৩. ধাতুকথামাতিকা

ইদানি ৱিভঙ্গমাতিকানন্তৰং –

অযং ধাতুকথাদীনং, সম্পত্তা অত্থৱণ্ণনা;

মাতিকানং যতো তস্মা, পঞ্চন্নম্পি যথাৰহং.

অনুত্তানত্থতো চেৱ, সঙ্খেপেনত্থনিচ্ছযা;

ৱিভঙ্গনযতো চেৱ, হোতি সংৱণ্ণনানযো.

তত্থ ধাতুকথামাতিকায তাৱ সংৱণ্ণনা হোতি. সা পনেসা নিক্খেপতো পঞ্চধা ঠিতা – নযমাতিকা অব্ভন্তৰমাতিকা নযমুখমাতিকা লক্খণমাতিকা বাহিৰমাতিকাতি. তত্থ ‘‘সঙ্গহো, অসঙ্গহো…পে… ৱিপ্পযুত্তেন সঙ্গহিতং অসঙ্গহিত’’ন্তি অযং চুদ্দসহি পদেহি নিক্খিত্তা সঙ্গহাদিকেন নযেন ধাতুকথায ধম্মা ৱিভত্তাতি দস্সেতুং ঠপিতত্তা নযমাতিকা নাম, যা ‘‘মূলমাতিকা’’তিপি ৱুচ্চতি.

‘‘পঞ্চক্খন্ধা…পে… মনসিকাৰো’’তি অযং পঞ্চৱীসাধিকেন পদসতেন নিক্খিত্তা সঙ্গহাদিনযেন ৱিভজিতব্বভাৱেন ধাতুকথায অব্ভন্তৰে এৱ ঠপিতত্তা অব্ভন্তৰমাতিকা নাম, যা ‘‘ধাতুকথামাতিকা’’তিপি ৱুচ্চতি.

‘‘তীহি সঙ্গহো, তীহি অসঙ্গহো, চতূহি সম্পযোগো, চতূহি ৱিপ্পযোগো’’তি অযং চতূহি পদেহি নিক্খিত্তা খন্ধাদীসু চ কুসলত্তিকাদীসু চ মাতিকাধম্মেসু তীহি খন্ধাযতনধাতুপদেহেৱ সঙ্গহো অসঙ্গহো চ, তথা চতূহি অৰূপক্খন্ধেহি সম্পযোগো, ৱিপ্পযোগো চাতি ইমেসং সঙ্গহাসঙ্গহাদীনং নযানং মুখানীতি দস্সেতুং ঠপিতত্তা নযমুখমাতিকা নাম.

‘‘সভাগো ৱিসভাগো’’তি অযং দ্ৱীহি পদেহি নিক্খিত্তা সভাগৱিসভাগলক্খণৱসেনেৱ সঙ্গহাসঙ্গহনযা চেৱ সম্পযোগৱিপ্পযোগনযা চ হোন্তীতি দস্সেতুং ঠপিতত্তা লক্খণমাতিকা নাম. সব্বাপি ধম্মসঙ্গণী ধাতুকথায মাতিকাতি অযং ছসট্ঠি তিকপদানি, দ্ৱে চ দুকপদসতানি সঙ্খিপিত্ৱা নিক্খিত্তা ধাতুকথা মাতিকাতো বহি ঠপিতত্তা বাহিৰমাতিকা নাম. এৱমেতিস্সা পঞ্চৱিধায মাতিকায অযমনুত্তানত্থৱণ্ণনা.

সঙ্গহোতিআদীসু হি সঙ্গহো তাৱ জাতিসঞ্জাতিকিৰিযাগণনৱসেন চতুব্বিধো. তত্থ ‘‘সব্বে খত্তিযা আগচ্ছন্তু, যা চাৱুসো ৱিসাখ, সম্মাৱাচা, যো চ সম্মাকম্মন্তো, যো চ সম্মাআজীৱো, ইমে ধম্মা সীলক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং জাতিসঙ্গহো নাম. ‘‘সব্বে কোসলকা আগচ্ছন্তু, যো চাৱুসো ৱিসাখ, সম্মাৱাযামো, যা চ সম্মাসতি, যো চ সম্মাসমাধি, ইমে ধম্মা সমাধিক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং সঞ্জাতিসঙ্গহো নাম, একট্ঠানে জাতিসম্বন্ধভাৱেন সঙ্গহোতি অত্থো. ‘‘সব্বে হত্থাৰোহা আগচ্ছন্তু, যা চাৱুসো ৱিসাখ, সম্মাদিট্ঠি, যো চ সম্মাসঙ্কপ্পো, ইমে ধম্মা পঞ্ঞাক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং কিৰিযাসঙ্গহো নাম. ‘‘হঞ্চি চক্খাযতনং ৰূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতি, তেন ৱত ৰে ৱত্তব্বে ‘চক্খাযতনং ৰূপক্খন্ধেন সঙ্গহিত’’’ন্তি (কথা. ৪৭১) অযং গণনসঙ্গহো নাম, অযমিধ অধিপ্পেতো. তপ্পটিপক্খেন অসঙ্গহো ৱেদিতব্বো. তেসং ৱিকপ্পতো সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতাদীনি, একুপ্পাদেকনিৰোধএকৱত্থুকএকাৰম্মণতাৱসেন সম্পযোগো, তপ্পটিপক্খতো ৱিপ্পযোগো, তেসং ৱিকপ্পতো সম্পযুত্তেন ৱিপ্পযুত্তাদীনি, তদুভযসংসগ্গৱিকপ্পতো সঙ্গহিতেন সম্পযুত্তং ৱিপ্পযুত্তন্তিআদীনি চ ৱেদিতব্বানি. সেসং ৱুত্তত্থমেৱ. অযং তাৱেত্থ অনুত্তানপদত্থো.

সঙ্গহাসঙ্গহপদত্থৱণ্ণনা

অত্থৱিনিচ্ছযতো পন যস্মা অব্ভন্তৰমাতিকায ৰূপক্খন্ধাদীনি, বাহিৰমাতিকায কুসলাদীনি চ ‘‘সঙ্গহো অসঙ্গহো’’তিআদিকেহি নযমাতিকাপদেহি ‘‘তীহি সঙ্গহো, তীহি অসঙ্গহো’’তিআদিনযমুখমাতিকাৱসেন যথাৰহং নিদ্দেসত্থায ভগৱতা ঠপিতানি, তস্মা খন্ধাদীনং সঙ্গহাদীনং পাড়িযং ৱুত্তানুসাৰেনেৱ সঙ্খেপতো অত্থৱিনিচ্ছযো হোতি. ইমিনা নযেন ৱিভঙ্গনযো সক্কা ঞাতুন্তি তং ৱিসুং ন ৱক্খাম.

