড়িঅৱিৰোধেন অত্থো গহেতব্বো.
যস্স চিত্তং নুপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তং নুপ্পজ্জিত্থাতি? উপ্পজ্জিত্থ. যস্স ৱা পন…পে… নুপ্পজ্জতীতি? নত্থি. যস্স চিত্তং উপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তং উপ্পজ্জিস্সতীতি? পচ্ছিমচিত্তসমঙ্গিখীণাসৱৱিৰহিতানং চিত্তং তথা. যস্স ৱা পন…পে… উপ্পজ্জতীতি? উপ্পাদক্খণে তথা. যস্স চিত্তং…পে… নুপ্পজ্জিস্সতীতি? অসেখানং পচ্ছিমচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে তথা. যস্স ৱা পন…পে… নুপ্পজ্জতীতি? পচ্ছিমচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে তথা. যস্স চিত্তং উপ্পজ্জিত্থ, তস্স চিত্তং উপ্পজ্জিস্সতীতি? পচ্ছিমচিত্তসমঙ্গিং ঠপেত্ৱা সেসানং তথা. যস্স ৱা পন…পে… আমন্তা. যস্স চিত্তং নুপ্পজ্জিত্থ, তস্স চিত্তং নুপ্পজ্জিস্সতীতি? নত্থি. যস্স ৱা পন…পে… নুপ্পজ্জিত্থাতি? উপ্পজ্জিত্থ.
যস্স চিত্তং নিৰুজ্ঝতি, তস্স চিত্তং নিৰুজ্ঝিত্থাতি? আমন্তা. যস্স ৱা পন…পে… নিৰুজ্ঝতীতি? ভঙ্গক্খণে তথা. যস্স চিত্তং…পে… ন নিৰুজ্ঝিত্থাতি? নিৰুজ্ঝিত্থ. যস্স ৱা পন…পে… নত্থি. যস্স চিত্তং নিৰুজ্ঝতি, তস্স চিত্তং নিৰুজ্ঝিস্সতীতি? পচ্ছিমচিত্তসমঙ্গিং ঠপেত্ৱা সেসানং চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে তথা. যস্স ৱা পন…পে… সেসানং ভঙ্গক্খণে তথা. যস্স চিত্তং…পে… নিৰুজ্ঝিস্সতি. যস্স ৱা পন…পে… নিৰুজ্ঝতি.
যস্স চিত্তং নিৰুজ্ঝিত্থ, তস্স চিত্তং নিৰুজ্ঝিস্সতীতি? পচ্ছিমচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে ঠপেত্ৱা সেসানং চিত্তং তথা. যস্স ৱা পন…পে… আমন্তা. যস্স চিত্তং ন নিৰুজ্ঝিত্থ, তস্স চিত্তং ন নিৰুজ্ঝিস্সতীতি? নত্থি. যস্স ৱা পন…পে… ন নিৰুজ্ঝিত্থাতি? নিৰুজ্ঝিত্থ.
যস্স চিত্তং উপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তং নিৰুজ্ঝিত্থাতি? আমন্তা. যস্স ৱা পন…পে… উপ্পজ্জতীতি? সব্বেসং চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তথা. যস্স চিত্তং নুপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তং ন নিৰুজ্ঝিত্থাতি? নিৰুজ্ঝিত্থ. যস্স ৱা পন…পে… নত্থি, যস্স চিত্তং উপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তং নিৰুজ্ঝিস্সতীতি? আমন্তা. যস্স ৱা পন…পে… উপ্পজ্জতীতি? সব্বেসং চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তথা. যস্স চিত্তং নুপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তং ন নিৰুজ্ঝিস্সতীতি? পচ্ছিমচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে তথা. যস্স ৱা পন…পে… আমন্তা. যস্স চিত্তং উপ্পজ্জিত্থ, তস্স চিত্তং নিৰুজ্ঝিস্সতীতি? নিৰুজ্ঝমানং পচ্ছিমচিত্তং ঠপেত্ৱা তথা. যস্স ৱা পন…পে… আমন্তা. যস্স চিত্তং নুপ্পজ্জিত্থ, তস্স চিত্তং ন নিৰুজ্ঝিস্সতীতি? নত্থি. যস্স ৱা পন…পে… নুপ্পজ্জিত্থাতি? উপ্পজ্জিত্থ.
