৫. কথাৱত্থুমাতিকা
পুগ্গলকথাৱণ্ণনা
ইদানি কথাৱত্থুমাতিকায অত্থসংৱণ্ণনানযো হোতি. তত্থ অনুত্তানত্থতো তাৱ ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনা’’তি অযং পুচ্ছা, ‘‘আমন্তা’’তি অযং পটিজাননা. কস্স পনাযং পুচ্ছা, কস্স পটিজাননাতি? ‘‘অসুকস্সা’’তি ন ৱত্তব্বা. ন হি ভগৱা পৰৱাদীহি সদ্ধিং ৱিগ্গাহিককথং কথেন্তো ইমং মাতিকং ঠপেসি, পুগ্গলপঞ্ঞত্তিদেসনাদিং পন নিস্সায ‘‘পৰমত্থতো অত্তা নাম অত্থী’’তিআদিনা অনাগতে ৱিপল্লাসগাহিভিক্খূনং, পৰৱাদীনঞ্চ নানপ্পকাৰদিট্ঠিট্ঠানৱিসোধনত্থং মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেৰস্স ৱাদনযদস্সনৱসেন পুগ্গলৱাদমেতং আৰব্ভ তন্তিৱসেন মাতিকং ঠপেন্তো সকৱাদিপৰৱাদীনং পুচ্ছাৱিসজ্জনদোসাৰোপননিগ্গহপাপনাদিৱচনপটিৱচনৱসেনেৱ ঠপেসি, তস্মা তদত্থস্স সুখাৱধাৰণত্থং সকৱাদীপুচ্ছা পৰৱাদীপুচ্ছা সকৱাদীপটিঞ্ঞা পৰৱাদীপটিঞ্ঞাতি এৱং ৱিভাগং দস্সেত্ৱা অত্থৱণ্ণনং কৰিস্সাম.
‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনা’’তি অযং সকৱাদীপুচ্ছা, তায চ ‘‘যে ‘অত্থি পুগ্গলো’তি এৱংলদ্ধিকা পুগ্গলৱাদিনো, তে এৱং পুচ্ছিতব্বা’’তি দীপেতি. কে পন তে পুগ্গলৱাদিনোতি? সাসনে ৱজ্জিপুত্তকা চেৱ সম্মিতিযা চ বহিদ্ধা বহূ অঞ্ঞতিত্থিযা চ. কদা পনেতে সাসনে উপ্পন্নাতি? পৰিনিব্বানতো দুতিযে ৱস্সসতে. ভগৱতি কিৰ পৰিনিব্বুতে মহাকস্সপত্থেৰেন সমুস্সাহিতেহি তপ্পমুখেহি ৱসিগণেহি সুভদ্দৱুড্ঢপব্বজিতাদীনং পাপভিক্খূনং পৱেসোকাসনিসেধনত্থং অজাতসত্তুৰাজানং সহাযং লভিত্ৱা ধম্মৱিনযসৰীৰং সঙ্গহং আৰোপেত্ৱা সাসনে অচলে পৱত্তাপিতে ততো ৱস্সসতস্স অচ্চযেন ৱেসালিযং ৱজ্জিপুত্তকেহি দীপিতানি দস ৱত্থূনি মদ্দিত্ৱা তে চ ভিক্খূ নিগ্গহেত্ৱা যসত্থেৰসমুস্সাহিতেহি ৱসিগণেহি পুন ধম্মৱিনযসঙ্গহে কতে তেহি নিগ্গহিতা দসসহস্সা ৱজ্জিপুত্তকা কঞ্চি দুব্বলৰাজানং বলং লভিত্ৱা মূলসঙ্গহং ভিন্দিত্ৱা অত্তনো অনাচাৰানুকূলৱচনং পক্খিপিত্ৱা বুদ্ধৱচনঞ্চ ছড্ডেত্ৱা মহাসঙ্গীতীহি ৱিসুং ধম্মৱিনযসঙ্গহং কত্ৱা মহাসঙ্ঘিকাচৰিযকুলং নাম অকংসু. পৰিসুদ্ধসাসনং পন থেৰেহি পৰিপালিতত্তা ‘‘থেৰৱাদো’’তি পঞ্ঞাযি, ইমেসু পন দ্ৱীসু ৱাদেসু মহাসঙ্ঘিকতো ভিজ্জিত্ৱা একব্যোহাৰিকা, গোকুলিকা চ, ততো পণ্ণত্তিৱাদা, বহুলিযা, চেতিযৱাদা চাতি পঞ্চ ৱাদা, মহাসঙ্ঘিকেহি পন সদ্ধিং ছ আচৰিযকুলানি নাম জাতানি. তথা থেৰৱাদতো ভিজ্জিত্ৱা মহিসাসকা, ৱজ্জিপুত্তকা চ, ততো ধম্মুত্তৰিযা, ভদ্ৰযানিকা, ছন্নাগাৰিকা, সম্মিতিযা চ, মহিসাসকতো ধম্মগুত্তিকা, সব্বত্থিকা চ, ততো কস্সপিকা, ততো সঙ্কন্তিকা, ততো সুত্তৱাদা চাতি ইমে একাদস ৱাদা জাতা. তে পুৰিমেহি ছহি সদ্ধিং সত্তৰস ভিন্নৱাদা দুতিযে ৱস্সসতে উপ্পন্না, থেৰৱাদো পন একোৱ অসম্ভিন্নকো, তেন সদ্ধিং সাসনে অট্ঠাৰস নিকাযা জাতাতি ৱেদিতব্বা, যে ‘‘অট্ঠাৰসাচৰিযকুলানী’’তি পৱুচ্চন্তি. ইমেসং পন অট্ঠাৰসন্নং আচৰিযৱাদানং ৱসেন আযতিং সাসনস্স আলুড়নং ঞত্ৱা সম্মাসম্বুদ্ধো দ্ৱিন্নং ৱস্সসতানং অচ্চযেন সাসনে পটিলদ্ধসদ্ধেন অসোকেন ধম্মৰঞ্ঞা বাহিৰকে অনোলোকেত্ৱা সাসনে এৱ লাভসক্কাৰে পৱত্তন্তে লাভসক্কাৰত্থায সাসনৱেসং গহেত্ৱা সকানি সকানি দিট্ঠিগতানি তথতো দীপেন্তেসু দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিগতিকেসু যথাৱুত্তসত্তৰসাচৰিযকুলেসু চ সমযকুসলতায ৱিচিনিত্ৱা সেতকানি দত্ৱা উপ্পব্বাজিতেসু পৰিসুদ্ধে মহাভিক্খুসঙ্ঘে নিসীদিত্ৱা মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেৰস্স যানি তদা উপ্পন্নানি ৱত্থূনি, যানি চ আযতিং উপ্পজ্জিস্সন্তি, সব্বানিপি তানি অত্তনো সত্থাৰা দিন্নমাতিকামুখমত্তেন পটিবাহিত্ৱা সুত্তসহস্সপটিমণ্ডিতং পৰপ্পৱাদমথনং আযতিলক্খণং কথাৱত্থুপ্পকৰণং মাতিকাৱিভজনৱসেন ভাসিত্ৱা তং ততিযসঙ্গীতিযং সঙ্গহং আৰোপেত্ৱা আলুড়িতং সাসনং পগ্গহেতুং সমত্থভাৱং ভিক্খুসঙ্ঘে পকাসনত্থং আযতিৱাদপ্পটিবাহননযদস্সনৱসেন ইমং কথাৱত্থুমাতিকং ৱত্ৱা থেৰস্স ওকাসং ঠপেন্তো তস্সা ৱিভঙ্গং ন অৱোচাতি ৱেদিতব্বং.
তত্থ পুগ্গলোতি অত্তা জীৱো সত্তো. উপলব্ভতীতি পঞ্ঞায উপগন্ত্ৱা লব্ভতি, ঞাযতীতি অত্থো. সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনাতি এত্থ সচ্চিকট্ঠোতি মাযামৰীচিআদযো ৱিয অভূতাকাৰেন অগ্গহেতব্বো ভূতট্ঠো. পৰমত্থোতি অনুস্সৱাদিৱসেন অগ্গহেতব্বো উত্তমত্থো. উভযেনাপি যথা ৰূপৱেদনাদযো ধম্মা ভূতেন সভাৱেন উপলব্ভন্তি, এৱং তাৱ ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতী’’তি পুচ্ছতি. পৰৱাদী ‘‘আমন্তা’’তি পটিজানাতি. পটিজাননঞ্হি কত্থচি ‘‘আম ভন্তে’’তি আগচ্ছতি, কত্থচি ‘‘আমো’’তি আগচ্ছতি, ইধ পন ‘‘আমন্তা’’তি আগতং. তত্ৰাযং অধিপ্পাযো – পৰৱাদী হি যস্মা ভগৱতা ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তিআদিনা (অ. নি. ৪.৯৫-৯৬) পুগ্গলো পকাসিতো, ভগৱা চ অৱিতথৱাদী, তস্মা সো ‘‘সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনেৱ অত্থী’’তি লদ্ধিং গহেত্ৱা ‘‘আমন্তা’’তি পটিজানাতি.