তত্থ সঙ্গহাসঙ্গহৱাৰে খন্ধানং তাৱ অযং নিদ্দেসে নযো – ৰূপক্খন্ধো একেন খন্ধেন একাদসহি আযতনেহি একাদসহি ধাতূহি সঙ্গহিতো. চতূহি খন্ধেহি একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি অসঙ্গহিতো. তত্থ একাদসহীতি মনাযতনৱজ্জেহি. ধম্মাযতনেনাপি হি কেচি ৰূপধম্মা সঙ্গহিতা. একাদসহীতি সত্তৱিঞ্ঞাণধাতুৱজ্জাহি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

ৱেদনাদযো তযো খন্ধা যথাসকং একেন খন্ধেন একেনাযতনেন একায ধাতুযা সঙ্গহিতা, চতূহি খন্ধেহি একাদসহি আযতনেহি সত্তৰসহি ধাতূহি অসঙ্গহিতা, তথা ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধোপি. কেৱলং পনেত্থ সত্তহি ৱিঞ্ঞাণধাতূহি সঙ্গহিতো, একাদসহি ধাতূহি অসঙ্গহিতোতি এত্তকমেৱ ৱিসেসো. তত্থ হি ৱেদনাদীনং তিণ্ণং খন্ধানং একেন ধম্মাযতনেন চ একায ধম্মধাতুযা চ সঙ্গহিততা ৱেদিতব্বা. পাড়িযং পনেত্থ খন্ধপদনিদ্দেসে, উপৰি আযতনাদিনিদ্দেসেসু চ ‘‘ৰূপক্খন্ধো চ ৱেদনাক্খন্ধো চ দ্ৱীহি খন্ধেহি একাদসহাযতনেহি একাদসহি ধাতূহি সঙ্গহিতা’’তিআদিনা (ধাতু. ১৫) দ্ৱিমূলকাদিনযেনাপি ৱিত্থাৰনযো ৱিভত্তো, সোপি ইমিনা একমূলনযানুসাৰেন সব্বত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যোতি ন ৱিত্থাৰযিম্হা. অযং খন্ধপদনিদ্দেসনযো.

আযতনধাতুপদানম্পি খন্ধপদে ৱুত্তানুসাৰেনেৱ তীহি সঙ্গহো, তীহি অসঙ্গহো চ যথাযোগং যোজেত্ৱা ঞাতব্বো. কেৱলং পনেত্থ ধম্মাযতনধম্মধাতূসু অসঙ্খতস্স খন্ধসঙ্গহাভাৱা তং ঠপেত্ৱা সেসানং খন্ধেসু সঙ্গহো ৱেদিতব্বো.

সচ্চেসু দুক্খসচ্চং সব্বেহি খন্ধাযতনধাতূহি. সমুদযমগ্গসচ্চানি সঙ্খাৰক্খন্ধেন, ধম্মাযতনধম্মধাতূহি চ সঙ্গহিতানি. নিৰোধসচ্চং খন্ধেন অসঙ্গহিতং, ধম্মাযতনধম্মধাতূহি এৱ সঙ্গহিতং.

ইন্দ্ৰিযেসু জীৱিতিন্দ্ৰিযং দ্ৱীহি ৰূপক্খন্ধসঙ্খাৰক্খন্ধেহি. সুখিন্দ্ৰিযাদীনি পঞ্চ ৱেদনাক্খন্ধেন, সদ্ধাদীনি সঙ্খাৰক্খন্ধেন, সব্বানি চেতানি জীৱিতিন্দ্ৰিযাদীনি, ইত্থিন্দ্ৰিযপুৰিসিন্দ্ৰিযাদীনিপি ধম্মাযতনধম্মধাতূহি সঙ্গহিতানি. সেসিন্দ্ৰিযানি সুৱিঞ্ঞেয্যানি.

পটিচ্চসমুপ্পাদেসু নামৰূপং ৱিঞ্ঞাণৱজ্জিতেহি চতূহি খন্ধেহি, একাদসহি আযতনধাতূহি চ সঙ্গহিতং. এত্থ হি পৱত্তিযং নামৰূপস্সাপি গহিতত্তা সদ্দাযতনম্পি গহিতন্তি ৱেদিতব্বং. সড়াযতনং দ্ৱীহি খন্ধেহি, পসাদৱিঞ্ঞাণভূতেহি ছহি আযতনেহি, দ্ৱাদসহি ধাতূহি সঙ্গহিতং. উপপত্তিভৱো পন কামভৱভূতো পঞ্চহি খন্ধেহি, সদ্দাযতনৱজ্জিতেহি একাদসহি আযতনেহি, সত্তৰসহি ধাতূহি. ৰূপভৱো পঞ্চহি খন্ধেহি, সদ্দাদিচতুক্কঘানাদিত্তযতব্বিঞ্ঞাণৱজ্জেহি পঞ্চহাযতনেহি, অট্ঠহি ধাতূহি সঙ্গহিতো. অসঞ্ঞীভৱো একেন ৰূপক্খন্ধেন, ৰূপধম্মৱসেন দ্ৱীহি আযতনধাতূহি সঙ্গহিতো. ঘানাদিত্তযং পনেত্থ আযতনাদিকিচ্চাকৰণতো আযতনধাতূহি অসঙ্গহিতম্পি ৰূপক্খন্ধেন সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং. ভৱস্স চ একন্তমুপাদিন্নত্তা পৱত্তিৱিপাকানং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং গহণেপি অনুপাদিন্নসদ্দাযতনস্স ইধ অগ্গহণং দট্ঠব্বং. অৰূপভৱো চতূহি খন্ধেহি দ্ৱীহি আযতনধাতূহি. জাতিজৰামৰণানি নামৰূপধম্মানং লক্খণত্তা দ্ৱীহি ৰূপক্খন্ধসঙ্খাৰক্খন্ধেহি. সোকদুক্খদোমনস্সানি ৱেদনাক্খন্ধেন. উপাযাসো সঙ্খাৰক্খন্ধেন, ধম্মাযতনধম্মধাতূহি চ সঙ্গহিতো. পৰিদেৱো ৰূপক্খন্ধসদ্দাযতনসদ্দধাতূহি. সেসানি পনেত্থ পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানি, সতিপট্ঠানসম্মপ্পধানা চ সুৱিঞ্ঞেয্যাৱ.

