২. ৱিভঙ্গমাতিকা

ইদানি ধম্মসঙ্গণীমাতিকানন্তৰং ৱিভঙ্গমাতিকায অত্থৱণ্ণনা অনুপ্পত্তা. তস্সা পন –

অত্থতো ধম্মভেদেন, ৱিভঙ্গনযদস্সনা;

পাড়িমুত্তনযা চাপি, হোতি সংৱণ্ণনানযো.

সা পনেসা অট্ঠাৰসন্নং ৱিভঙ্গানং আদিম্হি ঠপিতা অট্ঠাৰসৱিধা হোতি – খন্ধৱিভঙ্গমাতিকা-আযতন-ধাতু-সচ্চ-ইন্দ্ৰিয-পচ্চযাকাৰ-সতিপট্ঠান-সম্মপ্পধান-ইদ্ধিপাদবোজ্ঝঙ্গ-মগ্গঙ্গঝান-অপ্পমঞ্ঞা-সিক্খাপদ-পটিসম্ভিদা-ঞাণ-খুদ্দকৱত্থু-ধম্মহদযৱিভঙ্গমাতি

খন্ধৱিভঙ্গমাতিকত্থৱণ্ণনা

তত্থ আদিভূতায খন্ধৱিভঙ্গমাতিকায অত্থতো তাৱ – পঞ্চক্খন্ধাতি এত্থ পঞ্চাতি গণনপৰিচ্ছেদো, তেন ন ততো হেট্ঠা, ন উদ্ধন্তি দস্সেতি. খন্ধাতি পৰিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. তত্ৰাযং খন্ধ-সদ্দো সম্বহুলেসু ঠানেসু নিপততি ৰাসিম্হি গুণে পণ্ণত্তিযং ৰুড়্হিযন্তি. তত্থ ‘‘মহাউদকক্খন্ধো’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.১০৩৭; অ. নি. ৪.৫১; ৫.৪৫; ৬.৩৭) হি ৰাসিতো খন্ধো নাম. ‘‘সীলক্খন্ধো সমাধিক্খন্ধো’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩৫৫) গুণতো. ‘‘অদ্দসা খো ভগৱা মহন্তং দাৰুক্খন্ধ’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৪.২৪১) পণ্ণত্তিতো. ‘‘ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তিআদীসু (ধ. স. ৬৩) একম্পি চিত্তং ৰুড়্হিতো খন্ধো নাম, স্ৱাযমিধ ৰাসিতো অধিপ্পেতো. ৰাসট্ঠো হি খন্ধ-সদ্দো, কোট্ঠাসট্ঠোতিপি ৱত্তুং ৱট্টতি. লোকস্মিং হি ইণং গহেত্ৱা চোদিযমানা ‘‘দ্ৱীহি খন্ধেহি দস্সাম, তীহি খন্ধেহি দস্সামা’’তি ৱদন্তি, তস্মা খন্ধোতি কোট্ঠাসোতি ৱুত্তং হোতি. ৰূপক্খন্ধোতি এত্থ ৰুপ্পতীতি ৰূপং, সীতুণ্হাদীহি পসিদ্ধাকাৰেন ৰুপ্পতি ঘট্টীযতি, পীড়িযতীতি অত্থো. ৱুত্তং হেতং ভগৱতা –

‘‘ৰুপ্পতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ৰূপন্তি ৱুচ্চতি. কেন ৰুপ্পতি? সীতেনপি ৰুপ্পতি, উণ্হেনপি ৰুপ্পতি, জিঘচ্ছাযপি ৰুপ্পতি, পিপাসাযপি ৰুপ্পতী’’তিআদি (সং. নি. ৩.৭৯).

ৰূপঞ্চ তং খন্ধো চাতি ৰূপক্খন্ধো, ৰূপৰাসি ৰূপকোট্ঠাসোতি অত্থো. ৱেদনাক্খন্ধাদীসুপি এসেৱ নযোতি অযং তাৱেত্থ অত্থতো সংৱণ্ণনানযো.

