মোহৱিচ্ছেদনী
গন্থাৰম্ভকথা
১. কাৰুঞ্ঞভাৱিতং যস্স, ঞাণচক্খু মহোদযং.
অন্ধভূতস্স লোকস্স, জাতং সামঞ্ঞলোচনং.
২. তং বুদ্ধং সুগতং ধীৰং, সসদ্ধম্মং সসাৱকং.
ৱন্দিত্ৱানুস্সৰিত্ৱা চ, থোমেত্ৱা চ ৱিনাযকং.
৩. থেৰে চ থিৰসীলাদি-গুণালঙ্কাৰসোভিতে.
সাসনুজ্জোতকে ধীৰে, পুব্বকে ৱংসপালকে.
৪. ৱিসুদ্ধিদেৱদেৱো যং, দেৱানং তিদসালযে.
পঞ্ঞায দেসযী তস্স, অভিধম্মস্স মাতিকা.
৫. যা তস্সা ৱিপুলত্থায, ধম্মসঙ্গণিআদিহি.
অনেকেহি পকাৰেহি, পাড়িঅট্ঠকথাহি চ.
৬. অত্থো ৱিনিচ্ছযো চেৱ,
ৱিভত্তো সাগৰূপমো;
অনন্তনযৱোকিণ্ণো,
দুক্খোগাহো যতো ততো.
৭. সমাসেনাভিধম্মত্থং, মাতিকামুখতোখিলং.
ঞাতুকামেহি সুদ্ধেহি, অন্তেৱাসীহি যাচিতো.
৮. সঙ্কড্ঢিত্ৱান নযতো, পাড়িঅট্ঠকথাগতং.
অত্থং ৱিনিচ্ছযঞ্চেৱ, সমাসেন নিৰাকুলং.
৯. সামত্থিযগতং অত্থং, নিকাযন্তৰনিস্সটং.
মহাৱিহাৰৱাসীনং, কমাভতনযানুগং.
১০. দীপযন্তো নযঞ্ঞূনং, সদা সম্মোদকাৰিনিং.
মোহৱিচ্ছেদনিং নাম, কৰিস্সামত্থৱণ্ণনন্তি.
গন্থাৰম্ভকথা নিট্ঠিতা.
১. ধম্মসঙ্গণীমাতিকা
তিকপদত্থৱণ্ণনা
তত্থ অভিধম্মস্স মাতিকাতি এত্থ কেনট্ঠেন অভিধম্মো? ধম্মাতিৰেকধম্মৱিসেসট্ঠেন. অতিৰেকৱিসেসত্থদীপকো হি এত্থ অভি-সদ্দো ‘‘বাড়্হা মে দুক্খা ৱেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি (সং. নি. ৪.৮৭; ৫.১৯৫, ১০২২; ম. নি. ৩.৩৮৪, ৩৮৯), অভিক্কন্তৱণ্ণা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১; খু. পা. ৫.১; সু. নি. মঙ্গলসুত্ত; ৱি. ৱ. ৮৫৭) ৱিয, তস্মা যথা সমুস্সিতেসু বহূসু ছত্তেসু চেৱ ধজেসু চ যং অতিৰেকপ্পমাণং, ৱিসেসৱণ্ণসণ্ঠানঞ্চ ছত্তং, তং অতিচ্ছত্তং, যো অতিৰেকপ্পমাণো, ৱিসেসৱণ্ণসণ্ঠানো চ ধজো, সো অতিদ্ধজোতি চ ৱুচ্চতি, এৱমেৱ অযম্পি ধম্মো ধম্মাতিৰেকধম্মৱিসেসট্ঠেন ‘‘অভিধম্মো’’তি ৱুচ্চতি. ভগৱতা হি সুত্তন্তং পত্ৱা খন্ধাযতনধাতুসচ্চইন্দ্ৰিযপচ্চযাকাৰাদযো ধম্মা একদেসেন ৱিভত্তা, ন নিপ্পদেসেন, অভিধম্মং পত্ৱা পন অনেকেহি নযৱিসেসেহি নিপ্পদেসতোৱ ৱিভত্তা. এৱং ধম্মাতিৰেকধম্মৱিসেসট্ঠেন ‘‘অভিধম্মো’’তি ৱেদিতব্বো.
কেনট্ঠেন মাতিকা? মাতুসমট্ঠেন. মাতা ৱিযাতি হি মাতিকা যথা পদুমিকং মুখন্তি. যথা হি মাতা নানাৱিধে পুত্তে পসৱতি, তে পালেতি, পোসেতি চ, এৱমযম্পি নানাৱিধে ধম্মে, অত্থে চ পসৱতি, তে চ অৱিনস্সমানে পালেতি, পোসেতি চ, তস্মা ‘‘মাতিকা’’তি ৱুচ্চতি. মাতিকং হি নিস্সায ধম্মসঙ্গণীআদিসত্তপ্পকৰণৱসেন ৱিত্থাৰিযমানা অনন্তাপৰিমাণা ধম্মা, অত্থা চ তায পসুতা, পালিতা, পোসিতা ৱিয চ হোন্তি. তথা হি ধম্মসঙ্গণিপ্পকৰণে চতস্সো ৱিভত্তিযো চিত্তৱিভত্তি ৰূপৱিভত্তি নিক্খেপৰাসি অত্থুদ্ধাৰোতি. তত্থ নানানযেহি একূননৱুতিচিত্তৱিভাৱিনী চিত্তৱিভত্তি ৱিত্থাৰিযমানা অনন্তাপৰিমাণভাণৱাৰা হোতি, তদনন্তৰং একৱিধাদিনা ৰূপৱিভাৱিনী ৰূপৱিভত্তি ৱিত্থাৰিযমানা অনন্তাপৰিমাণভাণৱাৰা হোতি, তদনন্তৰং মূলখন্ধদ্ৱাৰাদীনি নিক্খিপিত্ৱা দেসিতো নিক্খেপৰাসি ৱিত্থাৰিযমানো অনন্তাপৰিমাণভাণৱাৰো হোতি, তদনন্তৰং তেপিটকস্স বুদ্ধৱচনস্স অট্ঠকথাভূতো অত্থুদ্ধাৰো ৱিত্থাৰিযমানো অনন্তাপৰিমাণভাণৱাৰো হোতি. এৱমিদং ধম্মসঙ্গণিপ্পকৰণং ৱাচনামগ্গতো অতিৰেকতেৰসমত্তভাণৱাৰম্পি সমানং ৱিত্থাৰিযমানং অনন্তাপৰিমাণভাণৱাৰং হোতি.
তথা ৱিভঙ্গপ্পকৰণে খন্ধৱিভঙ্গো আযতনধাতুসচ্চইন্দ্ৰিযপচ্চযাকাৰসতিপট্ঠানসম্মপ্পধানইদ্ধিপাদবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গঝানঅপ্পমঞ্ঞাসিক্খাপদপটিসম্ভিদাঞাণখুদ্দকৱত্থুধম্মহদযৱিভঙ্গাতি অট্ঠাৰস ৱিভঙ্গা ৱিভত্তা, তে সুত্তন্তভাজনীযঅভিধম্মভাজনীযাদিনানানযেহি ৱিত্থাৰিযমানা পচ্চেকং অনন্তাপৰিমাণভাণৱাৰা হোন্তি. এৱমিদং ৱিভঙ্গপ্পকৰণং ৱাচনামগ্গতো পঞ্চতিংসমত্তভাণৱাৰম্পি সমানং ৱিত্থাৰিযমানং অনন্তাপৰিমাণভাণৱাৰং হোতি.
তথা ধাতুকথাপকৰণং ‘‘সঙ্গহো অসঙ্গহো’’তিআদিনা চুদ্দসৱিধেন ৱিভত্তং ৱাচনামগ্গতো অতিৰেকছভাণৱাৰমত্তম্পি সমানং ৱিত্থাৰিযমানং অনন্তাপৰিমাণভাণৱাৰং হোতি.
তথা পুগ্গলপঞ্ঞত্তিপ্পকৰণং খন্ধপঞ্ঞত্তি আযতনধাতুসচ্চইন্দ্ৰিযপুগ্গলপঞ্ঞত্তীতি ছব্বিধেন ৱিভত্তং ৱাচনামগ্গতো অতিৰেকপঞ্চভাণৱাৰমত্তম্পি ৱিত্থাৰিযমানং অনন্তাপৰিমাণভাণৱাৰং হোতি.
তথা কথাৱত্থুপ্পকৰণং সকৱাদে পঞ্চ সুত্তসতানি, পৰৱাদে পঞ্চ সুত্তসতানীতি সুত্তসহস্সং সমোধানেত্ৱা ৱিভত্তং ৱাচনামগ্গতো সঙ্গীতিআৰোপিতনযেন দীঘনিকাযপ্পমাণম্পি ৱিত্থাৰিযমানং অনন্তাপৰিমাণভাণৱাৰং হোতি.
তথা যমকপ্পকৰণং মূলযমকং খন্ধাযতনধাতুসচ্চসঙ্খাৰঅনুসযচিত্তধম্মইন্দ্ৰিযযমকন্তি দসৱিধেন ৱিভত্তং ৱাচনামগ্গতো ৱীসভাণৱাৰসতম্পি ৱিত্থাৰিযমানং অনন্তাপৰিমাণভাণৱাৰং হোতি.
পট্ঠানপ্পকৰণং হেতুপচ্চযআৰম্মণপচ্চযাদিচতুৱীসতিপচ্চযে গহেত্ৱা তিকপট্ঠানাদিচতুৱীসতিৱিধেন ৱিভত্তং পচ্চেকং কতিপযভাণৱাৰম্পি ৱিত্থাৰিযমানং অনন্তাপৰিমাণভাণৱাৰং হোতি. এৱং অনন্তাপৰিমাণানং ধম্মানং, অত্থানঞ্চ পসৱনতো, পালনতো, পোসনতো চ ‘‘মাতা ৱিযাতি মাতিকা’’তি ৱুচ্চতি. পালনপোসনঞ্চেত্থ সম্মুট্ঠানং, ৱিৰদ্ধানঞ্চ পাড়িঅত্থানং মাতিকানুসাৰেন সল্লক্খেত্ৱা সমানযনতো, ৰক্খণতো চ ৱেদিতব্বং. সা পনাযং পৰিচ্ছেদতো ধম্মসঙ্গণীমাতিকা ৱিভঙ্গমাতিকা ধাতুকথামাতিকা পুগ্গলপঞ্ঞত্তিমাতিকা কথাৱত্থুমাতিকা যমকমাতিকা পট্ঠানমাতিকাতি সত্তন্নং পকৰণানং আদিম্হি ঠপিতা সত্তৱিধা হোতি.
তত্থ ধম্মসঙ্গণীমাতিকা আদি, সাপি তিকমাতিকা দুকমাতিকাতি দুৱিধা. তত্থ দ্ৱাৱীসতি তিকা তিকমাতিকা নাম. দ্ৱেচত্তালীসসতদুকা দুকমাতিকা নাম, সা পুন আহচ্চভাসিতা সাৱকভাসিতাতি দুৱিধা. তত্থ দ্ৱাৱীসতি তিকা চেৱ, ‘‘হেতূ ধম্মা ন হেতূ ধম্মা…পে… সৰণা ধম্মা অৰণা ধম্মা’’তি ইমে চ সতং দুকাতি অযং আহচ্চভাসিতা সম্মাসম্বুদ্ধদেসিতা সত্তন্নং পকৰণানং মাতিকা নাম, তদনন্তৰা ‘‘ৱিজ্জাভাগিনো ধম্মা অৱিজ্জাভাগিনো ধম্মা…পে… খযেঞাণং অনুপ্পাদেঞাণ’’ন্তি ইমে দ্ৱাচত্তালীস সুত্তন্তিকদুকা ধম্মসেনাপতিসাৰিপুত্তত্থেৰেন ঠপিতত্তা সাৱকভাসিতা নাম. ইমে ঠপেন্তো পন থেৰো ন সামুক্কংসিকেন অত্তনো ঞাণেন ঠপেসি, একুত্তৰিযং পন এককনিপাতদুকনিপাতসঙ্গীতিসুত্তদসুত্তৰসুত্তেহি সমোধানেত্ৱা আভিধম্মিকত্থেৰানং সুত্তন্তং পত্ৱা অকিলমনত্থং ঠপেসি.
সা পুন সপ্পদেসনিপ্পদেসৱসেন দ্ৱে কোট্ঠাসা হোন্তি. এত্থ হি নৱ তিকা, একসত্ততি চ দুকা সপ্পদেসানং সাৱসেসানং নামৰূপানং পৰিগ্গহিতত্তা সপ্পদেসা নাম, অৱসেসা তেৰস তিকা, একসত্ততি চ দুকা নিপ্পদেসানং নিৰৱসেসানং নামৰূপানং গহিতত্তা নিপ্পদেসা নাম. তেসং ৱিভাগো তত্থ তত্থেৱ আৱি ভৱিস্সতি. তথা নামলাভৱসেন দ্ৱিধা. সব্বেৱ হি এতে তিকদুকা আদিপদৱসেন, সব্বপদৱসেন চাতি দ্ৱিধা নামং লভন্তি. তত্থ ‘‘কুসলা ধম্মা, অকুসলা ধম্মা, অব্যাকতা ধম্মা’’তি অযং তাৱ আদিপদৱসেন লদ্ধনামো কুসলত্তিকো নাম. ‘‘সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা ধম্মা…পে… ধম্মা’’তি অযং সব্বপদৱসেন লদ্ধনামো ৱেদনাত্তিকো নাম. এৱং সব্বেসম্পি তিকদুকানং নামং ৱেদিতব্বং.
সা পনেসা পঞ্চদসহি পৰিচ্ছেদেহি ৱৱত্থিতা. তিকানং হি একো পৰিচ্ছেদো, দুকানং চুদ্দস. ‘‘হেতূ ধম্মা নহেতূ ধম্মা’’তিআদযো হি ছ দুকা গন্থতো চ অত্থতো চ অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধেন কণ্ণিকা ৱিয, ঘটা ৱিয চ হুত্ৱা ঠিতত্তা ‘‘হেতুগোচ্ছকো’’তি ৱুচ্চতি. ততো অপৰে ‘‘সপ্পচ্চযা ধম্মা’’তিআদযো সত্ত দুকা অঞ্ঞমঞ্ঞং অসম্বন্ধা কেৱলং দুকসামঞ্ঞেন উচ্চিনিত্ৱা গোচ্ছকন্তৰে ঠপিতত্তা, অঞ্ঞেহি চ অন্তৰদুকেহি চূড়কত্তা ‘‘চূড়ন্তৰদুকা’’তি ৱেদিতব্বা. ততো পৰং আসৱদুকাদীনং ছন্নং দুকানং ৱসেন আসৱগোচ্ছকো নাম. ততো সংযোজনদুকাদীনং ছন্নং ৱসেন সংযোজনগোচ্ছকো নাম. তথা গন্থওঘযোগনীৱৰণদুকাদীনং ছন্নং ছন্নং ৱসেন গন্থওঘযোগনীৱৰণগোচ্ছকা নাম. পৰামাসদুকাদীনং পঞ্চন্নং ৱসেন পৰামাসগোচ্ছকো নাম. ততো পৰং সাৰম্মণদুকাদযো চতুদ্দস দুকা মহন্তৰদুকা নাম. ততো পৰং উপাদানদুকাদযো ছ দুকা উপাদানগোচ্ছকো নাম. ততো কিলেসদুকাদযো অট্ঠদুকা কিলেসগোচ্ছকো নাম. ততো পৰং দস্সনেনপহাতব্বদুকাদযো অট্ঠাৰস দুকা অভিধম্মমাতিকায পৰিযোসানে ঠপিতত্তা পিট্ঠিদুকা নাম. ৱিজ্জাভাগিযদুকাদযো পন দ্ৱাচত্তালীস দুকা সুত্তন্তিকদুকা নাম. এৱমেতিস্সা পঞ্চদসহি পৰিচ্ছেদেহি ৱৱত্থিতায তাৱ অযং অত্থৱণ্ণনা ভৱিস্সতি.