ইদ্ধিপাদা দ্ৱীহি খন্ধেহি, আযতনেহি, ধাতূহি সঙ্গহিতা. এত্থ চ চিত্তিদ্ধিপাদস্স ধম্মধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতুনিযমতো সোড়সহি ধাতূহি অসঙ্গহো ৱেদিতব্বো. ঝানানি দ্ৱীহি ৱেদনাসঙ্খাৰক্খন্ধেহি, একেনাযতনেন, একায ধাতুযা চ সঙ্গহিতানি. অপ্পমঞ্ঞা একেন খন্ধেন, একেন আযতনেন, একায ধাতুযা সঙ্গহিতা. এৱং পঞ্চিন্দ্ৰিযাদীনিপি. কেৱলং পন চিত্তং সত্তহি ৱিঞ্ঞাণধাতূহি সঙ্গহিতন্তি এত্তকমেৱ ৱিসেসো. সব্বেসম্পি চেস ৱুত্তাৱসেসেহি খন্ধাযতনধাতূহি অসঙ্গহিতভাৱো ৱেদিতব্বো.

ইমিনা নযেন বাহিৰমাতিকাযপি ‘‘কুসলা ধম্মা, অকুসলা ধম্মা চতূহি খন্ধেহি, দ্ৱীহি আযতনেহি, ধাতূহি সঙ্গহিতা. অব্যাকতা পন অসঙ্খতং খন্ধতো ঠপেত্ৱা পঞ্চহি খন্ধেহি দ্ৱাদসহি আযতনেহি অট্ঠাৰসহি ধাতূহি সঙ্গহিতা’’তিআদিনা যোজেত্ৱা সঙ্গহাসঙ্গহো ঞাতব্বোতি অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ধাতুকথাপাড়িঅট্ঠকথাসু (ধাতু. ৭৭ আদযো; ধাতু. অট্ঠ. ৭৭) গহেতব্বোতি.

নিট্ঠিতো ‘‘সঙ্গহো অসঙ্গহো’’তি পদস্স

অত্থৱিনিচ্ছযো.

সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদত্থৱণ্ণনা

সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদে সব্বেসং ৰূপক্খন্ধাদিপদানং নিদ্দেসো ন সম্ভৱতি. যানি পনেত্থ পদানি ৰূপেকদেসং, অৰূপেন অসম্মিস্সং ৱিঞ্ঞাণেকদেসঞ্চ অঞ্ঞেন অসম্মিস্সং দীপেন্তি, তেসমিধ নিদ্দেসো. তানি পন মনাযতনধম্মাযতনৱজ্জিতানং দসাযতনানং, ধম্মধাতুৱজ্জিতানং সত্তৰসন্নং ধাতূনং, সত্তৰূপিন্দ্ৰিযানঞ্চ ৱসেন ৱেদিতব্বানি, ন ৰূপক্খন্ধাদীনং. তেনেৱ পাড়িযং –

‘‘দসাযতনা সত্তৰস ধাতুযো,

সত্তিন্দ্ৰিযা অসঞ্ঞাভৱো একৱোকাৰভৱো;

পৰিদেৱো সনিদস্সনসপ্পটিঘং,

অনিদস্সনং পুনদেৱ সপ্পটিঘং উপাদা’’তি. (ধাতু. ১৭৮) –

এৱং উদ্দানগাথা ৱুত্তা. ৰূপক্খন্ধেন হি ৰূপক্খন্ধোৱ সঙ্গহিতো, এৱং ৱেদনাক্খন্ধাদীহি চ ৱেদনাক্খন্ধাদযোৱ. তেপি চ যেহি কেহিচি আযতনধাতূহি অসঙ্গহিতা নাম নত্থীতি তেসং সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতত্তাভাৱা যথাৱুত্তাযতনানং ৱসেনেৱেত্থ অত্থৱিনিচ্ছযো হোতি. ইদং হেত্থ লক্খণং – যং খন্ধপদেন সঙ্গহিতং হুত্ৱা আযতনধাতুপদেহি অসঙ্গহিতং, খন্ধাযতনপদেহি ৱা সঙ্গহিতং হুত্ৱা ধাতুপদেন অসঙ্গহিতং, তস্স খন্ধাযতনধাতূহি অসঙ্গহো ৱুচ্চতি. কথং? চক্খাযতনেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, আযতনসঙ্গহেন, ধাতুসঙ্গহেন চ অসঙ্গহিতা, তে ধম্মা কতিহি খন্ধেহি, আযতনেহি, ধাতূহি অসঙ্গহিতা? তে ধম্মা চতূহি খন্ধেহি দ্ৱীহি আযতনেহি অট্ঠহি ধাতূহি অসঙ্গহিতা. এৱং ৰূপাযতনাদীসুপি পসাদৱিসযভূতেসু ধাতূসু, ৰূপিন্দ্ৰিযাদীসু চ যোজনক্কমো ৱেদিতব্বো.

তত্ৰাযং নযো – চক্খাযতনেন যে ৰূপধম্মা খন্ধসঙ্গহেন ৰূপক্খন্ধোতি সঙ্গহিতা, আযতনধাতুসঙ্গহেন চক্খাযতনেন অসঙ্গহিতা, চক্খুধাতুযা অসঙ্গহিতা, চক্খাযতনচক্খুধাতূহি একস্সেৱেতস্স চক্খুস্স ৱিসুং আযতনধাতূসু সঙ্গহিতত্তা তে চক্খাযতনৱিৰহিতা সব্বে ৰূপধম্মা চতূহি অৰূপক্খন্ধেহি চক্খাযতনং মনাযতনন্তি দ্ৱীহি আযতনেহি চক্খুধাতু সত্তৱিঞ্ঞাণধাতূতি অট্ঠহি ধাতূহি অসঙ্গহিতা. উপৰি ৰূপাযতনাদীসুপি এসেৱ নযো. ইমস্মিং হি ৱাৰে চক্খাযতনস্স অত্তনো তীহিপি খন্ধাযতনধাতুসঙ্গহেহি সঙ্গহিততায অসঙ্গহিতত্তাভাৱা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতং, আযতনসঙ্গহেন অসঙ্গহিতং, ধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতন্তি এৱং তীহিপি সঙ্গহিতাসঙ্গহিতৱিসেসনেহি ৱিসিট্ঠস্সেৱ ‘‘কতিহি খন্ধেহী’’তিআদিনা খন্ধাদীহি অসঙ্গহস্স ৱুচ্চমানত্তা চ অৰূপক্খন্ধেহি সহ বহিভূততা ৱেদিতব্বা. যথা চেত্থ চক্খাযতনেন উপলক্খিতানং ৰূপধম্মানংযেৱ সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিততা, ন চক্খাযতনস্স, এৱং উপৰি ৰূপাযতনাদীহি উপলক্খিতৱাৰেপি যথাৰহং ঞাতব্বা.

