৭. পট্ঠানমাতিকত্থৱণ্ণনা

ইদানি পট্ঠানমাতিকায অত্থসংৱণ্ণনানযো হোতি. কেনট্ঠেন পট্ঠানন্তি? নানপ্পকাৰপচ্চযট্ঠেন. প-সদ্দো হি নানপ্পকাৰত্থং দীপেতি, ঠান-সদ্দো পচ্চযত্থং. অথ ৱা ৱিভজনট্ঠেন পট্ঠানং. যথা হি পঞ্ঞাপনা পট্ঠপনা ৱিৱৰণা ৱিভজনা উত্তানীকম্মন্তি আগতট্ঠানে ৱিভজনট্ঠো পট্ঠানসদ্দসমানত্থো পট্ঠপনা-সদ্দো দিস্সতি, এৱমিধাপি কুসলাদীনং ধম্মানং হেতুপচ্চযাদীহি ৱিভজনতো ৱিভজনট্ঠেন পট্ঠানং নাম. অথ ৱা পট্ঠিতট্ঠেন পট্ঠানং, গমনট্ঠেনাতি অত্থো. সব্বধম্মেসু হি অসঙ্গগমনস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স হেতুপচ্চযাদিভেদভিন্নেসু কুসলাদীসু ৱিত্থাৰিতনযলাভতো নিস্সঙ্গৱসেন পৱত্তগমনত্তা গমনট্ঠেন পট্ঠানং নাম, ইতি নানপ্পকাৰপচ্চযট্ঠেন, ৱিভজনট্ঠেন, গমনট্ঠেন চ তিকপট্ঠানাদীসু চতুৱীসতিযা পট্ঠানেসু একেকম্পি পট্ঠানং নাম, তেসং পন সমূহতো পকৰণং পট্ঠানং নাম, তেসং পট্ঠানানং মাতিকা. সযম্পি ৱা পট্ঠানভূতা মাতিকা, সব্বম্পেতং পট্ঠানমাতিকা. যা সা ‘‘হেতুপচ্চযো, আৰম্মণপচ্চযো…পে… অৱিগতপচ্চযো’’তি এৱং তিকপট্ঠানাদিচতুৱীসতিপ্পভেদসমন্তপট্ঠানদেসনায মূলভূতপচ্চযভেদস্স ৱসেন ভগৱতা পকৰণস্স আদিম্হি ঠপিতা, অযং ইধ পট্ঠানমাতিকা নাম.

তত্থ অনুত্তানত্থাদিসহিতো সঙ্খেপত্থৱিনিচ্ছযো তাৱ এৱং ৱেদিতব্বো – হেতুপচ্চযোতিআদীসু হি হেতু চ সো পচ্চযো চাতি হেতুপচ্চযো, হেতু হুত্ৱা পচ্চযো হেতুপচ্চযো, হেতুভাৱেন পচ্চযোতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ হেতূতি ৱচনাৱযৱকাৰণমূলানমেতং অধিৱচনং. ‘‘পটিঞ্ঞাহেতূ’’তিআদীসু হি লোকে ৱচনাৱযৱো ‘‘হেতূ’’তি ৱুচ্চতি, সাসনে পন ‘‘যে ধম্মা হেতুপ্পভৱা’’তিআদীসু (মহাৱ. ৬০; অপ. থেৰ ১.১.২৮৬) কাৰণং, ‘‘তযো কুসলা হেতূ, তযো অকুসলা হেতূ’’তিআদীসু (ধ. স. ১০৫৯) মূলং, ইদং ইধ অধিপ্পেতং, তং পটিচ্চ এতস্মা এতীতি পচ্চযো, অপচ্চক্খায নং ৱত্ততীতি অত্থো. যো হি ধম্মো যং ধম্মং পটিচ্চ অপচ্চক্খায তিট্ঠতি ৱা উপ্পজ্জতি ৱা, সো তস্স উপকাৰকলক্খণেন পচ্চযো নাম. ইতি মূলট্ঠেন হেতু, উপকাৰকট্ঠেন পচ্চযোতি সঙ্খেপতো মূলট্ঠেন উপকাৰকো ধম্মো হেতুপচ্চযো, কুসলাদীনং কুসলাদিভাৱসাধকোতি কেচি, এৱং সন্তে পন তংসমুট্ঠানৰূপেসু হেতুপচ্চযতা ন সম্পজ্জতি, অহেতুকচিত্তানঞ্চ ৱিনা এতেহি অব্যাকতভাৱো সিদ্ধো, সহেতুকানম্পি চ যোনিসোমনসিকাৰাদিপটিবদ্ধো কুসলাদিভাৱো, ন সম্পযুত্তহেতুপটিবদ্ধো. যদি চ সিযা, হেতূসুপি কুসলাদিভাৱসাধকেন অঞ্ঞেন ভৱিতব্বং, কুসলাদিভাৱসাধনৱসেন পন হেতূনং মূলট্ঠং অগ্গহেত্ৱা সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনৱসেন গয্হমানে ন কিঞ্চি ৱিৰুজ্ঝতি. লদ্ধহেতুপচ্চযা হি ধম্মা ৱিৰুড়্হমূলা ৱিয পাদপা থিৰা হোন্তি সুপ্পতিট্ঠিতা, ইতৰে পন তিলবীজকাদিসেৱালা ৱিয ন সুপ্পতিট্ঠিতা, ইতি মূলট্ঠেন উপকাৰকোতি সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনেন উপকাৰকো ধম্মো হেতুপচ্চযোতি ৱেদিতব্বো.

নিদ্দেসে ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱুত্তং, তত্থ ‘‘চিত্তসমুট্ঠানান’’ন্তি অৱত্ৱা ‘‘তংসমুট্ঠানান’’ন্তি ইদং অচিত্তসমুট্ঠানানম্পি সঙ্গণ্হনত্থং. পঞ্হাৱাৰস্মিং হি ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতা হেতূ সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি আগতং, কস্মা পনাযং হেতু পটিসন্ধিযমেৱ কটত্তাৰূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো হোতি, ন পৱত্তেতি? পটিসন্ধিযং কম্মজৰূপানং চিত্তপটিবদ্ধৱুত্তিতায, ভৱপঠমনিপাততো চিত্তজাতি. ইতৰৰূপসন্ততিউপ্পত্থম্ভাভাৱেন এৱ দুব্বলৱত্থুং চিত্তমেৱ নিস্সায উপ্পজ্জতি চেৱ তিট্ঠতি চ. তং চিত্তম্পি হি পটিসন্ধিক্খণে কম্মৱেগক্খিত্ততায চেৱ অপুৰেজাতৱত্থুকতায চ অপ্পতিট্ঠিতং, পপাতে পতিতমত্তকো পুৰিসো ন কিঞ্চি সিপ্পং কাতুং ৱিয চিত্তজৰূপং জনেতুং ন সক্কোতি, তমেৱ কটত্তাৰূপং নিস্সায পতিট্ঠাতি. পটিসন্ধিচিত্তানি হি ৰূপং ন জনেন্তি, কম্মজৰূপমেৱ পন তেসং চিত্তসমুট্ঠানৰূপট্ঠানে তিট্ঠতি, পৱত্তিযং পন পটিলদ্ধুপত্থম্ভতায তং ৰূপং ৱিনাপি কম্মপটিবদ্ধাৱ পৱত্তি, হেতুপচ্চযস্স পনেত্থ কুসলাদিভেদতো, ভূমিভেদতো চ ৱিভাগো হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বোতি অযং হেতুপচ্চযে নযো.

ততো পৰেসু আৰম্মণভাৱেন উপকাৰকো ধম্মো আৰম্মণপচ্চযো, সো নিদ্দেসে ‘‘ৰূপাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… ফোট্ঠব্বাযতনং কাযৱিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং…পে… ৰূপাযতনং সদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বাযতনং মনোধাতুযা…পে… সব্বে ধম্মা মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… যং যং ধম্মং আৰব্ভ যে যে ধম্মা উপ্পজ্জন্তি চিত্তচেতসিকা ধম্মা, তে তে ধম্মা তেসং তেসং ধম্মানং আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৱং নিদ্দিট্ঠত্তা ন কোচি ধম্মো ন হোতি. যথা হি দুব্বলপুৰিসো দণ্ডং ৱা ৰজ্জুং ৱা আলম্বিত্ৱা উট্ঠহতি চেৱ তিট্ঠতি চ, এৱং চিত্তচেতসিকা ধম্মা ৰূপাদীসু ছসু যং কিঞ্চি আলম্বিত্ৱা উপ্পজ্জন্তি চেৱ তিট্ঠন্তি চ, তস্মা লোকিযলোকুত্তৰাদিভেদা সব্বেপি ধম্মা যথাযোগং চিত্তচেতসিকানং আৰম্মণপচ্চযোতি ৱেদিতব্বোতি অযং আৰম্মণপচ্চযে নযো.

জেট্ঠকট্ঠেন উপকাৰকো ধম্মো অধিপতিপচ্চযো, সো নিদ্দেসে ‘‘ছন্দাধিপতি ছন্দসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং…পে… ৱীৰিযচিত্তৱীমংসাধিপতি…পে… অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো, যং যং ধম্মং গৰুং কত্ৱা যে যে ধম্মা উপ্পজ্জন্তি চিত্তচেতসিকা ধম্মা, তে তে ধম্মা তেসং তেসং ধম্মানং অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৱং দ্ৱিধা নিদ্দিট্ঠো. তত্থ ছন্দাদযো সহজাতাধিপতিভাৱেন ৱুত্তা, গৰুকাতব্বং আৰম্মণাধিপতিভাৱেন. তত্থ চ লোকিযকুসলভূতো আৰম্মণাধিপতি লোকিযকুসলানঞ্চেৱ লোভসহগতচিত্তানঞ্চ আৰম্মণাধিপতি হোতি, নাঞ্ঞস্স, অকুসলভূতো পন লোভসহগতচিত্তুপ্পাদোতি ৱুচ্চতি ইতৰেসু গৰুকাতব্বতায অভাৱতো, সো দ্ৱিহেতুকাহেতুকাদিলোকিযৱিপাকৰূপক্খন্ধভূতো চ লোভসহগতস্সেৱ, নাঞ্ঞস্স, তথা কিৰিযভূতোপীতি অট্ঠকথাযং আগতং, তং ঞাণসম্পযুত্তকিৰিযানং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাভিঞ্ঞাদিপুব্বৱসপ্পৱত্তানং কামাৱচৰকুসলেহি গৰুকাতব্বভাৱস্সাৱিৰোধভাৱস্স দস্সনতো ৱীমংসিতব্বং. লোকুত্তৰকুসলানি পন কামাৱচৰঞাণসম্পযুত্তজৱনানমেৱ আৰম্মণাধিপতিপচ্চযা হোন্তি, নিব্বানং পন তেসঞ্ঞেৱ লোকুত্তৰকুসলৱিপাকানঞ্চাতি ৱেদিতব্বন্তি অযং অধিপতিপচ্চযে নযো.

অনন্তৰভাৱেন উপকাৰকো ধম্মো অনন্তৰপচ্চযো, সোৱ সমনন্তৰপচ্চযো, ব্যঞ্জনমত্তমেৱ নানং ‘‘উপচযসন্ততী’’তিআদীসু ৱিয. যম্পি ‘‘অত্থানন্তৰতায অনন্তৰপচ্চযো, কালানন্তৰতায সমনন্তৰপচ্চযো’’তি আচৰিযানং মতং, তং ‘‘নিৰোধা ৱুট্ঠহন্তস্স নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকুসলং ফলসমাপত্তিযা সমনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদীহি ৱিৰুজ্ঝতি, তংনিদ্দেসে ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু তংসম্পযুত্তকা চ ধম্মা মনোধাতুযা…পে… কাযৱিঞ্ঞাণধাতু…পে… মনোধাতু…পে… মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… পুৰিমা পুৰিমা কুসলা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কুসলানং ধম্মানং…পে… অব্যাকতানং ধম্মানং…পে… পুৰিমা পুৰিমা অকুসলা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং অকুসলানং…পে… অব্যাকতানং…পে… যেসং যেসং ধম্মানং অনন্তৰা যে যে ধম্মা উপ্পজ্জন্তি চিত্তচেতসিকা ধম্মা, তে তে ধম্মা তেসং তেসং ধম্মানং অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ইমিনা অনন্তৰপচ্চযনিদ্দেসসমকো এৱ সমনন্তৰপচ্চযো নিদ্দিট্ঠো অঞ্ঞত্ৰ নামনানাত্তাতি অযং অনন্তৰসমনন্তৰপচ্চযদ্ৱযে নযো.

উপ্পজ্জমানোৱ সহ উপ্পজ্জমানভাৱেন উপকাৰকো ধম্মো সহজাতপচ্চযো, সো নিদ্দেসে ‘‘চত্তাৰো খন্ধা অৰূপিনো অঞ্ঞমঞ্ঞং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো, চত্তাৰো মহাভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং…পে… ওক্কন্তিক্খণে নামৰূপং অঞ্ঞমঞ্ঞং…পে… চিত্তচেতসিকা ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং…পে… মহাভূতা উপাদাৰূপানং…পে… ৰূপিনো ধম্মা অৰূপীনং ধম্মানং কিঞ্চিকালে সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো, কিঞ্চিকালে নসহজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৱং ছব্বিধো নিদ্দিট্ঠো. তত্থ অঞ্ঞমঞ্ঞন্তি ইমিনা তেসং ধম্মানং একক্খণে পচ্চযভাৱঞ্চেৱ পচ্চযুপ্পন্নভাৱঞ্চ দীপেতি, পটিসন্ধিক্খণে ৱত্থুৰূপং ৰূপং নাম. চিত্তচেতসিকাতি পৱত্তিযং চত্তাৰো খন্ধা, পটিসন্ধিযম্পীতি কেচি তত্থ কটত্তাৰূপানম্পি চিত্তসমুট্ঠানে পৱিট্ঠত্তা. তেসং হি পটিসন্ধিচিত্তচেতসিকা সহজাতপচ্চযা হোন্তিযেৱ, তানি পন ৱত্থুৱিৰহিতানি ৰূপানি পৱত্তিযং চিত্তসমুট্ঠানানং ৱিয চিত্তচেতসিকানং পচ্চযত্থং ন ফৰন্তি, তস্মা ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞ’’ন্তি ন ৱুত্তং, তথা ভূতানং উপাদাৰূপং. এৱং হি অগয্হমানে পটিসন্ধিযং কটত্তাৰূপানং সহজাতা নাম নিস্সযতা ন ৱুত্তাতি সহজাতপচ্চযনিদ্দেসো অপৰিপুণ্ণো এৱ সিযা. কিঞ্চিকালেতি ইদম্পি ওক্কন্তিক্খণে হদযৱত্থুমেৱ সন্ধায ৱুত্তত্তা ততিযকোট্ঠাসমেৱ ভজতীতি অত্থতো অযং পচ্চযো পঞ্চৱিধোতি অযং সহজাতপচ্চযে নযো.

অঞ্ঞমঞ্ঞং উপ্পাদনুপত্থম্ভনভাৱেন উপকাৰকো ধম্মো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো তিদণ্ডকং ৱিয. সো নিদ্দেসে ‘‘চত্তাৰো খন্ধা অৰূপিনো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন পচ্চযো, চত্তাৰো মহাভূতা…পে… ওক্কন্তিক্খণে নামৰূপং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৱং তিধা নিদ্দিট্ঠোতি অযং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযে নযো.

অধিট্ঠানাকাৰেন, নিস্সযাকাৰেন চ উপকাৰকো ধম্মো নিস্সযপচ্চযো তৰুচিত্তকম্মাদীনং পথৱীপটাদযো ৱিয, সো নিদ্দেসে সহজাতপচ্চযে ৱিয ছধাৱ নিদ্দিট্ঠো. ছট্ঠো পনেত্থ কোট্ঠাসো ‘‘চক্খাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা, সোতঘানজিৱ্হাকাযাযতনং কাযৱিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… যং ৰূপং নিস্সায মনোধাতু চ মনোৱিঞ্ঞাণধাতু চ ৱত্তন্তি, তং ৰূপং মনোধাতুযা চ মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা চ তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৱং পুৰেজাতনিস্সযদস্সনৱসেন ৱিভত্তো, সেসং তাদিসমেৱ. তত্থ ৰূপন্তি হদযৱত্থু.