কুসলত্তিকৱণ্ণনা
যস্মা পনেত্থ তিকমাতিকা আদি, তত্থাপি কুসলত্তিকো আদি, তস্মা কুসলত্তিকস্স তাৱ –
অত্থতো ভূমিভেদা চ, পচ্চেকং সম্পযোগতো;
উদ্দেসতো চ ধম্মানং, লক্খণাদিৱিভাগতো.
সঙ্গহা সুঞ্ঞতো চেৱ, ৱিসযাদিপ্পভেদতো;
যথানুৰূপং সব্বত্থ, ৱেদিতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
তত্থ অত্থতো তাৱ কুসলা ধম্মাতি এত্থ কুসলসদ্দো আৰোগ্যানৱজ্জছেকসুখৱিপাকেসু দিস্সতি. অযং হি ‘‘কচ্চি নু ভোতো কুসলং, কচ্চি ভোতো অনাময’’ন্তিআদীসু (জা. ১.১৫.২৪৬; ২.২০.১২৯) আৰোগ্যে দিস্সতি. ‘‘কতমো পন, ভন্তে, কাযসমাচাৰো কুসলো? যো খো, মহাৰাজ, কাযসমাচাৰো অনৱজ্জো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৩৬১) অনৱজ্জে. ‘‘কুসলো ত্ৱং ৰথস্স অঙ্গপচ্চঙ্গান’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ২.৮৭) ছেকে. ‘‘কুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা’’তিআদীসু (ধ. স. ৪৩১) সুখৱিপাকে. স্ৱাযমিধ আৰোগ্যেপি অনৱজ্জেপি সুখৱিপাকেপি ৱত্ততি. যথেৱ হি ৰূপকাযে নিব্যাধিতায আৰোগ্যট্ঠেন কুসলং ৱুত্তং, এৱং অৰূপধম্মেপি কিলেসব্যাধিনো অভাৱেন আৰোগ্যট্ঠেন কুসলং ৱেদিতব্বং. কিলেসৱজ্জস্স পন অভাৱা অনৱজ্জট্ঠেন কুসলং.
ধম্ম-সদ্দো পনাযং পৰিযত্তিহেতুগুণনিস্সত্তনিজ্জীৱতাদীসু দিস্সতি. অযং হি ‘‘ধম্মং পৰিযাপুণাতি সুত্তং গেয্য’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৪.১০২) পৰিযত্তিযং দিস্সতি. ‘‘হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৱিভ. ৭২০) হেতুম্হি. ‘‘ন হি ধম্মো অধম্মো চ, উভো সমৱিপাকিনো’’তিআদীসু (থেৰগা. ৩০৪) গুণে. ‘‘ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতী’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৭৩) নিস্সত্তনিজ্জীৱতাযং, স্ৱাযমিধাপি নিস্সত্তনিজ্জীৱতাযমেৱ ৱট্টতি.
ৱচনত্থো পনেত্থ – কুচ্ছিতে পাপধম্মে সলযন্তি চলযন্তি কম্পেন্তি ৱিদ্ধংসেন্তীতি কুসলা. কুচ্ছিতেন ৱা আকাৰেন সযন্তীতি কুসা, তে কুসে লুনন্তি ছিন্দন্তীতি কুসলা. কুচ্ছিতানং ৱা সানতো তনুকৰণতো ঞাণং কুসং নাম, তেন কুসেন লাতব্বা পৰিৱত্তেতব্বাতি কুসলা. অথ ৱা কোসল্লং ৱুচ্চতি পঞ্ঞা, ততো কোসল্লতো সম্ভূতত্তা কুসলা. ইদং পন অনন্তৰে ৱুত্তঞ্চাতি নিব্বচনদ্ৱযং কিঞ্চাপি নিপ্পৰিযাযতো ঞাণসম্পযুত্তানমেৱ যুজ্জতি, ৰুড়্হীৱসেন পন তংসদিসতায ঞাণৱিপ্পযুত্তানম্পীতি গহেতব্বং. যথা ৱা কুসা উভযভাগগতং হত্থপ্পদেসং লুনন্তি, এৱমিমেপি উপ্পন্নানুপ্পন্নভাৱেন উভযভাগগতং সংকিলেসপক্খং লুনন্তি, তস্মা কুসা ৱিয লুনন্তীতি কুসলা. অত্তনো পন সভাৱং ধাৰেন্তীতি ধম্মা, ধাৰীযন্তি ৱা পচ্চযেহি, ধাৰীযন্তি ৱা যথাসভাৱতো আধাৰীযন্তীতিপি ধম্মা. ন কুসলা অকুসলা, মিত্তপটিপক্খা অমিত্তা ৱিয কুসলপটিপক্খাতি অত্থো. ন ব্যাকতাতি অব্যাকতা, কুসলাকুসলভাৱেন অকথিতাতি অত্থো. তেসু অনৱজ্জসুখৱিপাকলক্খণা কুসলা, সাৱজ্জদুক্খৱিপাকলক্খণা অকুসলা, অৱিপাকলক্খণা অব্যাকতা.
কিং পনেতানি কুসলাতি ৱা ধম্মাতি ৱাতিআদীনি একত্থানি, উদাহু নানত্থানীতি? কিঞ্চেত্থ যদি তাৱ একত্থানি, ‘‘কুসলা ধম্মা’’তি ইদং ‘‘কুসলা কুসলা’’তি ৱুত্তসদিসং হোতি. অথ নানত্থানি, তিকদুকানং ছক্কচতুক্কভাৱো আপজ্জতি, পদানঞ্চ অসম্বন্ধো ‘‘কুসলা ৰূপং চক্খুমা’’তিআদীনং ৱিয. অথাপি যদি এতানি একত্থানি, কুসলাকুসলাব্যাকতপদানং তিণ্ণম্পি ধম্মানং ধম্মসভাৱেন একত্তা কুসলাদীনম্পি একত্তং আপজ্জতি. অথ ‘‘কুসলপদতো অকুসলাদিপদস্স অঞ্ঞত্তং সিযা’’তি ৱদথ, ন এতানি একত্থানি. তদা ধম্মো নাম ভাৱো. ভাৱতো চ অঞ্ঞো অভাৱোতি. এৱং অঞ্ঞোঞ্ঞাপেক্খায অভাৱত্তমাপন্নেহি ধম্মেহি অনঞ্ঞে কুসলাদযোপি অভাৱা এৱ সিযুন্তি? সব্বমেতং অকাৰণং, কস্মা? যথানুমতিৱোহাৰসিদ্ধিতো, ন হি ‘‘কুসলা ধম্মা’’তিআদীনি পদানি যথা কুসলা কুসলাতি, এৱং অত্থৱিসেসাভাৱেন পণ্ডিতেহি অনুমতানি, নাপি কুসলা ৰূপং চক্খুমা-সদ্দা ৱিয অঞ্ঞমঞ্ঞং অনোলোকিতত্থভাৱেন, অথ খো অনৱজ্জইট্ঠৱিপাকত্তাদিসঙ্খাতস্স অত্থৱিসেসস্স, সভাৱসাধাৰণাদিঅত্থসামঞ্ঞস্স চ জোতকত্তেন যথাক্কমং অনুমতানি. কুসল-সদ্দো হি ধম্ম-সদ্দস্স পুৰতো ৱুচ্চমানো কুসলাকুসলাদিসব্বসাধাৰণসামঞ্ঞত্থদীপকং ধম্ম-সদ্দং অকুসলাদিতো নিৱত্তেত্ৱা অত্তনো অত্তনো অত্থৱিসেসৱিসিট্ঠত্থদীপকং কৰোতি. এৱং পচ্চেকং ভিন্নৱিসযানম্পি নেসং ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱেন পৱত্তিযং একত্থতায পণ্ডিতানুমততায যথাৱুত্তদোসাৰোপনে কাৰণং ৱুত্তং, সব্বমেতং অকাৰণং. এৱং ততো পৰেসুপি সব্বত্থ যথানুৰূপতো ঞাতব্বং. অযং তাৱ পদত্থতো ৱিনিচ্ছযো.
কুসলপদত্থো
ভূমিভেদাতি তেসু কুসলাকুসলাব্যাকতেসু ধম্মেসু কুসলা তাৱ ধম্মা ভূমিভেদতো চতুব্বিধা হোন্তি – কামাৱচৰা ৰূপাৱচৰা অৰূপাৱচৰা লোকুত্তৰাতি. অযং ভূমিভেদতো ৱিনিচ্ছযো.
সম্পযোগতোতি এৱং ভূমিভেদতো চতুব্বিধানম্পি নেসং পচ্চেকং সম্পযোগতো ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. তত্থ কামাৱচৰা তাৱ সম্পযোগতো অট্ঠৱিধা হোন্তি. সেয্যথিদং? সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং অসঙ্খাৰং, তথা সসঙ্খাৰং. উপেক্খাসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং অসঙ্খাৰং, তথা সসঙ্খাৰং. সোমনস্সসহগতং ঞাণৱিপ্পযুত্তং অসঙ্খাৰং, তথা সসঙ্খাৰং. উপেক্খাসহগতং ঞাণৱিপ্পযুত্তং অসঙ্খাৰং, তথা সসঙ্খাৰন্তি. তত্থ ইট্ঠাৰম্মণতা, সদ্ধাবাহুল্লতা, ৱিসুদ্ধদিট্ঠিতা, আনিসংসদস্সাৱিতা চ একাদস পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গকাৰণানি চাতি ইমেহি তাৱ কাৰণেহি সোমনস্সসহগতভাৱো ৱেদিতব্বো. ঞাণসম্পত্তিং পন পত্থেত্ৱা কতকম্মতো, ব্ৰহ্মাদিউপপত্তিতো, পঞ্ঞাদসকৱসেন ইন্দ্ৰিযপৰিপাকতো, ৱিক্খম্ভনেন কিলেসদূৰিভাৱতো চ সত্তৱিধধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গকাৰণতো চ ঞাণসম্পযুত্ততা ৱেদিতব্বা. অত্তনো ৱা পৰেসং ৱা ৱসেন পৱত্তো পুব্বপযোগো সঙ্খাৰো নাম.
তেন উপ্পন্নং সসঙ্খাৰং, তদভাৱা অসঙ্খাৰঞ্চ ৱেদিতব্বং. এতেসু হি যথাৱুত্তসোমনস্সঞাণহেতুং আগম্ম পহট্ঠো ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তি আদিনযপ্পৱত্তং সম্মাদিট্ঠিং পুৰক্খত্ৱা অসংসীদন্তো, পৰেহি চ অনুস্সাহিতো দানাদীনি পুঞ্ঞানি কৰোতি, তদাস্স সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং পঠমং কুসলং উপ্পজ্জতি. যদা পন ৱুত্তনযেন হট্ঠতুট্ঠো সম্মাদিট্ঠিং পুৰক্খত্ৱা অমুত্তচাগিতাদিৱসেন সংসীদমানো, অত্তনো পটিসঙ্খাৰেন ৱা পৰেহি ৱা উস্সাহিতো কৰোতি, তদাস্স তদেৱ সসঙ্খাৰং দুতিযং কুসলং হোতি. যদা পন ঞাতিজনাদিপটিপত্তিদস্সনেন জাতপৰিচযা বালদাৰকাদযো ভিক্খুআদিদস্সনেন সোমনস্সজাতা সহসা দানৱন্দনাদীনি কৰোন্তি, তদা ঞাণৱিপ্পযুত্তং ততিযং কুসলং উপ্পজ্জতি. যদা পন ঞাতিআদীহি উস্সাহিতা এৱং পটিপজ্জন্তি, তদা তদেৱ চতুত্থং সসঙ্খাৰচিত্তং হোতি. যদা পন সোমনস্সহেতুনো অভাৱেন ৱিসুং চতূসুপি ৱিকপ্পেসু সোমনস্সৰহিতা হোন্তি, তদা সেসানি চত্তাৰি উপেক্খাসহগতানি কুসলানি উপ্পজ্জন্তি. এৱং পচ্চেকং সম্পযোগতো ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
উদ্দেসতো চ ধম্মানন্তি এৱং সম্পযোগতো অট্ঠৱিধেসু কুসলেসু পচ্চেকং ধম্মানং উদ্দেসতোপি ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. তত্থ পঠমকুসলে তাৱ পাড়িযা সৰূপেন আগতা তিংস ধম্মা, যেৱাপনকা নৱাতি একূনচত্তালীস ধম্মা হোন্তি. সেয্যথিদং – ফস্সো ৱেদনা সঞ্ঞা চেতনা চিত্তং ৱিতক্কো ৱিচাৰো পীতি ৱীৰিযং চিত্তেকগ্গতা জীৱিতং সদ্ধা সতি হিৰী ওত্তপ্পং অলোভো অদোসো অমোহো কাযপস্সদ্ধি চিত্তপস্সদ্ধি কাযলহুতা চিত্তলহুতা কাযমুদুতা চিত্তমুদুতা কাযকম্মঞ্ঞতা চিত্তকম্মঞ্ঞতা কাযপাগুঞ্ঞতা চিত্তপাগুঞ্ঞতা কাযুজুকতা চিত্তুজুকতাতি ইমে সৰূপেন আগতা তিংসধম্মা. ছন্দো অধিমোক্খো মনসিকাৰো তত্ৰমজ্ঝত্ততা কৰুণা মুদিতা কাযদুচ্চৰিতৱিৰতি ৱচীদুচ্চৰিতৱিৰতি মিচ্ছাজীৱৱিৰতীতি ইমে যেৱাপনকা নৱাতি.