যস্স চিত্তং উপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তং ন নিৰুজ্ঝতীতি? আমন্তা. যস্স ৱা পন…পে… উপ্পজ্জতীতি? সব্বেসং চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তথা. যস্স চিত্তং নুপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তং নিৰুজ্ঝতীতি? সব্বেসং চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে তথা. যস্স ৱা পন…পে… নুপ্পজ্জতীতি? আমন্তা.
যস্স চিত্তং উপ্পজ্জমানং, তস্স চিত্তং উপ্পন্নন্তি? আমন্তা. যস্স ৱা পন…পে… উপ্পজ্জমানন্তি? সব্বেসং চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তথা. যস্স চিত্তং নুপ্পজ্জমানং, তস্স চিত্তং নুপ্পন্নন্তি? নিৰোধসমাপন্নাদীনং চিত্তং তথা. যস্স ৱা পন…পে… আমন্তা.
যস্স চিত্তং নিৰুজ্ঝমানং, তস্স চিত্তং উপ্পন্নন্তি? আমন্তা. যস্স ৱা পন…পে… ভঙ্গক্খণে তথা. যস্স চিত্তং ন নিৰুজ্ঝমানং, তস্স চিত্তং নুপ্পন্নন্তি? নিৰোধসমাপন্নাদীনং চিত্তং তথা. যস্স ৱা পন…পে… আমন্তা.
যস্স চিত্তং উপ্পন্নং, তস্স চিত্তং উপ্পজ্জিত্থাতি? আমন্তা. যস্স ৱা পন…পে… উপ্পন্নন্তি? চিত্তসমঙ্গীনং তথা. যস্স চিত্তং নুপ্পন্নং, তস্স চিত্তং নুপ্পজ্জিত্থাতি? উপ্পজ্জিত্থ. যস্স ৱা পন…পে… নুপ্পন্নন্তি? নত্থি…পে… যস্স চিত্তং নুপ্পন্নং, তস্স চিত্তং নুপ্পজ্জিস্সতীতি? উপ্পজ্জিস্সতি. যস্স ৱা পন…পে… নুপ্পন্নন্তি? উপ্পন্নং.
যস্স চিত্তং উপ্পজ্জিত্থ নো চ তস্স চিত্তং উপ্পন্নং, তস্স চিত্তং উপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা. যস্স ৱা পন চিত্তং উপ্পজ্জিস্সতি নো চ তস্স চিত্তং উপ্পন্নং, তস্স চিত্তং উপ্পজ্জিত্থাতি? আমন্তা. এত্থ ‘‘নো চ তস্স চিত্তং নুপ্পন্ন’’ন্তি ইদং অসঞ্ঞাদিঅচিত্তকে সন্ধায ৱুত্তং. তেসং নিযমেন চিত্তুপ্পত্তিযা অভাৱতো ‘‘আমন্তা’’তি উভযত্থ ৱিস্সজ্জনং ৱুত্তং. অযঞ্চ ৱাৰো কালত্তযে গহেত্ৱা সমত্থিতোতি গহেতব্বো.
‘‘যস্স চিত্তং নুপ্পজ্জিত্থ নো চ তস্স চিত্তং নুপ্পন্নং, তস্স চিত্তং নুপ্পজ্জিস্সতীতি? নত্থি. যস্স ৱা পন চিত্তং নুপ্পজ্জিস্সতি নো চ তস্স চিত্তং নুপ্পন্নং, তস্স চিত্তং নুপ্পজ্জিত্থাতি? উপ্পজ্জিত্থ.
উপ্পন্নং উপ্পজ্জমানন্তি? উপ্পাদক্খণে চিত্তং তথা. উপ্পজ্জমানং উপ্পন্নন্তি? আমন্তা. নুপ্পন্নং নুপ্পজ্জমানন্তি? আমন্তা. নুপ্পজ্জমানং নুপ্পন্নন্তি? অতীতানাগতচিত্তং তথা.