উপনিস্সযপচ্চযোতি এত্থ পনাযং ৱচনত্থো – তদধীনৱুত্তিতায অত্তনো ফলেন নিস্সিতো, নপ্পটিক্খিত্তোতি নিস্সযো, যথা পন ভুসো আযাসো উপাযাসো, এৱং ভুসো নিস্সযো উপনিস্সযো, বলৱকাৰণস্সেতং অধিৱচনং, তস্মা বলৱকাৰণভাৱেন উপকাৰকো ধম্মো উপনিস্সযপচ্চযোতি ৱেদিতব্বো. সো আৰম্মণূপনিস্সযো অনন্তৰূপনিস্সযো পকতূপনিস্সযোতি তিৱিধো হোতি. তত্থ আৰম্মণূপনিস্সযো তাৱ আৰম্মণাধিপতিনা সদ্ধিং নানত্তং অকত্ৱা ৱিভত্তো. তত্থ যং আৰম্মণং গৰুং কত্ৱা চিত্তচেতসিকা উপ্পজ্জন্তি, তং নিযমতো তেসং আৰম্মণেসু বলৱাৰম্মণং হোতি, ইতি গৰুকাতব্বমত্তট্ঠেন আৰম্মণাধিপতি, বলৱকাৰণট্ঠেন আৰম্মণূপনিস্সযোতি এৱমেতেসং নানত্তং ৱেদিতব্বং.

অনন্তৰূপনিস্সযোপি অনন্তৰপচ্চযেন নানত্তং অকত্ৱাৱ ৱিভত্তো, এৱং সন্তেপি অত্তনো অত্তনো অনন্তৰং অনুৰূপস্স চিত্তুপ্পাদস্স পৱত্তনসমত্থতায অনন্তৰতা, পুৰিমচিত্তস্স পচ্ছিমচিত্তুপ্পাদনে বলৱতায অনন্তৰূপনিস্সযতা চ ৱেদিতব্বা. যথা হি হেতুপচ্চযাদীসু কঞ্চি ধম্মং ৱিনাপি চিত্তং উপ্পজ্জতি, ন এৱং অনন্তৰচিত্তং ৱিনা চিত্তস্স উপ্পত্তি নাম অত্থি, তস্মা বলৱপচ্চযো হোতি, ইতি বলৱকাৰণট্ঠেন অনন্তৰোৱ অনন্তৰূপনিস্সযোতি এৱমেতেসং নানত্তং ৱেদিতব্বং.

পকতো উপনিস্সযো পকতূপনিস্সযো, পকতো নাম অত্তনো সন্তানে উপ্পাদিতো ৱা সদ্ধাসীলাদিউপসেৱিতো ৱা উতুভোজনাদিপকতিযাযেৱ ৱা উপনিস্সযো পকতূপনিস্সযো, ইতি পৰূপনিস্সযেন অমিস্সোতি অত্থো. সো চ পকতূপনিস্সযো ‘‘সদ্ধং উপনিস্সায দানং দেতি, সীলং সমাদিযতি, উপোসথকম্মং কৰোতি, ঝানং উপ্পাদেতি; ৱিপস্সনং, মগ্গং, অভিঞ্ঞং, সমাপত্তিং উপ্পাদেতি; সীলং, সুতং, চাগং, পঞ্ঞং উপনিস্সায দানং দেতি…পে… সমাপত্তিং উপ্পাদেতী’’তিআদিনা ইমেসং সদ্ধাদীনং ৱসেন বহুধা ৱিভত্তো, এৱং উপনিস্সযপচ্চযো তিৱিধো. নিদ্দেসে পনাযং ‘‘পুৰিমা পুৰিমা কুসলা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কুসলানং ধম্মানং …পে… অকুসলানং কেসঞ্চি…পে… অব্যাকতানং ধম্মানং…পে… পুৰিমা পুৰিমা অকুসলা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং অকুসলানং…পে… কুসলানং কেসঞ্চি…পে… অব্যাকতানং ধম্মানং…পে… পুৰিমা পুৰিমা অব্যাকতা ধম্মা…পে… অব্যাকতানং, কুসলানং, অকুসলানং উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো, পুগ্গলোপি উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো, সেনাসনম্পী’’তি এৱং নিদ্দিট্ঠো. তত্থ পুৰিমাতি অনন্তৰূপনিস্সযে সমনন্তৰাতীতাৱ লব্ভন্তি.

আৰম্মণূপনিস্সযপকতূপনিস্সযেসু পন নানাৱিধিৱসেন পুৰিমতৰাৱাতি তযোপি ৰাসী কুসলেন কুসলপদে লব্ভন্তি. কুসলেন পনাকুসলে সমনন্তৰাতীতা ন লব্ভন্তি, তেনাহ ‘‘কেসঞ্চী’’তি. ইদং হি ‘‘কুসলো ধম্মো অকুসলস্স ধম্মস্স আৰম্মণূপনিস্সযো পকতূপনিস্সযো, আৰম্মণূপনিস্সযো পন দানং দত্ৱা…পে… তং গৰুং কত্ৱা ৰাগো উপ্পজ্জতি…পে… পকতূপনিস্সযো সদ্ধং উপনিস্সায মানং জপ্পেতী’’তিআদিনা পঞ্হাৱাৰে আগতং ইমং নযং সন্ধায ৱুত্তং.

অকুসলেন কুসলপদে হি সমনন্তৰাতীতা ন লব্ভন্তি, তেনাহ ‘‘কেসঞ্চী’’তি. ইদং পন ‘‘অকুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স পকতূপনিস্সযো. ৰাগং উপনিস্সায দানং দেতি…পে… পাণং হন্ত্ৱা তস্স পটিঘাতত্থায দানং দেতী’’তিআদিনা নযেন পঞ্হাৱাৰে আগতং পকতূপনিস্সযমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. যথা হি অকুসলং কুসলস্স অনন্তৰূপনিস্সযো ন হোতি, তথা আৰম্মণূপনিস্সযোপি ন হোতি. ন হি তং গৰুং কত্ৱা কুসলং পৱত্ততি.

অকুসলেন অব্যাকতপদে পন আৰম্মণূপনিস্সযোৱ ন লব্ভতি. ন হি তং অব্যাকতা গৰুং কৰোন্তি, অনন্তৰা পনস্স হোন্তি. তেনেৱেত্থ ‘‘কেসঞ্চী’’তি ন ৱুত্তং. সেসপদেসু তযোপি উপনিস্সযা লব্ভন্তেৱ. ‘‘পুগ্গলোপি, সেনাসনম্পী’’তি ইদম্পি দ্ৱযং পকতূপনিস্সযৱসেনেৱেত্থ ৱুত্তং, উতুভোজনাদযো চেত্থ সঙ্গহেতব্বা. ইমস্মিঞ্চ পচ্চযে একচ্চায পঞ্ঞত্তিযা সদ্ধিং সব্বেপি চতুভূমকা ধম্মা সঙ্গহিতাতি ৱেদিতব্বাতি অযং উপনিস্সযপচ্চযে নযো.

পঠমতৰং উপ্পজ্জিত্ৱা ৱত্তমানভাৱেন উপকাৰকা ৰূপধম্মা পুৰেজাতপচ্চযো, সো পসাদতব্বিসযহদযৱত্থুৱসেন একাদসৱিধো. নিদ্দেসে চ ‘‘চক্খাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং পুৰেজাতপচ্চযেন পচ্চযো…পে… কাযাযতনং কাযৱিঞ্ঞাণধাতুযা …পে… ৰূপাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… ফোট্ঠব্বাযতনং কাযৱিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… ৰূপাযতনং সদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বাযতনং মনোধাতুযা…পে… যং ৰূপং নিস্সায…পে… তং ৰূপং মনোধাতুযা চ মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা চ কিঞ্চিকালে পুৰেজাতপচ্চযেন পচ্চযো, কিঞ্চিকালে ন পুৰেজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৱং সব্বথাপি পঞ্চদ্ৱাৰে ৱত্থাৰম্মণৱসেন, মনোদ্ৱাৰে ৱত্থুৱসেনেৱ চাযং নিদ্দিট্ঠো. পঞ্হাৱাৰে পন আৰম্মণপুৰেজাতং ‘‘অৰহা চক্খুং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৱিপস্সতী’’তি আগতত্তা মনোদ্ৱাৰেপি অট্ঠাৰসন্নং ৰূপানং ৱসেন আৰম্মণপুৰেজাতম্পি লব্ভতেৱাতি অযং পুৰেজাতপচ্চযে নযো.

পুৰেজাতানং ৰূপধম্মানং উপত্থম্ভকট্ঠেন উপকাৰকো অৰূপধম্মো পচ্ছাজাতপচ্চযো গিজ্ঝপোতকসৰীৰানং আহাৰাসা চেতনা ৱিয. নিদ্দেসেপি চস্স ‘‘পচ্ছাজাতা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পুৰেজাতস্স ইমস্স কাযস্স পচ্ছাজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৱং ৱুত্তং. তত্থ ইমস্স কাযস্সাতি চতুসমুট্ঠানিকতিসমুট্ঠানিকভূতুপাদাযৰূপকাযস্স. ধম্মতো চাযং ঠপেত্ৱা পটিসন্ধিৱিপাকে আৰুপ্পৱিপাকে অৱসেসা সব্বে চতুভূমকা অৰূপধম্মাতি ৱেদিতব্বাতি অযং পচ্ছাজাতপচ্চযে নযো.

আসেৱনট্ঠেন অনন্তৰানং পগুণবলৱভাৱেন উপকাৰকো ধম্মো আসেৱনপচ্চযো গন্থাদিপুৰিমাভিযোগো ৱিয. সো কুসলাকুসলকিৰিযজৱনৱসেন তিৱিধো. নিদ্দেসে পনস্স ‘‘পুৰিমা পুৰিমা কুসলা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কুসলানং ধম্মানং…পে… অকুসলানং ধম্মানং…পে… কিৰিযাব্যাকতানং ধম্মানং আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযো’’তি নিদ্দিট্ঠো. তত্থ পুৰিমা পুৰিমাতি সব্বত্থ সমনন্তৰাতীতাৱ দট্ঠব্বা, তত্থাপি কুসলাদযো অব্যাকতাদীনং ভিন্নজাতিকানং সমনন্তৰানম্পি ৱাসনাসঙ্খাতেন আসেৱনেন পগুণতৰবলৱভাৱৱিসিট্ঠং অত্তনো কুসলাদিভাৱসঙ্খাতগতিং গাহাপেতুং অসমত্থতায আসেৱনপচ্চযা ন হোন্তি, ভূমিতো, পন আৰম্মণতো চ ভিন্নাপি কামাৱচৰতিহেতুককুসলকিৰিযা অত্তনা সদিসৱেদনানমেৱ মহগ্গতলোকুত্তৰকুসলকিৰিযানম্পি, সঙ্খাৰাৰম্মণঞ্চ অনুলোমকুসলং নিব্বানাৰম্মণস্স গোত্ৰভুকুসলস্স আসেৱনপচ্চযা হোন্তিযেৱ. লোকুত্তৰো পন আসেৱনপচ্চযো নত্থি, তথা ৱিপাকো কম্মপৰিণামিতত্তাতি অযং আসেৱনপচ্চযে নযো.

চিত্তপ্পযোগসঙ্খাতেন কিৰিযভাৱেন উপকাৰকো ধম্মো কম্মপচ্চযো. সো নানক্খণিকায কুসলাকুসলচেতনায চেৱ সহজাতায চ সব্বাযপি চেতনায ৱসেন দুৱিধো হোতি. নিদ্দেসেপি চস্স ‘‘কুসলাকুসলং কম্মং ৱিপাকানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং…পে… চেতনা সম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি দ্ৱিধাৱ ৱুত্তো. তত্থ কম্মন্তি চেতনাকম্মমেৱ. কটত্তা চ ৰূপানন্তি কম্মস্স কটত্তা উপচিতত্তা নিপ্ফাদিতত্তা উপ্পন্নানং কম্মজানং ৰূপানং কটত্তা এৱ, কম্মম্পি কালন্তৰেযেৱ অৱসেসপচ্চযসমাযোগে সতি অত্তনো ফলং উপ্পাদেতি, ন তু ৱিনট্ঠত্তা ঠিতত্তা তং ৱা ঠিতং পন কম্মং ন জনেতি. এৱং তংসমুট্ঠানন্তি ইমিনা পটিসন্ধিযং কটত্তাৰূপগ্গহণং দট্ঠব্বন্তি অযং কম্মপচ্চযে নযো.

নিৰুস্সাহসন্তভাৱেন নিৰুস্সাহসন্তভাৱায উপকাৰকো ৱিপাকধম্মো ৱিপাকপচ্চযো. সো পৱত্তে চিত্তসমুট্ঠানানং, পটিসন্ধিক্খণে কটত্তাৰূপানং, সব্বত্থ চ সম্পযুত্তধম্মানং পচ্চযো হোতি. যথাহ সব্বপঞ্হাৱাৰে – ‘‘ৱিপাকাব্যাকতো একো খন্ধো তিণ্ণন্নং খন্ধানং চিত্তসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং পটিসন্ধিক্খণে…পে… কটত্তা চ ৰূপানং ৱিপাকপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি. নিদ্দেসে পনস্স ‘‘ৱিপাকা চত্তাৰো খন্ধা অৰূপিনো অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিপাকপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং. তং পঞ্হাৱাৰে ৱুত্তৱিধানং সন্ধায সাৱসেসং ৱুত্তন্তি অযং ৱিপাকপচ্চযে নযো.

ৰূপাৰূপানং উপত্থম্ভকট্ঠেন উপকাৰকা চত্তাৰো আহাৰা আহাৰপচ্চযো. নিদ্দেসে পন ‘‘কবড়ীকাৰো আহাৰো ইমস্স কাযস্স…পে… অৰূপিনো আহাৰা সম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং আহাৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৱং নিদ্দিট্ঠো. তত্থ চতুসমুট্ঠানমুপগতা ওজা কবড়ীকাৰো আহাৰো নাম. সো যস্মা আহাৰূপসেৱীনঞ্ঞেৱ অজ্ঝোহটাহাৰউতুজাহাৰূপত্থদ্ধো এৱ চ কম্মজাদিআহাৰো ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা পৱত্ততি, ন অঞ্ঞথা, তস্মা কবড়ীকাতব্বউতুজৱত্থুসন্নিস্সিততাদস্সনত্থং কবড়ীকাৰো আহাৰোতি ৱুত্তো. কিঞ্চাপি চাযং ‘‘ইমস্স কাযস্সা’’তি অৱিসেসেন ৱুত্তো, ৱিসেসতো পন আহাৰজৰূপস্স জনকো চেৱ অনুপালকো চ হুত্ৱা সেসতিসন্ততিসমুট্ঠানৰূপস্স অনুপালকো এৱ হুত্ৱা আহাৰপচ্চযো হোতি. তংসমুট্ঠানানন্তি ইমিনা পটিসন্ধিযং কম্মসমুট্ঠানানি গহিতানেৱ. পঞ্হাৱাৰে হি ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতা আহাৰা সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং আহাৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱুত্তন্তি অযং আহাৰপচ্চযে নযো.

অধিপতিযট্ঠেন উপকাৰকা ইত্থিন্দ্ৰিযপুৰিসিন্দ্ৰিযৱজ্জা ৱীসতি ইন্দ্ৰিযা ইন্দ্ৰিযপচ্চযো. ইত্থিন্দ্ৰিযপুৰিসিন্দ্ৰিযানি হি কিঞ্চাপি ইত্থিপুৰিসলিঙ্গাকপ্পাদীনং বীজভূতানি, নেৱ পন তেসং, ন অঞ্ঞেসং ইন্দ্ৰিযাদিপচ্চযতং ফৰন্তি. সুত্তন্তিকপৰিযাযেন পন তেসং পকতূপনিস্সযভাৱং ফৰন্তীতি বাৱীসতেৱ ইন্দ্ৰিযানি. তত্থ চক্খুন্দ্ৰিযাদযো পঞ্চ অৰূপধম্মানমেৱ ইন্দ্ৰিযপচ্চযো, ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং কটত্তাৰূপানমেৱ, সেসা ৰূপাৰূপানং. নিদ্দেসে ‘‘চক্খুন্দ্ৰিযং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং…পে… কাযৱিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং কটত্তাৰূপানং, অৰূপিনো ইন্দ্ৰিযা সম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং ইন্দ্ৰিযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৱং নিদ্দিট্ঠো. তংসমুট্ঠানানন্তি এত্থাপি কটত্তাৰূপম্পি সঙ্গহিতং. পঞ্হাৱাৰে হি ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতা ইন্দ্ৰিযা সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপান’’ন্তি ৱুত্তন্তি অযং ইন্দ্ৰিযপচ্চযে নযো.