পদভাজনীযে পন –
‘‘যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি…পে… তস্মিং সমযে ফস্সো হোতি, ৱেদনা…পে… সঞ্ঞা চেতনা চিত্তং ৱিতক্কো ৱিচাৰো পীতি সুখং চিত্তস্সেকগ্গতা সদ্ধিন্দ্ৰিযং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং সতিন্দ্ৰিযং সমাধিন্দ্ৰিযং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং মনিন্দ্ৰিযং সোমনস্সিন্দ্ৰিযং জীৱিতিন্দ্ৰিযং সম্মাদিট্ঠি সম্মাসঙ্কপ্পো সম্মাৱাযামো সম্মাসতি সম্মাসমাধি সদ্ধাবলং ৱীৰিযবলং সতিবলং সমাধিবলং পঞ্ঞাবলং হিৰিবলং ওত্তপ্পবলং অলোভো অদোসো অমোহো অনভিজ্ঝা অব্যাপাদো সম্মাদিট্ঠি হিৰী ওত্তপ্পং কাযপস্সদ্ধি চিত্তপস্সদ্ধি কাযলহুতা চিত্তলহুতা কাযমুদুতা চিত্তমুদুতা কাযকম্মঞ্ঞতা চিত্তকম্মঞ্ঞতা কাযপাগুঞ্ঞতা চিত্তপাগুঞ্ঞতা কাযুজুকতা চিত্তুজুকতা সতি সম্পজঞ্ঞং সমথো ৱিপস্সনা পগ্গাহো অৱিক্খেপো হোতী’’তি (ধ. স. ১) –
এৱং সৰূপতো উদ্দিট্ঠা ছপঞ্ঞাস ধম্মা ‘‘যে ৱা পন তস্মিং সমযে অঞ্ঞেপি অত্থি পটিচ্চসমুপ্পন্না অৰূপিনো ধম্মা’’তি (ধ. স. ১) এৱং যেৱাপনকৱসেন সামঞ্ঞতো উদ্দিট্ঠা, অট্ঠকথাযং চস্সা তেসু তেসু সুত্তপ্পদেসেসু আগতে গহেত্ৱা সৰূপতো নিদ্দিট্ঠা ছন্দাদযো নৱাতি পঞ্চসট্ঠি ধম্মা আগতা. যস্মা পন তেসু সৰূপেন আগতা ঝানঙ্গইন্দ্ৰিযমগ্গঙ্গবলমূলাদীনং ৱসেন একস্সেৱ বহুকিচ্চতাদস্সনত্থং পুনপ্পুনং গহেত্ৱা পৰিযাযেন ছপঞ্ঞাসৱিধেন দেসিতাপি অগহিতগ্গহণেন যথাৱুত্তা সমতিংসেৱ ধম্মা হোন্তি, তে পন সৱিভত্তিকা অৱিভত্তিকাতি দুৱিধা. তত্থ ফস্সাদযো অট্ঠাৰস এককত্তা অৱিভত্তিকা. ৱেদনাদযো দ্ৱাদস ধম্মা অট্ঠতিংসপ্পভেদেন যথাযোগং ৱিভত্তত্তা সৱিভত্তিকা, যেৱাপনকা পন অৱিভত্তিকা এৱ. তস্মা তে সব্বেপি নিপ্পৰিযাযেন একূনচত্তালীস ধম্মাৱ হোন্তি. হোন্তি চেত্থ –
ফস্সাদিপঞ্চকং পঞ্চঝানঙ্গানিন্দ্ৰিযট্ঠকং;
মগ্গঙ্গপঞ্চকং সত্তবলং মূলত্তিকম্পি চ.
কম্মপথত্তিকঞ্চেৱ, লোকপালদুকং তথা;
পস্সদ্ধিআদী ছ দুকা, তীণি পিট্ঠিদুকানিতি.
সত্তৰসহি ৰাসীহি, ছপঞ্ঞাসেৱ পাড়িযং;
ৱুত্তা সভাৱতো তিংস, ধম্মা অগহিতগ্গহে.
ফস্সো জীৱিতসঞ্ঞা চ, চেতনা চাৰপীতিযো;
ছ দুকা কাযপস্সদ্ধি-পমুখাট্ঠাৰসেককা.
চিত্তং ৱিতক্কো সদ্ধা চ, হিৰিওত্তপ্পিযম্পি চ;
অলোভো চ অদোসো চ, সত্ত দ্ৱিধা ৱিভাৱিতা.
ৱেদনা তিৱিধা ৱীৰিযং, সতি চ চতুধা মতা;
ছদ্ধা একগ্গতা পঞ্ঞা, সত্তধাৱ ৱিভাৱিতা.
ৱিৰতী অপ্পমঞ্ঞাযো, মনক্কাৰো ছন্দমজ্ঝত্তা;
ধিমোক্খো যেৱাপনকা, নৱেতে পঠমে মনে.
পঞ্চসট্ঠিৱিধেনেৱ, পৰিযাযেন দেসিতা;
নৱাধিকা চ তেত্তিংস, ধম্মাৱ পৰমত্থতোতি.
এত্থ চ সৰূপেন আগতা তিংস ধম্মা, যেৱাপনকেসু চত্তাৰো চাতি চতুত্তিংস ধম্মা একক্খণে নিযতা লব্ভন্তি, সেসা পন কৰুণাদযো পঞ্চ কৰুণাপুব্বভাগমুদিতাপুব্বভাগৱসেন, কাযদুচ্চৰিতৱচীদুচ্চৰিতমিচ্ছাজীৱেহি ৱিৰমণৱসেন চ চিত্তস্স পৱত্তিকালেসু এৱ উপ্পজ্জিত্ৱা অঞ্ঞথানুপ্পজ্জনতো অনিযতা. তে চ যস্মা দুক্খিতসুখিতসত্তৱসেন, কাযদুচ্চৰিতাদিত্তযৱসেন চ পচ্চেকং ভিন্নৱিসযত্তা একতো ন উপ্পজ্জন্তি, তস্মা কৰুণাপুব্বভাগাদিৱসেন পৱত্তেসু পঞ্চসু চিত্তক্খণেসু নিযতা চতুত্তিংস, কৰুণাদীসু একন্তি পঞ্চতিংস ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, কেৱলং পন দানাদিৱসেন পৱত্তিযং নিযতা চতুত্তিংসেৱ উপ্পজ্জন্তীতি ৱেদিতব্বং. অযং ধম্মুদ্দেসতো ৱিনিচ্ছযো.
লক্খণাদিৱিভাগতোতি এৱং উদ্দিট্ঠানং ধম্মানং লক্খণৰসাদিতো ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. ফুসতীতি ফস্সো. স্ৱাযং ফুসনলক্খণো, সঙ্ঘট্টনৰসো, সন্নিপাতপচ্চুপট্ঠানো, আপাথগতৱিসযপদট্ঠানো. অযং হি অৰূপধম্মোপি সমানো আৰম্মণে ফুসনাকাৰেন পৱত্ততীতি ফুসনলক্খণো, সা চস্স ফুসনাকাৰপ্পৱত্তি অম্বিলাদিদস্সনে খেড়ুপ্পাদাদিনা ঞাতব্বা. একদেসেন পন অনল্লীযমানোপি ৰূপং ৱিয চক্খুং, সদ্দো ৱিয চ সোতং চিত্তমাৰম্মণঞ্চ সঙ্ঘট্টেতীতি সঙ্ঘট্টনৰসো. তিকসন্নিপাতসঙ্খাতস্স পন অত্তনো কাৰণস্স ৱসেন পৱেদিতত্তা সন্নিপাতপচ্চুপট্ঠানো, ফলট্ঠেন পচ্চুপট্ঠানেন পনেস ৱেদনাপচ্চুপট্ঠানো নাম হোতি. তজ্জাসমন্নাহাৰেন চেৱ ইন্দ্ৰিযেন চ পৰিক্খতে ৱিসযে অনন্তৰাযেন উপ্পজ্জনতো আপাথগতৱিসযপদট্ঠানোতি ৱুচ্চতি. ৱেদনাধিট্ঠানভাৱতো পনেস নিচ্চম্মা গাৱী ৱিয দট্ঠব্বো. লক্খণাদীসু চ তেসং তেসং ধম্মানং সভাৱো ৱা সামঞ্ঞং ৱা লক্খণং নাম, কিচ্চং ৱা সম্পত্তি ৱা ৰসো নাম, উপট্ঠানাকাৰো ৱা ফলং ৱা পচ্চুপট্ঠানং নাম, আসন্নকাৰণং পদট্ঠানং নাম. এৱং উপৰিপি সব্বত্থ লক্খণাদীনং নানত্তং ৱেদিতব্বং.
ৱেদযতীতি ৱেদনা, সা ৱেদযিতলক্খণা, সভাৱভেদতো পনেসা পঞ্চৱিধা হোতি – সুখং দুক্খং সোমনস্সং দোমনস্সং উপেক্খাতি. তত্থ ইট্ঠফোট্ঠব্বানুভৱনলক্খণং সুখং, সম্পযুত্তানং উপব্ৰূহনৰসং, কাযিকঅস্সাদপচ্চুপট্ঠানং, কাযিন্দ্ৰিযপদট্ঠানং. অনিট্ঠফোট্ঠব্বানুভৱনলক্খণং দুক্খং, সম্পযুত্তানং মিলাপনৰসং, কাযিকাবাধপচ্চুপট্ঠানং, কাযিন্দ্ৰিযপদট্ঠানং. ইট্ঠাৰম্মণানুভৱনলক্খণং সোমনস্সং, যথা তথা ৱা ইট্ঠাকাৰসম্ভোগৰসং, সম্পযুত্তানং উপব্ৰূহনৰসং ৱা, চেতসিকঅস্সাদপচ্চুপট্ঠানং, ইট্ঠাকাৰদস্সনপদট্ঠানং. অনিট্ঠাৰম্মণানুভৱনলক্খণং দোমনস্সং, যথা তথা ৱা অনিট্ঠাকাৰসম্ভোগৰসং, সম্পযুত্তানং মিলাপনৰসং ৱা, চেতসিকাবাধপচ্চুপট্ঠানং, একন্তেন হদযৱত্থুপদট্ঠানং. মজ্ঝত্তৱেদযিতলক্খণা উপেক্খা, সম্পযুত্তানং নাতিউপব্ৰূহনমিলাপনৰসা, সন্তভাৱপচ্চুপট্ঠানা, নিপ্পীতিকচিত্তপদট্ঠানা. এত্থ চ সুখং, দুক্খঞ্চ একন্তমব্যাকতং, দোমনস্সমেকন্তমকুসলং, সোমনস্সুপেক্খা পন সিযা কুসলা, সিযা অকুসলা, সিযা অব্যাকতা. ইধ পন কুসলা সোমনস্সৱেদনা অধিপ্পেতা.
নীলাদিভেদং আৰম্মণং সঞ্জানাতীতি সঞ্ঞা. সা সঞ্জাননলক্খণা, পচ্চাভিঞ্ঞাণৰসা, পুনসঞ্জাননপচ্চযনিমিত্তকৰণৰসা ৱা দাৰুআদীসু তচ্ছকাদযো ৱিয, যথাগহিতনিমিত্তৱসেন অভিনিৱেসকৰণপচ্চুপট্ঠানা হত্থিদস্সকঅন্ধা ৱিয, আৰম্মণে অনোগাড়্হৱুত্তিতায অচিৰট্ঠানপচ্চুপট্ঠানা ৱা ৱিজ্জু ৱিয, যথাউপট্ঠিতৱিসযপদট্ঠানা তিণপুৰিসেসু মিগপোতকানং পুৰিসাতি উপ্পন্নসঞ্ঞা ৱিয.
চেতেতীতি চেতনা, সদ্ধিং অত্তনা সম্পযুত্তধম্মে আৰম্মণে অভিসন্দহতীতি অত্থো. সা চেতনাভাৱলক্খণা, আযূহনৰসা, সা চ কুসলাকুসলেসু এৱ হোতি. ইতৰেসু পন তংসদিসতায সংৱিদহনপচ্চুপট্ঠানা সকিচ্চপৰকিচ্চসাধকা জেট্ঠসিস্সমহাৱড্ঢকিআদযো ৱিয. অচ্চাযিককম্মানুস্সৰণাদীসু পনাযং সম্পযুত্তেসু উস্সাহনভাৱেন পৱত্তমানা পাকটা হোতি.
আৰম্মণং চিন্তেতীতি চিত্তং, ৱিঞ্ঞাণং. ৱিত্থাৰতো পনস্স ৱচনত্থো চিত্তদুকে আৱি ভৱিস্সতি. তদেতং ৱিজাননলক্খণং চিত্তং, পুব্বঙ্গমৰসং, নিৰন্তৰপ্পৱত্তিতো সন্ধানপচ্চুপট্ঠানং, নামৰূপপদট্ঠানং.
ৱিতক্কেতি ঊহেতি, ৱিতক্কনমত্তমেৱ ৱা সোতি ৱিতক্কো. স্ৱাযমাৰম্মণে চিত্তস্স অভিৰোপনলক্খণো, আহননপৰিযাহননৰসো, আৰম্মণে চিত্তস্স আনযনপচ্চুপট্ঠানো.
আৰম্মণে তেন চিত্তং ৱিচৰতি, ৱিচৰণমত্তমেৱ ৱা সোতি ৱিচাৰো. স্ৱাযমাৰম্মণানুমজ্জনলক্খণো, তত্থ সহজাতানুযোজনৰসো, চিত্তস্স অনুপ্পবন্ধনপচ্চুপট্ঠানো. অভিনিৰোপনানুমজ্জনৱসেন পনেসং যথাক্কমং ওড়াৰিকসুখুমতায ঘণ্টাভিঘাতো ৱিয চেতসো পঠমাভিনিপাতো ৱিতক্কো, ঘণ্টানুৰৱো ৱিয অনুপ্পবন্ধো ৱিচাৰো. ৱিপ্ফাৰৱা চেত্থ ৱিতক্কো আকাসে উপ্পতিতুকামপক্খিনো পক্খৱিক্খেপো ৱিয, সন্তৱুত্তি ৱিচাৰো আকাসে উপ্পতিতস্স পক্খিনো পক্খপসাৰণং ৱিয. সো পন নেসং ৱিসেসো পঠমদুতিযজ্ঝানেসু পাকটো হোতি. উভোপি পনেতে সম্পযুত্তধম্মপদট্ঠানা.
পিণযতীতি পীতি. সা সম্পিযাযনলক্খণা, কাযচিত্তপীণনৰসা, ফৰণৰসা ৱা, ওদগ্যপচ্চুপট্ঠানা, সোমনস্সসহগতচিত্তপদট্ঠানা.
ৱীৰানং ভাৱো, কম্মং ৱা ৱীৰিযং, ৱিৱিধেন ৱা উপাযেন ঈৰযিতব্বং পৱত্তযিতব্বন্তি ৱীৰিযং. তঞ্চ উস্সাহলক্খণং, সহজাতানং উপত্থম্ভনৰসং, অসংসীদনভাৱপচ্চুপট্ঠানং, ‘‘সংৱিগ্গো যোনিসো পদহতী’’তি (অ. নি. ৪.১১৩) ৱচনতো সংৱেগপদট্ঠানং, ৱীৰিযাৰম্ভৱত্থুপদট্ঠানং ৱা. ইদং পন কুসলপক্খে পদট্ঠানং, অকুসলাদিপক্খে পন সাধাৰণৱসেন যথা তথা ৱা দুক্খৱিনোদনকামতাপদট্ঠানং, সম্পযুত্তধম্মপদট্ঠানং ৱা. তং সমাৰদ্ধং সব্বাসং সম্পত্তীনং মূলং হোতীতি দট্ঠব্বং.
একো অগ্গো ৱিসযো অস্সাতি একগ্গং, চিত্তং, তস্স ভাৱো একগ্গতা, চিত্তস্স একগ্গতা চিত্তেকগ্গতা, সমাধিস্সেতং নামং. সা অৱিসাৰণলক্খণা, সহজাতানং সম্পিণ্ডনৰসা নহানীযচুণ্ণানং উদকং ৱিয, উপসমপচ্চুপট্ঠানা, ঞাণপচ্চুপট্ঠানা ৱা, সুখপদট্ঠানা, অকুসলাদিসাধাৰণৱসেন পনেত্থাপি পচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানি ৱুত্তনযেন যোজেত্ৱা ঞাতব্বানি. নিৱাতে দীপচ্চীনং ঠিতি ৱিয চেতসো ঠিতীতি দট্ঠব্বা.