অথস্স তাদিসস্স লেসৱচনস্স ছলৱাদস্স ওকাসং অদদমানো সকৱাদী ‘‘যো সচ্চিকট্ঠো’’তিআদিমাহ. তত্ৰাযং অধিপ্পাযো – য্ৱাযং হেট্ঠা ৰূপৱেদনাদিকো ধম্মপ্পভেদো আগতো, ন সম্মুতিসচ্চৱসেন, নাপি অনুস্সৱাদিৱসেন গহেতব্বো, অত্তনো পন ভূততায এৱ সচ্চিকট্ঠো, অত্তপচ্চক্খতায চ পৰমত্থো, সো তথাপটিঞ্ঞাতো পুগ্গলো ততো তেন সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেন আকাৰেন উপলব্ভতি, যথা ৰুপ্পনানুভৱনাদিনা সকিযেনাকাৰেন পুন সচ্চিকট্ঠপৰমত্থো উপলব্ভতি, কিং তৱ পুগ্গলোপি এৱং উপলব্ভতীতি ৱুত্তং হোতি. ন হেৱং ৱত্তব্বেতি অৱজাননা পৰৱাদিস্স. সো হি তথাৰূপং পুগ্গলং অনিচ্ছন্তো অৱজানাতি. ন হি অত্তা নাম খন্ধাদিৱিমুত্তো কোচি দিস্সতি অঞ্ঞত্ৰ ব্যামোহমত্তা. তত্ৰাযং পদচ্ছেদো – ন হি এৱং ৱত্তব্বেতি. ‘‘ন হ এৱ’’ন্তিপি পঠন্তি, দ্ৱিন্নম্পি এৱং ন ৱত্তব্বোতি অত্থো.
আজানাহি নিগ্গহন্তি সকৱাদিৱচনং. যস্মা তে পুৰিমায ৱত্তব্বপটিঞ্ঞায পচ্ছিমা নৱত্তব্বপটিঞ্ঞা, পচ্ছিমায চ পুৰিমা ন সন্ধীযতি, তস্মা নিগ্গহং পত্তো, তং নিগ্গহং দোসং অপৰাধং আজানাহি, সম্পটিচ্ছাহীতি অত্থো. এৱং নিগ্গহং আজানাপেত্ৱা ইদানি তং ঠপনায চেৱ অনুলোমপটিলোমতো পাপনাৰোপনানঞ্চ ৱসেন পাকটং কৰোন্তো ‘‘হঞ্চি পুগ্গলো’’তিআদিমাহ. তত্থ হঞ্চীতি যদি, সচে পুগ্গলো উপলব্ভতীতি অত্থো. অযং তাৱ পৰৱাদীপক্খস্স অনুৱদনেন ঠপনতো নিগ্গহপতিট্ঠাপনতো নিগ্গহপাপনাৰোপনানং লক্খণভূতা অনুলোমট্ঠপনা নাম. তেন ৱত ৰেতিআদি অনুলোমপক্খে নিগ্গহস্স পাপিকত্তা অনুলোমপাপনা নাম. তত্থ তেনাতি কাৰণৱচনং. ৱতাতি ওকপ্পনৱচনং নিযমৱচনং. ৰেতি আমন্তনৱচনং. ইদং ৱুত্তং হোতি – তেন ৱত ৰে ৱত্তব্বে ৱত ৰে হম্ভো ভদ্ৰমুখ তেন কাৰণেন ৱত্তব্বো এৱাতি অত্থো. যং তত্থ ৱদেসীতিআদি অনুলোমপক্খে নিগ্গহস্স আৰোপিতত্তা অনুলোমৰোপনা নাম. যঞ্চস্স পৰিযোসানে ‘‘মিচ্ছা’’তি পদং, তস্স পুৰতো ‘‘ইদং তে’’তি আহৰিতব্বং. ইদং তে মিচ্ছাতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. এৱং উপৰিপি. পৰতো পাড়িযম্পি এতং আগতমেৱ. নো চে পন ৱত্তব্বেতিআদি ‘‘ন হেৱং ৱত্তব্বে’’তি পটিক্খিত্তপক্খস্স অনুৱদনেন ঠপিতত্তা পটিলোমতো নিগ্গহপাপনাৰোপনানং লক্খণভূতা পটিলোমট্ঠপনা নাম. নো চ ৱত ৰেতিআদি পটিলোমপক্খে নিগ্গহস্স পাপিতত্তা পটিলোমপাপনা নাম. পুন যং তত্থ ৱদেসীতিআদি পটিলোমপক্খে নিগ্গহস্স আৰোপিতত্তা পটিলোমৰোপনা নাম.
তত্ৰাযং আদিতো পট্ঠায সঙ্খেপত্থো – যদি পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেন, তেন ৱত ভো সো উপলব্ভতীতি ৱত্তব্বো. যং পন তত্থ ৱদেসি ‘‘ৱত্তব্বো খো পুৰিমপঞ্হে ‘সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেন উপলব্ভতী’তি নো চ ৱত্তব্বো দুতিযপঞ্হে ‘ততো সো পুগ্গলো উপলব্ভতী’’’তি, ইদং তে মিচ্ছাতি এৱং তাৱ অনুলোমতো ঠপনাপাপনাৰোপনা হোন্তি.
অথ ন ৱত্তব্বো দুতিযপঞ্হে ‘‘ততো সো পুগ্গলো উপলব্ভতী’’তি, পুৰিমপঞ্হেপি ন ৱত্তব্বোৱ. যং পন তত্থ ৱদেসি ‘‘ৱত্তব্বো খো পুৰিমপঞ্হে ‘সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেন উপলব্ভতী’তি, নো চ ৱত্তব্বো দুতিযপঞ্হে ‘ততো সো পুগ্গলো উপলব্ভতী’’’তি, ইদং তে মিচ্ছাতি এৱং পটিলোমতো ঠপনাপাপনাৰোপনা হোন্তি. এৱমেতং নিগ্গহস্স চ অনুলোমতো দ্ৱিন্নং, পটিলোমতো দ্ৱিন্নন্তি চতুন্নং পাপনাৰোপনানঞ্চ ৱুত্তত্তা উপলব্ভতীতিআদিকং অনুলোমপঞ্চকং নাম. এত্থ চ কিঞ্চাপি অনুলোমতো পাপনাৰোপনাহি একো, পটিলোমতো পাপনাৰোপনাহি একোতি দ্ৱে নিগ্গহা কতা, আজানাহি নিগ্গহন্তি এতস্সেৱ পন পঠমস্স নিগ্গহস্স দ্ৱীহাকাৰেহি আৰোপিতত্তা একোৱাযং নিগ্গহোতি গহেতব্বো. পঠমো নিগ্গহো.
ইদানি পচ্চনীকনযো হোতি. তত্থ পুগ্গলো নুপলব্ভতীতি পুচ্ছা পৰৱাদিস্স. সকৱাদী যথা ৰূপৱেদনাদযো ধম্মা উপলব্ভন্তি, এৱং অনুপলব্ভনীযতো ‘‘আমন্তা’’তি পটিজানাতি. পুন ইতৰো অত্তনা অধিপ্পেতং সচ্চিকট্ঠংযেৱ সন্ধায ‘‘যো সচ্চিকট্ঠো’’তিআদিমাহ. সম্মুতিসচ্চপৰমত্থসচ্চানি ৱা একতো কত্ৱাপি পৰৱাদী এৱমাহ. সকৱাদী পুগ্গলো হি উপাদাযপঞ্ঞত্তিসব্ভাৱতোপি দ্ৱিন্নং সচ্চানং একতো কত্ৱা পুচ্ছিতত্তাপি ‘‘ন হেৱ’’ন্তি পটিক্খিপতি. ইদানি কিঞ্চাপি তেন পঠমং পৰমত্থসচ্চৱসেন নুপলব্ভনীযতা সম্পটিচ্ছিতা, পচ্ছা পন সম্মুতিসচ্চৱসেন ৱা ৱোমিস্সকৱসেন ৱা পটিক্খিত্তা. পৰৱাদী পন ‘‘নুপলব্ভতী’’তি ৱচনসামঞ্ঞমত্তং ছলৱাদং নিস্সায ‘‘যং তযা পঠমং পটিঞ্ঞাতং, তং পচ্ছা পটিক্খিত্ত’’ন্তি ভণ্ডনস্স পটিভণ্ডনং ৱিয অত্তনো কতস্স নিগ্গহকম্মস্স পটিকম্মং কৰোন্তো ‘‘আজানাহি পটিকম্ম’’ন্তি আহ. ইদানি যথাস্স অনুলোমপঞ্চকে সকৱাদিনা ৱাদট্ঠপনং কত্ৱা অনুলোমপটিলোমতো পাপনাৰোপনাহি পৰৱাদিনিগ্গহো পাকটো কতো, এৱং পটিকম্মং পাকটং কৰোন্তো ‘‘হঞ্চি পুগ্গলো’’তিআদিমাহ. তং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ অত্থতো ৱেদিতব্বং. যস্মা পনেত্থ ঠপনা নাম পৰৱাদিপক্খস্স ঠপনতো ‘‘অযং তৱ দোসো’’তি দস্সেতুং ঠপনমত্তমেৱ হোতি, ন নিগ্গহস্স ৱা পটিকম্মস্স ৱা পাকটীভাৱকৰণং, পাপনাৰোপনাহি পনস্স পাকটীকৰণং হোতি, তস্মা ইদং অনুলোমপটিলোমতো পাপনাৰোপনানং ৱসেন চতূহাকাৰেহি পটিকম্মস্স কতত্তা পটিকম্মচতুক্কং নামাতি একং চতুক্কং ৱেদিতব্বং.