উপনিজ্ঝাযনট্ঠেন উপকাৰকানি ঠপেত্ৱা দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণেসু ৱেদনাত্তযং, একগ্গতঞ্চ সেসানি কুসলাদিভেদানি সত্ত ঝানঙ্গানি ঝানপচ্চযো. দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণানং হি অভিনিপাতমত্তত্তা তেসু ৱেদনেকগ্গতা উপনিজ্ঝাযনাকাৰস্স অভাৱেন ঝানঙ্গেসু ন উদ্ধটা, নিদ্দেসে পনস্স ‘‘ঝানঙ্গানি ঝানসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং ঝানপচ্চযেন পচ্চযো’’তি নিদ্দিট্ঠো. ইধাপি তংসমুট্ঠানানন্তি ইমিনা চ কটত্তাৰূপম্পি গহিতং. পঞ্হাৱাৰেহি ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতানি ঝানঙ্গানি সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপান’’ন্তি ৱুত্তন্তি অযং ঝানপচ্চযে নযো.

যতো ততো ৱা নিয্যানট্ঠেন উপকাৰকানি কুসলাদিভেদানি দ্ৱাদস মগ্গঙ্গানি মগ্গপচ্চযো. নিদ্দেসে পন ‘‘মগ্গঙ্গানি মগ্গসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং মগ্গপচ্চযেন পচ্চযো’’তি নিদ্দিট্ঠো. এত্থাপি তংসমুট্ঠানানন্তি ইমিনা কটত্তাৰূপগ্গহণং. পঞ্হাৱাৰে হি ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতানি মগ্গঙ্গানি সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপান’’ন্তি ৱুত্তং, অহেতুকচিত্তেসু চেত্থ ৱিজ্জমানানি মগ্গঙ্গানি মগ্গপচ্চযা ন হোন্তি. অযং মগ্গপচ্চযে নযো.

একৱত্থুকএকাৰম্মণএকুপ্পাদএকনিৰোধসঙ্খাতেন সম্পযুত্তভাৱেন উপকাৰকা অৰূপিনো ধম্মা সম্পযুত্তপচ্চযো. নিদ্দেসে পন ‘‘চত্তাৰো খন্ধা অৰূপিনো ধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো’’তি নিদ্দিট্ঠোতি অযং সম্পযুত্তপচ্চযে নযো.

একৱত্থুকাদিভাৱানুপগমেন উপকাৰকা ৰূপিনো ধম্মা অৰূপীনং, অৰূপিনো ধম্মা ৰূপীনং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো, সো সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাতৱসেন তিৱিধো হোতি. ৱুত্তং হেতং ‘‘সহজাতা কুসলা খন্ধা চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং…পে… পচ্ছাজাতা কুসলা খন্ধা পুৰেজাতস্স ইমস্স কাযস্স ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি. পুৰেজাতং পন ছৱত্থুৱসেনেৱ ৱেদিতব্বং. নিদ্দেসে পনস্স ‘‘ৰূপিনো ধম্মা অৰূপীনং…পে… অৰূপিনো ধম্মা ৰূপীনং ধম্মানং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৱং সামঞ্ঞতো নিদ্দিট্ঠো. তত্থ ৰূপিনোতি ইদং ছৱত্থূনং ৱসেন ৱুত্তং, ৰূপাদযো পন আৰম্মণধম্মা সম্পযোগাসঙ্কাযাভাৱেন ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা ন ৱুত্তা. চক্খাদীনং হি ৱত্থূনং অব্ভন্তৰতো অৰূপধম্মা নিক্খমন্তা ৱিয উপ্পজ্জন্তি, তত্থ সম্পযোগাসঙ্কা হোতি. পঞ্হাৱাৰেপি হি ‘‘ৱত্থু কুসলানং খন্ধানং…পে… চক্খাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা’’তিআদিনা ছ ৱত্থূনেৱ উদ্ধটানি, অৰূপিনো ধম্মা ৰূপীনন্তি এত্থাপি নিব্বানং অৰূপম্পি সমানং ৰূপস্স ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো ন হোতি সব্বথা সম্পযোগাসঙ্কাভাৱতো, ‘‘চতূহি সম্পযোগো চতূহি ৱিপ্পযোগো’’তি (ধাতু. ৩) হি ৱুত্তন্তি অযং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযে নযো.

পচ্চুপ্পন্নলক্খণেন অত্থিভাৱেন তাদিসস্সেৱ ধম্মস্স উপত্থম্ভকট্ঠেন উপকাৰকো ধম্মো অত্থিপচ্চযো, সো নিদ্দেসে ‘‘চত্তাৰো খন্ধা অৰূপিনো অঞ্ঞমঞ্ঞং…পে… চত্তাৰো মহাভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং, ওক্কন্তিক্খণে নামৰূপং অঞ্ঞমঞ্ঞং, চিত্তচেতসিকা ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং, মহাভূতা উপাদাৰূপানং, চক্খাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… ৰূপাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং…পে… ৰূপাযতনং…পে… ফোট্ঠব্বাযতনং মনোধাতুযা…পে… মনোধাতুযা চ মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা চ তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৱং সহজাতপুৰেজাতৱসেন চ বহুধা নিদ্দিট্ঠো, পঞ্হাৱাৰে পন ‘‘সহজাতং পুৰেজাতং পচ্ছাজাতং আহাৰং ইন্দ্ৰিয’’ন্তি ইমেসং পঞ্চন্নম্পি ৱসেন আগতত্তা পচ্ছাজাতকবড়ীকাৰআহাৰৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযানং ৱসেনাপি অত্থিপচ্চযো গহেতব্বোৱাতি অযং অত্থিপচ্চযে নযো.

অত্তনো অনন্তৰং উপ্পজ্জমানানং অৰূপধম্মানং পৱত্তিওকাসদানৱসেন উপকাৰকা সমনন্তৰনিৰুদ্ধা অৰূপধম্মা নত্থিপচ্চযো, নিদ্দেসে পন ‘‘সমনন্তৰনিৰুদ্ধা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পটুপ্পন্নানং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং নত্থিপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৱং সামঞ্ঞতোৱ নিদ্দিট্ঠো. সব্বথা অনন্তৰপচ্চযসদিসতায তত্থ নিদ্দিট্ঠনযেনেৱেত্থ ৱিসেসো ঞাতব্বোতি অযং নত্থিপচ্চযে নযো.

নত্থিপচ্চযধম্মাৱ ৱিগতভাৱেন উপকাৰকত্তা ৱিগতপচ্চযোতি সহ নিদ্দেসেন নত্থিপচ্চযসদিসোৱাতি.

অৱিগতপচ্চযোপি সব্বথা অত্থিপচ্চযসদিসোৱ, দেসনাৱিলাসেন, ৱেনেয্যৱসেন ৱা অযং দুকো ৱুত্তোতি অযং অৱিগতপচ্চযে নযো.

পকিণ্ণকৱিনিচ্ছযো

ইমেসু পন চতুৱীসতিযা পচ্চযেসু ঞাণচাৰস্স ৱিসদভাৱত্থং –

ধম্মতো কালতো চেৱ, একস্সানেকপচ্চযা;

অনেকেসঞ্চ ধম্মানং, একপচ্চযভাৱতো.

সভাগা ৱিসভাগা চ, যুগড়া জনকাদিতো;

সব্বট্ঠানাদিভেদা চ, ৰূপাৰূপৱিকপ্পতো;

ভৱতো সঙ্গহা ঞেয্যো, পকিণ্ণকৱিনিচ্ছযো.

তত্থ ধম্মতোতি ইমেসু হি পচ্চযেসু হেতুপচ্চযো তাৱ নামৰূপধম্মেসু নামধম্মেকদেসো, তথা সহজাতাধিপতিকম্মঝানমগ্গপচ্চযা, তথা আসেৱনৱিপাকপচ্চযা, চতুক্খন্ধসঙ্গহিতাপি ৱিপাকধম্মা অনন্তৰসমনন্তৰপচ্ছাজাতসম্পযুত্তনত্থিৱিগতপচ্চযা. নিব্বানস্স অসঙ্গহতো নামেকদেসোতিপি ৱত্তুং ৱট্টতি. পুৰেজাতপচ্চযো ৰূপধম্মোৱ, সেসা যথালাভৱসেন নামৰূপধম্মা. তত্থ চ আৰম্মণাধিপতিআৰম্মণূপনিস্সযপকতূপনিস্সযেসু পঞ্ঞত্তিপি সঙ্গহিতাতি অযং ধম্মতো ৱিনিচ্ছযো.

কালতো পন হেতুসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযপুৰেজাতপচ্ছাজাতৱিপাকআহাৰইন্দ্ৰিযঝানমগ্গসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতপচ্চযা পন্নৰস পচ্চুপ্পন্নাৱ হুত্ৱা অত্তনো ফলস্স পচ্চযা হোন্তি, অনন্তৰসমনন্তৰআসেৱননত্থিৱিগতপচ্চযা পঞ্চ অতীতা এৱ হুত্ৱা, কম্মপচ্চযো পনেকো পচ্চুপ্পন্নোপি অতীতোপি হুত্ৱা, সেসা আৰম্মণঅধিপতিউপনিস্সযপচ্চযা তযোপি তেকালিকাপি, নিব্বানপঞ্ঞত্তিৱসেন কালৱিমুত্তাপি হুত্ৱা অত্তনো ফলস্স পচ্চযা হোন্তীতি অযং কালতো ৱিনিচ্ছযো.

একস্সানেকপচ্চযাতি একধম্মস্স, একপচ্চযস্স চ অনেকপচ্চযভাৱতো. কথং? হেতুপচ্চযে তাৱ অমোহো একো ধম্মো, সো পুৰেজাতকম্মআহাৰঝানৱজ্জানং ৱীসতিযা পচ্চযানং ৱসেন অনেকপচ্চযো হোতি, হেতুপচ্চযত্তং অৱিজহন্তোৱ অধিপতিসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৱিপাকিন্দ্ৰিযমগ্গসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতানং অঞ্ঞেসং একাদসন্নং ৱসেন ৱা অনেকপচ্চযো হোতি, তথা অলোভাদযো, তেসু পন অলোভাদোসা ইন্দ্ৰিযমগ্গপচ্চযা ন হোন্তি, তে তযো অৱিপাকভূতা লোভদোসমোহা ৱিপাকপচ্চযাপি ন হোন্তি, তে পন অমোহৱজ্জিতা পঞ্চ অধিপতিপচ্চযা ন হোন্তি, তথা সেসাপি অৱিপাকভূতা.

আৰম্মণপচ্চযে ৰূপাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা আৰম্মণপুৰেজাতঅত্থিঅৱিগতানং চতুন্নং ৱসেন অনেকপচ্চযো হোতি, তথা মনোধাতুযা, অহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা চ. সহেতুকায পন আৰম্মণাধিপতিআৰম্মণূপনিস্সযানম্পি ৱসেন, সদ্দাদীসুপি এসেৱ নযো. ধম্মাযতনং পন নিস্সযৱিপ্পযুত্তানং ৱসেনাপি অনেকপচ্চযো হোতি, তথা আৰম্মণপচ্চযত্তং অৱিজহন্তোৱ আৰম্মণাধিপতিনিস্সযউপনিস্সযপুৰেজাতৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতানং ৱসেন অপৰেসম্পি সত্তন্নং ৱসেন অনেকপচ্চযো হোতীতি অযমেত্থ উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদো. তত্থ অৰূপানং পন ৰূপানং ৱা অতীতানাগতানং আৰম্মণপচ্চযভাৱে সতি আৰম্মণাধিপতিউপনিস্সযমত্তমেৱ উত্তৰি লব্ভতি.

অধিপতিপচ্চযে আৰম্মণাধিপতি ৱুত্তনযোৱ. সহজাতাধিপতীসু চিত্তং হেতুপুৰেজাতকম্মঝানমগ্গৱজ্জানং একূনৱীসতিযা পচ্চযানং ৱসেন অনেকপচ্চযো হোতি, অধিপতিপচ্চযত্তং অৱিজহন্তো অপৰেসং সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৱিপাকাহাৰিন্দ্ৰিযসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতানং দসন্নং ৱসেনেৱ, তথা ৱীৰিযং আহাৰপচ্চযৱজ্জানং মগ্গপচ্চযসহিতানং ৱসেন, ছন্দো আহাৰিন্দ্ৰিযৱজ্জানং ৱসেন অনেকপচ্চযো হোতি, ৱীমংসা হেতুপচ্চযে ৱুত্তনযাৱ.

অনন্তৰপচ্চযে চতূসু খন্ধেসু ৱেদনাক্খন্ধো তাৱ হেতুপুৰেজাতকম্মাহাৰমগ্গপচ্চযৱজ্জানং একূনৱীসতিযা ৱসেন, সঞ্ঞাক্খন্ধো তেসু ইন্দ্ৰিযঝানৱজ্জানং সত্তৰসন্নং ৱসেন, সঙ্খাৰক্খন্ধো হেতুপুৰেজাতকম্মিন্দ্ৰিযঝানমগ্গৱজ্জানং অট্ঠাৰসন্নং ৱসেন, তথা চেতনা কম্মসহিতানং, ৱিতক্কো হেতুপুৰেজাতকম্মআহাৰিন্দ্ৰিযৱজ্জানং ঝানমগ্গসহিতানং, ৱিচাৰো, পীতি চ আনন্তৰিযানং মগ্গৱজ্জানং, একগ্গতা হেতুপুৰেজাতকম্মাহাৰৱজ্জানং ৱীসতিযা পচ্চযানং ৱসেন, সদ্ধা, জীৱিতিন্দ্ৰিযঞ্চ অনন্তৰানং হেতুপুৰেজাতকম্মাহাৰঝানমগ্গৱজ্জানং অট্ঠাৰসন্নং, সতি মগ্গসহিতানং একূনৱীসতিযা, হিৰিওত্তপ্পকাযপস্সদ্ধাদিছযুগা, যেৱাপনকেসু অধিমোক্খমনসিকাৰতত্ৰমজ্ঝত্ততা, কৰুণামুদিতা চ হেতুপুৰেজাতকম্মাহাৰঝানমগ্গিন্দ্ৰিযৱজ্জানং সত্তৰসন্নং, ৱিৰতিযো পন মগ্গসহিতানং অট্ঠাৰসন্নং, মিচ্ছাদিট্ঠি ততো ৱিপাকৱজ্জানং সত্তৰসন্নং ৱসেন, মিচ্ছাৱাচাকম্মন্তাজীৱা তেহি চেৱ কম্মাহাৰপচ্চযেহি চাতি একূনৱীসতিযা পচ্চযানং ৱসেন, অহিৰিকং অনোত্তপ্পং মানো থিনং মিদ্ধং উদ্ধচ্চন্তি ইমে হেতুপুৰেজাতকম্মৱিপাকাহাৰিন্দ্ৰিযঝানমগ্গৱজ্জানং সোড়সন্নং, ৱিচিকিচ্ছা ইস্সামচ্ছৰিযকুক্কুচ্চানি ততো অধিপতিৱজ্জানং পন্নৰসন্নং ৱসেন অনেকপচ্চযা হোন্তি. অনন্তৰপচ্চযত্তং অৱিজহন্তানং পনেতেসং সমনন্তৰউপনিস্সযকম্মনত্থিৱিগতানং অপৰেসং ছন্নং ৱসেন চ. ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স অধিপতিপচ্চযেনেৱ অনেকপচ্চযভাৱো ৱেদিতব্বো.