এত্থ চ কিঞ্চাপি আৰম্মণং ভিন্দিত্ৱা অনুপৱিসন্তা ৱিয কুসলপক্খে চত্তাৰো ধম্মা আৰম্মণং ওগাহন্তি সদ্ধা সতি একগ্গতা পঞ্ঞাতি, তেনেৱ সদ্ধা ‘‘ওকপ্পনা’’তি ৱুত্তা, সতি চ ‘‘অপিলাপনা’’তি, একগ্গতা ‘‘অৱট্ঠিতী’’তি, পঞ্ঞা ‘‘পৰিযোগাহনা’’তি চ ৱুত্তা. অকুসলপক্খে চ তযো তণ্হা দিট্ঠি অৱিজ্জাতি. তেন তে এৱ ‘‘ওঘা’’তি ৱুত্তা. তথাপি নেসং লক্খণাদিতো নানত্তম্পি সিদ্ধমেৱ. অকুসলপক্খে পন একগ্গতা উদ্ধচ্চসমাগতত্তা ‘‘ওগাহনা’’তি ন ৱুত্তা. অকুসলধম্মা হি একৱিসযে সম্পিণ্ডনকিচ্চেন সমাধিনা যুত্তাপি উদকসিত্তৰজুট্ঠানং ৱিয তঙ্খণঞ্ঞেৱ ৱিকিৰণসভাৱা হোন্তি. তেনেৱ হেত্থ উপচাৰপ্পনাপ্পত্তি ন হোতি, কুসলধম্মা পন যস্মা উদকং আসিঞ্চিত্ৱা আসিঞ্চিত্ৱা আকোটনমজ্জনাদীনি কত্ৱা উপলিত্তট্ঠানং ৱিয সকলম্পি দিৱসং নিচ্চলপৱত্তনসমত্থাতি উপচাৰপ্পনাপ্পত্তাপি হোতি, তস্মা তত্থ ওগাহনাতি ৱুত্তাতি গহেতব্বং.
জীৱন্তি তেন, জীৱনমত্তং ৱা তন্তি জীৱিতং, তং সহজাতানুপালনলক্খণং, তেসং পৱত্তনৰসং, তেসঞ্ঞেৱ ঠপনপচ্চুপট্ঠানং, যাপযিতব্বধম্মপদট্ঠানং. অত্তনো ঠিতিক্খণে এৱ চেতং তে ধম্মে অনুপালেতি উদকং ৱিয উপ্পলাদীনি, ন ভঙ্গক্খণে. সযং ভিজ্জমানত্তা সযং পৱত্তিতধম্মসম্বন্ধেনেৱ পৱত্ততি নিযামকো ৱিযাতি দট্ঠব্বং.
সদ্দহন্তি এতায, সযং ৱা সদ্দহতি, সদ্দহনমত্তং ৱা এসাতি সদ্ধা. সা সদ্দহনলক্খণা, ওকপ্পনলক্খণা ৱা, পসাদনৰসা উদকপ্পসাদকমণি ৱিয, পক্খন্দনৰসা ৱা ওঘুত্তাৰকৱীৰপুৰিসো ৱিয, অকালুসিযপচ্চুপট্ঠানা, অধিমুত্তিপচ্চুপট্ঠানা ৱা, সদ্ধেয্যৱত্থুপদট্ঠানা, সদ্ধম্মসৱনাদিসোতাপত্তিযঙ্গপদট্ঠানা ৱা, হত্থৱিত্তবীজানি ৱিয দট্ঠব্বা.
সৰন্তি তায, সযং ৱা সৰতি, সৰণমত্তমেৱ ৱা এসাতি সতি. সা অপিলাপনলক্খণা, অসম্মোসনৰসা, আৰক্খপচ্চুপট্ঠানা, ৱিসযাভিমুখভাৱপচ্চুপট্ঠানা ৱা, থিৰসঞ্ঞাপদট্ঠানা, কাযাদিসতিপট্ঠানপদট্ঠানা ৱা. আৰম্মণে দড়্হপতিট্ঠিতত্তা পন এসিকা ৱিয, চক্খুদ্ৱাৰাদিৰক্খণতো দোৱাৰিকো ৱিয চ দট্ঠব্বা.
কাযদুচ্চৰিতাদীহি হিৰীযতীতি হিৰী, লজ্জাযেতং অধিৱচনং. তেহিযেৱ ওত্তপ্পতীতি ওত্তপ্পং, পাপতো উব্বেগস্সেতং অধিৱচনং. তত্থ পাপতো জিগুচ্ছনলক্খণা হিৰী, উত্তাসলক্খণং ওত্তপ্পং. লজ্জনাকাৰেন পাপকানং অকৰণৰসা হিৰী, উত্তাসাকাৰেন ওত্তপ্পং. অসুচিমক্খিতস্স, অগ্গিসন্তত্তস্স চ অযোগুড়স্স গহেতুং অৱিসহনং ৱিয এতেসং যথাক্কমং জিগুচ্ছনসন্তাসাকাৰেহি পাপাকৰণং ৱেদিতব্বং. ৱুত্তাকাৰেনেৱ চ পাপতো সংকোচনপচ্চুপট্ঠানানি এতানি, অত্তপৰগাৰৱপদট্ঠানানি কুলৱধূৱেসিযা ভাৱো ৱিয, লোকপালকানি চাতি দট্ঠব্বানি. উভিন্নম্পি পনেসং সমুট্ঠানং অধিপতি সভাৱো লক্খণেন চাতি মাতিকং ঠপেত্ৱা যথাক্কমং অজ্ঝত্তবহিদ্ধাসমুট্ঠানতা, অত্তলোকাধিপতিতা, লজ্জাভযসভাৱসণ্ঠিততা, সপ্পতিস্সৱৱজ্জভযদস্সাৱিতালক্খণতা চ অট্ঠসালিনিযং (ধ. স. অট্ঠ. ১ বলৰাসিৱণ্ণনা) ৱিত্থাৰতো ৱিভত্তা, অত্থিকেহি তং তত্থেৱ গহেতব্বং.
ন লুব্ভতি এতেন, সযং ৱা ন লুব্ভতি, অলুব্ভনমত্তমেৱ ৱা তন্তি অলোভো. অদোসামোহেসুপি এসেৱ নযো. তেসু অলোভো আৰম্মণে চিত্তস্স অগেধলক্খণো, অলগ্গভাৱলক্খণো ৱা কমলদলে জলবিন্দু ৱিয, অপৰিগ্গহৰসো মুত্তভিক্খু ৱিয, অনল্লীনভাৱপচ্চুপট্ঠানো অসুচিম্হি পতিতপুৰিসো ৱিয.
অদোসো অচণ্ডিক্কলক্খণো, অৱিৰোধলক্খণো ৱা অনুকূলমিত্তো ৱিয, আঘাতৱিনযনৰসো, পৰিড়াহৱিনযনৰসো ৱা চন্দনং ৱিয, সোম্মভাৱপচ্চুপট্ঠানো পুণ্ণচন্দো ৱিয.
অমোহো যথাসভাৱপ্পটিৱেধলক্খণো, অক্খলিতপ্পটিৱেধলক্খণো ৱা কুসলিস্সাসক্খিত্তউসুপ্পটিৱেধো ৱিয, ৱিসযোভাসনৰসো অনুদ্ধটো পদীপো ৱিয, অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানো অৰঞ্ঞগতসুদেসকো ৱিয. তযোপি চেতে সব্বকুসলানং মূলভূতাতি দট্ঠব্বা.
অপিচ অলোভো চেত্থ দানহেতু, অদোসো সীলহেতু, অমোহো ভাৱনাহেতু. তীহিপি চেতেহি যথাপটিপাটিযা নেক্খম্মসঞ্ঞা অব্যাপাদসঞ্ঞা অৱিহিংসাসঞ্ঞা হোন্তি, তথা অধিকঊনৱিপৰীতগ্গহণানং অভাৱো, তথা পিযৱিপ্পযোগঅপ্পিযসম্পযোগইচ্ছিতালাভদুক্খানং, জাতিজৰামৰণদুক্খানং, পেতনিৰযতিৰচ্ছানগতিদুক্খানঞ্চ অভাৱো, তথা ভোগমিত্তঅত্তসম্পত্তিপচ্চযভাৱো, তথা কামসুখপৰিচ্চাগঅত্তকিলমথপৰিচ্চাগমজ্ঝিমপটিপত্তীনং সম্ভৱো, তথা অসুভঅপ্পমাণধাতুসঞ্ঞানং, অনিচ্চদুক্খঅনত্তসঞ্ঞানং, দিব্বব্ৰহ্মঅৰিযৱিহাৰানঞ্চ সম্ভৱো হোতীতি এৱমাদীহি নযেহি তেসং ৱিত্থাৰো ৱেদিতব্বো.
এত্থ চ অমোহো নাম পঞ্ঞা, সা পজাননলক্খণা. ৱিঞ্ঞাণং ৱিজাননলক্খণং. সঞ্ঞা সঞ্জাননলক্খণা. কিং পনেতাসং সঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণপঞ্ঞানং নানত্তন্তি? সঞ্জাননৱিজাননপজাননমেৱ. এতাসং হি সমানেপি জাননভাৱে সঞ্ঞায ‘‘নীলং পীত’’ন্তিআদিনা পুন সঞ্ঞুপ্পাদকমত্তেন আকাৰেন সঞ্জাননমত্তমেৱ হোতি, অজাতবুদ্ধিদাৰকস্স ৱিয চিত্তৱট্টাদিভাৱমত্তাকাৰেন কহাপণাদিদস্সনং, ন ততো উদ্ধং. ৱিঞ্ঞাণস্স পন যথাৱুত্তেন চ ততো ৱিসিট্ঠেন চ অনিচ্চাদিনা আকাৰেন জাননং হোতি, গামিকপুৰিসস্স ৱিয যথাৱুত্তেন চেৱ উপভোগাৰহতাদিনা চ আকাৰেন কহাপণাদিদস্সনং, ন ততো উদ্ধং. পঞ্ঞায পন তেহি চ যথাৱুত্তেহি নানপ্পকাৰেহি চ মগ্গপাতুভাৱাদিহেতূহি সব্বেহি আকাৰেহি পজাননং হোতি, হেৰঞ্ঞিকস্স ৱিয যথাৱুত্তেহি চেৱ ছেককূটঅদ্ধসাৰাদিসব্বেহি আকাৰেহি চ কহাপণাদিদস্সনং. পঞ্ঞায হি অজানিতব্বং নাম নত্থি. এৱং সঞ্জাননৱিজাননপজাননাকাৰেহি এতাসং নানত্তং ৱেদিতব্বং. এত্থ চ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি ৱিতক্কৱীৰিযাদিসহজাতপচ্চযৱিৰহতো ৰূপাদীসু সঞ্ঞাকিচ্চতো অধিকৱিজাননকিচ্চং কাতুং ন সক্কোন্তি, বলপৰিণাযকানি ৱিয সেনঙ্গানি পঞ্ঞানুৱত্তকানেৱ হোন্তীতি ৱেদিতব্বানি. তেনাহ ভগৱা ‘‘পঞ্চহি ৱিঞ্ঞাণেহি ন কঞ্চি ধম্মং পটিৱিজানাতি অঞ্ঞত্ৰ অভিনিপাতমত্তা’’তিআদি (ৱিভ. ৭৬৬).
কাযপস্সম্ভনং কাযপস্সদ্ধি. চিত্তপস্সম্ভনং চিত্তপস্সদ্ধি. কাযোতি পনেত্থ ৱেদনাদযো তযো খন্ধা. উভোপি পনেতা কাযচিত্তদৰথৱূপসমলক্খণা, কাযচিত্তদৰথনিম্মদ্দনৰসা, কাযচিত্তানং অপৰিপ্ফন্দসীতিভাৱপচ্চুপট্ঠানা, কাযচিত্তপদট্ঠানা. কাযচিত্তানঞ্চ অৱূপসমকৰউদ্ধচ্চাদিকিলেসপটিপক্খভূতাতি দট্ঠব্বা.
কাযলহুভাৱো কাযলহুতা. চিত্তলহুভাৱো চিত্তলহুতা. এৱং উপৰিপি পদত্থো দট্ঠব্বো. কাযচিত্তানং গৰুভাৱৱূপসমলক্খণা কাযলহুতা, চিত্তলহুতা চ, তেসং গৰুভাৱনিম্মদ্দনৰসা, তেসং অদন্ধতাপচ্চুপট্ঠানা, তেসং গৰুভাৱকৰথিনমিদ্ধাদিকিলেসপটিপক্খভূতাতি দট্ঠব্বা.
কাযচিত্তানং থদ্ধভাৱৱূপসমলক্খণা কাযমুদুতা, চিত্তমুদুতা চ, তেসং থদ্ধভাৱনিম্মদ্দনৰসা, অপ্পটিঘাতপচ্চুপট্ঠানা, কাযচিত্তপদট্ঠানা, তেসং থদ্ধভাৱকৰদিট্ঠিমানাদিকিলেসপটিপক্খভূতাতি দট্ঠব্বা.
কাযচিত্তানং অকম্মঞ্ঞভাৱৱূপসমলক্খণা কাযকম্মঞ্ঞতা, চিত্তকম্মঞ্ঞতা চ, তেসং অকম্মঞ্ঞভাৱনিম্মদ্দনৰসা, কাযচিত্তানং আৰম্মণকৰণসম্পত্তিপচ্চুপট্ঠানা, তেসং অকম্মঞ্ঞভাৱকৰাৱসেসনীৱৰণপটিপক্খভূতাতি দট্ঠব্বা. পসাদনীযৱত্থূসু পসাদাৱহা, হিতকিৰিযাসু ৱিনিযোগক্খমভাৱাৱহা সুৱণ্ণৱিসুদ্ধি ৱিযাতি দট্ঠব্বা.
কাযচিত্তানং অগেলঞ্ঞভাৱলক্খণা কাযপাগুঞ্ঞতা, চিত্তপাগুঞ্ঞতা চ, তেসং গেলঞ্ঞনিম্মদ্দনৰসা, নিৰাদীনৱপচ্চুপট্ঠানা, তেসং গেলঞ্ঞকৰঅস্সদ্ধিযাদিকিলেসপটিপক্খভূতাতি দট্ঠব্বা. কাযচিত্তানং অজ্জৱলক্খণা কাযুজুকতা, চিত্তুজুকতা চ, তেসং কুটিলভাৱনিম্মদ্দনৰসা, অজিম্হতাপচ্চুপট্ঠানা, তেসং কুটিলভাৱকৰমাযাসাঠেয্যাদিপটিপক্খভূতাতি দট্ঠব্বা. সব্বেপেতে পস্সদ্ধিআদযো ধম্মা কাযচিত্তপদট্ঠানাতি ৱেদিতব্বা.
কিং পনেত্থ পস্সদ্ধাদযো ধম্মা উদ্ধচ্চাদিং ৱিনোদেতুং ন সক্কোন্তি, যেন ইমে পস্সদ্ধাদযো ধম্মা ন ৱিসুং ৱিভত্তাতি? নো ন সক্কোন্তি, ইমে পন সহিতা এৱ সক্কোন্তি, ইতৰথা তেসং উপ্পত্তিযা এৱ অসম্ভৱতো. যথা ৱা পস্সদ্ধাদীসু ৱিজ্জমানেসু মোহাহিৰিকাদীনং উজুপটিপক্খভাৱেন অমোহহিৰিআদযো হোন্তি, এৱমেতেপি উদ্ধচ্চাদিউজুপটিপক্খভাৱেন ইচ্ছিতব্বাতি গহেতব্বা. যস্মা চেত্থ দ্ৱীহি দ্ৱীহি এৱ যথাসকং পটিপক্খা হৰিতব্বা, তস্মা তে এতে এৱ দ্ৱিধা ৱিভত্তা, ন অমোহাদযোতি ঞাতব্বা.