এৱং পটিকম্মং কত্ৱা ইদানি য্ৱাস্স অনুলোমপঞ্চকে সকৱাদিনা নিগ্গহো কতো, তস্স তমেৱ ছলৱাদং নিস্সায দুক্কটভাৱং দস্সেন্তো ‘‘ত্ৱং চে পন মঞ্ঞসী’’তিআদিমাহ. তত্থ ত্ৱং চে পন মঞ্ঞসীতি যদি ত্ৱং মঞ্ঞসি. ‘‘ৱত্তব্বে খো’’তি ইদং পচ্চনীকে ‘‘আমন্তা’’তি পটিজাননং সন্ধায ৱুত্তং, ‘‘নো চ ৱত্তব্বে’’তি ইদং পন ‘‘ন হেৱা’’তি অৱজাননং সন্ধায ৱুত্তং. তেন তৱ তত্থাতি তেন কাৰণেন ত্ৱংযেৱ তস্মিং ‘‘যো নুপলব্ভতী’’তি পক্খে হেৱং পটিজানন্তি ‘‘আমন্তা’’তি এৱং পটিজানন্তো. হেৱং নিগ্গহেতব্বেতি পুন ‘‘ন হেৱা’’তি অৱজানন্তো এৱং নিগ্গহেতব্বো. অথ তং নিগ্গণ্হামাতি অথেৱং নিগ্গণ্হনাৰহং তং নিগ্গণ্হাম, সুনিগ্গহিতো চ হোসীতি সকেন মতেন নিগ্গহিতত্তা সুনিগ্গহিতো চ ভৱসি. এৱমস্স নিগ্গহেতব্বভাৱং দস্সেত্ৱা ইদানি তং নিগ্গণ্হন্তো ‘‘হঞ্চী’’তিআদিমাহ. তত্থ ঠপনাপাপনাৰোপনা হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা. পৰিযোসানে পন ইদং তে মিচ্ছাতি ইদং তৱ ৱচনং মিচ্ছা হোতীতি অত্থো. ইদং ছলৱাদেন চতূহি আকাৰেহি নিগ্গহস্স কতত্তা নিগ্গহচতুক্কং নাম.
এৱং নিগ্গহং কত্ৱাপি ইদানি ‘‘যদি অযং মযা তৱ মতেন কতো নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো, যোপি মম তযা হেট্ঠা অনুলোমপঞ্চকে কতো নিগ্গহো, সোপি দুন্নিগ্গহো’’তি দস্সেন্তো ‘‘এসে চে দুন্নিগ্গহিতে’’তিআদিমাহ. তত্থ এসে চে দুন্নিগ্গহিতেতি এসো চে তৱ ৱাদো মযা দুন্নিগ্গহিতো, অথ ৱা এসো চে তৱ মযা কতো নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো. হেৱমেৱং তত্থ দক্খাতি তত্থাপি তযা মম হেট্ঠা কতে নিগ্গহে এৱমেৱং পস্স. ইদানি য্ৱাস্স হেট্ঠা সকৱাদিনা নিগ্গহো কতো, তং ‘‘ৱত্তব্বে খো’’তিআদিৱচনেন দস্সেত্ৱা পুন তং নিগ্গহং অনিগ্গহভাৱং উপনেন্তো ‘‘নো চ মযং তযা’’তিআদিমাহ. তত্থ নো চ মযং তযা তত্থ হেতায পটিঞ্ঞাযাতিআদীসু অযমত্থো – যস্মা সো তযা মম কতো নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো, তস্মা মযং তযা তত্থ অনুলোমপঞ্চকে ‘‘আমন্তা’’তি এতায পটিঞ্ঞায এৱং পটিজানন্তা পুন ‘‘ন হেৱা’’তি পটিক্খেপে কতেপি ‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তি এৱং নিগ্গহেতব্বাযেৱ, এৱং অনিগ্গহেতব্বম্পি মং নিগ্গণ্হাসি, ঈদিসেন পন নিগ্গহেন দুন্নিগ্গহিতা মযং হোম. ইদানি যং নিগ্গহং সন্ধায দুন্নিগ্গহিতা চ হোমাতি অৱোচ, তং দস্সেতুং ‘‘হঞ্চি পুগ্গলো…পে… ইদং তে মিচ্ছা’’তি আহ. এৱমিদং অনুলোমপটিলোমতো চতূহি পাপনাৰোপনাহি নিগ্গহস্স উপনীতত্তা উপনযনচতুক্কং নাম হোতি.
ইদানি ন হেৱং নিগ্গহেতব্বেতিআদিকং নিগ্গমনচতুক্কং নাম হোতি. তত্থ ন হেৱং নিগ্গহেতব্বেতি যথাহং তযা নিগ্গহিতো, ন হি এৱং নিগ্গহেতব্বো, এতস্স হি নিগ্গহস্স দুন্নিগ্গহভাৱো মযা সাধিতো. তেন হীতি তেন কাৰণেন. যস্মা এস নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো, তস্মা যং মং নিগ্গণ্হাসি. হঞ্চি পুগ্গলো…পে… ইদং তে মিচ্ছাতি ইদং নিগ্গণ্হনং তৱ মিচ্ছাতি অত্থো. তেন হি যে কতে নিগ্গহেতি যেন কাৰণেন ইদং মিচ্ছা, তেন কাৰণেন যো তযা নিগ্গহো কতো, সো দুক্কটো. যং মযা পটিকম্মং কতং, তদেৱ সুকতং. যাপি চেসা পটিকম্মচতুক্কাদিৱসেন কথামগ্গসম্পটিপাদনা কতা, সাপি সুকতাতি. তদেৱ পুগ্গলো উপলব্ভতীতিআদিকস্স অনুলোমপঞ্চকস্স নুপলব্ভতীতিআদিকানং পটিকম্মনিগ্গহোপনযননিগ্গমনচতুক্কানঞ্চ ৱসেন অনুলোমপচ্চনীকং নাম নিদ্দিট্ঠন্তি ৱেদিতব্বং. এত্তাৱতা সকৱাদিনো পুব্বপক্খে সতি পৰৱাদিনো ৱচনসামঞ্ঞমত্তেন ছলৱাদেন জযো হোতি.
ইদানি যথা পৰৱাদিনো পুব্বপক্খে সতি সকৱাদিনো ধম্মেনেৱ তথেন জযো হোতি, তথা ৱাদুপ্পত্তিং দস্সেতুং ‘‘পুগ্গলো নুপলব্ভতী’’তি পচ্চনীকানুলোমপঞ্চকং আৰদ্ধং. তত্থ পচ্চনীকে পুচ্ছা পৰৱাদিস্স, ৰূপাদিভেদং সচ্চিকট্ঠপৰমত্থং সন্ধায পটিঞ্ঞা সকৱাদিস্স, সুদ্ধসম্মুতিসচ্চং ৱা পৰমত্থমিস্সকং ৱা সম্মুতিসচ্চং সন্ধায ‘‘যো সচ্চিকট্ঠো’’তি পুন অনুযোগো পৰৱাদিস্স, সম্মুতিৱসেন ‘‘পুগ্গলো নুপলব্ভতী’’তি নৱত্তব্বত্তা মিস্সকৱসেন ৱা অনুযোগস্স সংকিণ্ণত্তা ‘‘ন হেৱ’’ন্তি পটিক্খেপো সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞাতং পটিক্খিপতীতি ৱচনসামঞ্ঞমত্তেন ‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তিআদিৱচনং পৰৱাদিস্স. এৱমযং পুগ্গলো নুপলব্ভতীতি দুতিযৱাদং নিস্সায দুতিযো নিগ্গহো হোতীতি ৱেদিতব্বো. এৱং তেন ছলেন নিগ্গহো আৰোপিতো.
ইদানি ধম্মেন সমেন পৰৱাদিপটিঞ্ঞায অত্তনো ৱাদে জযং দস্সেতুং অনুলোমনযে পুচ্ছা সকৱাদিস্স, অত্তনো লদ্ধিং নিস্সায পটিঞ্ঞা পৰৱাদিস্স, লদ্ধিযা ওকাসং অদত্ৱা পৰমত্থৱসেন পুন অনুযোগো সকৱাদিস্স, পৰমত্থৱসেন পুগ্গলস্স অনুপলব্ভনতো পটিক্খেপো পৰৱাদিস্স, ততো পৰং ধম্মেন সমেন অত্তনো জযদস্সনত্থং ‘‘আজানাহি পটিকম্ম’’ন্তিআদি সব্বং সকৱাদিৱচনমেৱ হোতি. তত্থ সব্বেসং পটিকম্মনিগ্গহোপনযননিগ্গমনচতুক্কানং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. এৱমিদং ‘‘পুগ্গলো নুপলব্ভতী’’তিআদিকস্স পচ্চনীকপঞ্চকস্স ‘‘উপলব্ভতী’’তিআদীনং পটিকম্মনিগ্গহোপনযননিগ্গমনচতুক্কানঞ্চ ৱসেন পচ্চনীকানুলোমপঞ্চকং নাম নিদ্দিট্ঠং হোতি. এৱমেতানি পঠমসচ্চিকট্ঠে দ্ৱে পঞ্চকানি নিদ্দিট্ঠানি, তত্থেতং ৱুচ্চতি –
‘‘নিগ্গহো পৰৱাদিস্স, সুদ্ধো পঠমপঞ্চকে;
অসুদ্ধো পন তস্সেৱ, পটিকম্মজযো তহিং.
‘‘নিগ্গহো সকৱাদিস্স, অসুদ্ধো দুতিযপঞ্চকে;
ৱিসুদ্ধো পন তস্সেৱ, পটিকম্মজযো তহিং.
‘‘তস্মা দ্ৱীসুপি ঠানেসু, জযোৱ সকৱাদিনো;
ধম্মেন হি জযো নাম, অধম্মেন কুতো জযো.
‘‘সচ্চিকট্ঠে যথা চেত্থ, পঞ্চকদ্ৱযমণ্ডিতে;
ধম্মাধম্মৱসেনেৱ, ৱুত্তো জযপৰাজযো.
‘‘ইতো পৰেসু সব্বেসু, সচ্চিকট্ঠেসু পণ্ডিতো;
এৱমেৱ ৱিভাৱেয্য, উভো জযপৰাজযে’’তি. (কথা. অট্ঠ. ৭-১০);
পঠমো সুদ্ধিকসচ্চিকট্ঠো নিট্ঠিতো.