সেসেসু পন চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, আযতনসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, ধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা, তে ধম্মা চতূহি খন্ধেহি একাদসহি আযতনেহি দ্ৱাদসহি ধাতূহি অসঙ্গহিতা. এৱং সেসৱিঞ্ঞাণধাতূসুপি. পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু অসঞ্ঞীভৱেন যে ধম্মা…পে… তে ধম্মা চতূহি খন্ধেহি দসহাযতনেহি সোড়সহি ধাতূহি অসঙ্গহিতা. উপাদাধম্মেহি যে ধম্মা…পে… তে ধম্মা চতূহি খন্ধেহি একাদসহাযতনেহি সত্তৰসহি ধাতূহি অসঙ্গহিতাতি ইমে চত্তাৰো ৱাৰা অপুব্বৱিসেসা সমাযেৱ. তত্থ চক্খুৱিঞ্ঞাণৱাৰে দ্ৱাদসহীতি ছ ৱিঞ্ঞাণধাতুযো ৱজ্জেত্ৱা অৱসেসাহি ধাতূহি সেসা ছ ৱিঞ্ঞাণধাতুযোৱ খন্ধাযতনসঙ্গহেহি সঙ্গহিতা, ধাতুসঙ্গহেনেৱ অসঙ্গহিতা. অৱসেসাহি দ্ৱাদসহি ধাতূহি অসঙ্গহিতাতি. এস নযো সেসৱিঞ্ঞাণধাতূসুপি.

দুতিযে তীহাযতনেহীতি ৰূপাযতনধম্মাযতনমনাযতনেহি. অসঞ্ঞিব্ৰহ্মলোকে হি ৰূপাযতনধম্মাযতনৱসেন দ্ৱে আযতনানি উপপত্তিভৱভাৱেন পাড়িযং আগতানি, তে পন খন্ধেহি সঙ্গহিতানি, আযতনধাতূসু অসঙ্গহিতানি. তদৱসেসানি নৱ ৰূপাযতনানি, তানি তেহেৱ চ দ্ৱীহি মনাযতনধম্মাযতনেহি চ অসঙ্গহিতানি নাম হোন্তি. নৱহি ধাতূহীতি ৰূপধাতুধম্মধাতূহি সদ্ধিং সত্তহি ৱিঞ্ঞাণধাতূহি.

ততিযে দসহীতি ৰূপাযতনধম্মাযতনৱজ্জেহি. সোড়সহীতি ৰূপধাতুধম্মধাতুৱজ্জাহি. অনিদস্সনসপ্পটিঘানি নাম নৱ ওড়াৰিকাযতনানি, তানি তেহি খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতানি, আযতনধাতুসঙ্গহেহি চ অসঙ্গহিতানি, ৰূপাযতনধম্মাযতনানি দ্ৱেপি সেসেহি আযতনধাতূহি অসঙ্গহিতানি নাম হোন্তি.

চতুত্থে একাদসহীতি ফোট্ঠব্বাযতনৱজ্জেহি ফোট্ঠব্বাযতনস্স উপাদাধম্মেহি আযতনাদীসু অসঙ্গহিতত্তা. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. অযং সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদে নযো.

অসঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদত্থৱণ্ণনা

অসঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদে পন যানি পদানি ৱিঞ্ঞাণেন ৱা ওড়াৰিকৰূপেন ৱা অসম্মিস্সং ধম্মাযতনেকদেসং দীপেন্তি, তানেৱ নিদ্দিসীযন্তি, তানি পন ৱেদনাদীনং তিণ্ণং খন্ধানং, দুক্খসচ্চৱজ্জিতানং তিণ্ণং সচ্চানং, পসাদমনোৱজ্জিতানং সোড়সন্নং ইন্দ্ৰিযানং, অৱিজ্জাসঙ্খাৰফস্সৱেদনাতণ্হুপাদানকম্মভৱজাতিজৰামৰণসোকদুক্খদোমনস্সুপাযাসৱসেন চুদ্দসপচ্চযাকাৰপদানঞ্চ ৱসেন ৱেদিতব্বানি, ন ৰূপক্খন্ধাদীনং. তেনেৱ অট্ঠকথাযং –

‘‘তযো খন্ধা তথা সচ্চা, ইন্দ্ৰিযানি চ সোড়স;

পদানি পচ্চযাকাৰে, চুদ্দসূপৰি চুদ্দস.

‘‘সমতিংস পদা হোন্তি, গোচ্ছকেসু দসস্ৱথ;

দুৱে চূড়ন্তৰদুকা, অট্ঠ হোন্তি মহন্তৰা’’তি. (ধাতু. অট্ঠ. ১৭৯) –

এৱং উদ্দানগাথা ৱুত্তা. ইদং হেত্থ লক্খণং – যং খন্ধপদেন অসঙ্গহিতং, আযতনধাতুপদেহি সঙ্গহিতং, তস্সেৱ তীহি ৱিসেসনেহি ৱিসিট্ঠস্স খন্ধাদীহি সঙ্গহো ৱুচ্চতি. কথং? ৱেদনাক্খন্ধেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা, আযতনধাতুসঙ্গহেহি সঙ্গহিতা, তে ধম্মা কতিহি খন্ধেহি, আযতনেহি, ধাতূহি সঙ্গহিতা? তে ধম্মা অসঙ্খতং খন্ধতো ঠপেত্ৱা তীহি খন্ধেহি একেনাযতনেন একায ধাতুযা সঙ্গহিতাতি.