নিৰুদ্ধং নিৰুজ্ঝমানন্তি? নো, নিৰুজ্ঝমানং নিৰুদ্ধন্তি? নো, ননিৰুদ্ধং ননিৰুজ্ঝমানন্তি? উপ্পাদক্খণে অনাগতঞ্চ চিত্তং তথা. ননিৰুজ্ঝমানং ননিৰুদ্ধন্তিপি তথেৱ.
যস্স চিত্তং উপ্পজ্জমানং খণং খণং ৱীতিক্কন্তং অতিক্কন্তকালং, নিৰুজ্ঝমানং খণং খণং ৱীতিক্কন্তং অতিক্কন্তকালং, তস্স চিত্তন্তি? নো চ ভঙ্গক্খণং ৱীতিক্কন্তং, অতীতং চিত্তং তদুভযং ৱীতিক্কন্তং, যস্স ৱা পন চিত্তং নিৰুজ্ঝমানং খণং খণং ৱীতিক্কন্তং অতিক্কন্তকালং, উপ্পজ্জমানং খণং খণং ৱীতিক্কন্তং অতিক্কন্তকালং, তস্স চিত্তন্তি? অতীতং চিত্ত’’ন্তি ইমিনা নযেন পুগ্গলৱাৰে সব্বত্থ ৱিস্সজ্জননযো ৱেদিতব্বো.
তত্থ উপ্পজ্জমানং খণন্তি উপ্পজ্জমানস্স খণং, উপ্পাদক্খণন্তি অত্থো. খণং ৱীতিক্কন্তং অতিক্কন্তকালন্তি ন চিৰং ৱীতিক্কন্তং, তমেৱ পন উপ্পাদক্খণং ৱীতিক্কন্তং হুত্ৱা অতিক্কন্তকালন্তি সঙ্খং গচ্ছতি, নিৰুজ্ঝমানং খণন্তি নিৰুজ্ঝমানস্স খণং, ভঙ্গক্খণন্তি অত্থো. খণং ৱীতিক্কন্তং অতিক্কন্তকালন্তি কিং তস্স চিত্তং এৱং নিৰোধক্খণম্পি ৱীতিক্কন্তং হুত্ৱা অতিক্কন্তকালং নাম হোতীতি পুচ্ছতি. যস্স ভঙ্গক্খণে চিত্তং উপ্পাদক্খণং খণং ৱীতিক্কন্তং হুত্ৱা অতিক্কন্তকালং নাম হোতি, নিৰোধক্খণং ৱীতিক্কন্তং হুত্ৱা অতিক্কন্তকালং নাম হোতি, অতীতং পন চিত্তং উভোপি খণে খণং ৱীতিক্কন্তং হুত্ৱা অতিক্কন্তকালং নাম হোতীতি অতীতচিত্তৱসেন ৱিস্সজ্জনং কতং. ইমিনাৱ উপাযেন উপৰিমেসু অত্থধম্মৱাৰাদীসু চ সব্বৱিস্সজ্জনেসু অত্থো ৱেদিতব্বো. অযং অতিক্কন্তকালৱাৰে নযো.
যং চিত্তং উপ্পজ্জতি ননিৰুজ্ঝতি, তং চিত্তং নিৰুজ্ঝিস্সতি নুপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা. যং ৱা পন…পে… আমন্তা. যং চিত্তং নুপ্পজ্জতি নিৰুজ্ঝতি, তং চিত্তং ননিৰুজ্ঝিস্সতি উপ্পজ্জিস্সতীতি? নো. যং ৱা পন চিত্তং ননিৰুজ্ঝিস্সতি উপ্পজ্জিস্সতি, তং চিত্তং নুপ্পজ্জতি নিৰুজ্ঝতীতি? নত্থি.