এৱং সুদ্ধিকসচ্চিকট্ঠং ৱিত্থাৰেত্ৱা ইদানি তমেৱ অপৰেহিপি ওকাসাদীহি নযেহি ৱিত্থাৰেতুং পুন ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতী’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা পৰৱাদিস্স. পুন সব্বত্থাতি সৰীৰং সন্ধায অনুযোগো সকৱাদিস্স, ৰূপস্মিং অত্তানং সমনুপস্সনাদোসঞ্চ ‘‘অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰ’’ন্তি আপজ্জনদোসঞ্চ দিস্ৱা পটিক্খেপো পৰৱাদিস্স. সেসমেত্থ অনুলোমপচ্চনীকপঞ্চকে হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. পাঠো পন সংখিত্তো. তত্থ যস্মা সৰীৰং সন্ধায ‘‘সব্বত্থ নুপলব্ভতী’’তি ৱুত্তে সৰীৰতো বহি উপলব্ভতীতি আপজ্জতি, তস্মা পচ্চনীকে পটিক্খেপো সকৱাদিস্স, পঠমং অনুজানিত্ৱা পচ্ছা অৱজানাতীতি ছলৱাদস্স ৱসেন পটিকম্মং পৰৱাদিস্স, সেসং পাকটমেৱ.
দুতিযনযে সব্বদাতি পুৰিমপচ্ছিমজাতিকালঞ্চ ধৰমানপৰিনিব্বুতকালঞ্চ সন্ধায অনুযোগো সকৱাদিস্স, স্ৱেৱ খত্তিযো সো ব্ৰাহ্মণোতিআদীনং আপত্তিদোসঞ্চ ধৰমানপৰিনিব্বুতানং ৱিসেসাভাৱদোসঞ্চ দিস্ৱা পটিক্খেপো পৰৱাদিস্স. সেসং পঠমনযে ৱুত্তসদিসমেৱ.
ততিযনযে সব্বেসূতি খন্ধাযতনাদীনি সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, ৰূপস্মিং অত্তা, চক্খুস্মিং অত্তাতিআদিদোসভযেন পটিক্খেপো পৰৱাদিস্স. সেসং তাদিসমেৱাতি.
এৱমিমানি তীণি মুখানি অনুলোমপচ্চনীকপঞ্চকে অনুলোমমত্তৱসেনেৱ তাৱ পটিপাটিযা ভাজেত্ৱা পুন পচ্চনীকানুলোমপঞ্চকে পচ্চনীকমত্তৱসেনেৱ ভাজেতুং ‘‘পুগ্গলো নুপলব্ভতী’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ হেট্ঠা ৱুত্তনযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. এত্তাৱতা সুদ্ধিকস্স চেৱ ইমেসঞ্চ তিণ্ণন্তি চতুন্নং সচ্চিকট্ঠানং একেকস্মিং সচ্চিকট্ঠে অনুলোমপচ্চনীকস্স, পচ্চনীকানুলোমস্স চাতি দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নং পচ্চনীকানং ৱসেন অযং অট্ঠমুখা নাম ৱাদযুত্তি নিদ্দিট্ঠা হোতীতি ৱেদিতব্বা. যা একেকস্মিং মুখে একেকস্স নিগ্গহস্স ৱসেন ৱুচ্চতি. তত্থেতং ৱুচ্চতি –
‘‘এৱং চতুব্বিধে পঞ্হে, পঞ্চকদ্ৱযভেদতো;
এসা অট্ঠমুখা নাম, ৱাদযুত্তি পকাসিতা.
‘‘অট্ঠেৱ নিগ্গহা তত্থ, চত্তাৰো তেসু ধম্মিকা;
অধম্মিকা চ চত্তাৰো, সব্বত্থ সকৱাদিনো;
জযো পৰাজযো চেৱ, সব্বত্থ পৰৱাদিনো’’তি. (কথা. অট্ঠ. ১৪);
অযং তাৱেত্থ অনুত্তানত্থতো সংৱণ্ণনা.
অত্থৱিনিচ্ছযো পনেত্থাপি মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেৰেন কতনিদ্দেসস্স নযমুখমত্তদস্সনৱসেনেৱ হোতি. থেৰেন হি ভগৱতা ঠপিতায এতিস্সা মাতিকায পদুদ্ধাৰৱসেন নিদ্দেসং অকত্ৱা ভগৱতা দিন্নঅট্ঠমুখৱাদযুত্তিনযে ঠত্ৱা অপৰেহি পৰিযাযেহি পুগ্গলৱাদং, তদঞ্ঞং নানপ্পকাৰং মিচ্ছাগাহঞ্চ নিৰাকৰোন্তেনেৱ পুগ্গলকথং আদিং কত্ৱা সাধিকদ্ৱিসতকথাহি নিদ্দেসো কতো.
তত্থ পুগ্গলৱাদনিৰাকৰণত্থং তাৱ খন্ধাযতনধাতুইন্দ্ৰিযৱসেন সত্তপঞ্ঞাসায ধম্মেসু একেকেন সদ্ধিং ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেন, ৰূপঞ্চ উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেন…পে… পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেন, ৱেদনাপি উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনা’’তিআদিনা নযেন পুগ্গলসংসন্দনৱসপ্পৱত্তং সুদ্ধিকসংসন্দনং, যথা ৰূপৱেদনাদযো সত্তপঞ্ঞাস ধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞা ৱিসদিসা উপলব্ভন্তি, এৱং ৰূপাদীহি ৱিসদিসো পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পুচ্ছনৱসপ্পৱত্তং ওপম্মসংসন্দনং, ‘‘ৰূপং পুগ্গলো, ৰূপস্মিং পুগ্গলো, অঞ্ঞত্ৰ ৰূপা পুগ্গলো, পুগ্গলস্মিং ৰূপ’’ন্তি এৱং চতুক্কনযেন সত্তপঞ্ঞাসায ধম্মেহি পুচ্ছনৱসপ্পৱত্তং চতুক্কনযসংসন্দনন্তি তিৱিধা সংসন্দননযা ৱুত্তা. তত্থ পুগ্গলস্স ৰূপাদিসভাৱত্তে নিচ্চসস্সতুচ্ছেদাদিপ্পসঙ্গতো যথানুৰূপং নিৰাকৰণং ৱেদিতব্বং, অতিৱিত্থাৰভযেনেত্থ উপৰি চেতং ন ৱিত্থাৰীযতি.
ততো ‘‘যথা ৰূপাদযো সপ্পচ্চযা, অপ্পচ্চযাদযো ৱা হোন্তি, এৱং তৱ পুগ্গলোপি সপ্পচ্চযতাদিলক্খণযুত্তো’’তি পুচ্ছনৱসপ্পৱত্তা লক্খণযুত্তিকথা, ‘‘পুগ্গলো’’তি, ‘‘উপলব্ভতী’’তি চ পদদ্ৱযাদিসোধনত্থং ‘‘যো পুগ্গলো, সো উপলব্ভতি. যো ৱা উপলব্ভতি, সো পুগ্গলো’’তিআদিপুচ্ছনৱসপ্পৱত্তং ৱচনসোধনং, ‘‘ৰূপধাতুযা ৰূপী’’তিআদি নামপঞ্ঞত্তিসোধনৱসপ্পৱত্তো পঞ্ঞত্তানুযোগো চ, ‘‘সোৱ পুগ্গলো সন্ধাৱতি অস্মা লোকা পৰং লোকং, অঞ্ঞো ৱা, ন অঞ্ঞো ৱা, নেৱ অঞ্ঞো নানঞ্ঞো ৱা’’তিআদিনা গতিপৰিৱত্তনমুখেন চুতিপটিসন্ধানুযোগো, ‘‘ৰুক্খং উপাদায ছাযাদীনং ৱিয খন্ধাদিং উপাদায পৰমত্থতো পুগ্গলপঞ্ঞত্তী’’তি ৱাদে তস্স অনিচ্চসঙ্খততাদিপ্পসঙ্গদীপকো উপাদাপঞ্ঞত্তানুযোগো, ‘‘কল্যাণপাপকানং কম্মানং কাৰকো পুগ্গলো’’তি ৱাদে তস্স ৱট্টদুক্খানুপচ্ছেদাদিপ্পসঙ্গদীপকো পুৰিসকাৰানুযোগো চ, ‘‘যো ইদ্ধিৱিকুব্বকো, সো পুগ্গলো’’তিআদিৱাদভেদকো অভিঞ্ঞানুযোগো, ‘‘মাতাপিতাদযো নাম অত্থি, তেন পুগ্গলো অত্থী’’তি ৱাদভেদকো ঞাতকানুযোগো, ‘‘এৱং খত্তিযো’’তিআদি জাত্যানুযোগো, ‘‘গহট্ঠো পব্বজিতো’’তিআদি পটিপত্তানুযোগো, ‘‘দেৱো মনুস্সো’’তিআদি উপপত্তানুযোগো, ‘‘সোতাপন্নো’’তিআদি পটিৱেধানুযোগো, ‘‘অট্ঠ পুৰিসপুগ্গলা’’তিআদি সঙ্ঘানুযোগো, ‘‘পুগ্গলো সঙ্খতো’’তিআদিৱসপ্পৱত্তো সচ্চিকট্ঠসভাগানুযোগো, ‘‘সুখং ৱেদনং ৱেদিযমানো’’তিআদি ৱেদকানুযোগো, ‘‘কাযে কাযানুপস্সী’’তিআদি কিচ্চানুযোগো, ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তিআদিনা পুগ্গলসভাৱসাধকসুত্তেসু সন্নিস্সিতেসু –
সব্বে ধম্মা অনত্তা (ম. নি. ১.৩৫৩, ৩৫৬; ধ. প. ২৭৯), দুক্খমেৱ উপ্পজ্জমানং উপ্পজ্জতি (সং. নি. ২.১৫).
কিন্নু সত্তোতি পচ্চেসি, মাৰ দিট্ঠিগতং নু তে;
সুদ্ধসঙ্খাৰপুঞ্জোযং, নযিধ সত্তূপলব্ভতি.