তত্ৰাযং নযো – ৱেদনাক্খন্ধেন হি নিব্বানং, সুখুমৰূপং, সঞ্ঞাসঙ্খাৰা চ খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা হুত্ৱা ধম্মাযতনধম্মধাতুসঙ্গহেন সঙ্গহিতা. তেসু নিব্বানং খন্ধসঙ্গহং ন গচ্ছতি, সেসা তীহি ৰূপসঞ্ঞাসঙ্খাৰক্খন্ধেহি সঙ্গহং গচ্ছন্তি, আযতনধাতুযো পনেত্থ ধম্মাযতনধম্মধাতূনং ৱসেনেৱ সব্বত্থ ৱেদিতব্বা ইতৰাসং অসম্ভৱা, ইমেসু চ নিব্বানম্পি সঙ্গহং গচ্ছতি. তেনেৱ হি ‘‘অসঙ্খতং খন্ধতো ঠপেত্ৱা’’তি ৱুত্তং. তস্সাযমত্থো – খন্ধসঙ্গহে এৱ অসঙ্খতং ঠপেত্ৱা, ন ইতৰসঙ্গহেসূতি এৱং সঞ্ঞাক্খন্ধাদীসুপি যোজনা ৱেদিতব্বা. অযং পন ৱিসেসো – জীৱিতিন্দ্ৰিযেন যে ধম্মা…পে… তে ধম্মা দ্ৱীহি ৱেদনাসঞ্ঞাক্খন্ধেহি সঙ্গহিতা, ৰূপাৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযেহি নিব্বানৱেদনাসঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণক্খন্ধা খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা, তেসু চ নিব্বানৱেদনাসঞ্ঞাৱ আযতনধাতুসঙ্গহেন সঙ্গহিতাতি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. অযং অসঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদে নযো.

সঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদত্থৱণ্ণনা

সঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদে পন যানি পদানি সঙ্খাৰেকদেসং অঞ্ঞেন অসম্মিস্সং দীপেন্তি ৱেদনেকদেসং ৱা সুখুমৰূপং ৱা সদ্দেকদেসং ৱা, তানেৱ নিদ্দিসীযন্তি. খন্ধাযতনধাতূসু একম্পি কোট্ঠাসং সকলেন গহেত্ৱা ঠিতপদানি ন যুজ্জন্তি. তানি পন দ্ৱিন্নং সমুদযমগ্গসচ্চানং, পন্নৰসিন্দ্ৰিযানং, একাদসপটিচ্চপদাদীনঞ্চ ৱসেন ৱেদিতব্বানি. ইদং হেত্থ লক্খণং – যং অত্তনা খন্ধাদিৱসেন সঙ্গহিতেহি খন্ধাদিতো সঙ্গহিতং, তস্সেৱ পঠমং উদ্ধটপদস্স পুন খন্ধাদীহি সঙ্গহো ৱুচ্চতি.

তত্ৰাযং আদিপদে নযো – সমুদযসচ্চেন যে ধম্মা খন্ধাদীহি তীহি সঙ্গহেহিপি সঙ্গহিতা, তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা খন্ধাদীহি তীহিপি সঙ্গহিতা, তে ধম্মা একেন খন্ধেন একেনাযতনেন একায ধাতুযা সঙ্গহিতাতি. সমুদযসচ্চেন হি তণ্হাৱজ্জা সেসা সঙ্খাৰা খন্ধাদীহি সঙ্গহেহি সঙ্গহিতা, পুন তেহি চ তণ্হাৱ সঙ্গহিতা, সা চ পুন সঙ্খাৰক্খন্ধধম্মাযতনধম্মধাতূহি সঙ্গহিতা. সেসেসুপি এসেৱ নযো. অযং সঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদে নযো.

অসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদত্থৱণ্ণনা

অসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদে পন যানি পদানি পঞ্চক্খন্ধগাহকেহি দুক্খসচ্চাদীহি, ৱিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং সুখুমৰূপগাহকেহি অচেতসিকাদীহি চ পদেহি ৱিৱজ্জিতানি ৰূপক্খন্ধাদীনি, তানেৱ নিদ্দিসীযন্তি. ইদং হেত্থ লক্খণং – যং পঠমং উদ্ধটেন ৰূপক্খন্ধাদিপদেন খন্ধাদিতো অসঙ্গহিতং, যং তেহি অসঙ্গহিতং, তস্সেৱ পুন খন্ধাদীহি অসঙ্গহো ৱুচ্চতি.

তত্ৰাযং একপদযোজনা – ৰূপক্খন্ধেন যে ধম্মা খন্ধাদীহি তীহিপি অসঙ্গহেহি অসঙ্গহিতা, তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা খন্ধাদীহি তীহি অসঙ্গহিতা, তে ধম্মা একেন খন্ধেন একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি অসঙ্গহিতা. ৰূপক্খন্ধেন হি চত্তাৰো খন্ধা, নিব্বানঞ্চ খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা, আযতনাদীহি পন ৱিঞ্ঞাণমেৱ ঠপেত্ৱা ৱেদনাদযো ধম্মাযতনেন ৰূপক্খন্ধেকদেসেন সঙ্গহিতাতি ৱিঞ্ঞাণমেৱ তীহিপি খন্ধসঙ্গহাদীহি ৰূপক্খন্ধেন অসঙ্গহিতং নাম. তেন পুন ৱিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং সনিব্বানা চত্তাৰো খন্ধা খন্ধাদীহি অসঙ্গহিতা, তে সব্বেপি পুন ৱিঞ্ঞাণভূতেন একেন খন্ধেন একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি অসঙ্গহিতাতি. অযং অসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদে নযো.