সহজাতপচ্চযে মহাভূতানি আৰম্মণআৰম্মণাধিপতিসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযউপনিস্সযপুৰেজাতঅত্থিঅৱিগতানং নৱন্নং, হদযৱত্থু তেসঞ্ঞেৱ ৱিপ্পযুত্তসহিতানং ৱসেন. নিস্সযপচ্চযে চক্খাযতনাদীনি আৰম্মণআৰম্মণাধিপতিনিস্সযউপনিস্সযপুৰেজাতইন্দ্ৰিযৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতানং নৱন্নং ৱসেন. পুৰেজাতপচ্চযে ৰূপসদ্দগন্ধৰসাযতনাদীনি আৰম্মণআৰম্মণাধিপতিউপনিস্সযপুৰেজাতঅত্থিঅৱিগতানং ছন্নং ৱসেন. আহাৰপচ্চযে ওজা আৰম্মণআৰম্মণাধিপতিউপনিস্সযাহাৰঅত্থিঅৱিগতানং ছন্নং পচ্চযানং ৱসেন অনেকধা পচ্চযো হোতি. তংতংপচ্চযত্তং অৱিজহন্তানং তেসং তেসং সব্বত্থ আৰম্মণাধিপতিঅনন্তৰসমনন্তৰূপনিস্সযাদিপচ্চযতা ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বা. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি অযং একস্সানেকপচ্চযতো ৱিনিচ্ছযো.

অনেকেসঞ্চ ধম্মানং, একপচ্চযভাৱতোতি এতেসু হি ঠপেত্ৱা কম্মপচ্চযং সেসেসু তেৱীসতিযা পচ্চযেসু অনেকে অনেকেসং ধম্মানং একতো একেকং পচ্চযা হোন্তি. কম্মপচ্চযো পন চেতনা একধম্মোৱাতি অযং অনেকধম্মানং একপচ্চযভাৱতো ৱিনিচ্ছযো.

সভাগা ৱিসভাগা চাতি এতেসু হি অনন্তৰসমনন্তৰঅনন্তৰূপনিস্সযাসেৱননত্থিৱিগতপচ্চযা সভাগা, তথা আৰম্মণআৰম্মণাধিপতিআৰম্মণূপনিস্সযা. পুৰেজাতপচ্চযো পনেত্থ পচ্ছাজাতেন ৱিসভাগো, তথা সম্পযুত্তো ৱিপ্পযুত্তেন, অত্থি নত্থিনা, ৱিগতো অৱিগতেনাতি অযং সভাগৱিসভাগতো ৱিনিচ্ছযো.

যুগড়াতি এত্থ অত্থসৰিক্খতায সদ্দসৰিক্খতায কালপটিপক্খতায হেতুফলতায অঞ্ঞমঞ্ঞপটিপক্খতাযাতি ইমেহি কাৰণেহি যুগড়ং ৱেদিতব্বং. অনন্তৰসমনন্তৰা হি অত্থসৰিক্খতায একং যুগড়ং নাম. নিস্সযূপনিস্সযা সদ্দসৰিক্খতায, পুৰেজাতপচ্ছাজাতা কালপটিপক্খতায, কম্মৱিপাকা হেতুফলতায, সম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তা অঞ্ঞমঞ্ঞপটিপক্খতায একং যুগড়ং, তথা অত্থিনত্থিপচ্চযা, ৱিগতঅৱিগতপচ্চযাতি অযং যুগড়তো ৱিনিচ্ছযো.

জনকাদিতোতি জনকোপত্থম্ভকতো. এতেসু হি অনন্তৰসমনন্তৰূপনিস্সযপকতূপনিস্সযাসেৱনপচ্চযা, নানক্খণিকো কম্মপচ্চযো, নত্থিৱিগতপচ্চযা চাতি ইমে জনকা এৱ, ন উপত্থম্ভকা. পচ্ছাজাতপচ্চযো উপত্থম্ভকো এৱ, ন জনকো. সেসা জনকা চেৱ উপত্থম্ভকা চাতি অযং জনকাদিতো ৱিনিচ্ছযো.

সব্বট্ঠানাদিভেদাতি সব্বট্ঠানিকঅসব্বট্ঠানিকভেদতো. এতেসু হি সহজাতনিস্সযঅত্থিঅৱিগতপচ্চযা সব্বট্ঠানিকা. সব্বেসু পচ্চযুপ্পন্নেসু ইচ্ছিতব্বা. এতেহি ৱিনা উপ্পজ্জমানো একধম্মোপি নত্থি. সেসা অসব্বট্ঠানিকা. তত্থ চ আৰম্মণআৰম্মণাধিপতিঅনন্তৰসমনন্তৰানন্তৰূপনিস্সযপকতূপনিস্সযপুৰেজাতাসেৱনসম্পযুত্ত অত্থিনত্থিৱিগতপচ্চযা অৰূপধম্মানঞ্ঞেৱ কাৰণতো অসব্বট্ঠানিকা. তথা পচ্ছাজাতপচ্চযো ৰূপানঞ্ঞেৱ কাৰণতো, সেসা একচ্চানং ৰূপাৰূপধম্মানং কাৰণতো অসব্বট্ঠানিকা. অযং সব্বট্ঠানাদিভেদতো ৱিনিচ্ছযো.

ৰূপাৰূপৱিকপ্পতোতি ৰূপং ৰূপস্স, ৰূপং অৰূপস্সাতিআদি ৱিকপ্পতো. এতেসু হি একোপি পচ্চযো ৰূপমেৱ হুত্ৱা ৰূপস্সেৱ পচ্চযো ভৱন্তো নাম নত্থি, ৰূপমেৱ পন অৰূপস্সেৱ অত্থি, সো পুৰেজাতপচ্চযো একো এৱ. ৰূপমেৱ হুত্ৱা ৰূপাৰূপস্সেৱ পচ্চযো নামাতিপি নত্থি, অৰূপমেৱ হুত্ৱা অৰূপস্সেৱ পচ্চযোপি অত্থি, সো অনন্তৰসমনন্তৰআসেৱনসম্পযুত্তনত্থিৱিগতৱসেন ছব্বিধো. অৰূপমেৱ পন ৰূপস্সেৱ পচ্চযোপি অত্থি, সো পচ্ছাজাতপচ্চযো একো এৱ. অৰূপমেৱ হুত্ৱা ৰূপাৰূপানম্পি অত্থি, সো হেতুকম্মৱিপাকঝানমগ্গৱসেন পঞ্চৱিধো. ৰূপাৰূপপঞ্ঞত্তি হুত্ৱা অৰূপস্সেৱ পচ্চযোপি অত্থি, সো আৰম্মণউপনিস্সযৱসেন দুৱিধো. ৰূপাৰূপং পন ৰূপাৰূপস্সাপি অত্থি, সো অধিপতিসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযাহাৰিন্দ্ৰিযৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতৱসেন নৱৱিধোতি অযং ৰূপাৰূপৱিকপ্পতো ৱিনিচ্ছযো.

ভৱতোতি ইমেসু হি পচ্চযেসু পঞ্চৱোকাৰভৱে তাৱ ন কোচি পচ্চযো ন লব্ভতি নাম, সব্বেপি লব্ভন্তি. চতুৱোকাৰভৱে পন পুৰেজাতপচ্ছাজাতৱিপ্পযুত্তপচ্চযে অপনেত্ৱা সেসা একৱীসতিমেৱ. একৱোকাৰভৱে সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযকম্মিন্দ্ৰিযঅত্থিঅৱিগতৱসেন সত্তেৱ. বাহিৰে পন অনিন্দ্ৰিযবদ্ধৰূপে তেসু কম্মিন্দ্ৰিযৱজ্জা পঞ্চেৱ লব্ভন্তীতি অযং ভৱতো ৱিনিচ্ছযো.

সঙ্গহাতি সব্বেপি হি ইমে চতুৱীসতি পচ্চযা আৰম্মণসহজাতউপনিস্সযপুৰেজাতপচ্ছাজাতকম্মাহাৰিন্দ্ৰিযেসু অট্ঠসু চ পচ্চযেসু সঙ্গহং গচ্ছন্তি. কথং? তেসু হি হেতুঅঞ্ঞমঞ্ঞৱিপাকঝানমগ্গসম্পযুত্তপচ্চযা ছ সহজাতপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছন্তি. অনন্তৰসমনন্তৰাসেৱননত্থিৱিগতপচ্চযা পঞ্চ অনন্তৰূপনিস্সযে উপনিস্সযপচ্চযে. নিস্সযপচ্চযো সহজাতপুৰেজাতভেদতো দুৱিধো. তত্থ সহজাতো সহজাতপচ্চযে, পুৰেজাতো পুৰেজাতপচ্চযে. অধিপতিপচ্চযোপি আৰম্মণভূতো আৰম্মণূপনিস্সযে, সহজাতভূতো সহজাতপচ্চযে. ৱিপ্পযুত্তপচ্চযোপি সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাতভূততায তত্থ তত্থ সঙ্গহং গচ্ছতি. অত্থিঅৱিগতপচ্চযাপি সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাতাহাৰিন্দ্ৰিযভূততায তত্থ তত্থ পচ্চযেসু সঙ্গহং গচ্ছন্তি. এৱং ইমেসু পচ্চযেসু সব্বপচ্চযানং সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. তেনেৱ তিকপট্ঠানপাড়িযং পচ্চনীযনযে ইমেসং অট্ঠন্নং পচ্চযানং ৱসেনেৱ কতিপযপঞ্হা ৱিস্সজ্জিতা. ইমেসং পন অট্ঠন্নম্পি অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্গহোপি অত্থিযেৱ. তেসু হি আৰম্মণপচ্চযো অধিপতিভূতো উপনিস্সযে, অনধিপতিভূতো ন কত্থচীতি আৰম্মণপচ্চযো হুত্ৱা ৱিসুঞ্ঞেৱ তিট্ঠতি. কম্মপচ্চযোপি সহজাতো সহজাতে. নানক্খণিকো পন বলৱা ৱিপাকধম্মানং উপনিস্সযো হোতীতি উপনিস্সযপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছতি. বলৱাপি পন কম্মজৰূপানং, দুব্বলো অৰূপানং নানক্খণিককম্মপচ্চযো হুত্ৱা ৱিসুঞ্ঞেৱ তিট্ঠতি. আহাৰপচ্চযোপি অৰূপভূতো সহজাতে, ৰূপভূতো ন কত্থচীতি ৱিসুঞ্ঞেৱ তিট্ঠতি, ইন্দ্ৰিযপচ্চযোপি অৰূপভূতো সহজাতে, পসাদিন্দ্ৰিযা পুৰেজাতে, ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং ন কত্থচি সঙ্গহং গচ্ছতীতি ইন্দ্ৰিযপচ্চযো হুত্ৱা ৱিসুঞ্ঞেৱ তিট্ঠতীতি এৱমেৱং অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্গহোপি অত্থেৱ. সব্বেপি পনেতে চতুৱীসতি পচ্চযা আৰম্মণউপনিস্সযকম্মঅত্থিপচ্চযেসু চতূসুপি সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি অযং সঙ্গহতো ৱিনিচ্ছযো. অযং অনুত্তানপদত্থসহিতো সঙ্খেপত্থৱিনিচ্ছযো.

পকিণ্ণকৱিনিচ্ছযো নিট্ঠিতো.

ৱিভঙ্গনযে পনেত্থ পাড়িৱৱত্থানং তাৱ সঙ্খেপতো এৱং ৱেদিতব্বং. পট্ঠানপাড়িযং হি ‘‘হেতুপচ্চযো…পে… অৱিগতপচ্চযো’’তি পচ্চযপদানি মাতিকাৱসেন নিক্খিপিত্ৱা তেসং পচ্চযানং – ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা নযেন পচ্চযভাজনীযসঙ্খাতো নিদ্দেসৱাৰো পঠমং ৱুত্তো. সোপি চ অনন্তৰসঙ্খেপত্থৱিনিচ্ছযো তত্থ তত্থ দস্সিতো এৱ. তদনন্তৰং তেসং চতুৱীসতিযা পচ্চযানং কুসলত্তিকাদযো দ্ৱাৱীসতিতিকে, হেতুদুকাদযো সতং দুকে চ নিস্সায নানানযতো ৱিভজনৱসেন চতুৱীসতিসমন্তপট্ঠানসমোধানং অনন্তনযসমন্তপট্ঠানং ৱিভত্তং. কথং? চতুব্বিধং হি পট্ঠানং – অনুলোমপট্ঠানং, পচ্চনীকপট্ঠানং, অনুলোমপচ্চনীকপট্ঠানং, পচ্চনীকানুলোমপট্ঠানন্তি. তত্থ ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা’’তিআদিনা, ‘‘হেতুং ধম্মং পটিচ্চ হেতুধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা’’তিআদিনা কুসলাদীনং, হেতুআদীনঞ্চ ধম্মানং অনুলোমৱসেন পৱত্তং অনুলোমপট্ঠানং নাম. ‘‘নকুসলং ধম্মং পটিচ্চ নকুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা…পে… নহেতুং ধম্মং পটিচ্চ নহেতুধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা’’তিআদিনা কুসলাদীনং, হেতুআদীনঞ্চ ধম্মানং পচ্চনীকৱসেন পৱত্তং পচ্চনীকপট্ঠানং নাম. ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ নকুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা…পে… হেতুং ধম্মং পটিচ্চ নহেতুধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা’’তিআদিনা পৱত্তং অনুলোমপচ্চনীকপট্ঠানং নাম. ‘‘নকুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো…পে… নহেতুং ধম্মং পটিচ্চ হেতুধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা’’তিআদিনা পৱত্তং পচ্চনীকানুলোমপট্ঠানং নাম.

এৱমেতেসু চতূসু পট্ঠানেসু যং ধম্মং অনুলোমপট্ঠানং নাম, তং তাৱ ছব্বিধং হোতি – তিকপট্ঠানং দুকপট্ঠানং দুকতিকপট্ঠানং তিকদুকপট্ঠানং তিকতিকপট্ঠানং দুকদুকপট্ঠানন্তি. যথা চেতং, এৱং পচ্চনীকপট্ঠানাদীনিপি তীণি তীণি পচ্চেকন্তি চতুৱীসতিসমন্তপট্ঠানসমোধানং পট্ঠানপ্পকৰণং ৱেদিতব্বং. সম্মাসম্বুদ্ধেন হি অনুলোমপট্ঠানে দ্ৱাৱীসতিতিকে নিস্সায তিকপট্ঠানং নাম নিদ্দিট্ঠং. সতং দুকে নিস্সায দুকপট্ঠানং নাম. ততো তিকে দুকেসু পক্খিপিত্ৱা দুকতিকপট্ঠানং নাম. ততো দুকে তিকেসু পক্খিপিত্ৱা তিকদুকপট্ঠানং নাম. তিকে পন তিকেসুযেৱ পক্খিপিত্ৱা তিকতিকপট্ঠানং নাম. দুকে চ দুকেসু এৱ পক্খিপিত্ৱা দুকদুকপট্ঠানং নাম নিদ্দিট্ঠং. পঠমং তাৱেত্থ অনুলোমপট্ঠানে তিকপট্ঠাননযো নিদ্দিট্ঠো. এৱং পচ্চনীকপট্ঠানে, অনুলোমপচ্চনীকপট্ঠানে, পচ্চনীকানুলোমপট্ঠানেতি চতুৱীসতিসমন্তপট্ঠানং দেসিতং.

এত্থ চ দুৱিধং অনুলোমং, পচ্চনীকঞ্চ ধম্মানুলোমং ধম্মপচ্চনীকং, পচ্চযানুলোমং পচ্চযপচ্চনীকন্তি. তত্থ ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো’’তিআদিনা কুসলাদীনং তিকধম্মানং, হেতুআদীনং দুকধম্মানঞ্চ অনুলোমদেসনাৱসেন ধম্মানুলোমং ৱেদিতব্বং. ‘‘নকুসলং ধম্মং পটিচ্চ নকুসলো ধম্মো’’তিআদিনা তিকদুকধম্মানং পচ্চনীকৱসেন ধম্মপচ্চনীকং ৱেদিতব্বং. ‘‘হেতুপচ্চযা আৰম্মণপচ্চযা’’তি এৱং চতুৱীসতিযা পচ্চযানং অনুলোমদেসনাৱসেন পচ্চযানুলোমং ৱেদিতব্বং. ‘‘নহেতুপচ্চযা নাৰম্মণপচ্চযা’’তি এৱং পচ্চযানং পচ্চনীকৱসেন পচ্চযপচ্চনীকঞ্চ ৱেদিতব্বং. তত্ৰ যদিদং ধম্মানুলোমং ধম্মপচ্চনীকঞ্চ, তস্স ৱসেন চতুৱীসতিসমন্তপট্ঠানং ৱেদিতব্বং. পচ্চযানুলোমং পচ্চযপচ্চনীকঞ্চ অনুলোমতিকপট্ঠানাদীসু চতুৱীসতিযা পট্ঠানেসু একেকতিকদুকেসু এৱং লব্ভতি. তঞ্চ উপৰি পাড়িনযদস্সনে এৱ পাকটং ভৱিস্সতি. তত্ৰিমানি চতুৱীসতি পট্ঠানানি ইমেসং তিকদুকানং ৱসেন নিদ্দিট্ঠত্তা তিকপট্ঠানং…পে… দুকদুকপট্ঠানন্তি ৱুচ্চতি.