যং চিত্তং উপ্পজ্জতি, তং চিত্তং উপ্পন্নন্তি? আমন্তা. যং ৱা পন…পে… উপ্পজ্জতীতি? উপ্পাদক্খণে চিত্তং তথা, এৱং পটিলোমপুচ্ছাসুপি ততো সেসাসুপি. ‘‘যং চিত্তং নুপ্পজ্জতি, তং চিত্তং নুপ্পন্নন্তি? অতীতানাগতং চিত্তং তথা. যং ৱা পন…পে… আমন্তা…পে… ভঙ্গক্খণে চিত্ত’’ন্তিআদিনা, ‘‘যং চিত্তং উপ্পজ্জতি, তং চিত্তং উপ্পজ্জিত্থাতি? নো. যং চিত্তং নুপ্পজ্জতি, তং চিত্তং নুপ্পজ্জিত্থাতি? ভঙ্গক্খণে চিত্তং অনাগতঞ্চা’’তিআদিনা, ‘‘যং চিত্তং উপ্পজ্জতি, তং চিত্তং উপ্পজ্জিস্সতীতি? নো. যং ৱা পন…পে… নো, যং চিত্তং নুপ্পজ্জতি, তং চিত্তং নুপ্পজ্জিস্সতীতি? অনাগতং চিত্তং নুপ্পজ্জতি, নো চ তং চিত্তং নুপ্পজ্জিস্সতি, ভঙ্গক্খণে চিত্তং অতীতং চিত্ত’’ন্তিআদিনা চ, ‘‘যং চিত্তং উপ্পজ্জিত্থ, তং চিত্তং উপ্পজ্জিস্সতীতি? নো. যং ৱা পন…পে… নো, যং চিত্তং নুপ্পজ্জিত্থ, তং চিত্তং নুপ্পজ্জিস্সতীতি? অনাগতং চিত্ত’’ন্তিআদিনা চ,
‘‘যং চিত্তং নিৰুজ্ঝতি, তং চিত্তং নিৰুজ্ঝিত্থাতি? নো’’তিআদিনা চ, ‘‘যং চিত্তং উপ্পজ্জতি, তং চিত্তং নিৰুজ্ঝিত্থাতি? নো’’তিআদিনা চ, ‘‘যং চিত্তং উপ্পজ্জতি, তং চিত্তং নিৰুজ্ঝিস্সতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা চ, ‘‘যং চিত্তং উপ্পজ্জিত্থ, তং চিত্তং নিৰুজ্ঝিস্সতীতি? নো’’তিআদিনা চ,
‘‘যং চিত্তং উপ্পজ্জমানং, তং চিত্তং উপ্পন্নন্তি? আমন্তা. যং ৱা পন…পে… উপ্পজ্জমানন্তি…পে… উপ্পাদক্খণে চিত্ত’’ন্তিআদিনা চ, ‘‘যং চিত্তং নিৰুজ্ঝমানং, তং চিত্তং উপ্পন্নন্তি? আমন্তা’’তিআদিনা চ, ‘‘যং চিত্তং উপ্পন্নং, তং চিত্তং উপ্পজ্জিত্থাতি? নো. যং ৱা পন…পে… নো’’তিআদিনা চ,
‘‘যং চিত্তং উপ্পজ্জিত্থ নো চ তং চিত্তং উপ্পন্নং, তং চিত্তং উপ্পজ্জিস্সতীতি? নো. যং ৱা পন…পে… নো. যং চিত্তং নুপ্পজ্জিত্থ নো চ তং চিত্তং নুপ্পন্নং, তং চিত্তং নুপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা চ, ‘‘উপ্পন্নং উপ্পজ্জমানন্তি…পে… উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নঞ্চেৱ উপ্পজ্জমানঞ্চ. উপ্পজ্জমানং উপ্পন্নন্তি? আমন্তা’’তিআদিনা চ, ‘‘নিৰুদ্ধং নিৰুজ্ঝমানন্তি? নো’’তিআদিনা চ,
‘‘যং চিত্তং উপ্পজ্জমানং খণং খণং ৱীতিক্কন্তং অতিক্কন্তকালং, নিৰুজ্ঝমানং খণং খণং ৱীতিক্কন্তং অতিক্কন্তকালং, তং চিত্তন্তি…পে… অতীতং চিত্ত’’ন্তিআদিনা চ ধম্মৱাৰে,
‘‘যস্স যং চিত্তং উপ্পজ্জতি ন নিৰুজ্ঝতি, তস্স তং চিত্তং নিৰুজ্ঝিস্সতি নুপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা চ পুগ্গলধম্মৱাৰে চ, সৰাগাদিপদেহি, কুসলাদিপদেহি চ মিস্সেসু সব্বৱাৰেসু চ পুচ্ছাসু হেট্ঠা ৱুত্তানুসাৰেন ৱিস্সজ্জননযো ৱেদিতব্বো. অযং চিত্তযমকমাতিকত্থসংৱণ্ণনানযো.