সম্পযোগৱিপ্পযোগপদত্থৱণ্ণনা

সম্পযোগৱিপ্পযোগপদে পন যানি পদানি নিব্বানেন, ৰূপেন ৱা মিস্সেসু সত্তসু ৱিঞ্ঞাণধাতূসু একাযপি অৱিপ্পযুত্তে অৰূপধম্মে পকাসেন্তি, তেসং ধম্মাযতনদুক্খসচ্চাদীনং নিদ্দেসো ন সম্ভৱতি. কাহিচি পন ৱিঞ্ঞাণধাতূহি ৱিপ্পযুত্তানং ৰূপমিস্সাৰূপধম্মানং, কেৱলানাৰম্মণানং ৱা সকলৰূপক্খন্ধানং ৱা পকাসকানং ৰূপভৱৰূপক্খন্ধকুসলাদিপদানং সম্পযোগপদে এৱ নিদ্দেসো ন সম্ভৱতি, ৱিপ্পযোগপদে পন সম্ভৱতি. অৰূপক্খন্ধানং পন পচ্চেকং, দ্ৱিন্নং, তিণ্ণং, তদেকদেসানং ৱা তদুভযেপি সম্ভৱতি. ‘‘চতূহি সম্পযোগো, চতূহি ৱিপ্পযোগো, সভাগো ৱিসভাগো’’তি হি ৱচনতো চতূহি অৰূপক্খন্ধেহেৱ সভাগানং একসন্তানে একক্খণেৱ উপ্পন্নানং অৰূপক্খন্ধানং এৱ অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্পযোগো লব্ভতি. ৰূপধম্মানং পন ৰূপেন, নিব্বানেন ৱা, নিব্বানস্স চ ৰূপেন সদ্ধিং সম্পযোগো নাম নত্থি, তথা ৰূপনিব্বানানং অৰূপক্খন্ধেহি. ৱিসভাগা হি তে তেসং যথা অৰূপক্খন্ধানং ৰূপনিব্বানেহি, এৱং ভিন্নসন্তানিকেহি নানক্খণিকেহি অৰূপধম্মেহিপি সদ্ধিং নত্থিযেৱ. তেপি হি তেসং সন্তানক্খণৱিসভাগতায ৱিসভাগা এৱ. অযং পন ৱিসভাগতা ইধ সামঞ্ঞতো ন গহিতা তেসং অৱিসেসেন সম্পযোগস্সাপি সম্ভৱা. যত্থ পন ৱিসেসেত্ৱা চক্খুৱিঞ্ঞাণতংসম্পযুত্তাদযো নিক্খিত্তা, তত্থাযম্পি ৱিসভাগতা গহিতা. যত্থ পন যে অনিদ্ধাৰিতৱিসেসনা, তত্থাপি সব্বথা সম্পযোগলক্খণং ন সম্ভৱতি. সো চ তস্স একন্তেন ৱিসভাগোতি ইধ গয্হতি.

তত্ৰাযং নযো – ৰূপক্খন্ধো কেনচি সম্পযুত্তোতি? নত্থি. কতিহি ৱিপ্পযুত্তো? চতূহি খন্ধেহি একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি ৱিপ্পযুত্তো, একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি ৱিপ্পযুত্তো. এস নযো চক্খাযতনাদিঅনাৰম্মণেসুপি. সাৰম্মণেসু পন ৱেদনাক্খন্ধো তীহি খন্ধেহি একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি সম্পযুত্তো, একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি সম্পযুত্তো. একেন খন্ধেন দসহি আযতনেহি দসহি ধাতূহি ৱিপ্পযুত্তো, একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি ৱিপ্পযুত্তো. এস নযো সঞ্ঞাক্খন্ধাদীসুপি.

তত্থ একেনাতি মনাযতনেন. সত্তহীতি ৱিঞ্ঞাণধাতূহি. কেহিচীতি ধম্মাযতনধম্মধাতুপৰিযাপন্নেহি ৱেদনাসঞ্ঞাসঙ্খাৰেহি. দুতিযনযে তীহীতি অত্তানং ঠপেত্ৱা সেসেহি অৰূপক্খন্ধেহি. কেহিচি ৱিপ্পযুত্তোতি ধম্মাযতনধম্মধাতূসু সঞ্ঞাসঙ্খাৰেহি. কেহিচি ৱিপ্পযুত্তোতি ৰূপনিব্বানেহি. এৱং উপৰিপি সব্বত্থ যথানুৰূপং ঞাতব্বং. সেসং ৱুত্তনযমেৱ. অযং পন ৱিসেসো ‘‘সমুদযমগ্গসচ্চাদযো একায মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা সম্পযুত্তা, অধিমোক্খো পন মনোধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতূহি দ্ৱীহেৱা’’তি. অযং সম্পযোগৱিপ্পযোগপদে নযো.

সম্পযুত্তেনৱিপ্পযুত্তপদত্থৱণ্ণনা

সম্পযুত্তেনৱিপ্পযুত্তপদে পন সম্পযোগাৰহপদেসু যানি পদানি ধম্মধাতুযা সম্পযুত্তে ধম্মে, ৱিঞ্ঞাণঞ্চ অঞ্ঞেন অসম্মিস্সং দীপেন্তি, তেসমেৱ নিদ্দেসো. তানি পন চতুন্নং অৰূপক্খন্ধপদানং, মনাযতনস্স, সত্তন্নং ৱিঞ্ঞাণধাতূনং, মনোপেক্খাৱসেন দ্ৱিন্নং ইন্দ্ৰিযানং, ৱিঞ্ঞাণফস্সৱেদনানং তিণ্ণং পটিচ্চসমুপ্পাদপদানং, ফস্সসত্তকস্স, অদুক্খমসুখসৱিতক্কসৱিচাৰউপেক্খাসহগতানং ৱসেন তিণ্ণং তিকপদানং, সত্তমহন্তৰদুকপদাদীনঞ্চ ৱসেন ৱেদিতব্বানি, ন ইতৰেসং অসম্ভৱা. তেনেৱ অট্ঠকথাযং –

‘‘চত্তাৰো খন্ধাযতনঞ্চ একং,

দ্ৱে ইন্দ্ৰিযা ধাতুপদানি সত্ত;

তযো পটিচ্চা অথ ফস্সসত্তকং,

তিকে তযো সত্ত মহন্তৰে চ;

একং সৱিতক্কং সৱিচাৰমেকং,

যুত্তং উপেক্খায চ একমেৱা’’তি. (ধাতু. অট্ঠ. ৩০৬) –

উদ্দানগাথা ৱুত্তা. ইদং হেত্থ লক্খণং – যে ধম্মা পঠমং উদ্ধটপদেন সম্পযুত্তা, তেহি যে ধম্মা ৱিপ্পযুত্তা, তেসং খন্ধাদীহি ৱিপ্পযোগো ৱুচ্চতি.