তেসু তিকদুকেসু একেকং তিকদুকং ইমেসং হেতুপচ্চযাদীনং চতুৱীসতিযা পচ্চযানং অনুলোমাদিনযচতুক্কৱসেন সত্তহি সত্তহি মহাৱাৰেহি ৱিত্থাৰতো ৱিভত্তং. কতমেহি সত্তহি? পটিচ্চৱাৰো সহজাতৱাৰো পচ্চযৱাৰো নিস্সযৱাৰো সংসট্ঠৱাৰো সম্পযুত্তৱাৰো পঞ্হাৱাৰোতি ইমেহি. তত্থ ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো’’তিআদিনা পটিচ্চাভিধানেন ৱুত্তো পটিচ্চৱাৰো নাম. ‘‘কুসলং ধম্মং সহজাতো, কুসলং ধম্মং পচ্চযা, কুসলং ধম্মং নিস্সায, কুসলং ধম্মং সংসট্ঠো, কুসলং ধম্মং সম্পযুত্তো’’তি এৱং সহজাতাদিঅভিধানেহি ৱুত্তা পঞ্চ ৱাৰা সহজাতাদিৱাৰানি. পৰতো চ সংসট্ঠসম্পযুত্তৱাৰেসু দ্ৱীসু অৰূপধম্মৱসেনেৱ পচ্চযপচ্চযুপ্পন্না চ, সেসেসু চতূসু ৱাৰেসু, সত্তমেৱ পঞ্হাৱাৰে চ ৰূপাৰূপৱসেন, পচ্চযৱাৰে, নিস্সযৱাৰে চ সহজাতপচ্ছাজাতপুৰেজাতৱসেন, সেসেসু সহজাতৱসেন পচ্চযপচ্চযুপ্পন্না চ কথিতাতি অযং ৱিসেসো. সত্তমৱাৰে পন যস্মা ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা নযেন তে তে পঞ্হে উদ্ধৰিত্ৱা পুন ‘‘কুসলা হেতূ সম্পযুত্তকানং খন্ধান’’ন্তিআদিনা নযেন সব্বেপি তে পঞ্হা নিজ্জটা, নিগ্গুম্বা চ কত্ৱা ৱিভত্তা, তস্মা সো ৱাৰো পঞ্হানং সাধুকং ৱিভত্তত্তা পঞ্হাৱাৰোত্ৱেৱ সঙ্খং গতো. ইতি ইমেহি সত্তহি মহাৱাৰেহি চতুৱীসতিযা সমন্তপট্ঠানেসু সব্বেপি তিকদুকা চতুৱীসতিযা পচ্চযানং অনুলোমাদিৱসেন ৱিত্থাৰতো ৱিভত্তা. কথং? অনুলোমপট্ঠানে হি যদিদং দ্ৱাৱীসতিতিকে নিস্সায তিকপট্ঠানং নাম সব্বপঠমং নিদ্দিট্ঠং. তত্থ কুসলত্তিকং তাৱ ইমেহি পটিচ্চৱাৰাদীহি মহাৱাৰেহি পচ্চযানুলোমাদিনযচতুক্কতো ৱিভত্তং. তত্থ যো তাৱেস সব্বপঠমো পটিচ্চৱাৰো নাম, সো উদ্দেসনিদ্দেসতো দুৱিধো হোতি.

তত্থ উদ্দেসৱাৰো কুসলাদযো পটিচ্চ হেতুপচ্চযাদিৱসেন কুসলাদীনং যুত্তানং, অকুসলাদীনং অযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং উপ্পত্তিপুচ্ছনৱসেনেৱ পৱত্তত্তা ‘‘পুচ্ছাৱাৰো’’তিপি, পুচ্ছানঞ্ঞেৱ পঞ্ঞাপনতো ‘‘পণ্ণত্তিৱাৰো’’তিপি ৱুচ্চতি. ন হি তত্থ ৱিস্সজ্জনং অত্থি. নিদ্দেসৱাৰো পন পুচ্ছাৱাৰে পৰিপুচ্ছিতেসু পঞ্হেসু ‘‘সিযা অকুসলং ধম্মং পটিচ্চ অকুসলো ধম্মো উপ্পজ্জেয্যা’’তিআদিকং অযুত্তং পঞ্হং অনুদ্ধৰিত্ৱা লব্ভমানানঞ্ঞেৱ পঞ্হানং ৱসেন পৱত্তো. ইতৰেসু পন সহজাতাদীসু, সেসেসু চ তিকেসু, সেসপট্ঠানেসু চ সব্বত্থ পুচ্ছাৱাৰো নত্থি, লব্ভমানৱসেন সব্বৱিস্সজ্জনমেৱ দস্সিতন্তি ইদমেত্থ সঙ্খেপতো পাড়িৱৱত্থানং.

ইদানি পনেত্থ আদিতো পট্ঠায এৱং ৱিভঙ্গনযো ৱেদিতব্বো. অনুলোমপট্ঠানস্মিঞ্হি তিকপট্ঠানে কুসলত্তিকস্স সত্তসু মহাৱাৰেসু পঠমস্স পটিচ্চৱাৰস্স পুচ্ছাৱাৰে তাৱ – ‘‘সিযা কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জেয্য হেতুপচ্চযা…পে… অকুসলো ধম্মো…পে… অব্যাকতো…পে… কুসলো চ অব্যাকতো চ…পে… অকুসলো চ অব্যাকতো চ…পে… কুসলো চ অকুসলো চ…পে… কুসলো চ অকুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মা উপ্পজ্জেয্যুং হেতুপচ্চযা’’তি কুসলপদমূলা সত্ত পুচ্ছা উদ্ধটা.

এৱং অকুসলপদমূলা, অব্যাকতপদমূলা চ. ‘‘সিযা কুসলঞ্চ অব্যাকতঞ্চ ধম্মং পটিচ্চ অকুসলো…পে… সিযা অকুসলঞ্চ অব্যাকতঞ্চ…পে… সিযা কুসলঞ্চ অকুসলঞ্চ…পে… সিযা কুসলঞ্চ অকুসলঞ্চ অব্যাকতঞ্চ ধম্মং পটিচ্চা’’তি দ্ৱিমূলকা, তিমূলকা চ সত্ত সত্ত পুচ্ছাতি একূনপঞ্ঞাস পুচ্ছা হেতুপচ্চযমূলকা উদ্ধটা.

ইমিনাৱ নযেন ‘‘সিযা কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জেয্য আৰম্মণপচ্চযা…পে… অৱিগতপচ্চযা’’তি এৱং সেসপচ্চযমূলকাপি পুচ্ছাৱেদিতব্বা. একমূলকনযো.

যথা চ একমূলকে, এৱং ‘‘সিযা কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জেয্য হেতুপচ্চযা আৰম্মণপচ্চযা…পে… হেতুপচ্চযা অৱিগতপচ্চযা’’তিআদিনা দ্ৱিমূলকেপি. ‘‘হেতুপচ্চযা আৰম্মণপচ্চযা অধিপতিপচ্চযা…পে… হেতুপচ্চযা আৰম্মণপচ্চযা অনন্তৰপচ্চযা…পে… হেতুপচ্চযা আৰম্মণপচ্চযা অৱিগতপচ্চযা’’তিআদিনা তিমূলকাদীসু সব্বমূলকপৰিযোসানেসু ৱাৰেসু নযা ৱেদিতব্বা. হেতুপচ্চযমূলকনযো.

যথা চ হেতুমূলকে, এৱং ‘‘সিযা কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জেয্য আৰম্মণপচ্চযা’’তিআদিনা সেসপচ্চযমূলকেসুপি নযো ঞাতব্বো. পচ্চযানুলোমৱাৰো. এতেনেৱ উপাযেন ‘‘সিযা কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জেয্য নহেতুপচ্চযা’’তিআদিনা সব্বপ্পকাৰযুত্তো পচ্চযপচ্চনীকৱাৰোপি. ‘‘সিযা কুসলং ধম্মং…পে… উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা নাৰম্মণপচ্চযা’’তিআদিনা অনুলোমপচ্চনীকপচ্চযৱাৰোপি. ‘‘সিযা কুসলং ধম্মং…পে… উপ্পজ্জেয্য নহেতুপচ্চযা আৰম্মণপচ্চযা’’তিআদিনা পচ্চনীযানুলোমৱাৰোপি সব্বত্থ নেতব্বোতি অযং তাৱেত্থ পুচ্ছাৱাৰে নযো.

নিদ্দেসৱাৰো পন উদ্দেসৱাৰে দস্সিতাসু পুচ্ছাসু কুসলাকুসলাদীনং সহুপ্পত্তিযা অভাৱতো যা এতা ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতী’’তিআদিকা পুচ্ছা সব্বসো ৱিস্সজ্জনং লভন্তি, তা পহায যা ৱিস্সজ্জনং লভন্তি, তাসমেৱ ৱিস্সজ্জনৱসেন পৱত্তো. তত্ৰাযং নযো – ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা. কুসলং একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা. তযো খন্ধে পটিচ্চ একো খন্ধো. দ্ৱে খন্ধে পটিচ্চ দ্ৱে খন্ধা. কুসলং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা. কুসলে খন্ধে পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং. কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মা উপ্পজ্জন্তি হেতুপচ্চযা. কুসলং একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা চিত্তসমুট্ঠানঞ্চ ৰূপং. তযো খন্ধে পটিচ্চ একো খন্ধো চিত্তসমুট্ঠানঞ্চ ৰূপং. দ্ৱে খন্ধে পটিচ্চ দ্ৱে খন্ধা চিত্তসমুট্ঠানঞ্চ ৰূপ’’ন্তি এৱং কুসলপদমূলাসু সত্তসু পুচ্ছাসু তিস্সোৱ লব্ভমানা ৱিস্সজ্জিতা. তথা অকুসলপদমূলাসুপি তিস্সোৱ. অব্যাকতপদমূলাসু পন ‘‘অব্যাকতং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা. ৱিপাকাব্যাকতং কিৰিযাব্যাকতং একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা চিত্তসমুট্ঠানঞ্চ ৰূপং…পে… দ্ৱে খন্ধে পটিচ্চ দ্ৱে খন্ধা চিত্তসমুট্ঠানঞ্চ ৰূপং. পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতং একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা কটত্তা চ ৰূপং…পে… দ্ৱে খন্ধা কটত্তা চ ৰূপং. খন্ধে পটিচ্চ ৱত্থু, ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধা. একং মহাভূতং পটিচ্চ তযো মহাভূতা…পে… দ্ৱে মহাভূতে পটিচ্চ দ্ৱে মহাভূতা. মহাভূতে পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং কটত্তাৰূপং উপাদাৰূপ’’ন্তি একাৱ. দ্ৱিমূলিকাদীসু চ ‘‘কুসলঞ্চ অব্যাকতঞ্চ ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা. কুসলে খন্ধে চ মহাভূতে চ পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপ’’ন্তি একা. তথা ‘‘অকুসলঞ্চ অব্যাকতঞ্চ পটিচ্চা’’তি, এৱং হেতুপচ্চযমূলিকাসু একূনপঞ্ঞাসায পুচ্ছাসু নৱেৱ লব্ভমানা ৱিস্সজ্জিতা. সেসা চত্তালীস মোঘপুচ্ছাতি ন ৱিস্সজ্জিতা. এৱং উপৰি আৰম্মণপচ্চযাদীসু ৱিস্সজ্জিতাৱসেসা মোঘপুচ্ছাতি গহেতব্বা. ৱিজাননসুখত্থং পন ভগৱতা পুচ্ছাৱাৰে লব্ভমানা, অলব্ভমানা চ সব্বাপি তা দস্সিতাতি ৱেদিতব্বাতি.

তত্থ কুসলং ধম্মং পটিচ্চাতি সহজাতেসু ৱেদনাক্খন্ধাদিভেদং একং কুসলং ধম্মং পটিচ্চ পটিগন্ত্ৱা, সহুপ্পত্তিসঙ্খাতেন সদিসভাৱেন পত্ৱাতি অত্থো. সদিসত্থো হি এত্থ পটিসদ্দো ‘‘পটিপুগ্গলো’’তিআদীসু ৱিয. কুসলো ধম্মোতি সঞ্ঞাক্খন্ধাদিভেদো সহুপ্পন্নো কুসলো ধম্মো. উপ্পজ্জতীতি পাকটভাৱতো উদ্ধং উপ্পাদাদিং পাপুণাতি, অত্তানং ৱা পটিলভতি. হেতুপচ্চযাতি ন কেৱলং কুসলধম্মমত্তমেৱ পটিচ্চ উপ্পজ্জতি, অথ খো কুসলহেতুনা হেতুপচ্চযতং সাধেন্তেন চ উপ্পজ্জতীতি এৱমত্থো গহেতব্বো.

এৱমিদং ‘‘উপ্পজ্জেয্যা’’তি পুচ্ছায ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি অৱিসেসেন ৱিস্সজ্জনং ৱত্ৱা ইদানি যং ধম্মং পটিচ্চ যে ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, তে পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নে খন্ধৱসেন ৱিসেসেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘কুসলং একং খন্ধ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. যস্মা পনেত্থ একো খন্ধো একস্সেৱ, দ্ৱিন্নংযেৱ ৱা, দ্ৱে ৱা পন একস্সেৱ পচ্চযা নাম ন হোন্তি, তস্মা তে পকাৰেন অনামসিত্ৱা ‘‘একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা’’তিআদিনা পচ্চযভাৱেন গহিতাৱসেসং সব্বং পচ্চযুপ্পন্নং কত্ৱা দস্সিতন্তি ৱেদিতব্বং. এৱং উপৰিপি সব্বত্থ. চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপন্তি ইদং পটিচ্চত্থস্স সহজাতত্থত্তা যং কুসলেন সহজাতঞ্চেৱ হেতুপচ্চযঞ্চ লভতি, তং দস্সেতুং ৱুত্তং ‘‘ৱিপাকাব্যাকতং কিৰিযাব্যাকত’’ন্তি. এত্থ হেতুপচ্চযাধিকাৰে অহেতুকা ন গহেতব্বা. খন্ধে পটিচ্চ ৱত্থূতিআদি কটত্তাৰূপগ্গহণেন ৱত্থুস্মিং গহিতেপি ৱত্থুং পটিচ্চ অৰূপক্খন্ধানং উপ্পত্তিদস্সনত্থং ৱুত্তং. একং মহাভূতন্তিআদি পন ৰূপাব্যাকতং পটিচ্চ ৰূপাব্যাকতস্স উপ্পত্তিদস্সনত্থং. হেতুপচ্চযে উপত্থম্ভকানমেৱ চেত্থ চিত্তজানং, পটিসন্ধিযং কম্মজানঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নতা গহেতব্বা, ন অহেতুকচিত্তজউতুজাদীনং তেসং হেতুপচ্চযা উপ্পত্তিযা অভাৱতো. মহাভূতে পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানন্তিআদি মহাভূতে পটিচ্চ উপাদাদীনং উপ্পত্তিদস্সনত্থং ৱুত্তং. ইমিনা উপাযেন আৰম্মণপচ্চযাদীসুপি ৱিস্সজ্জনানং অত্থো ৱেদিতব্বো.

আৰম্মণপচ্চযে ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি আৰম্মণপচ্চযা. একং খন্ধং…পে… দ্ৱে খন্ধে পটিচ্চ দ্ৱে খন্ধা. অকুসলং ধম্মং পটিচ্চ অকুসলো ধম্মো…পে… অব্যাকতং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতি আৰম্মণপচ্চযা. ৱিপাকাব্যাকতং কিৰিযাব্যাকতং একং খন্ধং…পে… দ্ৱে খন্ধা. পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতং একং খন্ধং…পে… দ্ৱে খন্ধা. ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধা’’তি এৱং তিস্সো ৱিস্সজ্জিতা. সেসা ৰূপমিস্সকত্তা, ৰূপস্স চ আৰম্মণপচ্চযেন অনুপ্পত্তিতো ন গহিতা. তেনেৱ ‘‘ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধা’’তি ৱত্ৱা ‘‘খন্ধে পটিচ্চ ৱত্থূ’’তি ন ৱুত্তং. এত্থ চ আৰম্মণপচ্চযাতি সহজাতং কুসলং ধম্মং পটিচ্চ উপ্পজ্জমানো কুসলো ধম্মো ততো অঞ্ঞেন অসহজাতেন ছব্বিধেন আৰম্মণভূতেন পচ্চযেনাতি এৱং অত্থো গহেতব্বো. ন হি অত্তনা সহজাতং আৰম্মণং কত্ৱা চিত্তচেতসিকা উপ্পজ্জন্তি.