যেৱাপনকেসু ছন্দোতি কত্তুকামতাযেতং অধিৱচনং, তস্মা সো কত্তুকামতালক্খণো, আৰম্মণপৰিযেসনৰসো, আৰম্মণেন অত্থিকতাপচ্চুপট্ঠানো, তদেৱস্স পদট্ঠানং. আৰম্মণগ্গহণে চাযং চেতসো হত্থপ্পসাৰণং ৱিয দট্ঠব্বো. অযঞ্চ যস্মা ৱিৰজ্জিতব্বাদীসুপি নেক্খম্মাদিনা সহ লোভৱিসদিসেন কত্তুকামতাকাৰেন পৱত্ততি, তস্মা অসেখানম্পি উপ্পজ্জতি. লোভো পন সুভসুখাদিৱিপল্লাসপুব্বকেন অভিসঙ্গাকাৰেনেৱ পৱত্ততীতি অযমেতেসং ৱিসেসো. এৱং মেত্তাকৰুণাদীনম্পি লোভাদীহি ৱিসেসো যথানুৰূপং ঞাতব্বো.
অধিমুচ্চনং অধিমোক্খো. সো সন্নিট্ঠানলক্খণো, অসংসপ্পনৰসো, নিচ্ছযপচ্চুপট্ঠানো, সন্নিট্ঠাতব্বধম্মপদট্ঠানো, আৰম্মণে নিচ্চলভাৱেন ইন্দখীলো ৱিয দট্ঠব্বো. ননু চ সদ্ধাপি অধিমোক্খোতি ৱুচ্চতি. তথা হি অধিমোক্খলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি সদ্ধিন্দ্ৰিযন্তি ৱুচ্চতীতি? সচ্চং, সা চ খো সম্পসাদনভাৱেন অধিমোক্খো, অযং পন যথা তথা ৱা নিচ্ছযভাৱেনাতি ন কোচি ৱিৰোধো.
কিৰিযা কাৰো, মনস্মিং কাৰো মনসিকাৰো, পুৰিমমনতো ৱিসদিসং মনং কৰোতীতিপি মনসিকাৰো, স্ৱাযং আৰম্মণপটিপাদকো ৱীথিপটিপাদকো জৱনপটিপাদকোতি তিপ্পকাৰো, তত্থ আৰম্মণপটিপাদকো ইধ মনসিকাৰো. সো সাৰণলক্খণো, সম্পযুত্তানং আৰম্মণেসু পযোজনৰসো, আৰম্মণাভিমুখভাৱপচ্চুপট্ঠানো, আৰম্মণপদট্ঠানো, সঙ্খাৰক্খন্ধপৰিযাপন্নো. আৰম্মণপটিপাদকত্তেন সম্পযুত্তানং সাৰথি ৱিয দট্ঠব্বো. ৱীথিপটিপাদকোতি পন পঞ্চদ্ৱাৰাৱজ্জনস্সেতং অধিৱচনং. জৱনপটিপাদকোতি মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনস্স, ন তে ইধ অধিপ্পেতা. এত্থ চাযং মনসিকাৰো সমন্নাহাৰমত্তাকাৰেন আৰম্মণে সম্পযুত্তানং পযোজকো, চেতনা চেতোকিৰিযাভাৱেন, ৱিতক্কো পন সঙ্কপ্পাকাৰেন, উপনিজ্ঝাযনাকাৰেন চ অভিনিৰোপকো. তেনেৱ হেত্থ পদভাজনীযে ‘‘তক্কো সঙ্কপ্পোতি চ, ঝানঙ্গ’’ন্তি চ ৱুচ্চতীতি অযমেতেসং ৱিসেসো.
তেসু তেসু ধম্মেসু মজ্ঝত্ততা তত্ৰমজ্ঝত্ততা. সা চিত্তচেতসিকানং সমৱাহিতলক্খণা, ঊনাধিকতানিৱাৰণৰসা, পক্খপাতুপচ্ছেদনৰসা ৱা, মজ্ঝত্তভাৱপচ্চুপট্ঠানা, সমপ্পৱত্তসম্পযুত্তধম্মপদট্ঠানা. সম্পযুত্তধম্মানং অজ্ঝুপেক্খণেন সমপ্পৱত্তানং আজানীযানং অজ্ঝুপেক্খকসাৰথি ৱিয দট্ঠব্বা.
পৰদুক্খে সতি সাধূনং হদযকম্পনং কৰোতীতি কৰুণা, কিৰতি ৱা পৰদুক্খং হিংসতি চ, কিৰীযতি ৱা দুক্খিতেসু পসাৰীযতীতি কৰুণা. সা পৰদুক্খাপনযনাকাৰপ্পৱত্তিলক্খণা, পৰদুক্খাসহনৰসা, অৱিহিংসাপচ্চুপট্ঠানা, দুক্খাভিভূতানং অনাথভাৱদস্সনপদট্ঠানা. মোদন্তি তায তংসমঙ্গিনো, সযং ৱা মোদতি, মোদনমত্তমেৱ ৱা তন্তি মুদিতা. সা পমোদলক্খণা, অনিস্সাযনৰসা, অৰতিৱিঘাতপচ্চুপট্ঠানা, সত্তানং সম্পত্তিদস্সনপদট্ঠানা.
কস্মা পনেত্থ মেত্তুপেক্খা ন ৱুত্তাতি? পুব্বে গহিতত্তা. অদোসো এৱ হি সত্তেসু হিতফৰণৱসেন পৱত্তিযং মেত্তা. তত্ৰমজ্ঝত্ততা এৱ চ ইট্ঠানিট্ঠসত্তেসু মজ্ঝত্তাকাৰেন পৱত্তিযং উপেক্খা. তে চ ধম্মা নিযতা, কেৱলং পন নেসং সত্তেসু মেত্তুপেক্খাভাৱেন পৱত্তি অনিযতাতি. কাযদুচ্চৰিততো ৱিৰতি কাযদুচ্চৰিতৱিৰতি. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. লক্খণাদিতো পনেতা তিস্সোপি কাযদুচ্চৰিতাদিৱত্থূনং অৱীতিক্কমলক্খণা, ততো সংকোচনৰসা, তেসং অকিৰিযপচ্চুপট্ঠানা, সদ্ধাহিৰোত্তপ্পঅপ্পিচ্ছতাদিগুণপদট্ঠানা, পাপকিৰিযতো চিত্তস্স ৱিমুখভাৱভূতাতি দট্ঠব্বা. এৱং লক্খণাদিতো ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
সঙ্গহাতি এৱং যে ইমে ইমস্মিং কামাৱচৰপঠমকুসলে ৱিভত্তা একূনচত্তালীস ধম্মা, সব্বেতে খন্ধতো চতুব্বিধা হোন্তি – ৱেদনাক্খন্ধো সঞ্ঞাক্খন্ধো সঙ্খাৰক্খন্ধো ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি. তত্থ ৰাসট্ঠেন সোমনস্সৱেদনা ৱেদনাক্খন্ধো, তথা সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধো, চিত্তং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো, অৱসেসা ফস্সাদযো ছত্তিংস ধম্মা সঙ্খাৰক্খন্ধোতি ৱেদিতব্বা.
ননু চ যদি ৰাসট্ঠেন খন্ধো, ফস্সাদীনং তাৱ অনেকত্তা সঙ্খাৰক্খন্ধতা যুত্তা, কথং পন ৱেদনাদীনং তিণ্ণং খন্ধতাতি? উপচাৰতো. পচ্চেকং হি অতীতাদিভেদভিন্নেসু ৱেদনাসঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণেসু নিৰুড়্হোপি খন্ধ-সদ্দো তদেকদেসেসু একেকৱেদনাদীসুপি সমুদাযোপচাৰেন ৱোহৰীযতীতি তদেকদেসেপি তব্বোহাৰো, যথা ৰুক্খস্স সাখায ছিজ্জমানায ‘‘ৰুক্খো ছিজ্জতী’’তিআদীসু ৱিযাতি. এৱং খন্ধতো চতুব্বিধা হোন্তি.
তে পুন আযতনতো দুৱিধা হোন্তি – মনাযতনং ধম্মাযতনন্তি. সঞ্জাতিসমোসৰণট্ঠানট্ঠেন হেত্থ চিত্তং মনাযতনং, সেসা পন অট্ঠতিংস ধম্মা ধম্মাযতনন্তি. এৱং আযতনতো দুৱিধা হোন্তি. তে পুন ধাতুৱসেন দুৱিধা মনোৱিঞ্ঞাণধাতু ধম্মধাতূতি. নিস্সত্তনিজ্জীৱট্ঠেন হেত্থ চিত্তং মনোৱিঞ্ঞাণধাতু, সেসা ধম্মধাতূতি. এৱং ধাতুৱসেন দুৱিধা.
তথা আহাৰানাহাৰৱসেন. তত্থ ফস্সো চেতনা চিত্তন্তি ইমে তযো ধম্মা ৱিসেসপচ্চযত্তেন যথাক্কমং ‘‘ফস্সাহাৰো মনোসঞ্চেতনাহাৰো ৱিঞ্ঞাণাহাৰো’’তি ৱুচ্চন্তি, অৱসেসা ন আহাৰাতি. কিং পনেতে পচ্চযা ন হোন্তি, যে ন আহাৰাতি ৱুচ্চেয্যুন্তি? নো ন হোন্তি, ৱিসেসপচ্চযা পন ন হোন্তি, ফস্সাদযো পন তেসং ধম্মানং ৱিসেসপচ্চযা হোন্তি, ৱিসেসতো ৱেদনাদযো চ আহৰন্তি. ফস্সাহাৰো হি তিস্সো ৱেদনাযো আহৰতি, মনোসঞ্চেতনাহাৰো তযো ভৱে, ৱিঞ্ঞাণাহাৰো পটিসন্ধিনামৰূপং. ননু চ সো ৱিপাকো, ইদং পন কুসলৱিঞ্ঞাণন্তি? কিঞ্চাপি এৱং, তংসৰিক্খতায পন ৱিঞ্ঞাণাহাৰোত্ৱেৱ ৱুত্তং. যস্মা ৱা ইমে ‘‘অৰূপিনো আহাৰা সম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং আহাৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১৫) ৱচনতো কবড়ীকাৰাহাৰো ৱিয ৰূপকাযস্স উপত্থম্ভকট্ঠেন নামকাযস্স আহাৰপচ্চযা হোন্তি, তস্মা ইমেৱ ‘‘আহাৰা’’তি ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বং. এৱং আহাৰানাহাৰৱসেন দুৱিধা.
তথা ইন্দ্ৰিযানিন্দ্ৰিযতো. তত্থ সদ্ধা ৱীৰিযং সতি একগ্গতা অমোহো চিত্তং সোমনস্সৱেদনা জীৱিতন্তি ইমে অট্ঠ ধম্মা অধিপতিযট্ঠেন যথাক্কমং ‘‘সদ্ধিন্দ্ৰিযং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং সতিন্দ্ৰিযং সমাধিন্দ্ৰিযং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং মনিন্দ্ৰিযং সোমনস্সিন্দ্ৰিযং জীৱিতিন্দ্ৰিয’’ন্তি ৱুচ্চন্তি, অৱসেসা ন ‘‘ইন্দ্ৰিযানী’’তি. এৱং ইন্দ্ৰিযানিন্দ্ৰিযতো দুৱিধা.
তথা ঝানঙ্গাঝানঙ্গৱসেন. তত্থ ৱিতক্কো ৱিচাৰো পীতি সোমনস্সং একগ্গতাতি ইমে পঞ্চ ধম্মা উপনিজ্ঝাযনট্ঠেন ‘‘ঝানঙ্গানী’’তি ৱুচ্চন্তি, ইতৰে ‘‘অঝানঙ্গানী’’তি. এৱং ঝানঙ্গাঝানঙ্গৱসেন দুৱিধা.
তথা মগ্গঙ্গামগ্গঙ্গৱসেন. তত্থ অমোহো ৱিতক্কো ৱিৰতিত্তযং ৱীৰিযং সতি একগ্গতাতি ইমে অট্ঠ ধম্মা নিয্যানট্ঠেন, ৱিমোক্খট্ঠেন চ যথাক্কমং ‘‘সম্মাদিট্ঠি সম্মাসঙ্কপ্পো সম্মাৱাচা সম্মাকম্মন্তো সম্মাআজীৱো সম্মাৱাযামো সম্মাসতি সম্মাসমাধী’’তি নামেন ‘‘মগ্গঙ্গানী’’তি ৱুচ্চন্তি, ইতৰে ‘‘অমগ্গঙ্গানী’’তি. পাড়িযং পন লোকিযচিত্তে ৱিৰতীনং অনিযতত্তা, যেৱাপনকত্তা চ তা ৱজ্জেত্ৱা ‘‘পঞ্চঙ্গিকো মগ্গো হোতী’’তি (ধ. স. ৫৮, ১২১) ৱুচ্চতি. এৱং মগ্গঙ্গামগ্গঙ্গৱসেন দুৱিধা.
তথা বলাবলৱসেন. তত্থ সদ্ধাৱীৰিযং সতি সমাধি পঞ্ঞা হিৰী ওত্তপ্পন্তি ইমে সত্ত ধম্মা অকম্পিযট্ঠেন বলানীতি ৱুচ্চন্তি, ইতৰে অবলানীতি. এৱং বলাবলৱসেন দুৱিধা.
তথা হেতুনহেতুৱসেন. তত্থ অলোভো অদোসো অমোহোতি ইমে তযো ধম্মা মূলট্ঠেন হেতূতি ৱুচ্চন্তি, ইতৰে নহেতূতি. এৱং হেতুনহেতুৱসেন দুৱিধা. এৱং ফস্সাফস্সৱেদনাৱেদনা সঞ্ঞাসঞ্ঞাচিত্তাচিত্তাদিৱসেনপি ৱুত্তনযানুসাৰেন যথাযোগং সঙ্গহৱিভাগো ৱেদিতব্বো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন পদভাজনীযসঙ্গহৱাৰে (ধ. স. ১০৩ আদযো), তদট্ঠকথাযঞ্চ (ধ. স. অট্ঠ. ৫৮-১২০) গহেতব্বো. এৱং সঙ্গহতো ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
সুঞ্ঞতো চেৱাতি এৱং খন্ধাদীহি সঙ্গহিতেসু তেসু ধম্মেসু তব্বিনিমুত্তো কাৰকৱেদকাদিসভাৱো অত্তা ৱা সস্সতো ৱা ভাৱো ন উপলব্ভতি. সুঞ্ঞা তে ধম্মা অত্তেন ৱা অত্তনিযেন ৱা, কেৱলং পটিচ্চসমুপ্পন্না, সলক্খণধাৰণতো ধম্মমত্তা, নিচ্চসুখাদিসাৰৱিৰহতো অসাৰা, পৱত্তকনিযামকাভাৱতো অপৰিণাযকা অনিচ্চা, দুক্খা, অনত্তা, অনত্তনিযা চ হুত্ৱা পৱত্তন্তীতি অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন পদভাজনীযসুঞ্ঞতৱাৰে, তদট্ঠকথাযঞ্চ গহেতব্বোতি. এৱং সুঞ্ঞতো ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
নিট্ঠিতা পঠমকুসলস্স অত্থৱণ্ণনা.