তত্ৰাযং নযো – ৱেদনাক্খন্ধেন যে ধম্মা সম্পযুত্তা, তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা ৱিপ্পযুত্তা, তে ধম্মা চতূহি খন্ধেহি একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি ৱিপ্পযুত্তা, একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি ৱিপ্পযুত্তা. চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা যে ধম্মা সম্পযুত্তা, তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা ৱিপ্পযুত্তা, তে ধম্মা ন কেহিচি খন্ধাযতনেহি ৱিপ্পযুত্তা, একায পন ধাতুযা ৱিপ্পযুত্তাতি এৱং সব্বত্থ যোজনা ৱেদিতব্বা.

তত্থ তে ধম্মাতি ৰূপনিব্বানধম্মা, তে ৱেদনায সম্পযুত্তেহি ৱিপ্পযুত্তা. একেনাতি মনাযতনেন. দুতিযনযে তে ধম্মাতি সপ্পীতিকা তে ধম্মা. ন কেহিচীতি পঠমং উদ্ধটং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুং ঠপেত্ৱা সেসা ছৱিঞ্ঞাণধাতূ, তংসম্পযুত্তা, ৰূপং, নিব্বানঞ্চ. তেহি সব্বেসং খন্ধাযতনানং সঙ্গহিতত্তা ন কেহিচি খন্ধেহি, আযতনেহি ৱা ৱিপ্পযুত্তা. ন হি সযং অত্তনা ৱিপ্পযুজ্জতি, সম্পযুজ্জতি ৱাতি. একাযাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. অযং সম্পযুত্তেনৱিপ্পযুত্তপদে নযো.

ৱিপ্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদত্থৱণ্ণনা

ৱিপ্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদে পন ৱিপ্পযুত্তেন সম্পযুত্তো নাম ধম্মো নত্থি, দেসনাসম্পদমত্তায পন মোঘম্পেতং পদং উদ্ধটং, তেনেৱ পাড়িযং সব্বৱাৰেসুপি ‘‘নত্থি নত্থি’’ ইচ্চেৱ ৱুত্তং. ৰূপক্খন্ধাদিঅনাৰম্মণধম্মেহি ৱিপ্পযুত্তা চত্তাৰো খন্ধা, তেসঞ্চ অঞ্ঞেহি সম্পযোগো নত্থি. ৱেদনাদীহিপি ৰূপনিব্বানাদীনি ৱিপ্পযুত্তানি, তেসঞ্চ কেনচি সম্পযোগোৱ নত্থীতি. অযং ৱিপ্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদে নযো.

সম্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদত্থৱণ্ণনা

সম্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদে পন যানি পদানি ৰূপেন অসম্মিস্সং অৰূপক্খন্ধেকদেসমেৱ দীপেন্তি, তেসমেৱ নিদ্দেসো, ন ৰূপাৰূপসম্মিস্সানং, সব্বৰূপক্খন্ধদীপকানং তেসং সম্পযুত্ততাযোগাভাৱা. সব্বাৰূপক্খন্ধেনাপি হি কুসলাদিনা অঞ্ঞো সম্পযুত্তো নাম নত্থি. ইদং হেত্থ লক্খণং – যে ধম্মা পঠমং উদ্ধটা, অত্তনা সম্পযুত্তেন পুন সম্পযুত্তা, তেসঞ্ঞেৱ খন্ধাদীহি সম্পযোগো ৱুচ্চতি.

তত্ৰাযং নযো – ৱেদনাক্খন্ধেন যে ধম্মা সম্পযুত্তা, তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা সম্পযুত্তা, তে ধম্মা তীহি খন্ধেহি একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি সম্পযুত্তা, একেনাযতনেন…পে… কেহিচি সম্পযুত্তা. সমুদযসচ্চেন যে ধম্মা সম্পযুত্তা, তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা সম্পযুত্তা, তে ধম্মা তীহি খন্ধেহি একেনাযতনেন একায মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা সম্পযুত্তা, একেন খন্ধেন একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি সম্পযুত্তাতি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. অযং সম্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদে নযো.

ৱিপ্পযুত্তেনৱিপ্পযুত্তপদত্থৱণ্ণনা

ৱিপ্পযুত্তেনৱিপ্পযুত্তপদে পন সম্পযোগপদে ৱুত্তপদানেৱ নিদ্দিসীযন্তি. ইদং হেত্থ লক্খণং – যে ধম্মা পঠমং উদ্ধটপদেন ৱিপ্পযুত্তেহি পুন ৱিপ্পযুত্তা, তেসং খন্ধাদীহি ৱিপ্পযোগো ৱুচ্চতি.

তত্ৰাযং নযো – ৰূপক্খন্ধেন যে ধম্মা ৱিপ্পযুত্তা, তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা ৱিপ্পযুত্তা, তে ধম্মা চতূহি খন্ধেহি একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি ৱিপ্পযুত্তা, একেনাযতনেন…পে… কেহিচি ৱিপ্পযুত্তা. ৱেদনাক্খন্ধেন যে ধম্মা ৱিপ্পযুত্তা, তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা ৱিপ্পযুত্তা, তে ধম্মা একেন খন্ধেন দসহাযতনেহি দসহি ধাতূহি ৱিপ্পযুত্তা, একেন…পে… কেহিচি ৱিপ্পযুত্তাতি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. অযং ৱিপ্পযুত্তেনৱিপ্পযুত্তপদে নযো.

সঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তপদত্থৱণ্ণনা

সঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তপদে পন সঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদে নিদ্দিট্ঠানি সমুদযসচ্চাদিপদানেৱ নিদ্দিসীযন্তি. ইদং হেত্থ লক্খণং – যে ধম্মা পঠমং উদ্ধটপদেন খন্ধাদীহি তীহিপি সঙ্গহিতা, তেসং খন্ধাদীহি সম্পযোগো, ৱিপ্পযোগো চ ৱুচ্চতি.

তত্ৰাযং নযো – সমুদযসচ্চেন যে ধম্মা খন্ধাদীহি তীহিপি সঙ্গহেহি সঙ্গহিতা, তে ধম্মা তীহি খন্ধেহি একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি সম্পযুত্তা, একেন খন্ধেন একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি সম্পযুত্তা. একেন খন্ধেন দসহাযতনধাতূহি ৱিপ্পযুত্তা, একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি ৱিপ্পযুত্তা. ইত্থিন্দ্ৰিযেন যে ধম্মা খন্ধাদীহি তীহিপি সঙ্গহিতা, তে ধম্মা ন কেহিচি সম্পযুত্তা, চতূহি খন্ধেহি একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি ৱিপ্পযুত্তা, একেন…পে… কেহিচি ৱিপ্পযুত্তাতি.