অধিপতিপচ্চযে হেতুপচ্চযসদিসং ৱিস্সজ্জনং. অনন্তৰসমনন্তৰেসু পন ৰূপাভাৱতো আৰম্মণপচ্চযসদিসং. সহজাতপচ্চযেপি হেতুপচ্চযসদিসং. অব্যাকতং পটিচ্চ অব্যাকতুপ্পত্তিযা পন ‘‘বাহিৰং একং মহাভূতং পটিচ্চ…পে… দ্ৱে মহাভূতা. মহাভূতে পটিচ্চ উপাদাৰূপং…পে… আহাৰসমুট্ঠানং একং মহাভূতং…পে… দ্ৱে মহাভূতা…পে… উতুসমুট্ঠানং একং…পে… দ্ৱে মহাভূতা…পে… অসঞ্ঞসত্তানং একং মহাভূতং পটিচ্চ…পে… দ্ৱে মহাভূতা…পে… কটত্তাৰূপং উপাদাৰূপ’’ন্তি ইদং অধিকং. এৱং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেপি. কেৱলং তত্থ কটত্তাৰূপং উপাদাৰূপঞ্চ ন গহিতং তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযত্তাভাৱা. নিস্সযপচ্চযেপি সহজাতপচ্চযসদিসং ৱিস্সজ্জনং. পটিচ্চত্থস্স পন সহজাতত্থত্তা চক্খাদীসু পুৰেজাতনিস্সযা ইধ ন গহিতাতি. উপনিস্সযপচ্চযেপি ৰূপস্স উপনিস্সযপচ্চযুপ্পন্নত্তাভাৱা আৰম্মণপচ্চযসদিসমেৱ ৱিস্সজ্জনং.

পুৰেজাতপচ্চযে পন ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি পুৰেজাতপচ্চযা. কুসলং একং…পে… দ্ৱে খন্ধা. ৱত্থুং পুৰেজাতপচ্চযা. অকুসলং ধম্মং পটিচ্চ অকুসলো…পে… অব্যাকতং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো…পে… পুৰেজাতপচ্চযা. ৱিপাকাব্যাকতং কিৰিযাব্যাকতং একং খন্ধং…পে… দ্ৱে খন্ধা. ৱত্থুং পুৰেজাতপচ্চযা’’তি এৱং তিস্সো পুচ্ছা ৱিস্সজ্জিতা. তত্থ ৱত্থুং পুৰেজাতপচ্চযাতি ইদং আৰম্মণপুৰেজাতনিৱত্তনত্থং ৱুত্তং. তং হি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনংযেৱ পুৰেজাতপচ্চযতং সাধযতি, ন মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযাতি ইধ ন গহিতং.

পচ্ছাজাতপচ্চযো ইধ অৰূপধম্মেসু ন লব্ভতি. ৰূপধম্মেসু চ উপত্থম্ভকোৱ, ন জনকো, তস্মা ‘‘অব্যাকতং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতী’’তিআদি ন ৱত্তব্বোৱাতি অযং ন গহিতো. আসেৱনপচ্চযেপি আৰম্মণপচ্চযে ৱিয তিস্সোৱ পুচ্ছা ৱিস্সজ্জিতা.

কম্মপচ্চযে ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি কম্মপচ্চযা. কুসলং একং খন্ধং…পে… অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতি…পে… চিত্তসমুট্ঠানঞ্চ ৰূপং…পে… কুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মা…পে… চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপ’’ন্তি কুসলপদে তিস্সো, তথা অকুসলপদে. অব্যাকতপদে পন ‘‘অব্যাকতং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো…পে… ৱিপাকাব্যাকতং কিৰিযাব্যাকতং একং খন্ধং পটিচ্চ…পে… মহাভূতে পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং কটত্তাৰূপং উপাদাৰূপং, অসঞ্ঞসত্তানং…পে… কটত্তাৰূপং উপাদাৰূপ’’ন্তি এৱং তিস্সো. ‘‘কুসলঞ্চ অব্যাকতঞ্চ ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো…পে… কুসলে খন্ধে চ মহাভূতে চ পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপ’’ন্তিআদিনা সহজাতসদিসং ৱিস্সজ্জনং. নত্থিৱিগতপচ্চযেসু আৰম্মণসদিসং.

এৱং সব্বপচ্চযেসু লব্ভমানপঞ্হে ৱিস্সজ্জনং দস্সেত্ৱা ততো হেতুঅধিপতিঝানমগ্গপচ্চযা একসদিসা. আৰম্মণানন্তৰসমনন্তৰূপনিস্সযাসেৱননত্থিৱিগতপচ্চযা একসদিসা. সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযঅত্থিঅৱিগতা একসদিসা. আসেৱনপচ্চযে ৱিপাকো ন লব্ভতি. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযে চিত্তজৰূপং, উপাদাৰূপঞ্চ ন লব্ভতীতিআদিনা পচ্চযানং অঞ্ঞমঞ্ঞসদিসত্তং ৱত্ৱা পুন তেসং ‘‘হেতুযা নৱ. আৰম্মণে তীণি. অধিপতিযা নৱ. অনন্তৰসমনন্তৰেসু তীণি. সহজাতে নৱ. অঞ্ঞমঞ্ঞে তীণি. নিস্সযে নৱ. উপনিস্সযে তীণি. পুৰেজাতে তীণি. আসেৱনে তীণি. কম্মে নৱ. ৱিপাকে একং. আহাৰে নৱ. ইন্দ্ৰিযে নৱ. ঝানে নৱ. মগ্গে নৱ. সম্পযুত্তে তীণি. ৱিপ্পযুত্তে নৱ. অত্থিযা নৱ. নত্থিযা তীণি. ৱিগতে তীণি. অৱিগতে নৱা’’তি এৱং হেতুপচ্চযাদীনং একেকস্মিং পুচ্ছাৱিস্সজ্জনৱাৰগণনা ৱুত্তাতি অযং একমূলকনযো.

যথা চ একমূলকে, এৱং ‘‘হেতুপচ্চযা আৰম্মণপচ্চযা’’তিআদিনা দ্ৱিমূলকাদীসুপি সব্বমূলকপৰিযোসানেসু যথানুৰূপং নযো নেতব্বো. পাড়িযম্পি ৱিত্থাৰনযং অদস্সেত্ৱা ‘‘হেতুপচ্চযা আৰম্মণে তীণী’’তিআদিনা ৱিস্সজ্জনৱাৰগণনভেদো দস্সিতোতি অযং পচ্চযানুলোমে নযো.

পচ্চযপচ্চনীযে পন ‘‘অকুসলং ধম্মং পটিচ্চ অকুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি নহেতুপচ্চযা. ৱিচিকিচ্ছাসহগতে উদ্ধচ্চসহগতে খন্ধে পটিচ্চ ৱিচিকিচ্ছাসহগতো উদ্ধচ্চসহগতো মোহো. অব্যাকতং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতি নহেতুপচ্চযা. অহেতুকং ৱিপাকাব্যাকতং কিৰিযাব্যাকতং একং খন্ধং…পে… দ্ৱে খন্ধা চিত্তসমুট্ঠানঞ্চ ৰূপং. অহেতুকপটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতং একং খন্ধং…পে… দ্ৱে খন্ধা কটত্তা চ ৰূপং…পে… ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধা. একং মহাভূতং পটিচ্চ…পে… মহাভূতে পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং, কটত্তাৰূপং উপাদাৰূপং…পে… একং মহাভূতং পটিচ্চ…পে… উপাদাৰূপ’’ন্তি ইমা দ্ৱে ৱিস্সজ্জিতা.

নাৰম্মণপচ্চযে ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো…পে… কুসলে…পে… অকুসলং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো…পে… অকুসলে…পে… অব্যাকতং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো…পে… কুসলঞ্চ অব্যাকতঞ্চ ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো…পে… চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং, অকুসলঞ্চ অব্যাকতঞ্চ ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো…পে… মহাভূতে পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপ’’ন্তি ইমা পঞ্চ ৱিস্সজ্জিতা.

নাধিপতিপচ্চযে ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো…পে… কুসলং একং খন্ধং…পে… দ্ৱে খন্ধা. কুসলং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো…পে… কুসলে খন্ধে পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং. কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মা উপ্পজ্জন্তি…পে… অকুসলং ধম্মং পটিচ্চ অকুসলো…পে… দ্ৱে খন্ধে পটিচ্চ দ্ৱে খন্ধা, অকুসলং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো…পে… অকুসলে খন্ধে পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং. অকুসলং ধম্মং পটিচ্চ অকুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মা…পে… অব্যাকতং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো …পে… মহাভূতে পটিচ্চ…পে… কটত্তাৰূপং উপাদাৰূপং. কুসলঞ্চ অব্যাকতঞ্চ ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো…পে… কুসলে খন্ধে চ মহাভূতে চ পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং. অকুসলঞ্চ অব্যাকতঞ্চ ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো…পে… অকুসলে খন্ধে চ মহাভূতে চ পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপ’’ন্তি নৱ পুচ্ছা ৱিস্সজ্জিতা. নানন্তৰনসমনন্তৰপচ্চযা নাৰম্মণপচ্চযসদিসা.

নাঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযে ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো…পে… কুসলে…পে… চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং. অকুসলং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো…পে… অকুসলে…পে… চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং. অব্যাকতং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো…পে… ৱিপাকাব্যাকতে কিৰিযাব্যাকতে খন্ধে পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং. পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতে…পে… কটত্তা ৰূপং. মহাভূতে পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং কটত্তাৰূপং উপাদাৰূপং. বাহিৰে মহাভূতে পটিচ্চ উপাদাৰূপং. আহাৰসমুট্ঠানে মহাভূতে পটিচ্চ উপাদাৰূপং. উতুসমুট্ঠানে…পে… উপাদাৰূপং. অসঞ্ঞসত্তানং মহাভূতে পটিচ্চ কটত্তাৰূপং উপাদাৰূপং. কুসলঞ্চ অব্যাকতঞ্চ ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো…পে… কুসলে খন্ধে চ মহাভূতে চ পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং. অকুসলঞ্চ অব্যাকতঞ্চ ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো…পে… অকুসলে খন্ধে চ মহাভূতে চ পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপ’’ন্তি পঞ্চ ৱিস্সজ্জিতা. তত্থ ৱিপাকাব্যাকতে খন্ধে পটিচ্চ কটত্তাৰূপন্তি হদযৱত্থুৱজ্জং ৱেদিতব্বং. নউপনিস্সযপচ্চযো নাৰম্মণপচ্চযসদিসো.

নপুৰেজাতপচ্চযে ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো…পে… অৰূপে কুসলং…পে… দ্ৱে খন্ধা. কুসলং পটিচ্চ অব্যাকতো…পে… চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপ’’ন্তি কুসলপদে দ্ৱে, তথা অকুসলপদেপি. ‘‘অব্যাকতং পটিচ্চ অব্যাকতো…পে… অৰূপে ৱিপাকাব্যাকতং কিৰিযাব্যাকতং…পে… বাহিৰং…পে… উপাদাৰূপং. কুসলঞ্চ অব্যাকতঞ্চ ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো. কুসলে খন্ধে চ মহাভূতে চ পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং. অকুসলঞ্চ অব্যাকতঞ্চ…পে… অকুসলে খন্ধে চ…পে… ৰূপ’’ন্তি ইমা তিস্সোতি সত্ত ৱিস্সজ্জিতা. নপচ্ছাজাতনাসেৱনপচ্চযা নাধিপতিপচ্চযসদিসা. তত্থ কুসলাকুসলকিৰিযানং পঠমজৱনৱসেন নাসেৱনপচ্চযপ্পৱত্তি ৱেদিতব্বা.

নকম্মপচ্চযে ‘‘কুসলং পটিচ্চ কুসলো, কুসলা চেতনা. অকুসলং পটিচ্চ অকুসলো, অকুসলা চেতনা. অব্যাকতং পটিচ্চ অব্যাকতো, ৱিপাককিৰিযা চেতনা. বাহিৰং, আহাৰসমুট্ঠানং, উতুসমুট্ঠান’’ন্তি তিস্সো ৱিস্সজ্জিতা.

নৱিপাকপচ্চযে ‘‘কুসলং পটিচ্চ কুসলো, অব্যাকতো. কুসলো চ অব্যাকতো চা’’তি কুসলপদে তিস্সো, তথা অকুসলপদেপি. ‘‘অব্যাকতং পটিচ্চ অব্যাকতো…পে… বাহিৰং আহাৰসমুট্ঠানং উতুসমুট্ঠানং অসঞ্ঞ…পে… উপাদাৰূপং…পে… অকুসলঞ্চ অব্যাকতঞ্চ অব্যাকতো’’তি ইমা তিস্সোতি নৱ ৱিস্সজ্জিতা.

নাহাৰপচ্চযে ‘‘অব্যাকতং পটিচ্চ অব্যাকতো. বাহিৰং উতুসমুট্ঠানং, অসঞ্ঞ…পে… উপাদাৰূপ’’ন্তি একাৱ.

নইন্দ্ৰিযপচ্চযে ‘‘অব্যাকতং পটিচ্চ অব্যাকতো. বাহিৰং আহাৰসমুট্ঠানং…পে… উতুসমুট্ঠানং…পে… অসঞ্ঞসত্তানং মহাভূতে পটিচ্চ ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিয’’ন্তি একাৱ.

নঝানপচ্চযে ‘‘অব্যাকতং পটিচ্চ অব্যাকতো. পঞ্চৱিঞ্ঞাণসহগতং…পে… বাহিৰং আহাৰউতুঅসঞ্ঞউপাদাৰূপ’’ন্তি একাৱ.

নমগ্গপচ্চযে ‘‘অব্যাকতং পটিচ্চ অব্যাকতো. অহেতুকং ৱিপাকাব্যাকতং কিৰিযাব্যাকতং…পে… চিত্তসমুট্ঠানং…পে… অহেতুকপটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকা…পে… কটত্তা চ ৰূপং…পে… বাহিৰং আহাৰউতুঅসঞ্ঞউপাদাৰূপ’’ন্তি একাৱ.

নসম্পযুত্তপচ্চযো নাৰম্মণপচ্চযসদিসো.

নৱিপ্পযুত্তপচ্চযে ‘‘কুসলং পটিচ্চ কুসলো. অৰূপে কুসলোৱ. অকুসলং…পে… অৰূপে অকুসলো. অব্যাকতং পটিচ্চ অব্যাকতো, অৰূপে ৱিপাককিৰিযাব্যাকতং. বাহিৰং অসঞ্ঞ…পে… উপাদাৰূপ’’ন্তি ইমা তিস্সোৱ পুচ্ছা ৱিস্সজ্জিতা. নোনত্থিনোৱিগতপচ্চযা নাৰম্মণপচ্চযসদিসা. নসহজাতননিস্সযনোঅত্থিনোঅৱিগতপচ্চযা পনেত্থ চত্তাৰোপি ন লব্ভন্তীতি.

এৱং পচ্চনীকে লব্ভমানপঞ্হৱিস্সজ্জনং দস্সেত্ৱা ততো ‘‘নহেতুযা দ্ৱে. নাৰম্মণে পঞ্চ. নাধিপতিযা নৱ. নানন্তৰে নসমনন্তৰে নাঞ্ঞমঞ্ঞে নউপনিস্সযে পঞ্চ. নপুৰেজাতে সত্ত. নপচ্ছাজাতে নাসেৱনে নৱ. নকম্মে তীণি. নৱিপাকে নৱ. নাহাৰে নইন্দ্ৰিযে নঝানে নমগ্গে একং. নসম্পযুত্তে পঞ্চ. নৱিপ্পযুত্তে তীণি. নোনত্থিনোৱিগতেসু পঞ্চা’’তি ৱিস্সজ্জনৱাৰগণনা ৱুত্তাতি অযং একমূলকনযো.