দুতিযাদীসুপি পঠমকুসলে ৱুত্তনযেন ধম্মুদ্দেসাদিনা সব্বো ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. ন কেৱলঞ্চ এত্থেৱ, ইতো পৰেসুপি সব্বত্থ হেট্ঠা ৱুত্তসদিসানং পদানং, ধম্মানঞ্চ অত্থো, সব্বো চ ৱিনিচ্ছযো এত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. ইতো পৰং পন অপুব্বমেৱ ৱণ্ণযিস্সাম. দুতিযচিত্তে তাৱ সসঙ্খাৰভাৱমত্তমেৱ পঠমচিত্ততো ৱিসেসো, সেসং তাদিসমেৱ. দুতিযকুসলং.
ততিযেপি ধম্মুদ্দেসে অমোহাভাৱা ইন্দ্ৰিযমগ্গঙ্গবলমূলসঙ্গহেসু পঞ্ঞিন্দ্ৰিযসম্মাদিট্ঠিমগ্গঙ্গপঞ্ঞাবলঅমোহমূলানং পৰিহানিযা সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীনং ভাৱোৱ ৱিসেসো, সেসং তাদিসমেৱ. তথা চতুত্থে সসঙ্খাৰভাৱমত্তমেৱ ৱিসেসো. ততিযচতুত্থানি.
পঞ্চমছট্ঠসত্তমট্ঠমেসু পন সুখসোমনস্সট্ঠানেসু উপেক্খাভাৱো, পীতিযা চ অভাৱো. তেনেৱ ঝানঙ্গসঙ্গহৱাৰে চতুৰঙ্গজ্ঝানতাৱ ৱিসেসো, সেসং পঠমদুতিযততিযচতুত্থচিত্তসদিসমেৱ. উপেক্খাসহগতেসু চেত্থ চতূসু কৰুণামুদিতা ন উপ্পজ্জন্তীতি কেচি ৱদন্তি, পৰিকম্মভূতানং পনেত্থ তাসং উপ্পত্তিযা মহাঅট্ঠকথাযং অনুঞ্ঞাতত্তা উপচাৰপ্পত্তা পন উপ্পজ্জন্তি, ন ইতৰাতি গহেতব্বং. পঞ্চমছট্ঠসত্তমট্ঠমানি.
ৱিসযাদিপ্পভেদতোতি এৱং ধম্মুদ্দেসাদিনা ৱিভত্তানি অট্ঠ কামাৱচৰকুসলানি আৰম্মণৱিভাগতো পচ্চেকং ছব্বিধানি হোন্তি ৰূপাৰম্মণং…পে… ধম্মাৰম্মণন্তি. তত্থ নীলাদিভেদভিন্না, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নঅজ্ঝত্তিকবাহিৰওড়াৰিকসুখুমাদিভেদভিন্না চ ৱণ্ণধাতু ৰূপাৰম্মণং নাম. এৱং সদ্দাৰম্মণাদীসুপি যথানুৰূপং ভেদো ৱেদিতব্বো.
এত্থ চ ফোট্ঠব্বন্তি আপোধাতুৱজ্জিতভূতত্তযং, ধম্মাৰম্মণন্তি পঞ্চাৰম্মণানি ৱজ্জেত্ৱা অৱসেসা ৰূপাৰূপপঞ্ঞত্তিযো ৱেদিতব্বা, সেসং তাদিসমেৱ. কেচি পনেত্থ ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনমাপাথগতানি এতানাৰম্মণানি ৰূপাৰম্মণাদিৱোহাৰং লভন্তি, অনাপাথগতানি পন অতীতানাগতদূৰসুখুমাদিভেদভিন্নানি ধম্মাৰম্মণানেৱা’’তি ৱদন্তি, তং ন যুত্তং দিব্বচক্খাদীনং ৰূপাৰম্মণতাদিৱচনতো.
অনাপাথগতা এৱ হি তানি দিব্বচক্খুআদীনং আৰম্মণং, ন চ তানি ধম্মাৰম্মণানি. ৰূপাদযো হি পঞ্চ পচ্চেকং দ্ৱীসু দ্ৱীসু দ্ৱাৰেসু একস্মিং খণে আপাথমাগন্ত্ৱা তংতংদ্ৱাৰিকজৱনানং, তদনন্তৰে মনোদ্ৱাৰিকানঞ্চ অপৰভাগে চ দিট্ঠসুতাদিৱসেনানুস্সৰন্তস্স সুদ্ধমনোদ্ৱাৰিকানঞ্চ আৰম্মণানি হোন্তি. তথা হি নানাৱণ্ণৱিচিত্তচেতিযাদিদস্সনং কৰোন্তস্স, ধম্মং সুণন্তস্স, ভেৰিসদ্দাদীহি ৱা পূজাদিং কৰোন্তস্স চ গন্ধমালাদীনি ঘাযিত্ৱা, খাদনীযভোজনীযাদিঞ্চ সাযিত্ৱা, সুখসম্ফস্সানি অত্থৰণপাৱুৰণাদীনি চ ফুসিত্ৱা মনাপভাৱং ঞত্ৱা তেহি চেতিযপূজং কৰোন্তস্স, তত্থ তত্থ অকুসলং ৱা উপ্পাদেন্তস্স, তস্মিং তস্মিং খণে গয্হমানানি ৰূপাদিপঞ্চাৰম্মণানি সাখায অক্কমনং, পথৱিযং ছাযাফৰণঞ্চ একক্খণে কুৰুমানং ৰুক্খগ্গে নিলীযমানং পক্খিনো সৰীৰং ৱিয যথাসকং পসাদঞ্চ ঘট্টেত্ৱা তস্মিংযেৱ খণে ভৱঙ্গচলনপচ্চযভাৱেন মনোদ্ৱাৰেপি আপাথমাগন্ত্ৱা ততো ভৱঙ্গং ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা উপ্পন্নানং আৱজ্জনাদিৱোট্ঠব্বনপৰিযোসানানং, ৱীথিচিত্তানং, তদনন্তৰানঞ্চ কুসলাকুসলাদিজৱনানং আৰম্মণং হুত্ৱা তদনন্তৰাসু মনোদ্ৱাৰৱীথীসু চ অপৰভাগে তথাৰূপং পচ্চযং আগম্ম অত্তনা পূজাদিকৰণকালেসু, দিট্ঠসুতঘাযিতসাযিতফুট্ঠৱসেনানুস্সৰন্তস্স, পচ্চক্খতো অনুভুয্যমানানি ৱিয মনোদ্ৱাৰে চ আৰম্মণানি হোন্তি.
অথাপি পঞ্চহি দ্ৱাৰেহি অগহিতপুব্বানি বুদ্ধৰূপাদীনি, দিব্বৰূপাদীনি চ পঞ্চাৰম্মণানি সৱনৱসেন সল্লক্খেত্ৱা জৱনক্খণে ৱা অপৰভাগে সুতৱসেনেৱ অনুস্সৰিত্ৱা ৱা পসাদং, কম্মফলসদ্ধাদিং, লোভাদিঞ্চ উপ্পাদেন্তস্সাপি মনোদ্ৱাৰে আপাথমাগচ্ছন্তি. অভিঞ্ঞানং পন সুদ্ধমনোদ্ৱাৰে এৱ, তস্মা এৱং পঞ্চদ্ৱাৰে, মনোদ্ৱাৰে, সুদ্ধমনোদ্ৱাৰে চ আপাথগতানি অতীতাদিভেদভিন্নানি সব্বানিপি পঞ্চাৰম্মণানি কদাচিপি ধম্মাৰম্মণং ন হোন্তি, তদিতৰা নামৰূপপঞ্ঞত্তিযো ধম্মাৰম্মণন্তি গহেতব্বং. ননু চেতানি ইট্ঠকন্তমনাপানি আৰম্মণানি লোভস্স ৱত্থু, কথমেত্থ কুসলং উপ্পজ্জতীতি? নিযমাদিকাৰণতো. চিত্তং হি ‘‘কুসলমেৱ মযা কত্তব্ব’’ন্তি পুব্বে নিযমিতৱসেন সব্বত্থ অকুসলপ্পৱত্তিং নিৱত্তেত্ৱা কুসলে পৰিণামনৱসেন চ অভিণ্হং আসেৱিতকুসলসমুদাচাৰৱসেন চ সপ্পুৰিসূপনিস্সযাদিউপনিস্সযৱসেন চ যোনিসোআভুজিতৱসেন চাতি ইমেহি কাৰণেহি কুসলং হুত্ৱা উপ্পজ্জতীতি ৱেদিতব্বং. এৱমিমেসু ছসু আৰম্মণেসু উপ্পজ্জনতো পচ্চেকং ছব্বিধানি হোন্তি. আৰম্মণৱৱত্থানকথা.
এৱং আৰম্মণভেদভিন্নেসু ৰূপাৰম্মণং তাৱ কুসলং দসপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুৱসেন দসৱিধং হোতি. তত্থ একেকং পন কাযকম্মং ৱচীকম্মং মনোকম্মন্তি তিৱিধং. তত্থ কাযদ্ৱাৰে পৱত্তং কাযকম্মং, ৱচীদ্ৱাৰে পৱত্তং ৱচীকম্মং, মনোদ্ৱাৰে পৱত্তং মনোকম্মং. তত্থ কাযদ্ৱাৰন্তি কাযৱিঞ্ঞত্তি. ৱচীদ্ৱাৰন্তি ৱচীৱিঞ্ঞত্তি. তাসং ৱিভাগো ৰূপৱিভত্তিযং আৱি ভৱিস্সতি. মনোদ্ৱাৰন্তি সব্বং চেতনাসম্পযুত্তং চিত্তং ৱুচ্চতি, ৱিসেসতো কুসলাকুসলং. তং হি সহজাতানং চেতনানং, কাযঙ্গৱাচঙ্গচোপনং অসম্পাপুণিত্ৱা পৱত্তানং সুদ্ধমনোকম্মানং পৱত্তিওকাসদানতো দ্ৱাৰন্তি ৱুচ্চতি, ইমেসু পন তীসু দ্ৱাৰেসু পৱত্তা চেতনা কাযকম্মাদযো নাম. অপিচ পাণাতিপাতাদযো, পাণাতিপাতাৱেৰমণিআদযো চ কাযকম্মং নাম, মুসাৱাদাদযো, মুসাৱাদাৱেৰমণিআদযো চ ৱচীকম্মং নাম, অভিজ্ঝাদযো, অনভিজ্ঝাদযো চ মনোকম্মং নাম.
কুসলপক্খে পন দানাদিদসপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি চ যথাৰহং কাযৱচীমনোকম্মানি হোন্তি. এৱং যেভুয্যৱুত্তিতো চেস কাযকম্মাদিভাৱো ৱুত্তো পাণাতিপাতাদীনম্পি ৱচীদ্ৱাৰাদীসু পৱত্তিতো কেসঞ্চি পুৰিসানং ৱনচৰকাদিভাৱো ৱিয, দ্ৱাৰানঞ্চ কাযকম্মদ্ৱাৰাদিভাৱো কেসঞ্চি গামানং ব্ৰাহ্মণগামাদিভাৱো ৱিয. অকুসলে তাৱ এত্থ পাণাতিপাতাদিকাযকম্মং কাযদ্ৱাৰে, ৱচীদ্ৱাৰে চ যথাৰহং সমুট্ঠাতি, নো মনোদ্ৱাৰে. তথা মুসাৱাদাদিৱচীকম্মং. পাণাতিপাতাদিনিপ্ফাদনত্থং হি মনোদ্ৱাৰে এৱ চিন্তেন্তস্স চেতনাব্যাপাদাদীসু কম্মপথপ্পত্তেসু ৱা কম্মপথং অপ্পত্তেসু ৱা মনোকম্মেসু এৱ পৱিসনতো কাযকম্মাদিভাৱং ন পাপুণাতি. ননু ৱিজ্জামযেনাপি কেৱলং মনোকম্মেন পাণাতিপাতাদিং কৰোন্তীতি? ন অলোণভোজনদব্ভসযনমন্তপৰিজপ্পনাদিকাযৱচীপযোগং ৱিনা তস্সাসিজ্ঝনতো. অভিজ্ঝাদিমনোকম্মং পন তীসুপি দ্ৱাৰেসু সমুট্ঠাতি. অভিজ্ঝায হি কাযেন পৰভণ্ডগ্গাহাদীনং, ব্যাপাদেন দণ্ডপৰামসনাদীনং, মিচ্ছাদিট্ঠিযা তিত্থিযৱন্দনাদীনং কৰণকালে, ৱাচায পৰসম্পত্তিপত্থনায ‘‘হঞ্ঞন্তু বজ্ঝন্তূ’’তি অনত্থপত্থনায চ তিত্থিযত্থুতিতদত্থদীপনাদীনঞ্চ যথাক্কমং পৱত্তিকালে চ তস্স মনোকম্মস্স কাযৱাচাসু পৱত্তি ৱেদিতব্বা.
কামাৱচৰকুসলং পন পাণাতিপাতাৱেৰমণিআদিকং কাযৱচীমনোকম্মং পচ্চেকং দ্ৱাৰত্তযেপি পৱত্ততি. তত্থ পাণাতিপাতাদীহি সম্ফপ্পলাপপৰিযোসানেহি সত্তহি ৱিৰমন্তস্স তাৱ হত্থমুদ্দায, ৱচীভেদেন চ সমাদিযনকালে, মনসা ৱিৰমণকালে চ তেসং কাযৱচীকম্মানং তীসু দ্ৱাৰেসু পৱত্তি ৱেদিতব্বা. অনভিজ্ঝাদীহি সহগতেন চেতসা তজ্জস্স কাযপযোগস্স, ‘‘পৰৱিত্তুপকৰণং চিৰট্ঠিতিকং হোতু, সব্বে সত্তা অৱেৰা হোন্তু, সো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তিআদিনা ৱচীপযোগস্স, কেৱলং মনোপযোগস্স চ কৰণকালে মনোকম্মস্স তীসুপি দ্ৱাৰেসু পৱত্তি ৱেদিতব্বা. এত্থ চ পঞ্চদ্ৱাৰে উপ্পন্নানি জৱনানি কাযৱচীকম্মানি ন হোন্তি, মনোকম্মানি এৱ. তানি চ ন কম্মপথপ্পত্তানি, কেৱলং কুসলাদীনি হোন্তি. মনোদ্ৱাৰে পটুতৰপ্পৱত্তানি এৱ হি কম্মপথপ্পত্তানি মনোকম্মানি হোন্তি, ৰূপাৰূপজৱনানি পন একন্তং ভাৱনামযং মনোকম্মমেৱ মনোদ্ৱাৰে এৱ চ পৱত্তন্তি.