ধম্মভেদতো পনেত্থ হেট্ঠা কুসলত্তিকে ৱিভত্তা অতীতাদিভেদভিন্না সব্বে ৰূপধম্মা ৰূপক্খন্ধো নাম. তথা চতুভূমকা ৱেদনাসঞ্ঞাযো ৱেদনাক্খন্ধো নাম, সঞ্ঞাক্খন্ধো নাম. ৱেদনাসঞ্ঞা পন ঠপেত্ৱা সেসা ফস্সাদযো পঞ্ঞাস চেতসিকা সঙ্খাৰক্খন্ধো নাম. পঞ্চসু খন্ধেসু নিব্বানমেৱ অসঙ্গহিতং, উপাদানক্খন্ধেসু পন সব্বে লোকুত্তৰধম্মা. অযমেৱ হি খন্ধেহি উপাদানক্খন্ধানং ৱিসেসো. খন্ধা অৱিসেসতো ৱুত্তা, উপাদানক্খন্ধা সাসৱোপাদানিযভাৱেন ৱিসেসেত্ৱা. ইধ পন অৱিসেসেন ৱুত্তত্তা নিব্বানং ঠপেত্ৱা অৱসেসা সব্বে ধম্মা সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি অযং ধম্মভেদতো সংৱণ্ণনানযো.

ৱিভঙ্গনযদস্সনাতি ৱিভঙ্গপাড়িযা আগতঅত্থনযদস্সনতো. ৱিভঙ্গপাড়িযং হি সুত্তন্তভাজনীযং অভিধম্মভাজনীযং পঞ্হাপুচ্ছকন্তি তীহি নযেহি খন্ধৱিভঙ্গো ৱিভত্তো. তথা আযতনৱিভঙ্গাদযো. কেৱলং হি ইন্দ্ৰিযৱিভঙ্গে, সিক্খাপদৱিভঙ্গে চ সুত্তন্তভাজনীযং নত্থি. পচ্চযাকাৰৱিভঙ্গে পঞ্হাপুচ্ছকং নত্থি. ঞাণৱিভঙ্গাদীসু পন তীসু তযোপি নযা ন সন্তি. তেসু হি ঞাণৱিভঙ্গো একৱিধতো পট্ঠায যাৱ দসৱিধা ৱিভত্তো, খুদ্দকৱত্থুৱিভঙ্গো একৱিধতো পট্ঠায যাৱ দ্ৱাসট্ঠিপভেদা ৱিভত্তো, ধম্মহদযৱিভঙ্গো পন সব্বসঙ্গহাদীহি দসহি ৱাৰেহি ৱিভত্তো, তস্মা তেসং তেসং নযানং মুখমত্তদস্সনৱসেন তত্থ তত্থ সংৱণ্ণনা ভৱিস্সন্তি. তত্ৰিদং খন্ধৱিভঙ্গে তিণ্ণং নযানং মুখমত্তদস্সনং. সেয্যথিদং – সুত্তন্তভাজনীযে তাৱ ৰূপক্খন্ধো –

‘‘তত্থ কতমো ৰূপক্খন্ধো? যং কিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞূহিত্ৱা অভিসঙ্খিপিত্ৱা অযং ৱুচ্চতি ৰূপক্খন্ধো’’তি (ৱিভ. ২) –

এৱং উদ্দিসিত্ৱা ৱিত্থাৰতো ৱিভত্তো, তথা ৱেদনাক্খন্ধাদযোপি. তত্থ নিযকজ্ঝত্তং নাম অজ্ঝত্তৰূপং অজ্ঝত্তং নাম, ততো অঞ্ঞং পৰপুগ্গলগতং, অৱিঞ্ঞাণঞ্চ বহিদ্ধা নাম, তথা ৱেদনাদযোপি. পসাদৱিসযৰূপং পন ওড়াৰিকং নাম, সেসং সুখুমং নাম. অনিট্ঠৰূপং হীনং নাম, ইট্ঠৰূপং পণীতং নাম.

ননু ইট্ঠানিট্ঠং নাম পাটেক্কং পটিৱিভত্তং নাম নত্থি, একং একচ্চস্স ইট্ঠং হোতি মনাপং, তদেৱ অঞ্ঞস্স চ অনিট্ঠং হোতি. ৱত্থাদীনি হি সূকৰাদীনং নপ্পিযানি হোন্তি, ন মনুস্সাদীনং, তেসঞ্চ ৱত্থাভৰণাদীনি পিযানি, ন সূকৰাদীনন্তি, তস্মা ৰুচিৱসেনেৱ ইট্ঠানিট্ঠতা গহেতব্বা? ন, ইট্ঠানিট্ঠানং পাটেক্কং ৱিভত্তত্তা. কুসলকম্মজং হি কুসলৱিপাকৱিসযোৱ ইট্ঠং নাম, অকুসলকম্মজং অকুসলৱিপাকৱিসযোৱ অনিট্ঠং নাম, সঞ্ঞাৱিপল্লাসেন পন কোচি ইট্ঠমেৱ বুদ্ধৰূপাদিং জৱনক্খণে অনিট্ঠতো মনসি কৰোতি, অনিট্ঠঞ্চ নিৰযগ্গিসত্থৱিসাদিং ইট্ঠতো মনসি কৰোতি. জৱনেহি এৱ ৱিপল্লাসভাৱো, ন ৱিপাকেহীতি ৱিপাকৱসেন ইট্ঠানিট্ঠং নিযতং ৱেদিতব্বং.