ধম্মযমকমাতিকত্থৱণ্ণনা
ধম্মযমকমাতিকায পন খন্ধযমকে ৱুত্তনযেনেৱ পাড়িৱৱত্থানং ৱেদিতব্বং. ‘‘যো কুসলং ধম্মং ভাৱেতি, সো অকুসলং ধম্মং পজহতী’’তি আগতত্তা পনেত্থ পৰিঞ্ঞাৱাৰো ভাৱনাৱাৰো নাম. তত্থ যস্মা অব্যাকতো ধম্মো নেৱ ভাৱেতব্বো ন পহাতব্বো, তস্মা পদমেৱ ন উদ্ধটন্তি ৱেদিতব্বং. পুচ্ছাৱিস্সজ্জনে পনেত্থ ‘‘কুসলাকুসলা ধম্মাতি? আমন্তা’’তিআদিনা, ‘‘ধম্মা অকুসলা ধম্মাতি? অকুসলা ধম্মা ধম্মা চেৱ অকুসলা ধম্মা চ, অৱসেসা ধম্মা ন অকুসলা ধম্মা’’তিআদিনা চ পণ্ণত্তিৱাৰে ৱিস্সজ্জননযো ঞাতব্বো.
‘‘যস্স কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, তস্স অকুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তীতি? নো. যস্স ৱা পন…পে… যস্স কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, তস্স অব্যাকতা ধম্মা উপ্পজ্জন্তীতি? পঞ্চৱোকাৰে কুসলানং উপ্পাদক্খণে…পে… উপ্পজ্জন্তী’’তিআদিনা চ, ‘‘যত্থ কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, তত্থ অকুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তীতি? আমন্তা…পে… তত্থ অব্যাকতা ধম্মা উপ্পজ্জন্তীতি? আমন্তা. যত্থ ৱা পন অব্যাকতা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, তত্থ কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তীতি …পে… চতুৱোকাৰে…পে… উপ্পজ্জন্তী’’তিআদিনা চ, ‘‘যস্স যত্থ কুসলা ধম্মা…পে… উপ্পজ্জন্তীতি? নো’’তিআদিনা চ,
‘‘যস্স কুসলা ধম্মা নুপ্পজ্জন্তি, তস্স অকুসলা ধম্মা নুপ্পজ্জন্তীতি…পে… সব্বেসং চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে অব্যাকতচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে নিৰোধসমাপন্নানং অসঞ্ঞসত্তানং তেসং কুসলা চ ধম্মা নুপ্পজ্জন্তি, অকুসলা চ ধম্মা নুপ্পজ্জন্তী’’তিআদিনা চ, ‘‘যস্স কুসলা ধম্মা নুপ্পজ্জন্তি, তস্স অব্যাকতা ধম্মা নুপ্পজ্জন্তীতি…পে… সব্বেসং চৱন্তানং পৱত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে আৰুপ্পে অকুসলানং উপ্পাদক্খণে চ নুপ্পজ্জন্তী’’তিআদিনা চ, ‘‘যত্থ কুসলা ধম্মা নুপ্পজ্জন্তি, তত্থ অকুসলা ধম্মা নুপ্পজ্জন্তীতি? আমন্তা…পে… তত্থ অব্যাকতা ধম্মা নুপ্পজ্জন্তীতি? উপ্পজ্জন্তি. যত্থ ৱা পন অব্যাকতা ধম্মা নুপ্পজ্জন্তি, তত্থ অকুসলা ধম্মা নুপ্পজ্জন্তীতি? নত্থী’’তিআদিনা চ উপ্পাদৱাৰে,
‘‘যস্স কুসলা ধম্মা নিৰুজ্ঝন্তি, তস্স অকুসলা ধম্মা নিৰুজ্ঝন্তীতি? নো’’তিআদিনা নিৰোধৱাৰে চ,
‘‘যস্স কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, তস্স অকুসলা ধম্মা নিৰুজ্ঝন্তীতি? নো’’তিআদিনা উপ্পাদনিৰোধৱাৰে চ,
‘‘যো কুসলং ধম্মং ভাৱেতি, সো অকুসলং ধম্মং পজহিত্থাতি? নো…পে… যো কুসলং ধম্মং ন ভাৱেতি, সো অকুসলং ধম্মং নপ্পজহিত্থাতি? অগ্গমগ্গসমঙ্গিঞ্চ অৰহন্তঞ্চ ঠপেত্ৱা অৱসেসা পুগ্গলা’’তিআদিনা ভাৱনাৱাৰে চ পুচ্ছাৱিস্সজ্জননযো হেট্ঠা ৱুত্তানুসাৰেন ঞাতব্বো.