কিঞ্চাপি অভিঞ্ঞাঞাণানি ৱিঞ্ঞত্তিদ্ৱযজনকানি, তথাপি কাযৱচীকম্মৱোহাৰং ন লভন্তি, লোকুত্তৰকুসলং পন কাযৱচীদ্ৱাৰেসু অনুপ্পজ্জমানম্পি মিচ্ছাৱাচাকম্মন্তাজীৱানং সমুচ্ছেদপ্পহানকাৰীনং ৱিৰতীনং ৱসেন কাযৱচীকম্মম্পি হোতি, তদিতৰমগ্গঙ্গৱসেন মনোকম্মম্পীতি একক্খণে তীণিপি কম্মানি হোন্তি, তঞ্চ ভাৱনামযং, দ্ৱাৰং পনস্স মনোদ্ৱাৰমেৱ. যথা চ পাণাতিপাতাৱেৰমণিযাদীনং ৱসেন কুসলস্স দ্ৱাৰত্তযে পৱত্তি ৱুত্তা, এৱং দসপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনম্পি ৱসেন ৱত্তব্বা. অট্ঠকথাসু পন ন ৱিচাৰিতা, তথাপি নযতো এৱং ৱেদিতব্বা.
তেসু দানং কাযকম্মমেৱ, ৱচীকম্মম্পি ৱা. পত্তানুপ্পদানং, অব্ভনুমোদনং, দেসনা ৱচীকম্মমেৱ. সীলং অপচিতিসহগতং, ৱেয্যাৱচ্চসহগতঞ্চ কাযকম্মম্পি অত্থি, ৱচীকম্মম্পি অত্থি. তত্থ সীলস্স কাযৱচীকম্মভাৱো সিদ্ধো এৱ. অপচিতিযা পন পুপ্ফপূজাদিনা, ৱন্দনাদিনা ৱা পৱত্তিকালে কাযকম্মভাৱো, থুতিমযপূজাদিনা পৱত্তিকালে ৱচীকম্মভাৱো চ ৱেদিতব্বো. ৱেয্যাৱচ্চস্সাপি সহত্থা কৰণকালে কাযকম্মভাৱো, গিলানাদীনং চতুপচ্চযসমাদাপনাদিৱসেন, গৰূহি আণত্তসদ্দেন আৰোচনপক্কোসনাদিৱসেন ৱচীকম্মভাৱো চ ৱেদিতব্বো. ভাৱনা, সৱনং, দিট্ঠিজুকম্মঞ্চ মনোকম্মমেৱ, অব্ভনুমোদনম্পীতি কেচি. সৱনম্পি হি সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন মনোদ্ৱাৰে এৱ ধম্মত্থসল্লক্খণৱসেন পৱত্তিকালে মনোকম্মমেৱ.
তত্থ দানং অপচিতি ৱেয্যাৱচ্চং পত্তানুপ্পদানং দেসনাতি ইমানি পঞ্চ কাযৱচীদ্ৱাৰেসু এৱ পৱত্তন্তি, ন মনোদ্ৱাৰে. এত্থ চ পত্তানুপ্পদানদেসনানং কাযৱিকাৰেন পত্তিং দেন্তস্স, ধম্মং দেসেন্তস্স চ কাযদ্ৱাৰেপি পৱত্তি ৱেদিতব্বা. সীলং ভাৱনা অব্ভনুমোদনং সৱনং দিট্ঠিজুকম্মন্তি ইমানি পন পঞ্চ তীসুপি দ্ৱাৰেসু পৱত্তন্তি, ‘‘ন পুনেৱং কৰিস্সামী’’তি চেত্থ মনসাৱ দুচ্চৰিততো ৱিৰমন্তস্স, অব্ভনুমোদন্তস্স চ ৱসেন সীলব্ভনুমোদনানং মনোদ্ৱাৰেপি পৱত্তি ৱেদিতব্বা. যং পন অট্ঠসালিনিযং ‘‘দানমযং কাযৱচীমনোকম্মৱসেন তিৱিধং হোতী’’তিআদি ৱুত্তং, তং পুব্বচেতনাৱসেন মনোদ্ৱাৰে পৱত্তং গহেত্ৱা পৰিযাযতো ৱুত্তং, নিপ্পৰিযাযতো কাযৱচীদ্ৱাৰপ্পৱত্তা সন্নিট্ঠানচেতনাৱ. তেনেৱ হি তত্থেৱ ৱুত্তং ‘‘ৱিনযপৰিযাযং পত্ৱা হি ‘দস্সামি কৰিস্সামী’তি ৱাচা ভিন্না হোতীতি. ইমিনা লক্খণেন দানং নাম হোতি, অভিধম্মপৰিযাযং পত্ৱা পন ৱিজ্জমানকৱত্থুং আৰব্ভ মনসা চিন্তিতকালতো পট্ঠায কুসলং হোতি. অপৰভাগে কাযেন ৱা ৱাচায ৱা কত্তব্বং কৰিস্সতী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ১). ইতৰথা ‘‘দস্সামী’’তি চিন্তিতমত্তেনাপি দানং নাম ভৱেয্য, তথা চ তাদিসং ৱত্থুং যথাচিন্তিতনিযামেন অদেন্তস্স ধুৰনিক্খেপে অদিন্নাদানম্পি সিযা. এৱং মনসা পাণাতিপাতাদযোপি সিযুং, তঞ্চ ন যুত্তং, তস্মা ৱুত্তনযেনেৱ গহেতব্বং. অথ ৱা ‘‘সব্বং সাপতেয্যং দিন্নঞ্ঞেৱ হৰতূ’’তি পৰিচ্চজনসম্ভৱতো দানস্স মনোদ্ৱাৰেপি পৱত্তি ৱেদিতব্বা.
এত্থ চ দানসীলাদিকাযকম্মানং কাযদ্ৱাৰে পৱত্তিযং কম্মং কাযকম্মমেৱ, দ্ৱাৰম্পি কাযদ্ৱাৰমেৱ. ৱচীদ্ৱাৰে পৱত্তিযং কম্মং কাযকম্মমেৱ, দ্ৱাৰং পন ৱচীদ্ৱাৰং. মনোদ্ৱাৰে পৱত্তিযম্পি কম্মং কাযকম্মং, দ্ৱাৰং পন মনোদ্ৱাৰং. দেসনাব্ভনুমোদনাদীনং ৱচীকম্মানং ৱচীদ্ৱাৰে পৱত্তিযং কম্মম্পি ৱচীকম্মং, দ্ৱাৰম্পি ৱচীদ্ৱাৰমেৱ. কাযদ্ৱাৰে পৱত্তিযম্পি কম্মং ৱচীকম্মমেৱ, দ্ৱাৰং পন কাযদ্ৱাৰং. মনোদ্ৱাৰে পৱত্তিযম্পি কম্মং ৱচীকম্মং, দ্ৱাৰং পন মনোদ্ৱাৰং. ভাৱনাদিমনোকম্মানং মনোদ্ৱাৰে পৱত্তিযং কম্মম্পি মনোকম্মং, দ্ৱাৰম্পি মনোদ্ৱাৰমেৱ. কাযদ্ৱাৰে পৱত্তিযম্পি কম্মং মনোকম্মমেৱ, দ্ৱাৰং পন কাযদ্ৱাৰং. ৱচীদ্ৱাৰে পৱত্তিযম্পি কম্মং মনোকম্মমেৱ, দ্ৱাৰং পন ৱচীদ্ৱাৰং. এৱং পাণাতিপাতাদীনং, পাণাতিপাতাৱেৰমণিআদীনঞ্চ ৱুত্তানুসাৰেন কম্মৱৱত্থানং, দ্ৱাৰৱৱত্থানঞ্চ যথানুৰূপং যোজেত্ৱা অসঙ্কৰতো ঞাতব্বং.
দ্ৱাৰকম্মৱৱত্থানকথা নিট্ঠিতা.
ইদানি যস্মা দসৱিধানি চেতানি পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি তীসু এৱং সঙ্গয্হন্তি দানমযে সীলমযে ভাৱনামযেতি. পত্তানুপ্পদানং হি দানমযে সঙ্গয্হতি, ‘‘অব্ভনুমোদনম্পী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ১৫৬-১৫৯ পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থাদিকথা) অট্ঠকথাযং. অপচিতিৱেয্যাৱচ্চানি সীলমযে. দেসনাসৱনদিট্ঠিজুকম্মানি ভাৱনামযে, তস্মা ৰূপাৰম্মণস্স কুসলস্স দানসীলভাৱনাৱসেন দ্ৱাৰত্তযপ্পৱত্তিং যোজেত্ৱা দস্সেস্সাম. তদনুসাৰেনেৱ ইতৰেসং ৱসেনাপি সক্কা ঞাতুন্তি. কুসলং হি ৱণ্ণাৰম্মণং হুত্ৱা উপ্পজ্জমানং দানসীলভাৱনাৱসেনেৱ তীসু দ্ৱাৰেসু পৱত্ততি. কথং? যদা হি নীলপীতাদিৱণ্ণৱিচিত্তং পুপ্ফৱত্থাদিদেয্যধম্মং লভিত্ৱা ‘‘ৱণ্ণদানং মে ভৱিস্সতী’’তি ৱণ্ণৱসেন আভুজিত্ৱা চেতিযাদীসু সহত্থেন পূজেতি, তদা ৰূপাৰম্মণং দানমযং কাযদ্ৱাৰে পৱত্ততি, তঞ্চ পুব্বচেতনা সন্নিট্ঠানচেতনা অপৰচেতনাতি তিৱিধং হোতি. এৱং উপৰিপি সব্বৱাৰেসু তিৱিধতা ৱেদিতব্বা. যদা পন তদেৱ যথাৱুত্তৱত্থুং ৱাচায আণাপেত্ৱা পুত্তদাৰাদীহি দাপেতি, তদাৰূপাৰম্মণং দানমযং ৱচীদ্ৱাৰে পৱত্ততি. যদা পন তদেৱ ৱিজ্জমানকৱত্থুং ‘‘দস্সামী’’তি চিন্তেতি, পচ্চাসীসতি, যথাধিপ্পাযং নিপ্ফাদেস্সতি, তদা পুব্বচেতনাৱসেন পৰিযাযতো দানমযং মনোদ্ৱাৰে পৱত্ততি নাম. এৱং ৰূপাৰম্মণং দানমযং দ্ৱাৰৱসেন তিৱিধং হোতি.
যদা পন ৱুত্তপ্পকাৰৱণ্ণং দেয্যধম্মং লভিত্ৱা ‘‘এৱং মনাপৱণ্ণানং পৰিচ্চজনং নাম ময্হং কুলৱংসাগতৱত্তমেত’’ন্তি সহত্থা পূজেতি, তাদিসৱণ্ণৱন্তং ৱা পৰপৰিগ্গহিতাদিভোগসম্পত্তিং পৰিচ্চজিত্ৱা সীলং ৰক্খতি, তদা ৰূপাৰম্মণং সীলং কাযদ্ৱাৰে চ পৱত্ততি. যদা পন ৱুত্তপ্পকাৰৱণ্ণং দেয্যধম্মং কুলৱংসাদিৱসেন ৱাচায আণাপেত্ৱা পৰেহি দাপেতি, তাদিসং ৱা পৰপৰিগ্গহিতাদিং ৱাচায অপনেত্ৱা সীলং ৰক্খতি, তদা ৰূপাৰম্মণং সীলং ৱচীদ্ৱাৰে পৱত্ততি. যদা পন তাদিসং ৱিজ্জমানকৱত্থুং কুলৱংসাদিৱসেন ‘‘দস্সামী’’তি, তাদিসং পৰপৰিগ্গহিতাদিকং অনামসিত্ৱা ‘‘সীলং ৰক্খিস্সামী’’তি ৱা চিন্তেতি, তদা ৰূপাৰম্মণং সীলং মনোদ্ৱাৰে পৱত্ততি. এৱং ৰূপাৰম্মণং সীলমযং দ্ৱাৰৱসেন তিৱিধং হোতি.
যদা পন ৱুত্তপ্পকাৰং ৱণ্ণৱন্তং দত্ৱা তদেৱ ৱণ্ণং, সব্বং ৱা ৰূপাযতনং চঙ্কমন্তো অনিচ্চাদিতো ৱিপস্সতি, তদা ৰূপাৰম্মণং ভাৱনামযং কাযদ্ৱাৰে পৱত্ততি. তদেৱ ৱচীভেদং কত্ৱা সম্মসন্তস্স ৰূপাৰম্মণং ভাৱনামযং ৱচীদ্ৱাৰে পৱত্ততি. তদেৱ কাযঙ্গৱাচঙ্গং অচোপেত্ৱা সম্মসন্তস্স ৰূপাৰম্মণং ভাৱনামযং মনোদ্ৱাৰে পৱত্ততি. এৱং ৰূপাৰম্মণং ভাৱনামযং দ্ৱাৰৱসেন তিৱিধং হোতি. ইতি ৰূপাৰম্মণস্স কুসলস্স তিৱিধপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুৱসেন নৱসু কম্মদ্ৱাৰেসু পৱত্তিৱিভাগো ৱেদিতব্বো. ইমিনাৱ নযেন ৰূপাৰম্মণস্স কুসলস্স দসপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুৱসেনাপি তিংসায কম্মদ্ৱাৰেসু পৱত্তিৱিভাগো যোজেত্ৱা ঞাতব্বো. যথা চ ৰূপাৰম্মণস্স, এৱং সদ্দাৰম্মণাদীনম্পি পঞ্চন্নং কুসলানং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুদ্ৱাৰেহি ৱিভাগো, যোজনানযো চ যথানুৰূপং ঞাতব্বো.
অপিচ সদ্দং নাম কন্দমূলং ৱিয হত্থেন গহেত্ৱা দাতুং ন সক্কা. যদা পন ‘‘সদ্দদানং মে’’তি আভুজিত্ৱা ভেৰিআদিতূৰিযে তিণ্ণং ৰতনানং দেতি, তেহি উপহাৰং ৱা কৰোতি, ধম্মকথিকাদীনং সৰভেসজ্জাদিং দেতি, ধম্মস্সৱনং ঘোসেতি, সৰভঞ্ঞধম্মকথাদিং ৱা কৰোতি, তদা কুসলং সদ্দাৰম্মণং হোতি. এৱং গন্ধাদিৱত্থুপৰিচ্চাগেপি গন্ধাদিআৰম্মণং. ধম্মাৰম্মণং পন ওজাজীৱিতিন্দ্ৰিযতদাযত্তানং ৱসেন ঞাতব্বং. যদা হি ওজৱন্তানি অন্নপানসপ্পিনৱনীতাদীনি ‘‘ওজদানং মে ভৱিস্সতী’’তি দেতি, গিলানানং ভেসজ্জং ৱা ৱেজ্জং ৱা উপনেত্ৱা, পাণোপৰোধকং আৱুধজালকুমিনাদিং ৱিনাসেত্ৱা ৱা, ৱজ্ঝপ্পত্তে পাণিনো মোচেত্ৱা ৱা ‘‘জীৱিতদানং মে ভৱিস্সতি জীৱিতাযত্তৱুত্তিতায, পঞ্চপসাদসোড়সসুখুমৰূপচিত্তচেতসিকানং ৱসেন পসাদাদিদানং মে ভৱিস্সতী’’তি চ মনসি কৰোতি, তদা কুসলং ধম্মাৰম্মণং হোতি. সেসং তাদিসমেৱ.
অযং নানাৱত্থূসু ঠিতাৰম্মণানং যোজনা. একৱত্থুস্মিম্পি ছাৰম্মণং লব্ভতেৱ. পিণ্ডপাতস্মিং হি মনাপো ৱণ্ণো, খাদনকালে মুৰুমুৰাযনসদ্দো, গন্ধো, ৰসো, ফোট্ঠব্বং, ওজা, তদাযত্তা ৱা জীৱিতপসাদাদযো, তব্বিসযানি চ ৱিঞ্ঞাণাদীনীতি ছাৰম্মণম্পি ৱেদিতব্বং. এৱং চীৱৰাদীসু চেৱ ৱত্থাদীসু চ যথানুৰূপং ঞাতব্বং. এত্থপি দানসীলভাৱনামযতা, কাযৱচীমনোকম্মভাৱো চ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. যথা চ কুসলানং, এৱং অকুসলানম্পি আৰম্মণকম্মদ্ৱাৰৱৱত্থানং, অপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূসু যোজনানযো চ ৱুত্তানুসাৰেন যথাযোগং ঞাতব্বো.