দুক্খমেৱ হি সম্ভোতি, দুক্খং তিট্ঠতি ৱেতি চ;
নাঞ্ঞত্ৰ দুক্খা সম্ভোতি, নাঞ্ঞং দুক্খা নিৰুজ্ঝতি. (সং. নি. ১.১৭১);
যস্মা চ খো, আনন্দ, সুঞ্ঞং অত্তেন ৱা অত্তনিযেন ৱা…পে… তস্মা সুঞ্ঞো লোকোতি ৱুচ্চতি (সং. নি. ৪.৮৫).
‘‘অত্তনি ৱা, ভিক্খৱে, সতি অত্তনিযং মেতি অস্সাতি…পে… অত্তনি চ ভিক্খৱে অত্তনিযে চ সচ্চতো থেততো অনুপলব্ভনিযমানে যম্পি তং দিট্ঠিট্ঠানং, সো লোকো, সো অত্তা, সো পেচ্চ ভৱিস্সামি, নিচ্চো ধুৱো সস্সতো অৱিপৰিণামধম্মো, সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সামীতি, ননাযং, ভিক্খৱে, কেৱলো পৰিপূৰো বালধম্মো’’তি (ম. নি. ১.২৪৪), ‘‘তত্ৰ, সেনিয, য্ৱাযং সত্থা দিট্ঠে চেৱ ধম্মে অত্তানং সচ্চতো থেততো ন পঞ্ঞাপেতি, অভিসম্পৰাযে চ…পে… অযং ৱুচ্চতি, সেনিয, সত্থা সম্মাসম্বুদ্ধো’’তিআদিনা পুগ্গলাভাৱদীপকসুত্তসন্দস্সনৱসপ্পৱত্তো সুত্তসন্দস্সনানুযোগো চাতি এত্তকেন কথামগ্গেন ৱিত্থাৰতো পঠমা পুগ্গলকথা ৱিভত্তা. তত্থ ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তিআদীসু যথা ৰূপাদযো ধম্মা পচ্চত্তলক্খণসামঞ্ঞলক্খণৱসেন লব্ভন্তি, ন এৱং পুগ্গলো, ৰূপাদীসু পন সতি লোকৱোহাৰমত্তেন ‘‘অত্থি পুগ্গলো’’তি ৱুচ্চতীতি. ৱুত্তম্পি চেতং ভগৱতা – ‘‘ইমা খো, চিত্ত…পে… লোকৱোহাৰা লোকপঞ্ঞত্তিযো’’তি (দী. নি. ১.৪৪০). দ্ৱিধাপি বুদ্ধানং কথা সম্মুতিকথা, পৰমত্থকথা চ. তত্থ ‘‘সত্তো পুগ্গলো গামো পব্বতো’’তিআদিকা সম্মুতিকথা নাম, ‘‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা খন্ধা আযতনানী’’তিআদিকা পৰমত্থকথা নাম. বুদ্ধা হি যে যে সত্তা যথা যথা বুজ্ঝিত্ৱা চতুসচ্চপটিৱেধং কাতুং সক্কোন্তি, তেসং তেসং তথা তথা সম্মুতিৱসেন ৱা পৰমত্থৱসেন ৱা ৱোমিস্সকৱসেন ৱা দেসেত্ৱা নামৰূপপৰিচ্ছেদদস্সনৱসেনেৱ অমতং মগ্গং পকাসেন্তি. অযঞ্হি –
দুৱে সচ্চানি অক্খাসি, সম্বুদ্ধো ৱদতং ৱৰো;
সম্মুতিং পৰমত্থঞ্চ, ততিযং নুপলব্ভতি.
তত্থ –
সঙ্কেতৱচনং সচ্চং, লোকসম্মুতিকাৰণং;
পৰমত্থৱচনং সচ্চং, ধম্মানং তথলক্খণং.
তস্মা ৱিঞ্ঞূ অকত্ৱান, ব্যঞ্জনেভিনিৱেসনং;
পৰমত্থে পতিট্ঠায, পুগ্গলাদিং ৱিৱজ্জযে.
পঞ্ঞত্তিং অনতিক্কম্ম, পৰমত্থো পকাসিতো;
ৱিনাযকেন সো যস্মা, তস্মা অঞ্ঞোপি পণ্ডিতো;
পৰমত্থং পকাসেন্তো, সমঞ্ঞং নাতিধাৱযেতি. (কথা. অট্ঠ. ২৩৭);
অযং পুগ্গলকথানযো.
পৰিহানিকথাদিৱণ্ণনা
পুগ্গলকথাতো পৰং ‘‘পৰিহাযতি অৰহা অৰহত্তা’’তিআদিনা অসেখা, সোতাপন্নৱজ্জিতসেখা চ অগ্গমগ্গফলতো পৰিহাযন্তীতি পৱত্তা পৰিহানিকথা. পব্বজ্জা ৱিয পটিৱেধসঙ্খাতো ব্ৰহ্মচৰিযৱাসোপি মনুস্সেসু এৱ ভৱতি, নত্থি দেৱেসু ব্ৰহ্মচৰিযৱাসোতি পৱত্তা ব্ৰহ্মচৰিযকথা. দুক্খদস্সনেন একদেসতো কিলেসা পহীযন্তি, তথা সমুদযদস্সনাদীহীতি এৱং নানাভিসমযৱসেন ওধিসো কিলেসা পহীযন্তীতি পৱত্তা ওধিসোকথা. ঝানলাভী পুথুজ্জনো কামৰাগব্যাপাদে সমুচ্ছেদৱসেন জহতি, সো চতুসচ্চাভিসমযা পঠমমেৱ অনাগামী হোতীতি পৱত্তা জহতিকথা. অতীতাদিভেদং সব্বং খন্ধাদিকং কালত্তযেপি খন্ধাদিসভাৱেন অত্থীতি পৱত্তা সব্বমত্থীতিকথা. অতীতং, অনাগতঞ্চ খন্ধাদিকং অত্থীতি পৱত্তা অতীতক্খন্ধাদিকথা. অতীতেসু ৱিপাকধম্মধম্মেসু একচ্চং অৱিপক্কৱিপাকমেৱ অত্থি, ন ইতৰন্তি পৱত্তা একচ্চমত্থীতিকথা. সব্বে ধম্মা সতিপট্ঠানাতি পৱত্তা সতিপট্ঠানকথা. অতীতানাগতাদিৱসেন নত্থি, সকভাৱেন ৱা অত্থি, পৰভাৱেন নত্থীতি পৱত্তা হেৱত্থিকথা. তত্থ হেৱত্থীতি এৱং ইমিনা পকাৰেন অত্থীতি অত্থো.
অধিমানিকানং, কুহকানং ৱা অৰহত্তপটিঞ্ঞানং সুক্কৱিস্সট্ঠিং দিস্ৱা মাৰকাযিকা দেৱতা উপসংহৰন্তীতি পৱত্তা পৰূপহাৰকথা. অৰহতো পৰেসং নামগোত্তাদীসু অত্থি অঞ্ঞাণং, অত্থি কঙ্খা, পৰেহি ঞাপনীযতো অত্থি পৰৱিতৰণাতি তিস্সো কথা. সোতাপত্তিমগ্গক্খণে দুক্খন্তি ৱাচা ভিজ্জতীতি পৱত্তা ৱচীভেদকথা. দুক্খন্তি ৱাচং ভাসন্তো দুক্খে ঞাণং আহৰতি, তঞ্চ লোকুত্তৰন্তি পৱত্তা দুক্খাহাৰকথা. সমাপত্তিযং, ভৱঙ্গে চ চিত্তং চিৰং তিট্ঠতীতি পৱত্তা চিত্তট্ঠিতিকথা. সব্বে সঙ্খাৰা নিপ্পৰিযাযেন আদিত্তা কুক্কুড়নিৰযসদিসাতি পৱত্তা কুক্কুড়কথা. পচ্চেকং চতুসচ্চদস্সনৱসেন একেকস্স মগ্গস্স চতুক্খত্তুং উপ্পত্তিৱসেন সোড়সহি কোট্ঠাসেহি অৰহত্তপ্পত্তীতি পৱত্তা অনুপুব্বাভিসমযকথা. বুদ্ধানং ৱোহাৰৱচনং লোকুত্তৰন্তি পৱত্তা ৱোহাৰকথা. সুদ্ধসত্তানং অপ্পটিসঙ্খায মগ্গেন ৱিনা কিলেসনিৰোধসঙ্খাতো অপ্পটিসঙ্খানিৰোধো, পটিসঙ্খায তেন মগ্গেন কিলেসনিৰোধোতি দ্ৱে নিৰোধাতি পৱত্তা নিৰোধকথা.
তথাগতবলং সাৱকসাধাৰণন্তি পৱত্তা বলকথা. আসৱক্খযঞাণৱিৰহিতং নৱবলং লোকুত্তৰন্তি পৱত্তা অৰিযন্তিকথা. সৰাগং চিত্তং নিব্বানং আৰব্ভ ৰাগতো ৱিমুচ্চতীতি পৱত্তা ৱিমুত্তিকথা. ঝানেন ৱিক্খম্ভনৱিমুত্তিযা পঠমং ৱিমুত্তং চিত্তং মগ্গক্খণে সমুচ্ছেদৱিমুত্তিযা ৱিমুচ্চমানং নাম হোতীতি পৱত্তা ৱিমুচ্চমানকথা. অট্ঠমকসঙ্খাতস্স সোতাপত্তিমগ্গট্ঠস্স অনুলোমগোত্ৰভুক্খণে দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছা পহীযন্তি নাম, মগ্গক্খণে পহীনা নামাতি পৱত্তা অট্ঠমককথা. অট্ঠমকস্স মগ্গক্খণে সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীনি পটিলভন্তি, ন পটিলদ্ধানীতি পৱত্তা অট্ঠমকস্স ইন্দ্ৰিযকথা. চতুত্থজ্ঝানধম্মুপত্থদ্ধং মংসচক্খুমেৱ দিব্বচক্খু নামাতি পৱত্তা দিব্বচক্খুকথা. তথা মংসসোতে দিব্বসোতকথা. যথাকম্মূপগতঞাণমেৱ দিব্বচক্খূতি পৱত্তা যথাকম্মূপগতঞাণকথা. দেৱব্ৰহ্মানং পাণাতিপাতাদিঅসংৱৰাভাৱমত্তেন সম্পত্তৱিৰতিযা অভাৱেপি সংৱৰো অত্থীতি পৱত্তা সংৱৰকথা. অসঞ্ঞীনম্পি চুতিপটিসন্ধিক্খণে সঞ্ঞা অত্থীতি পৱত্তা অসঞ্ঞকথা. নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনভূমিযং সঞ্ঞা নপ্পৱত্ততীতি পৱত্তা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকথা.