অত্থৱিনিচ্ছযে পনেত্থ ইদং লক্খণং. ইমস্স হি ধম্মযমকস্স পৱত্তিমহাৱাৰে উপ্পজ্জন্তি নিৰুজ্ঝন্তীতি ইমেসু উপ্পাদনিৰোধেসু কুসলাকুসলধম্মা তাৱ একন্তেন পৱত্তিযংযেৱ লব্ভন্তি, ন চুতিপটিসন্ধীসু, অব্যাকতধম্মা পন পৱত্তে চ চুতিপটিসন্ধীসু চাতি তীসুপি কালেসু লব্ভন্তি, এৱমেত্থ যং যত্থ যত্থ লব্ভতি, তস্স ৱসেন তত্থ তত্থ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
তত্ৰিদং নযমুখং – কুসলাকুসলানং তাৱ একক্খণে অনুপ্পজ্জনতো ‘‘নো’’তি পটিসেধো কতো. অব্যাকতা চাতি ইদং চিত্তসমুট্ঠানৰূপং সন্ধায ৱুত্তং. যত্থ কুসলা ধম্মা নুপ্পজ্জন্তীতি অসঞ্ঞভৱং সন্ধায ৱুত্তং, অব্যাকতানং ধম্মানং অনুপ্পত্তিট্ঠানস্সাভাৱা ‘‘নত্থী’’তি পটিক্খেপো কতো, নিৰোধৱাৰে কুসলাকুসলানং একতো অনিৰুজ্ঝনতো ‘‘নো’’তি ৱুত্তন্তি ইমিনাৱ নযমুখেন সব্বত্থ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. অযং ধম্মযমকমাতিকত্থসংৱণ্ণনানযো.
ইন্দ্ৰিযযমকমাতিকত্থৱণ্ণনা
ইন্দ্ৰিযযমকমাতিকাযং পন খন্ধযমকমাতিকাদীসু ৱুত্তনযেনেৱ পাড়িৱৱত্থানাদিকো সব্বো অত্থসংৱণ্ণনানযো ৱেদিতব্বো. মনিন্দ্ৰিযং পনেত্থ যথা চক্খুন্দ্ৰিযাদিমূলকেহি, তথেৱ ইত্থিন্দ্ৰিযাদিমূলকেহি সদ্ধিং সম্পযোগং গচ্ছতি, তস্মা নিক্খিত্তপটিপাটিযা অযোজেত্ৱা সব্বেহিপি চক্খুন্দ্ৰিযমূলাদীহি সদ্ধিং পৰিযোসানে যোজিতং, চক্খুন্দ্ৰিযেন চ সদ্ধিং সুখিন্দ্ৰিযদুক্খিন্দ্ৰিযদোমনস্সিন্দ্ৰিযানি, লোকুত্তৰিন্দ্ৰিযানি চ পটিসন্ধিযং নত্থীতি ন গহিতানি. যথা চেত্থ, এৱং সেসিন্দ্ৰিযমূলকেসুপি যথানুৰূপং ঞাতব্বং. ইন্দ্ৰিযানং পন বহুকতায ধাতুযমকতোপি বহুতৰানি যমকানি হোন্তি অযং ৱিসেসো, সেসং হেট্ঠা ৱুত্তানুসাৰেন ঞাতব্বন্তি. অযং ইন্দ্ৰিযযমকমাতিকত্থসংৱণ্ণনানযো.
মোহৱিচ্ছেদনিযা অভিধম্মমাতিকত্থৱণ্ণনায
যমকমাতিকত্থৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.