ইমিনাৱ নযেন দ্ৱিমূলকাদীসুপি যথানুৰূপং নযো নেতব্বো, পাড়িযং পন ‘‘নহেতুপচ্চযা নাৰম্মণে এক’’ন্তিআদিনা ৱিস্সজ্জনৱাৰগণনাৱ দস্সিতাতি অযং পচ্চযপচ্চনীযনযো.

ইমিনা ৱুত্তানুসাৰেনেৱ ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা নাৰম্মণপচ্চযা’’তিআদিনা অনুলোমপচ্চনীযনযে, ‘‘অকুসলং ধম্মং পটিচ্চ অকুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি নহেতুপচ্চযা আৰম্মণপচ্চযা’’তিআদিনা পচ্চনীযানুলোমনযে পঞ্হৱিস্সজ্জননযো ৱেদিতব্বো. পাড়িযং পনেত্থ ৱিস্সজ্জনৱাৰগণনাৱ দস্সিতাতি অযং অনুলোমপচ্চনীযকুসলত্তিকে পটিচ্চৱাৰনযো.

সহজাতৱাৰাদীসুপি ছৱাৰেসু পটিচ্চৱাৰে ৱুত্তানুসাৰেন সব্বত্থ নযো নেতব্বো. যে পন তত্থ তত্থ পাড়িৱিসেসা, অত্থৱিসেসা চ উপলব্ভন্তি, তে পট্ঠানপাড়িঅট্ঠকথাসু এৱ সব্বাকাৰতো গহেতব্বা. ইধ পন তে সব্বে সঙ্খেপনযতো দস্সিযমানাপি গন্থভাৰিযং কৰোন্তীতি ন দস্সিতা.

তেসু পন ৱাৰেসু ‘‘কুসলং ধম্মং সহজাতো কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা. কুসলং ধম্মং পচ্চযা… কুসলং ধম্মং নিস্সায… কুসলং ধম্মং সংসট্ঠো… কুসলং ধম্মং সম্পযুত্তো কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা’’তি এৱং আদিতো পঞ্চসু ৱাৰেসু পাড়িগতি ঞাতব্বা. তেসু চ পটিচ্চসহজাতা একত্থা, পচ্চযনিস্সযা একত্থা, সংসট্ঠসম্পযুত্তা একত্থা. তত্থ ‘‘কুসলং ধম্মং সহজাতো’’তিআদীসু কুসলং ধম্মং পটিচ্চ তেন সহজাতো হুত্ৱাতিআদিনা যথানুৰূপং অত্থো ৱেদিতব্বো. পচ্ছিমে পন পঞ্হাৱাৰে ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো. কুসলা হেতূ সম্পযুত্তকানং খন্ধানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো. কুসলো অব্যাকতস্স…পে… কুসলস্স চ অব্যাকতস্স চ…পে… কুসলা হেতূ সম্পযুত্তকানং খন্ধানং চিত্তসমুট্ঠানানঞ্চা’’তিআদিনা হেতুপচ্চযে,

‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো. দানং দত্ৱা সীলং সমাদিযিত্ৱা উপোসথকম্মং কত্ৱা তং পচ্চৱেক্খতি. পুব্বে সুচিণ্ণানি…পে… ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱা ঝানং… সেখা গোত্ৰভুং ৱোদানং মগ্গং পচ্চৱেক্খন্তি. সেখা ৱা পুথুজ্জনা ৱা কুসলং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৱিপস্সন্তি. চেতোপৰিযঞাণেন কুসলচিত্তসমঙ্গিস্স চিত্তং জানন্তি. আকাসানঞ্চাযতনকুসলং ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনকুসলস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনকুসলং নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকুসলস্স… কুসলা খন্ধা ইদ্ধিৱিধঞাণস্স চেতোপৰিযপুব্বেনিৱাসযথাকম্মূপগঅনাগতংসঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো.

কুসলো অকুসলস্স…পে… দানং দত্ৱা…পে… কত্ৱা তং অস্সাদেতি অভিনন্দতি. তং আৰব্ভ ৰাগো উপ্পজ্জতি. দিট্ঠি ৱিচিকিচ্ছা উদ্ধচ্চং দোমনস্সং উপ্পজ্জতি. পুব্বে সুচিণ্ণানি অস্সাদেতি …পে… দোমনস্সং উপ্পজ্জতি. ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱা ঝানং অস্সাদেতি…পে… উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতি. ঝানে পৰিহীনে ৱিপ্পটিসাৰিস্স দোমনস্সং উপ্পজ্জতি.

কুসলো অব্যাকতস্স…পে… পচ্চযো. অৰহা মগ্গং পচ্চৱেক্খতি. পুব্বে সুচিণ্ণানি… কুসল…পে… ৱিপস্সতি…পে… ৱিপাকো তদাৰম্মণতা উপ্পজ্জতি. আকাসানঞ্চাযতনকুসলং ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনৱিপাকস্স…পে… কিৰিযস্স. আকিঞ্চঞ্ঞাযতন…পে… ৱিপাকস্স চ কিৰিযস্স চ. কুসলা খন্ধা চেতোপৰিয…পে… অনাগতংসঞাণস্স আৱজ্জনায.

অকুসলো অকুসলস্স…পে… পচ্চযো. ৰাগং অস্সাদেতি…পে… উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতি. অকুসলো কুসলস্স…পে… পচ্চযো. সেখা পহীনে কিলেসে…পে… অনাগতংসঞাণস্স. অকুসলো অব্যাকতস্স… অৰহা পহীনে কিলেসে…পে… আৱজ্জনায.

অব্যাকতো অব্যাকতস্স… অৰহা ফলং পচ্চৱেক্খতি. নিব্বানং, চক্খুং…পে… ফোট্ঠব্বং ৱিপস্সতি. দিব্বেন চক্খুনা ৰূপং পস্সতি…পে… আকিঞ্চঞ্ঞাযতনকিৰিযং…পে… কিৰিযস্স. ৰূপাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স…পে… আৱজ্জনায. অব্যাকতো কুসলস্স… সেখা ফলং…পে… অনাগতংসঞাণস্স. অব্যাকতো অকুসলস্স… চক্খুং অস্সাদেতী’’তিআদিনা আৰম্মণপচ্চযে চ,

‘‘কুসলো কুসলস্স অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো. আৰম্মণাধিপতি, সহজাতাধিপতি. আৰম্মণাধিপতি – দানং দত্ৱা’’তিআদিনা অধিপতিপচ্চযে চ,

‘‘কুসলো কুসলস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা ৱিত্থাৰতো অনন্তৰসমনন্তৰসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযপচ্চযেসু চ,

‘‘কুসলো কুসলস্স উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো. আৰম্মণূপনিস্সযো অনন্তৰূপনিস্সযো পকতূপনিস্সযো. আৰম্মণূপনিস্সযো – দানং দত্ৱা’’তিআদিনা আৰম্মণপচ্চযে ৱুত্তনযেন, ‘‘অনন্তৰূপনিস্সযো – পুৰিমা পুৰিমা কুসলা খন্ধা পচ্ছিমানং পচ্ছিমান’’ন্তিআদিনা অনন্তৰপচ্চযে ৱুত্তনযেনেৱ, ‘‘পকতূপনিস্সযো – সদ্ধং উপনিস্সায…পে… উপোসথকম্মং কৰোতি. ঝানং, ৱিপস্সনং, মগ্গং, অভিঞ্ঞং, সমাপত্তিং উপ্পাদেতি. সীলং, সুতং, চাগং, পঞ্ঞং উপনিস্সায…পে… পঠমস্স ঝানস্স পৰিকম্মং পঠমস্স ঝানস্স উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো…পে… আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্স…পে… যথাকম্মূপগঞাণং অনাগতংসঞাণস্স…পে… পঠমস্স মগ্গস্স পৰিকম্মং পঠমস্স…পে… ততিযো মগ্গো চতুত্থস্স. মগ্গো সেখানং অত্থপটিসম্ভিদায…পে… ঠানাঠানকোসল্লস্স উপনিস্সয. কুসলো অকুসলস্স…পে… আৰম্মণূপনিস্সযো. পকতূপ…পে… পকতূপনিস্সযো – সদ্ধং উপনিস্সায মানং জপ্পেতি. দিট্ঠিং গণ্হাতি…পে… সদ্ধা সীলং সুতং চাগো পঞ্ঞা ৰাগস্স, দোসস্স, মোহস্স, মানস্স, দিট্ঠিযা. পত্থনায…পে… কুসলো অব্যাকতস্স…পে… আৰম্মণূপনিস্সযো. অনন্তৰূপনিস্সযো. পকতূপ…পে… পকতূপনিস্সযো – সদ্ধং উপনিস্সায অত্তানং আতাপেতি…পে… কাযিকস্স সুখস্স, দুক্খস্স, ফলসমাপত্তিযা. কুসলং কম্মং ৱিপাকস্স…পে… মগ্গো অৰহতো অত্থপটিসম্ভিদায পচ্চযো.

অকুসলো অকুসলস্স…পে… পকতূপনিস্সযো – ৰাগং উপনিস্সায পাণং হনতি…পে… সম্ফং পলপতি…পে… সঙ্ঘং ভিন্দতি. দোসং, মোহং, মানং, দিট্ঠিং, পত্থনং উপনিস্সায…পে… সঙ্ঘং ভিন্দতি…পে… পাণাতিপাতো পাণাতিপাতস্স…পে… সঙ্ঘভেদকম্মস্স…পে… পচ্চযো.

অকুসলো কুসলস্স…পে… পকতূপনিস্সযো – ৰাগং উপনিস্সায দানং দেতি…পে… মগ্গং উপ্পাদেতি…পে… সমাপত্তিং উপ্পাদেতি. ৰাগো…পে… পত্থনা. সদ্ধায, সীলস্স…পে… পঞ্ঞায উপনিস্সয. পাণং হন্ত্ৱা তস্স পটিঘাতত্থায দানং দেতী’’তিআদিনা চ উপনিস্সযপচ্চযে চ,

‘‘অব্যাকতো অব্যাকতস্স পুৰেজাতপচ্চযেন পচ্চযো…পে… আৰম্মণপুৰেজাতং – অৰহা চক্খুং…পে… ফোট্ঠব্বে, ৱত্থুং ৱিপস্সতি…পে… দিব্বেন চক্খুনা ৰূপং পস্সতি…পে… ৰূপাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স…পে… ৱত্থুপুৰেজাতং – চক্খাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স…পে… ৱত্থু ৱিপাকাব্যাকতান’’ন্তিআদিনা পুৰেজাতপচ্চযে চ,

‘‘কুসলো অব্যাকতস্স…পে… পচ্ছাজাতা কুসলা খন্ধা পুৰেজাতস্স ইমস্স কাযস্সা’’তিআদিনা পচ্ছাজাতপচ্চযে চ,

‘‘কুসলো কুসলস্স…পে… পুৰিমা পুৰিমা কুসলা খন্ধা’’তিআদিনা আসেৱনপচ্চযে চ,

‘‘সহজাতা নানাক্খণিকা, সহজাতা কুসলা চেতনা…পে… সম্পযুত্তকানং খন্ধানং চিত্তসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং. নানাক্খণিকা ৱিপাকানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপান’’ন্তিআদিনা কম্মপচ্চযে চ,

‘‘অব্যাকতো অব্যাকতস্স…পে… একো খন্ধো তিণ্ণন্ন’’ন্তিআদিনা ৱিপাকপচ্চযে চ,

‘‘কুসলো কুসলস্সা’’তিআদিনা আহাৰপচ্চযাদীসু চ, ‘‘কুসলো অব্যাকতস্স, সহজাতং, পচ্ছাজাতং, সহজাতা চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং. পচ্ছাজাতা ইমস্স কাযস্স…পে… অব্যাকতো কুসলস্স…পে… পুৰেজাতং ৱত্থু কুসলানং খন্ধানং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা ৱিপ্পযুত্তপচ্চযাদীসু চ পাড়িগতি ৱেদিতব্বা.

তত্থ কুসলধম্মো নামেস যস্মা উপ্পজ্জন্তো ঠপেত্ৱা পচ্ছাজাতপচ্চযং, ৱিপাকপচ্চযঞ্চ সেসেহি দ্ৱাৱীসতিযা পচ্চযেহি উপ্পজ্জতি. কুসলস্স চ পচ্চযো হোন্তো ঠপেত্ৱা পুৰেজাতপচ্ছাজাতৱিপাকৱিপ্পযুত্তপচ্চযে সেসেহি ৱীসতিযা পচ্চযেহি পচ্চযো হোতি. এৱং কুসলো কুসলাদীনং, অকুসলো চ অকুসলাদীনং যথানুৰূপং পচ্চযা হোন্তি, তস্মা কুসলাদীনং তংতংপচ্চযুপ্পন্নৱিভাগং দস্সেতুং পঞ্হাৱাৰো ৱুত্তো. তত্থ সেখা গোত্ৰভুন্তি সোতাপন্নং সন্ধায ৱুত্তং, ৱোদানন্তি সকদাগামিঅনাগামিনো. তেসং হি গোত্ৰভুচিত্তং ৱোদানং নাম. মগ্গা ৱুট্ঠহিত্ৱাতি মগ্গৱীথিতো ৱুট্ঠায. ন হি মগ্গানন্তৰা পচ্চৱেক্খণা নাম অত্থীতি অযং অনুলোমপট্ঠানে কুসলত্তিকনযো.

ৱেদনাত্তিকাদীসু ‘‘সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তং ধম্মং পটিচ্চ সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা. সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তং একং খন্ধং পটিচ্চ দ্ৱে খন্ধা. দ্ৱে খন্ধে পটিচ্চ একো খন্ধো’’তিআদিনা কুসলত্তিকে ৱুত্তানুসাৰেন পটিচ্চৱাৰাদীসু পঞ্হাৱাৰপৰিযোসানেসু সত্তসু ৱাৰেসু একেকস্মিং পচ্চযানুলোমাদীহি চ একমূলাদীহি নযেহি চ সব্বত্তিকেসু লব্ভমানপদৱসেন গণনানযো যোজেত্ৱা ঞাতব্বো. তত্থ ৱেদনাত্তিকে ৱেদনাক্খন্ধস্স অলব্ভনতো ‘‘একং খন্ধং নিস্সায দ্ৱে খন্ধা’’তিআদি ৱুত্তং. সব্বত্থ ৱিসেসো পাড়িঅট্ঠকথানুসাৰেনেৱ ঞাতব্বোতি অযং অনুলোমপটিলোমে তিকপট্ঠাননযো.

দুকপট্ঠানে পন ‘‘হেতুং ধম্মং পটিচ্চ হেতু ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা. অলোভং পটিচ্চ অদোসো. অমোহো. অদোসং অমোহং পটিচ্চ অলোভো. অদোসো. লোভং পটিচ্চ মোহো. মোহং পটিচ্চ লোভো. দোসং পটিচ্চ মোহো. মোহং পটিচ্চ দোসো. পটিসন্ধিক্খণে হেতুং ধম্মং পটিচ্চ নহেতু ধম্মো উপ্পজ্জতি…পে… হেতূ চ নহেতূ চ. নহেতুং পটিচ্চ নহেতু ধম্মো ন…পে… হেতূ চ নহেতূ চা’’তিআদিনা হেতুদুকে,

‘‘সহেতুকং ধম্মং পটিচ্চ সহেতুকো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা. সহেতুকং একং খন্ধং…পে… সহেতুকং ধম্মং পটিচ্চ. অহেতুকো…পে… চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং. পটিসন্ধিক্খণে…পে… সহেতুকো চ, অহেতুকো চ…পে… অহেতুকং খন্ধং পটিচ্চ অহেতুকো. ৱিচিকিচ্ছাসহগতং উদ্ধচ্চসহগতং মোহং পটিচ্চ সম্পযুত্তকা খন্ধা…পে… চিত্তসমুট্ঠানং. আহাৰসমুট্ঠান’’ন্তিআদিনা সহেতুকদুকাদীসু চ কেনচিৱিঞ্ঞেয্যদুকৱজ্জিতেসু সব্বদুকেসু পচ্চেকং পটিচ্চৱাৰাদীসু সত্তসু মহাৱাৰেসু একেকস্মিং পচ্চযানুলোমাদীসু চতূসু নযেসু একমূলকাদীহি সব্বৱাৰেহি কুসলত্তিকে ৱুত্তানুসাৰেন যথানুৰূপং ৱিভঙ্গনযো যোজেত্ৱা ঞাতব্বো. সব্বস্মিম্পি হি পট্ঠানে কেনচিৱিঞ্ঞেয্যদুকং ন লব্ভতীতি অযং দুকপট্ঠাননযো.