অৰহা গিহী অস্সাতি পৱত্তা গিহিস্স অৰহাতিকথা. অনাগামিনো সুদ্ধাৱাসেসু পটিসন্ধিচিত্তেন উপপত্তিক্খণে অৰহন্তো হোন্তীতি পৱত্তা উপপত্তিকথা. অৰহতো লোকিযধম্মাপি অনাসৱাতি পৱত্তা অনাসৱকথা. পচ্চুপ্পন্নক্খণে সমঙ্গিভাৱসমন্নাগমো চ ৰূপাৱচৰাদিভূমন্তৰপটিলাভসমন্নাগমো চাতি দ্ৱে সমন্নাগমা, যেসং পন ইমে দ্ৱে সমন্নাগমে ঠপেত্ৱা অঞ্ঞোপি হেত্থ উপপত্তিধম্মৱসেন একো সমন্নাগমো নাম অত্থি, তেন অৰহা চতূহি ফলেহি সমন্নাগতোতি পৱত্তা সমন্নাগতকথা. ইমিনাৱ নযেন অৰহা ছহি উপেক্খাহি সমন্নাগতোতি পৱত্তা উপেক্খাসমন্নাগতকথা. মগ্গঞাণসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসঙ্খাতবোধিযা সদা সন্নিহিতভাৱেন বুদ্ধোতি পৱত্তা বোধিযা বুদ্ধোতিকথা. মহাপুৰিসলক্খণযুত্তাৱ বোধিসত্তাতি পৱত্তা লক্খণকথা. বোধিসত্তানম্পি মগ্গনিযামো অত্থীতি পৱত্তা নিযামোক্কন্তিকথা. চতুত্থমগ্গট্ঠো তীহি ফলেহি সমন্নাগতোতিআদিনা পৱত্তা অপৰাপি সমন্নাগতকথা. পঠমমগ্গাদীহি পহীনেহি সদ্ধিং নিপ্পৰিযাযতো অৰহত্তং সব্বসংযোজনপ্পহানন্তি পৱত্তা সব্বসংযোজনপহানকথা.
নিপ্পৰিযাযতো ফলং ৱিমুত্তি নাম, ৱিপস্সনামগ্গপচ্চৱেক্খণঞাণানি পন পৰিযাযতো. এৱং পন অগ্গহেত্ৱা যং কিঞ্চি কিলেসৱিপ্পযুত্তং ঞাণং ৱিমুত্তীতি পৱত্তা ৱিমুত্তিকথা. বুদ্ধাদিঅসেখাৰম্মণং অসেখঞাণন্তি পৱত্তা অসেখঞাণকথা. পথৱীকসিণাদিসমাপত্তিযো পৰমত্থতো অৱিজ্জমানে পঞ্ঞত্তাৰম্মণে পৱত্তত্তা ৱিপৰীতঞাণন্তি পৱত্তা ৱিপৰীতকথা. তত্থ অনিচ্চে নিচ্চন্তিআদিনা চতুব্বিধো ৱিপল্লাসো ৱেদিতব্বো. সব্বেসং পুথুজ্জনানং নিযামগমনায ঞাণং অত্থীতি পৱত্তা নিযামকথা. সব্বং ঞাণং পটিসম্ভিদাতি পৱত্তা পটিসম্ভিদাকথা. সম্মুতিৱিসযম্পি ঞাণং ভূতাৰম্মণমেৱাতি পৱত্তা সম্মুতিঞাণকথা. চেতোপৰিযঞাণং চিত্তাৰম্মণমেৱ, ন তংসম্পযুত্তৰাগাদিচেতসিকাৰম্মণন্তি পৱত্তা চিত্তাৰম্মণকথা. সব্বস্মিং অনাগতধম্মে সব্বেসং ঞাণং অত্থীতি পৱত্তা অনাগতঞাণকথা. পচ্চুপ্পন্নে অত্তনো ঞাণেপি ঞাণং পৱত্ততীতি পৱত্তা পটুপ্পন্নঞাণকথা. বুদ্ধা ৱিয সাৱকাপি তেন তেন ৱেনেয্যজনেন পত্তব্বফলং ঞত্ৱাৱ তদত্থায ধম্মং দেসেন্তীতি পৱত্তা ফলঞাণকথা.
সম্মত্তনিযামো নিযমতো নিচ্চট্ঠেন অসঙ্খতোতি পৱত্তা নিযামকথা. ‘‘ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতা’’তিআদিৱচনতো পটিচ্চসমুপ্পাদো অসঙ্খতোতি পৱত্তা পটিচ্চসমুপ্পাদকথা. ‘‘সচ্চানি তথানি অৱিতথানী’’তিআদিৱচনতো চতুসচ্চানি অসঙ্খতানীতি পৱত্তা সচ্চকথা. ‘‘চত্তাৰো আৰুপ্পা আনেঞ্জা’’তি ৱচনতো অসঙ্খতাতি পৱত্তা আৰুপ্পকথা. নিৰোধসমাপত্তি অসঙ্খতাতি পৱত্তা নিৰোধসমাপত্তিকথা. অসঙ্খতো আকাসোতি আকাসকথা. আকাসো সনিদস্সনোতিকথা. পথৱীধাতু সনিদস্সনাতিআদিং কত্ৱা কাযকম্মং সনিদস্সনন্তি পৰিযোসানকথা.
নত্থি কেচি ধম্মা কেহিচি ধম্মেহি সঙ্গহিতা, তেন একৱিধেন ৰূপসঙ্গহোতিআদি নিৰত্থকন্তি পৱত্তা সঙ্গহিতকথা. ৱেদনাদযো অৰূপধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞং ন সম্পযুত্তাতি পৱত্তা সম্পযুত্তকথা. চেতসিকং নত্থীতি পৱত্তা চেতসিককথা. চেতনাধম্মোৱ দানং, ন দেয্যধম্মোতি পৱত্তা দানকথা. পটিগ্গাহকানং পৰিভোগমযং পুঞ্ঞং অত্থীতি পৱত্তা পৰিভোগকথা. পেতা ইতো দিন্নচীৱৰাদীহেৱ যাপেন্তীতি পৱত্তা ইতোদিন্নকথা. পথৱীকম্মৱিপাকোতিকথা. জৰামৰণং ৱিপাকোতিকথা. কিলেসপ্পহানমত্তমেৱ সামঞ্ঞফলং, ন চিত্তচেতসিকা ধম্মাতি পৱত্তা অৰিযধম্মৱিপাককথা. অঞ্ঞমঞ্ঞাদিপচ্চযতায ৱিপাকো ৱিপাকধম্মধম্মোতিকথা.
অসুৰকাযেন সদ্ধিং ছ গতিযোতি পৱত্তা গতিকথা. মতসত্তো মাতুউতুসমযঞ্চ মাতাপিতুসংযোগঞ্চ ওলোকযমানো সত্তাহং, অতিৰেকসত্তাহং ৱা যস্মিং ভৱে তিট্ঠতি, সো অন্তৰাভৱো নাম অত্থীতি পৱত্তা অন্তৰাভৱকথা. ৰূপাদিপঞ্চকামগুণাৱ কামধাতু নাম, ন তু ৱত্থুকামকিলেসকামাতি পৱত্তা কামগুণকথা. পঞ্চেৱাযতনানি কামাতিকথা. ৰূপধম্মাৱ ৰূপধাতূতিকথা. অৰূপধম্মাৱ অৰূপধাতূতিকথা. ৰূপধাতুযা সত্তা ঘানাদীহি সদ্ধিং সড়াযতনিকাতি পৱত্তা ৰূপধাতুযাআযতনকথা. আৰুপ্পেপি অত্থি সুখুমৰূপন্তিকথা. কাযৱচীৱিঞ্ঞত্তিৱসেন ৰূপং কম্মন্তিকথা. চিত্তৱিপ্পযুত্তো অৰূপধম্মোৱ জীৱিতিন্দ্ৰিযং, ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং নত্থীতি পৱত্তা জীৱিতিন্দ্ৰিযকথা. অৰিযুপৱাদকম্মেন অৰহত্তা পৰিহাযতীতি পৱত্তা কম্মহেতুকথা.
অনিচ্চাদিৱসেন সঙ্খাৰে আদীনৱতো অপস্সিত্ৱা নিব্বানং আনিসংসতো পস্সন্তস্স সংযোজনপ্পহানং হোতীতি পৱত্তা আনিসংসদস্সাৱিকথা. নিব্বানাৰম্মণম্পি সংযোজনং অত্থীতি পৱত্তা অমতাৰম্মণকথা. ৰূপং সাৰম্মণন্তিকথা. অনুসযা অনাৰম্মণাতিকথা. ঞাণং অনাৰম্মণন্তিকথা. অতীতাৰম্মণঞ্চ অনাগতাৰম্মণঞ্চ চিত্তং অনাৰম্মণন্তিকথাদ্ৱযং. সব্বং চিত্তং ৱিতক্কানুপতিতন্তিকথা. ৱিতক্কৱিপ্ফাৰোৱ সদ্দো, সো চ ন সোতৱিঞ্ঞেয্যোতি পৱত্তা ৱিতক্কৱিপ্ফাৰসদ্দকথা. ৱিনাপি চিত্তেন ৱাচা পৱত্ততীতি পৱত্তা নযথাচিত্তস্সৱাচাতিকথা. ৱিনাপি চিত্তেন কাযকম্মং পৱত্ততীতি পৱত্তা নযথাচিত্তস্সকাযকম্মন্তিকথা. অতীতেহিপি ঝানেহি, অনাগতেহিপি যোগিনো সমন্নাগতাতি পৱত্তা অতীতানাগতসমন্নাগতকথা.