এৱং আৰম্মণতো, পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুতো, কম্মতো, দ্ৱাৰতো চ অনেকসহস্সপ্পভেদেসু চেতেসু কুসলেসু উপড্ঢানি পন ঞাণসম্পযুত্তানি চতুন্নং অধিপতীনং ৱসেন পচ্চেকং চতুব্বিধানি, ঞাণৱিপ্পযুত্তানি পন উপড্ঢানি ৱীমংসাধিপতিৱজ্জিতাধিপতিত্তযৱসেন পচ্চেকং তিৱিধানি, তদুভযানি পুন হীনত্তিকৱসেন পচ্চেকং তিৱিধানি, তানি পুন অপৰিমাণেসু পন চক্কৱাড়েসু পচ্চেকং অপৰিমাণেসু সত্তেসু একেকস্মিং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নওড়াৰিকসুখুমতাদীহি অনন্তেহি পকাৰেহি উপ্পজ্জনতো অনন্তাপৰিমাণানি হোন্তি. তানি সব্বানি সম্বুদ্ধো অনন্তেন বুদ্ধঞাণেন মহাতুলায তুলযমানো ৱিয, মহাতুম্বে পক্খিপিত্ৱা মিনযমানো ৱিয সব্বাকাৰতো পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা মহাকৰুণায কামাৱচৰট্ঠেন সৰিক্খতায একত্তং উপনেত্ৱা, পুন সোমনস্সুপেক্খাসহগতট্ঠেন, ঞাণসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তট্ঠেন, অসঙ্খাৰিকসসঙ্খাৰিকট্ঠেন চ কোট্ঠাসে কত্ৱা দেসেসি, যথা তং লোকৱিদূ সত্থা দেৱমনুস্সানন্তি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন আদিতো পট্ঠায ধম্মসঙ্গণিযা (ধ. স. ১), তদট্ঠকথায চ অট্ঠসালিনিযা (ধ. স. অট্ঠ. ১) সব্বাকাৰতো ঞাতব্বোতি. এৱং ৱিসযাদিপ্পভেদতো ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
কামাৱচৰকুসলধম্মা নিট্ঠিতা.
ৰূপাৱচৰধম্মা পন কুসলা ঝানঙ্গসম্পযোগভেদতো পঞ্চৱিধা হোন্তি. সেয্যথিদং – ৱিতক্কৱিচাৰপীতিসুখেকগ্গতাসম্পযুত্তং পঠমজ্ঝানিকং, ততো ৱূপসন্তং অতিক্কন্তৱিতক্কং ৱিচাৰপীতিসুখেকগ্গতাসম্পযুত্তং দুতিযজ্ঝানিকং, ততো ৱূপসন্তং অতিক্কন্তৱিচাৰং পীতিসুখেকগ্গতাসম্পযুত্তং ততিযজ্ঝানিকং, ততো ৱূপসন্তং ৱিৰত্তপীতিকং সুখেকগ্গতাসম্পযুত্তং চতুত্থজ্ঝানিকং, ততো ৱূপসন্তং অত্থঙ্গতসুখং উপেক্খেকগ্গতাসম্পযুত্তং পঞ্চমজ্ঝানিকন্তি. এৱং সম্পযোগভেদতো ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
ধম্মুদ্দেসাদিতো পন পঠমজ্ঝানে তাৱ কামাৱচৰপঠমকুসলে ৱুত্তেসু ঠপেত্ৱা ৱিৰতিত্তযং সেসা ছত্তিংস ধম্মা হোন্তি. তত্থ ছন্দাদযো চত্তাৰো, কৰুণা, মুদিতা চাতি ছ যেৱাপনকা. সেসং সুঞ্ঞতৱাৰপৰিযোসানং সব্বং কামাৱচৰপঠমকুসলে ৱুত্তসদিসমেৱ. কেৱলং হি ৱিৰতীনং অভাৱো, সঙ্গহৱাৰে পঞ্চমগ্গঙ্গভাৱো, ভূমন্তৰৱসেন ৰূপাৱচৰভাৱো চ ৱিসেসো, সেসং তাদিসমেৱ. পঠমজ্ঝানং.
তথা দুতিযজ্ঝানেপি কেৱলং ধম্মুদ্দেসে ৱিতক্কাভাৱো, সঙ্গহৱাৰে চতুক্কজ্ঝানঙ্গমগ্গঙ্গভাৱো চ ৱিসেসো, সেসং পঠমসদিসমেৱ. দুতিযং.
তথা ততিযজ্ঝানেপি কেৱলং ধম্মুদ্দেসে ৱিচাৰাভাৱো, সঙ্গহৱাৰে তিৱঙ্গিকজ্ঝানতা চ ৱিসেসো, সেসং দুতিযসদিসমেৱ. ততিযং.
তথা চতুত্থে কেৱলং ধম্মুদ্দেসে পীতিযা অভাৱো, কোট্ঠাসৱাৰে দুৱঙ্গিকজ্ঝানভাৱো চ ৱিসেসো, সেসং ততিযসদিসমেৱ. চতুত্থং.
তথা পঞ্চমে কেৱলং ধম্মুদ্দেসে কৰুণামুদিতাদীনং অভাৱো, সোমনস্সট্ঠানে উপেক্খাভাৱো, কোট্ঠাসৱাৰে ঝানিন্দ্ৰিযেসু উপেক্খাঝানঙ্গভাৱো, উপেক্খিন্দ্ৰিযভাৱো চ ৱিসেসো, সেসং চতুত্থসমমেৱ. পঞ্চমং.
পদভাজনীযে পন ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা দুতিযং, পীতিযা চ ৱিৰাগা ততিযং, সোমনস্সস্স চ অত্থঙ্গমা চতুত্থন্তি চতুক্কনযোপি আগতো, সো তিক্খপঞ্ঞানং একপ্পহাৰেনেৱ ৱিতক্কৱিচাৰসমতিক্কমসম্ভৱতো ৱুত্তো. তত্থ দুতিযাদীনং সব্বসো পঞ্চকনযে ততিযাদিসমত্তা তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ সব্বো ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো তত্থেৱ অন্তোগধভাৱো চাতি. চতুক্কনযো.
ৱিসযাদিপ্পভেদতো পন ৱিনিচ্ছযং পঞ্চকনযেনেৱ ৱক্খাম, তদনুসাৰতো এৱ চতুক্কনযৱসেনাপি সক্কা ঞাতুন্তি. এৱং উপৰি লোকুত্তৰেপি. পঞ্চৱিধাপি চেতে ৰূপাৱচৰকুসলধম্মা কসিণাৰম্মণভেদতো পচ্চেকং অট্ঠৱিধা হোন্তি পথৱীকসিণং আপোতেজোৱাযোনীলপীতলোহিতোদাতকসিণঞ্চাতি, আলোকাকাসকসিণেহি সদ্ধিং দসৱিধা হোন্তি. পদভাজনীযে (ধ. স. ২০২) পন আলোককসিণস্স ওদাতকসিণেন সঙ্গহিতত্তা অগ্গহণং দট্ঠব্বং, আকাসকসিণস্স পন উগ্ঘাটনাসম্ভৱতো অনাৰুপ্পজ্ঝানিকত্তা. তং হি পুনপ্পুনং উগ্ঘাটিযমানম্পি আকাসমেৱ হোতি, তস্মা তত্থুপ্পন্নং ৰূপাৱচৰপঞ্চমজ্ঝানং ভৱৱিসেসায, দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰায চ সংৱত্ততি, অভিঞ্ঞায, ৱিপস্সনায চ পাদকম্পি হোতি, অনাৰুপ্পত্তা পন নিৰোধপাদকং ন হোতি. সেসানি পন নৱ কসিণানি নিৰোধপাদকানিপীতি অযমেতেসং ৱিসেসো. আনাপানজ্ঝানস্সাপি পনেত্থ ৱাযোকসিণে সঙ্গহো দট্ঠব্বোতি. কসিণকথা.
এৱং কসিণৱসেন অট্ঠৱিধা চেতে অভিভাযতনৱসেন পন পচ্চেকং অট্ঠৱিধা হোন্তি. ভগৱতা হি –
‘‘অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি পৰিত্তানি, তানি অভিভুয্য…পে… অপ্পমাণানি. তানি অভিভুয্য …পে… পৰিত্তানি সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানি…পে… অপ্পমাণানি সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানি সুৱিসুদ্ধং নীলং পীতং লোহিতং ওদাত’’ন্তি (ধ. স. ২১১ আদযো) –
অট্ঠ অভিভাযতনানি দেসিতানি, তানি চ কসিণেস্ৱেৱ অভিভৱিত্ৱা সমাপজ্জনৱসেন ঝানুপ্পত্তিৱিসেসতো, অনাৰম্মণৱিসেসতো. তত্থ হি অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞীতি অলাভিতায ৱা অনত্থিকতায ৱা অজ্ঝত্তৰূপে কসিণৱসেন পৰিকম্মসঞ্ঞাৱিৰহিতোৱ. বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতীতি বহিদ্ধা অট্ঠ কসিণৰূপানি পৰিকম্মৱসেন চেৱ অপ্পনাৱসেন চ পস্সতি. পৰিত্তানীতি খুদ্দকপৰিমাণানি, তানি অভিভুয্য পস্সন্তো চ সম্পন্নগহণিকো কটচ্ছুমত্তং ভত্তং লভিত্ৱা ‘‘কিং এত্থ ভুঞ্জিতব্বং অত্থী’’তি সঙ্কড্ঢিত্ৱা সব্বং এককবড়মেৱ কৰোতি, এৱমেৱ ঞাণুত্তৰিকো ‘‘কিমেত্থ পৰিত্তকে আৰম্মণে সমাপজ্জিতব্বং অত্থি, নাযং মম ভাৰো’’তি তানি অভিভৱিত্ৱা সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৱ অপ্পনং নিব্বত্তেতি, তস্মা তং ঝানং ‘‘অভিভাযতন’’ন্তি ৱুচ্চতি. অপ্পমাণানীতি মহন্তানি. তানি অভিভুয্যাতি মহগ্ঘসো একং ভত্তপাতিং লভিত্ৱা ৱিয ঞাণুত্তৰো অপ্পমাণং লভিত্ৱা ‘‘এতং ৱা হোতু অঞ্ঞং ৱা, কিমেত্থ সমাপজ্জিতব্ব’’ন্তি অপ্পনং নিব্বত্তেতি. সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানীতি পৰিসুদ্ধাপৰিসুদ্ধৱণ্ণানি. পৰিসুদ্ধানি হি নীলাদীনি, অপৰিসুদ্ধানি চ সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানীতি ইধ অধিপ্পেতানি, এতানিপি ‘‘সুৱণ্ণানি ৱা হোন্তু দুব্বণ্ণানি ৱা, পৰিত্তঅপ্পমাণৱসেনেৱ অভিভাযতনানী’’তি আগমট্ঠকথাসু (দী. নি. অট্ট. ২.১৭৩; ম. নি. অট্ঠ. ২.২৪৯; অ. নি. অট্ঠ. ৩.৮.৬৫) ৱণ্ণিতানি. ৱণ্ণাভোগস্স হি অত্থিতায পুৰিমানি অভিভাযতনানি ৱণ্ণাভোগৰহিতসহিততায এত্থ কেৱলতো ৱিসেসসব্ভাৱা চতুধা ৱুত্তানি, নীলাদীনি পন চত্তাৰি সুৱিসুদ্ধৱণ্ণৱসেন সুখাৰোহতায ঞাণুত্তৰিকো অভিভৱিত্ৱা অপ্পনং নিব্বত্তেতি, তস্মা আৰম্মণৱিসেসাভাৱেপি ঝানুপ্পত্তিৱিসেসতো ইমেসং অট্ঠন্নং অভিভাযতনানং ৱসেন পচ্চেকং অট্ঠৱিধা হোন্তীতি ৱেদিতব্বা. অভিভাযতনকথা.
তানি পুন যথা চ অভিভাযতনৱসেন, এৱং ৱিমোক্খৱসেনাপি পচ্চেকং তিৱিধা হোন্তি. ভগৱতা হি ‘‘ৰূপী ৰূপানি পস্সতি, অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি, সুভন্ত্ৱেৱ অধিমুত্তো হোতী’’তি (ধ. স. ২৪০ আদযো; দী. নি. ৩.৩৩৯, ৩৫৮; অ. নি. ৮.৬৬) তযো ৱিমোক্খা দেসিতা. তে চ কসিণেস্ৱেৱ অধিমুচ্চনৱসেন ঝানুপ্পত্তিৱিসেসতো, ভাৱনাৰম্মণৱিসেসতো কিমিদং অধিমুচ্চনং নাম? পচ্চনীকধম্মেহি সুট্ঠু ৱিমুচ্চনং, আৰম্মণেসু চ সুট্ঠু অভিৰতি, পিতু মাতু অঙ্কে ৱিস্সট্ঠঙ্গপচ্চঙ্গস্স দাৰকস্স সযনং ৱিয অনিগ্গহিতভাৱেন নিৰাসঙ্কতায আৰম্মণে পৱত্তীতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ ৰূপীতি অজ্ঝত্তং কেসাদীসু উপ্পাদিতং ৰূপজ্ঝানং ৰূপং নাম, তদস্স অত্থীতি ৰূপী. অজ্ঝত্তম্পি হি কেসাদীসু নীলং, মেদাদীসু পীতং, মংসাদীসু লোহিতং, দন্তাদীসু ওদাতঞ্চ ৱণ্ণকসিণৱসেন আভুজিত্ৱা পৰিকম্মং কৰোন্তস্স ৰূপজ্ঝানানি, কসিণং উগ্ঘাটেত্ৱা চ অৰূপজ্ঝানানি উপ্পজ্জন্তেৱ. ৰূপানি পস্সতীতি বহিদ্ধাপি নীলকসিণাদিৰূপানি ঝানচক্খুনা পস্সতি, ইমিনা অজ্ঝত্তবহিদ্ধৱত্থুকেসু কসিণেসু ঝানপ্পটিলাভো দস্সিতো. অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞীতি অত্তনো কেসাদীসু অনুপ্পাদিতৰূপাৱচৰজ্ঝানো, ইমিনা বহিদ্ধা পটিলদ্ধজ্ঝানতা দস্সিতা. সুভন্ত্ৱেৱ অধিমুত্তো হোতীতি ইমিনা সুৱিসুদ্ধেসু নীলাদিৱণ্ণকসিণেসু ‘‘সুভ’’ন্তি অধিমুত্তিৱসেন পটিলদ্ধজ্ঝানতা দস্সিতা. এৱং আৰম্মণৱিসেসাভাৱেপি অধিমুত্তিৱসেন ঝানুপ্পত্তিৱিসেসতো ইমেসং তিণ্ণং ৱিমোক্খানং ৱসেন পচ্চেকং তিৱিধা হোন্তীতি ৱেদিতব্বা. ৱিমোক্খকথা.