দুকতিকপট্ঠানে পন ‘‘হেতুং কুসলং ধম্মং পটিচ্চ হেতু কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা’’তিআদিনা হেতুদুকেন সদ্ধিং কুসলত্তিকে কুসলং পদং যোজেত্ৱা পটিচ্চৱাৰাদীসু সত্তসু ৱাৰেসু পচ্চযানুলোমাদীনং চতুন্নং নযানং ৱসেন লব্ভমানকপচ্চযা একমূলকাদিনযেহি দস্সিতা. যথা চ কুসলং পদং, এৱং অকুসলং পদং, অব্যাকতঞ্চ হেতুদুকেন যোজেত্ৱা ৱুত্তনযেন দস্সেত্ৱা হেতুকুসলদুকতিকন্তি ঠপিতং. পাড়ি পন অতিসংখিত্তা. যথা কুসলত্তিকং, এৱং ‘‘হেতুং সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তং ধম্মং পটিচ্চ হেতু সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা’’তিআদিনা লব্ভমানকপদৱসেন ৱেদনাত্তিকাদযোপি হেতুদুকেন যোজেত্ৱা হেতুৱেদনদুকতিকাদীনি একৱীসতিদুকতিকানি দস্সিতানীতি. যথা চ হেতুদুকেন সদ্ধিং লব্ভমানকপদৱসেন দ্ৱাৱীসতিতিকা যোজিতা, এৱং সহেতুকদুকাদীহি সব্বেহি সদ্ধিং পচ্চেকং দ্ৱাৱীসতিতিকা যোজেতব্বা. পাড়ি পনেত্থ ইতো পৰেসুপি সব্বত্থ অতিসংখিত্তা. এৱং দ্ৱাৱীসতিতিকে গহেত্ৱা দুকসতে পক্খিপিত্ৱা দুকতিকপট্ঠানং দেসিতন্তি অযং দুকতিকপট্ঠাননযো.

তিকদুকপট্ঠানেপি ‘‘কুসলং হেতুং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো হেতু ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা’’তিআদিনা কুসলত্তিকেন সদ্ধিং হেতুপদং যোজেত্ৱা পটিচ্চৱাৰাদীসু সত্তসু মহাৱাৰেসু পচ্চযানুলোমাদিনযচতুক্কৱসেন লব্ভমানকপচ্চযা একমূলাদীহি সব্বৱাৰেহি দস্সিতা. যথা হেতুপদং, এৱং নহেতুপদম্পি কুসলত্তিকেন সদ্ধিং যোজেত্ৱা কুসলহেতু তিকদুকন্তি ঠপিতং. যথা চ কুসলত্তিকেন সদ্ধিং হেতুদুকং, এৱং ‘‘সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তং হেতুং কুসলং ধম্মং পটিচ্চা’’তিআদিনা ৱেদনাত্তিকাদীহিপি তং যোজেত্ৱা ৱেদনাত্তিকদুকাদীনি একৱীসতিতিকদুকাদীনি দস্সিতানি. যথা চ হেতুদুকং, এৱং সহেতুকাদযোপি সব্বে পচ্চেকং দ্ৱাৱীসতিযা তিকেহি লব্ভমানপদৱসেনেৱ যোজিতা. এৱং দুকসতং দ্ৱাৱীসতিযা তিকেসু পক্খিপিত্ৱা তিকদুকপট্ঠানং দেসিতন্তি অযং তিকদুকপট্ঠাননযো.

তিকতিকপট্ঠানেপি ‘‘কুসলং সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা’’তিআদিনা কুসলত্তিকং ৱেদনাত্তিকাদীহি সব্বত্তিকেহি, ৱেদনাত্তিকাদযো চ কুসলত্তিকাদীহি ৱুত্তনযেন যোজেত্ৱা পচ্চযা দস্সিতা. এৱং তিকেসু এৱ তিকে পক্খিপিত্ৱা তিকতিকপট্ঠানং দেসিতন্তি অযং তিকতিকপট্ঠাননযো.

দুকদুকপট্ঠানেপি ‘‘হেতুং সহেতুকং ধম্মং পটিচ্চ হেতু সহেতুকো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা’’তিআদিনা হেতুদুকং সহেতুকাদীহি, সহেতুকঞ্চ হেতুদুকাদীহি যোজেত্ৱা হেট্ঠা ৱুত্তনযেহি পচ্চযা দস্সিতা. এৱং দুকেসু এৱ দুকে পক্খিপিত্ৱা দুকদুকপট্ঠানং দেসিতন্তি অযং দুকদুকপট্ঠাননযো. এৱং তাৱ অনুলোমপট্ঠানে –

‘‘তিকঞ্চ পট্ঠানৱৰং দুকুত্তমং,

দুকতিকঞ্চেৱ তিকদুকঞ্চ;

তিকতিকঞ্চেৱ দুকদুকঞ্চ,

ছ অনুলোমম্হি নযা সুগম্ভীৰা’’তি. –

ৱুত্তা ছ নযা ৱেদিতব্বা. পচ্চযৱসেন পনেতেসু ছসু একেকস্মিং পট্ঠানে পচ্চযানুলোমাদীনং চতুন্নং নযানং ৱসেন এতেন পৰিযাযেন চতুৱীসতিনযপটিমণ্ডিতমিদং ধম্মানুলোমপট্ঠানন্তি ৱেদিতব্বং. অযং অনুলোমপট্ঠাননযো.

পচ্চনীযপট্ঠানে পন ‘‘নকুসলং ধম্মং পটিচ্চ নকুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা. অকুসলং অব্যাকতং একং খন্ধং পটিচ্চ…পে… দ্ৱে খন্ধা, চিত্তসমুট্ঠানঞ্চ ৰূপ’’ন্তিআদিনা তিকপট্ঠানে, ‘‘নহেতুং ধম্মং পটিচ্চ নহেতু ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা. নহেতুং একং খন্ধং পটিচ্চ…পে… চিত্তসমুট্ঠানঞ্চ ৰূপ’’ন্তিআদিনা দুকপট্ঠানে চ, ‘‘নহেতুং নকুসলং ধম্মং পটিচ্চ নহেতু নকুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা. নহেতুং নকুসলং অব্যাকতং একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা’’তিআদিনা দুকতিকপট্ঠানে চ, ‘‘নকুসলং নহেতুং ধম্মং পটিচ্চ নকুসলো নহেতু ধম্মো উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা তিকদুকপট্ঠানে চ, ‘‘নকুসলং নসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তং ধম্মং পটিচ্চ নকুসলো নসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তো ধম্মো উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা তিকতিকপট্ঠানে চ, ‘‘নহেতুং নসহেতুকং ধম্মং পটিচ্চ নহেতু নসহেতুকো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা’’তিআদিনা দুকদুকপট্ঠানে চাতি ছসু পচ্চনীযপট্ঠানেসু অনুলোমতিকপট্ঠানাদীসু ছসু পট্ঠানেসু ৱুত্তেন সব্বেন পকাৰেন পাড়িনযো ৱেদিতব্বো. ইদঞ্চ কুসলাদীনং, হেতুআদীনঞ্চ ধম্মানং পচ্চযুপ্পন্নভাৱপটিক্খেপৱসেন পৱত্তত্তা ধম্মপচ্চনীযপট্ঠানং নাম জাতং. তত্থ হি নকুসলং ধম্মং পটিচ্চাতি কুসলস্স পচ্চযপটিক্খেপো. নকুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতীতি কুসলস্স পচ্চযুপ্পন্নভাৱপটিক্খেপো. তথা ‘‘অকুসলং অব্যাকতং একং খন্ধং পটিচ্চ…পে… অকুসলা, অব্যাকতা খন্ধা চিত্তসমুট্ঠানঞ্চ ৰূপং উপ্পজ্জতী’’তি এৱমাদিনা নযেনেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. এৱমেত্থ পচ্চনীযপট্ঠানে –

‘‘তিকঞ্চ পট্ঠানৱৰং দুকুত্তমং,

দুকতিকঞ্চেৱ তিকদুকঞ্চ;

তিকতিকঞ্চেৱ দুকদুকঞ্চ,

ছ পচ্চনীযম্হি নযা সুগম্ভীৰা’’তি. –

ৱুত্তা ছ নযা ৱেদিতব্বা. পচ্চযৱসেন পনেত্থাপি একেকস্মিং পচ্চযানুলোমাদীনং চতুন্নং চতুন্নং নযানং ৱসেন চতুৱীসতিনযপটিমণ্ডিতমিদং ধম্মপচ্চনীযপট্ঠানন্তি ৱেদিতব্বন্তি অযং পচ্চনীযপট্ঠাননযো.

অনুলোমপচ্চনীযপট্ঠানে পন ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ নকুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা. কুসলে খন্ধে পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপ’’ন্তিআদিনা তিকপট্ঠানে, ‘‘হেতুং ধম্মং পটিচ্চ নহেতু ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা’’তিআদিনা দুকপট্ঠানে চ, ‘‘হেতুং কুসলং ধম্মং পটিচ্চ নহেতু নকুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা দুকতিকপট্ঠানে চ, ‘‘কুসলং হেতুং ধম্মং পটিচ্চ নকুসলো নহেতু ধম্মো উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা তিকদুকপট্ঠানে চ, ‘‘কুসলং সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তং ধম্মং পটিচ্চ নকুসলো নসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তো ধম্মো উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা তিকতিকপট্ঠানে চ, ‘‘হেতুং সহেতুকং ধম্মং পটিচ্চ নহেতু নসহেতুকো ধম্মো উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা দুকদুকপট্ঠানে চ হেট্ঠা ৱুত্তনযেন সব্বেন পকাৰেন পাড়িনযো ৱেদিতব্বো. ইদং কুসলাদীনং ধম্মানং পচ্চযত্তং অপ্পটিক্খিপিত্ৱা পচ্চযুপ্পন্নানং কুসলাদিভাৱপটিক্খেপৱসেন পৱত্তত্তা ধম্মানুলোমপচ্চনীযপট্ঠানং নাম জাতং. তত্থ হি কুসলং ধম্মং পটিচ্চাতি কুসলস্স পচ্চযভাৱৱিধানং. নকুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতীতি কুসলস্স পচ্চযুপ্পন্নভাৱনিৱাৰণং, তস্মা ‘‘কুসলে খন্ধে পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপ’’ন্তিআদিনা ৱিস্সজ্জনং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বন্তি এৱমেত্থ অনুলোমপচ্চনীযপট্ঠানে –

‘‘তিকঞ্চ পট্ঠানৱৰং দুকুত্তমং,

দুকতিকঞ্চেৱ তিকদুকঞ্চ;

তিকতিকঞ্চেৱ দুকদুকঞ্চ,

ছ অনুলোমপচ্চনীযম্হি নযা সুগম্ভীৰা’’তি. –

ৱুত্তা ছ নযা ৱেদিতব্বা. পচ্চযৱসেন পনেত্থাপি একেকস্মিং পচ্চযানুলোমাদীনং চতুন্নং চতুন্নং নযানং ৱসেন চতুৱীসতিনযপটিমণ্ডিতমিদং ধম্মানুলোমপচ্চনীযপট্ঠানন্তি ৱেদিতব্বন্তি অযং অনুলোমপচ্চনীযপট্ঠাননযো.

পচ্চনীযানুলোমপট্ঠানে ‘‘নকুসলং ধম্মং পটিচ্চ অকুসলো ধম্মো…পে… নকুসলং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা’’তিআদিনা তিকপট্ঠানে, ‘‘নহেতুং ধম্মং পটিচ্চ হেতু ধম্মো উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা দুকপট্ঠানে চ, ‘‘নহেতুং নকুসলং ধম্মং পটিচ্চ হেতু অকুসলো ধম্মো…পে… হেতু অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতীতি’’আদিনা দুকতিকপট্ঠানে চ, ‘‘নকুসলং নহেতুং ধম্মং পটিচ্চ অকুসলো হেতু ধম্মো…পে… অব্যাকতো হেতু ধম্মো উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা তিকদুকপট্ঠানে চ, ‘‘নকুসলং নসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তং ধম্মং পটিচ্চ অকুসলো সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তো ধম্মো…পে… অব্যাকতো সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তো ধম্মো উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা তিকতিকপট্ঠানে চ, ‘‘নহেতুং নসহেতুকং ধম্মং পটিচ্চ হেতু সহেতুকো ধম্মো উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা দুকদুকপট্ঠানে চ, হেট্ঠা ৱুত্তেন পকাৰেন পাড়িনযো ৱেদিতব্বো. ইদঞ্চ কুসলাদিধম্মানং পচ্চযত্তং পটিক্খিপিত্ৱা তেসং পচ্চযুপ্পন্নভাৱঅপ্পটিক্খেপৱসেন পৱত্তত্তা ধম্মপচ্চনীযানুলোমপট্ঠানং নাম জাতং. তত্থ নকুসলং ধম্মন্তি কুসলস্স পচ্চযভাৱনিৱাৰণং. অকুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতীতি অকুসলস্স উপ্পত্তিৱিধানং. কুসলং পন পটিচ্চ কুসলস্স উপ্পত্তিঅভাৱতো ‘‘কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতী’’তি অৱত্ৱা ‘‘অকুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতী’’তি লব্ভমানপদৱসেন ৱুত্তং. কুসলং, হি অকুসলং, অব্যাকতং ৱা সহজাতপচ্চযং কত্ৱা উপ্পজ্জমানো কুসলো নাম নত্থি, তস্মা অকুসলস্স চ অব্যাকতস্স চ ৱসেন দেসনা কতা. এৱমঞ্ঞত্থ. এৱমেত্থ ধম্মপচ্চনীযানুলোমপট্ঠানে –

‘‘তিকঞ্চ পট্ঠানৱৰং দুকুত্তমং,

দুকতিকঞ্চেৱ তিকদুকঞ্চ;

তিকতিকঞ্চেৱ দুকদুকঞ্চ,

ছ পচ্চনীযানুলোমম্হি নযা সুগম্ভীৰা’’তি. –

ৱুত্তা ছ নযা ৱেদিতব্বা. পচ্চযৱসেন পনেত্থাপি তিকপট্ঠানাদীসু একেকস্মিং পচ্চযানুলোমাদীনং চতুন্নং চতুন্নং নযানং ৱসেন একেন পৰিযাযেন চতুৱীসতিনযপটিমণ্ডিতমিদং ধম্মপচ্চনীযানুলোমপট্ঠানন্তি ৱেদিতব্বন্তি অযং পচ্চনীযানুলোমপট্ঠাননযো.

এৱমিদং ভগৱতা অনুলোমপট্ঠানাদীসু চতূসু একেকস্মিং পট্ঠানে তিকদুকাদীনঞ্ঞেৱ ছন্নং ছন্নং নযানং ৱসেন চতুৱীসতিনযপটিমণ্ডিতং সমন্তপট্ঠানমহাপকৰণং দেসিতং. পচ্চযৱসেন পনেতেসু চতুৱীসতিযা পট্ঠানেসু একেকস্মিং পচ্চযানুলোমাদীনং চতুন্নং চতুন্নং নযানং ৱসেনেতং ছন্নৱুতিনযপটিমণ্ডিতং হোতি, ধম্মৱসেনেৱ চেতং পকৰণং চতুৱীসতিসমন্তপট্ঠানং ৱুত্তন্তি অযমেত্থ ৱিভঙ্গনযো.

মোহৱিচ্ছেদনিযা অভিধম্মমাতিকত্থৱণ্ণনায

পট্ঠানমাতিকত্থৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিগমনকথা

এত্তাৱতা চ –

১. মাতিকাযাভিধম্মস্স, আৰদ্ধা অত্থৱণ্ণনা;

মোহৱিচ্ছেদনী নাম, যা সা নিট্ঠমুপাগতা.

২. নিট্ঠং যথাযং সম্পত্তা, লজ্জীহি অভিপত্থিতা;

সব্বে নিট্ঠং তথা সন্তা, সমেন্তু সুমনোৰথা.

৩. যো গম্ভীৰো সসাদীনং, সমুদ্দোৱ ভযাৱহো;

কালেস্মিং ধীমতঞ্চাপি, অপি গন্থাৱলোকনে.