ভৱঙ্গচিত্তে অনিৰুদ্ধে এৱ কুসলাকুসলচিত্তানি উপ্পজ্জন্তি, তদভাৱে চ সন্ততিনিৰোধো সিযাতি পৱত্তা নিৰোধকথা. সহ ৱাচাহি ৱিঞ্ঞত্তিৰূপং মগ্গোতিকথা. পঞ্চৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্সাপি মগ্গভাৱনা অত্থীতি পৱত্তা পঞ্চৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্সমগ্গকথা. পঞ্চৱিঞ্ঞাণা কুসলাপি অকুসলাপীতিকথা. পঞ্চৱিঞ্ঞাণা সাভোগাতিকথা. মগ্গক্খণে লোকিযেন, লোকুত্তৰেন চাতি দ্ৱীহি সীলেহি যুত্তাতিকথা. সীলং অচেতসিকন্তিকথা. সীলং ন চিত্তানুপৰিৱত্তীতিকথা. সমাদানহেতুচিত্তৱিপ্পযুত্তো পুঞ্ঞোপচযো হোতীতি পৱত্তা সমাদানহেতুককথা. ৱিঞ্ঞত্তি সীলন্তিকথা. পাণাতিপাতাদযো ৱিনাপি ৱিঞ্ঞত্তিং হোন্তীতি পৱত্তা অৱিঞ্ঞত্তিদুস্সীল্যকথা.
অনুসযা অব্যাকতা, অহেতুকা, চিত্তৱিপ্পযুত্তাতি তিস্সোপি অনুসযকথা. অসেখস্স ঞাণৱিপ্পযুত্তপ্পৱত্তিযা সো ঞাণীতি নৱত্তব্বোতি পৱত্তা ঞাণকথা. ঞাণং চিত্তৱিপ্পযুত্তন্তিকথা. মগ্গক্খণে ইদং দুক্খন্তি ঞাণং পৱত্তন্তি পৱত্তা ইদং দুক্খন্তিকথা. বুদ্ধা ইদ্ধিবলেন আযুকপ্পং ৱিনাপি মহাকপ্পং তিট্ঠন্তীতি পৱত্তা ইদ্ধিবলকথা. চিত্তসন্ততি সমাধি, ন একচিত্তক্খণিকোতি পৱত্তা সমাধিকথা. অৱিজ্জাদিপটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেহি অঞ্ঞা ধম্মট্ঠিততাতি পৱত্তা ধম্মট্ঠিততাকথা. ৰূপাদীহি অঞ্ঞা অনিচ্চতাতি পৱত্তা অনিচ্চতাকথা.
ৱিঞ্ঞত্তিযো ৱিনাপি ইন্দ্ৰিযসংৱৰো কাযৱচীকম্মন্তি পৱত্তা কথা. সব্বং কম্মং ৱিপাকজনকন্তি পৱত্তা কম্মকথা. সদ্দো ৱিপাকোতি পৱত্তা কথা. সড়াযতনং ৱিপাকোতি পৱত্তা কথা. মগ্গং ৱিনাপি সত্তক্খত্তুপৰমোতিকথা. তথা কোলংকোলএকবীজিকথাসুপি. দিট্ঠিসম্পন্নো জীৱিতা ৱোৰোপেতীতিকথা. দিট্ঠিসম্পন্নস্স অপাযদুগ্গতিযা সদ্ধিং ৰূপাদিতণ্হাসঙ্খাতদুগ্গতিপহীনাতি পৱত্তা দুগ্গতিকথা. সত্তমভৱিকস্স তণ্হাসম্ভৱতো দুগ্গতি অপ্পহীনাতি পৱত্তা সত্তমভৱিককথা.
সঙ্ঘভেদাদিকপ্পট্ঠং কম্মং কত্ৱা তেন মহাকপ্পং অসীতিভাগং কত্ৱা ততো একভাগমত্তং কালং আযুকপ্পং নিৰযে পচ্চন্তীতি অগ্গহেত্ৱা সকলং মহাকপ্পং পচ্চন্তি, ৱিনস্সমানেপি কপ্পে চক্কৱাড়ন্তৰেসু পচ্চন্তীতি পৱত্তা কপ্পট্ঠকথা. সঙ্ঘভেদকো অপ্পনাকুসলানি ৱিয কামাৱচৰকুসলম্পি ন পটিলভতীতি পৱত্তা কুসলপটিলাভকথা. অঙ্গসম্পন্নায আণত্তিযা অভাৱেপি মাতুঘাতাদিআনন্তৰিযকম্মপযোজকো মিচ্ছত্তনিযতো এৱাতি পৱত্তা অনন্তৰাপযুত্তকথা. অনিযতধম্মেসুপি কেচি কুসলসম্পযুত্তানিযতা অত্থীতি পৱত্তা নিযতস্স নিযামকথা. নীৱৰণেহি নিৱুতেন পটিচ্ছন্নেনেৱ চিত্তেন নীৱৰণং পজহন্তীতি পৱত্তা নিৱুতকথা. সম্মুখীভূতং সংযোজনমেৱ জহতীতি পৱত্তা সম্মুখীভূতকথা. সমাপন্নো চ ঝানাৰম্মণনিকন্তিযা ঝানং অস্সাদেতীতি পৱত্তা সমাপন্নো অস্সাদেতীতিকথা. দুক্খৱেদনাযপি ৰাগস্সাদৱেদনা হোতীতি পৱত্তা অস্সাতৰাগকথা. ধম্মতণ্হা অব্যাকতাতিকথা. ধম্মতণ্হা ন দুক্খসমুদযোতিকথা.
কুসলং ৱা অকুসলস্স, অকুসলং ৱা কুসলস্স অনন্তৰা উপ্পজ্জন্তীতি পৱত্তা কুসলাকুসলপটিসন্দহনকথা. গব্ভসেয্যকানম্পি বীজমত্তং সড়াযতনং পটিসন্ধিক্খণে উপ্পজ্জতীতি পৱত্তা সড়াযতনুপ্পত্তিকথা. পঞ্চৱিঞ্ঞাণানি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অনন্তৰা উপ্পজ্জন্তীতি পৱত্তা অনন্তৰপচ্চযকথা. সম্মাৱাচাকম্মন্তৱিঞ্ঞত্তিযো অৰিযৰূপন্তিকথা. কামৰাগাদিতো অঞ্ঞো অনুসযোতিকথা. কিলেসপৰিযুট্ঠানং চিত্তৱিপ্পযুত্তন্তিকথা. যথা কামৰাগো কামধাতুযং পৰিযাপন্নো, এৱং ৰূপৰাগঅৰূপৰাগা ৰূপাৰূপভূমিযং পৰিযাপন্নাতি পৱত্তা পৰিযাপন্নকথা. দ্ৱযং দিট্ঠিগতং অব্যাকতন্তিকথা. দিট্ঠিগতং অপৰিযাপন্নন্তিকথা. যো যেসং হেতুপচ্চযো, সো পুন তেসং সহজাতাদিপচ্চযো ন হোতি, একধাৱ একস্স পচ্চযো হোতীতি পৱত্তা পচ্চযতাকথা. অৱিজ্জাৱ সঙ্খাৰানং পচ্চযো, ন পন সঙ্খাৰা অৱিজ্জাযাতি পৱত্তা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযকথা. কালদ্ধানা ইমে পৰিনিপ্ফন্নেন পঞ্ঞত্তিমত্তাতি পৱত্তা অদ্ধাকথা. এৱং খণলযমুহুত্তকথা. অঞ্ঞস্স আসৱস্স অভাৱা আসৱা অনাসৱাতি পৱত্তা আসৱকথা. লোকুত্তৰানং ধম্মানং জৰামৰণং লোকুত্তৰন্তি পৱত্তা জৰামৰণকথা. নিৰোধসমাপত্তি লোকুত্তৰাতি পৱত্তা সঞ্ঞাৱেদযিতকথা. সা লোকিযাতি পৱত্তা দুতিযসঞ্ঞাৱেদযিতকথা. নিৰোধসমাপন্নোপি কালং কৰেয্যাতি পৱত্তা ততিযসঞ্ঞাৱেদযিতকথা. নিৰোধসমাপত্তি অসঞ্ঞসত্তুপিকাতিকথা. কম্মতো অঞ্ঞো চিত্তৱিপ্পযুত্তো কম্মূপচযোতিকথা.
বলপ্পত্তা বুদ্ধাদযো ইদ্ধিবলেন সত্তানং চিত্তং ৰাগাদিঅনুপ্পত্তিযা নিগ্গণ্হন্তীতি পৱত্তা নিগ্গহকথা. এৱং কুসলুপ্পত্তিযা পৰচিত্তপগ্গহনকথা. বুদ্ধা ইদ্ধিযা পৰেসং সুখং দেন্তীতি পৱত্তা সুখানুপ্পদানকথা. ‘‘সঙ্খাৰা অনিচ্চা’’তি মনসিকৰোতো অতীতাদিভেদভিন্নে সব্বে সঙ্খাৰে আৰম্মণৱসেন একতো অধিগণ্হাতীতি পৱত্তা অধিগয্হমনসিকাৰকথা. ৰূপং হেতুকন্তিকথা. এৱং ৰূপং সহেতুকন্তিকথা. ৰূপং কুসলাকুসলন্তিকথা. ৰূপং ৱিপাকোতিকথা, যথা কামাৱচৰকম্মেন জাতং ৰূপং কামাৱচৰং, এৱং ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰকম্মেহি জাতং ৰূপং ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰন্তিকথা. ৰূপৰাগো ৰূপধাতুযা, অৰূপৰাগো চ অৰূপধাতুযা পৰিযাপন্নোতিকথা.