তত্থ একেনাতি মনাযতনেন. একেন খন্ধেনাতি সঙ্খাৰক্খন্ধেন. কেহিচীতি সঙ্খাৰক্খন্ধে তণ্হায ধম্মাযতনধম্মধাতূসু তণ্হাৱেদনাসঞ্ঞাহি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. অযং সঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তপদে নযো.

সম্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদত্থৱণ্ণনা

সম্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদে পন সম্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদে নিদ্দিট্ঠানি ৱেদনাক্খন্ধাদিপদানেৱ নিদ্দিসীযন্তি. ইদং হেত্থ লক্খণং – যে ধম্মা পঠমং উদ্ধটপদেন সম্পযুত্তা, তেসং খন্ধাদীহি সঙ্গহো, অসঙ্গহো চ ৱুচ্চতি.

তত্ৰাযং নযো – ৱেদনাক্খন্ধেন যে ধম্মা সম্পযুত্তা, তে ধম্মা তীহি খন্ধেহি দ্ৱীহি আযতনেহি অট্ঠহি ধাতূহি সঙ্গহিতা, সেসেহি অসঙ্গহিতা. ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধেন যে ধম্মা সম্পযুত্তা, তে ধম্মা তীহি খন্ধেহি একেনাযতনেন একায ধাতুযা সঙ্গহিতা, সেসেহি অসঙ্গহিতাতি.

তত্থ তীহীতি সঞ্ঞাক্খন্ধাদীহি তীহি. তেহি ৱেদনায সম্পযুত্তা. দ্ৱীহীতি ধম্মাযতনমনাযতনেহি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. অযং সম্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদে নযো.

অসঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তপদত্থৱণ্ণনা

অসঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তপদে পন যানি পদানি সুখুমৰূপং অৱিঞ্ঞাণং, অৰূপং সৱিঞ্ঞাণং ৱা, কেৱলং অৰূপং ৱা থূলৰূপস্সপি কেৱলং ৱা, সুখুমৰূপং দীপেন্তি, তেসমেৱ নিদ্দেসো. ইদং হেত্থ লক্খণং – যে ধম্মা পঠমং উদ্ধটধম্মেহি খন্ধাদীহি তীহিপি অসঙ্গহিতা, তেসং খন্ধাদীহি সম্পযোগো, ৱিপ্পযোগো চ ৱুচ্চতি.

তত্ৰাযং নযো – ৰূপক্খন্ধেন যে ধম্মা খন্ধাদীহি অসঙ্গহিতা, তে ধম্মা তীহি খন্ধেহি সম্পযুত্তা, একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি সম্পযুত্তা, একেন খন্ধেন দসহি আযতনধাতূহি ৱিপ্পযুত্তা, একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি ৱিপ্পযুত্তা. এৱং ধম্মাযতনইত্থিন্দ্ৰিযাদীসুপি যোজনা.

অৰূপভৱেন যে ধম্মা খন্ধাদীহি অসঙ্গহিতা, তে সম্পযুত্তাতি নত্থি. তে চতূহি খন্ধেহি একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি ৱিপ্পযুত্তা, একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি ৱিপ্পযুত্তা. এৱং ইদ্ধিপাদকুসলাদিপদেসুপি যোজনা.

তত্থ ৰূপক্খন্ধেন ৱিঞ্ঞাণস্সেৱ তীহিপি অসঙ্গহিতত্তা তস্স তীহি ৱেদনাদীহি সম্পযোগো, ইতৰেহি চ ৱিপ্পযোগো ঞাতব্বো. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. অযং অসঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তপদে নযো.

ৱিপ্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদত্থৱণ্ণনা

ৱিপ্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদে পন যানি পদানি কেৱলানং সাৰম্মণানং, অনাৰম্মণানং ৱা ধম্মানং পকাসকানি চ সভাৱজাতিভূমিকালসন্তানৱসেন ভিন্নতায কেহিচি অৰূপক্খন্ধেহি ৱিপ্পযুত্তানং অনাৰম্মণধম্মমিস্সাৰূপক্খন্ধানং পকাসকানি দুক্খসচ্চঅব্যাকতপৰিত্তঅতীতঅজ্ঝত্তাদিপদানি, তেসমেৱ নিদ্দেসো ইতৰেসং ধম্মাযতনজীৱিতিন্দ্ৰিযনামৰূপসড়াযতনজাতিজৰামৰণঅজ্ঝত্তবহিদ্ধাঅনিদস্সনঅপ্পটিঘনহেতুআদীনং তেসং কেনচি ৱিপ্পযোগাসম্ভৱা. ইদং হেত্থ লক্খণং – যে ধম্মা পঠমং উদ্ধটপদেন ৱিপ্পযুত্তা, তেসং খন্ধাদীহি সঙ্গহো, অসঙ্গহো চ ৱুচ্চতি.

তত্ৰাযং নযো – ৰূপক্খন্ধেন যে ধম্মা ৱিপ্পযুত্তা, তে ধম্মা চতূহি খন্ধেহি দ্ৱীহাযতনেহি অট্ঠহি ধাতূহি সঙ্গহিতা, একেন খন্ধেন দসহি আযতনধাতূহি অসঙ্গহিতা. দুক্খসচ্চেন যে ধম্মা ৱিপ্পযুত্তা, তে ধম্মা চতূহি খন্ধেহি দ্ৱীহাযতনেহি দ্ৱীহি ধাতূহি সঙ্গহিতা. তত্থ দুক্খসচ্চেন ৱিপ্পযুত্তা নাম লোকুত্তৰচিত্তচেতসিকানি, তে চ ধম্মা ৱেদনাক্খন্ধাদিচতুক্খন্ধেহি মনোৱিঞ্ঞাণধম্মধাতুৱসেন দ্ৱীহি ধাতূহি সঙ্গহিতাতি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. অযং ৱিপ্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদে নযো. অযমেত্থ সঙ্খেপতো ৱিভঙ্গনযেন সদ্ধিং অত্থনিচ্ছযো, ৱিত্থাৰো পন ধাতুকথাপাড়িঅট্ঠকথাসু (ধাতু. ১২; ধাতু. অট্ঠ. ১-২) গহেতব্বোতি.

মোহৱিচ্ছেদনিযা অভিধম্মমাতিকত্থৱণ্ণনায

ধাতুকথামাতিকত্থৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.