অত্থি অৰহতো পুঞ্ঞূপচযোতিকথা. নত্থি অৰহতো অকালমচ্চূতিকথা. যং কিঞ্চি উপ্পজ্জতি, সব্বমিদং কম্মতোতিকথা. ইন্দ্ৰিযবদ্ধমেৱ দুক্খং, ন সব্বে সঙ্খাৰাতি পৱত্তা ইন্দ্ৰিযবদ্ধকথা. সব্বে সঙ্খাৰা দুক্খা ঠপেত্ৱা অৰিযমগ্গন্তিকথা. মগ্গফলানেৱ সঙ্ঘো নাম, ন চ তানি দক্খিণং পটিগ্গণ্হন্তি, তস্মা ন ৱত্তব্বং সঙ্ঘো দক্খিণং পটিগ্গণ্হাতীতিকথা. তথা ন ৱত্তব্বং সঙ্ঘো দক্খিণং ৱিসোধেতীতিকথা. ন ৱত্তব্বং সঙ্ঘো ভুঞ্জতীতিকথা. ন ৱত্তব্বং সঙ্ঘস্স দিন্নং মহপ্ফলন্তিকথা. বুদ্ধা ন কিঞ্চি ভুঞ্জন্তি, তস্মা ন ৱত্তব্বং বুদ্ধস্স দিন্নং মহপ্ফলন্তিকথা. দাযকতো দানং ৱিসুজ্ঝতি, ন পটিগ্গাহকতোতি পৱত্তা দক্খিণাৱিসুদ্ধিকথা.
বুদ্ধা তুসিতলোকে এৱ নিব্বত্তন্তি, ন মনুস্সলোকে. এত্থ হি নিম্মিতৰূপমত্তং দস্সেন্তীতি পৱত্তা মনুস্সলোককথা. নিম্মিতৰূপং ধম্মং দেসেতি, ন বুদ্ধোতি পৱত্তা ধম্মদেসনাকথা. ৰাগোৱ কৰুণা নাম, ততো নত্থি বুদ্ধানং কৰুণাতিকথা. বুদ্ধানং উচ্চাৰপস্সাৱো অঞ্ঞে গন্ধজাতে অতিৱিয অধিগণ্হাতীতি পৱত্তা গন্ধজাতকথা. বুদ্ধা একেন মগ্গেন চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি সচ্ছিকৰোন্তীতি পৱত্তা একমগ্গকথা. পৰিকম্মাদিং ৱিনাৱ পঠমাদিজ্ঝানা দুতিযাদিজ্ঝানং সঙ্কমতীতি পৱত্তা ঝানসঙ্কন্তিকথা. পঞ্চকনযে অৱিতক্কৱিচাৰমত্তং ঝানং ৱিসুং ঝানং নাম ন হোতি, ঝানন্তৰিকং নাম হোতীতি পৱত্তা ঝানন্তৰিককথা. সমাপন্নো সদ্দং সুণাতীতিকথা. ৱিঞ্ঞাণং ৱিনা পসাদচক্খুনা ৰূপং পস্সতীতিকথা.
তেকালিকে কিলেসে পজহতীতি পৱত্তা কিলেসপ্পজহনকথা. নিব্বানসঙ্খাতাপি সুঞ্ঞতা সঙ্খাৰক্খন্ধপৰিযাপন্নাতি পৱত্তা সুঞ্ঞতকথা. অসঙ্খতমেৱ সামঞ্ঞফলন্তিকথা. যেসং কেসঞ্চি ধম্মানং পটিলাভা অসঙ্খতাতি পৱত্তা পত্তিকথা. সব্বধম্মানং সভাৱসঙ্খাতা তথতা অসঙ্খতাতি পৱত্তা তথতাকথা. অনৱজ্জট্ঠেন নিব্বানম্পি কুসলন্তিকথা. আনন্তৰিযাদিং ৱিনাপি অত্থি পুথুজ্জনস্স অচ্চন্তনিযামতাতিকথা. লোকিযসদ্ধাদযো ন ইন্দ্ৰিযানীতি পৱত্তা ইন্দ্ৰিযকথা.
অসঞ্চিচ্চাপি আনন্তৰিকো হোতীতি পৱত্তা অসঞ্চিচ্চকথা. নত্থি পুথুজ্জনস্স ঞাণন্তি পৱত্তা ঞাণকথা. নেৰযিকানং কম্মানেৱ নিৰযপালৰূপেন ৱধেন্তি, ন নিৰযপালাতি পৱত্তা নিৰযপালকথা. অত্থি দেৱেসু তিৰচ্ছানাতিকথা. ৱিৰতিত্তযং চিত্তৱিপ্পযুত্তং, পঞ্চঙ্গিকোৱ মগ্গোতি পৱত্তা মগ্গকথা. পটিচ্চসমুপ্পাদেসু ঞাণং লোকুত্তৰন্তি পৱত্তা ঞাণকথা.
তিস্সো সঙ্গীতিযো আৰব্ভ সাসনং নৱং কতন্তি পৱত্তা সাসনকথা. পুথুজ্জনো একক্খণে তেধাতুকেহি ধম্মেহি অৱিৱিত্তোতি পৱত্তা অৱিৱিত্তকথা. ঞেয্যাৱৰণহেতুকং কিঞ্চি সংযোজনং অপ্পহাযপি অৰহা হোতীতি পৱত্তা সংযোজনকথা. ‘‘সঙ্খাৰা নিচ্চা হোন্তু, ৰুক্খা নিচ্চপুপ্ফফলাদিযুত্তা খেমিনো হোন্তূ’’তিআদিনা যথাধিপ্পাযং ইদ্ধি পৱত্ততীতি পৱত্তা ইদ্ধিকথা. বুদ্ধানং সৰীৰআযুপভাৱেমত্ততো অঞ্ঞাপি ৱেমত্ততা অত্থীতি পৱত্তা বুদ্ধকথা. একস্মিং খণে সব্বলোকধাতূসু অনেকে বুদ্ধা সন্তীতি পৱত্তা সব্বদিসাকথা. সব্বে ধম্মা নিযতাতি পৱত্তা ধম্মকথা. সব্বকম্মানি ফলদানে নিযতানীতি পৱত্তা কম্মকথা.
অৰহা অসব্বঞ্ঞুভাৱেন সব্বঞ্ঞুৱিসযে কিঞ্চি সংযোজনং অপ্পহায পৰিনিব্বাতীতি পৱত্তা পৰিনিব্বানকথা. অৰহা কুসলচিত্তো পৰিনিব্বাযতীতি পৱত্তা কুসলচিত্তকথা. অৰহা আনেঞ্জে সণ্ঠিতো পৰিনিব্বাযতীতি পৱত্তা আনেঞ্জকথা. অত্থি গব্ভসেয্যায ধম্মাভিসমযো, অত্থি গব্ভসেয্যায অৰহত্তপ্পত্তি, সুপিনন্তে ধম্মাভিসমযো, অৰহত্তপ্পত্তি চাতি পৱত্তা তিস্সোপি কথা. সব্বং সুপিনচিত্তং অব্যাকতন্তিকথা. খণিকতায চিত্তানং নত্থি আসেৱনপচ্চযতাতিকথা. সব্বে সঙ্খতা একচিত্তক্খণিকাতি পৱত্তা খণিককথা.
ইত্থিযা সদ্ধিং একতো সম্পত্তিং অনুভৱিস্সামাতি পূজাদিং কত্ৱা একাধিপ্পাযপ্পত্তস্স ভিক্খুনো মেথুনো ধম্মো পটিসেৱিতব্বোতি পৱত্তা একাধিপ্পাযকথা. পাপভিক্খূসু মেথুনং পটিসেৱন্তেসু অৰহন্তানং ৱণ্ণেন অমনুস্সা মেথুনং পটিসেৱন্তীতি পৱত্তা অৰহন্তৱণ্ণকথা. কেচি সত্তা অত্তনো ইস্সৰিযেন কামকাৰিকাৱসেন ৱিনিপাতং গচ্ছন্তি, ন কম্মৱসেনাতি পৱত্তা ইস্সৰিযকামকাৰিকাকথা. ন ৰাগো ৰাগপতিৰূপকোতিআদি পতিৰূপকথা. খন্ধাযতনাদযো অপৰিনিপ্ফন্নাতি পৱত্তা অপৰিনিপ্ফন্নকথাতি সাধিকদ্ৱিসতকথা. পাড়িযং অট্ঠমুখৱাদযুত্তিৱসেনেৱ সম্মিতিযাদীনং ভিন্নলদ্ধিকানং লদ্ধিভেদৱসেন নানাপকাৰতো ৱিভত্তা, তা পন সব্বকথা পুগ্গলকথাৱ. তা তংতংলদ্ধিভেদৱসেন সঙ্খেপতোপি ৱুচ্চমানা অতিভাৰিযং গন্থং কৰোন্তি, তস্মা ন ৱিত্থাৰিতা. তং পন নযং ইচ্ছন্তেহি পাড়িঅট্ঠকথাসু (কথা. ১ আদযো; কথা. অট্ঠ. নিদানকথা) এৱ ৱিত্থাৰতো গহেতব্বোতি অযমেত্থ পাড়িনযেন সদ্ধিং অত্থৱিনিচ্ছযো.
মোহৱিচ্ছেদনিযা অভিধম্মমাতিকত্থৱণ্ণনায
কথাৱত্থুমাতিকত্থৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.