সম্মোহৱিনোদনিযা পন ৱিভঙ্গট্ঠকথায –

‘‘সুখসম্ফস্সং হি গূথকললং চক্খুদ্ৱাৰঘানদ্ৱাৰেসু অনিট্ঠং, কাযদ্ৱাৰে ইট্ঠং হোতি. চক্কৱত্তিনো মণিৰতনেন পোথিযমানস্স, সুৱণ্ণসূলে উত্তাসিযমানস্স চ মণিৰতনসুৱণ্ণসূলানি চক্খুদ্ৱাৰে ইট্ঠানি হোন্তি, কাযদ্ৱাৰে অনিট্ঠানী’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ৬) –

এৱং দ্ৱাৰৱসেন একস্সেৱ ৱত্থুনো ইট্ঠতা, অনিট্ঠতা চ ৱুত্তা. সা চ একক্খণে ন যুত্তা এককলাপগতভূতোপাদাযৰূপানং একসামগ্গিযমুপ্পত্তিতো. ন হি ভূতেসু অকুসলৱসেন অনিট্ঠেসু উপ্পজ্জন্তেসু তদুপাদাযৰূপাদিকুসলেন ইট্ঠানি উপ্পজ্জন্তি, ভিন্নক্খণে পন ইট্ঠানি মণিৰতনাদীনি তেহি পোথিযমানস্স অকুসলপচ্চযেন উতুনা অনিট্ঠানি ৱিপৰিণমন্তি, কুসলপচ্চযেন অনিট্ঠানি গূথকললাদীনি ইট্ঠানীতি, অযং নো অত্তনোমতি. এৱং ৱিভত্তেসু চ ইট্ঠানিট্ঠেসু তং তং ৰূপং উপাদাযুপাদায হীনং, পণীতঞ্চ দট্ঠব্বং. সুখুমং পন ৰূপং দূৰেৰূপং নাম, ওড়াৰিকং সন্তিকেৰূপং নাম. তং তং ৱা পন ৰূপং উপাদাযুপাদায ৰূপং দূৰে সন্তিকে দট্ঠব্বং. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

ৱেদনাদীসু পন অকুসলা ৱেদনা ওড়াৰিকা, ইতৰা সুখুমা. কুসলাকুসলা ওড়াৰিকা, অব্যাকতা সুখুমা. দুক্খা ৱেদনা ওড়াৰিকা, ইতৰা সুখুমা. সুখদুক্খা ৱা ওড়াৰিকা, ইতৰা সুখুমা. অসমাপন্নস্স ৱা ৱেদনা ওড়াৰিকা, সমাপন্নস্স সুখুমা. সাসৱা ওড়াৰিকা, অনাসৱা সুখুমা. তং তং ৱা পন ৱেদনং উপাদাযুপাদায ওড়াৰিকসুখুমতা দট্ঠব্বা. অকুসলা ৱেদনা কুসলাব্যাকতাহি দূৰে, তা চ তায দূৰেতি এৱং জাতিসভাৱপুগ্গলভূমিভেদতো ৱুত্তনযেন দূৰেৱেদনা দট্ঠব্বা, কুসলা ৱেদনা কুসলায সন্তিকেতি এৱং জাতিআদিসামঞ্ঞতো সন্তিকেৱেদনা দট্ঠব্বা. তং তং ৱা পন ৱেদনং উপাদাযুপাদায ৱেদনা দূৰেসন্তিকে দট্ঠব্বা. এৱং সঞ্ঞাক্খন্ধাদীসুপি যথানুৰূপং ওড়াৰিকসুখুমতাদযো ৱেদিতব্বাতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ৱিভঙ্গপাড়িঅট্ঠকথাসু (ৱিভ. ৮ আদযো; ৱিভ. অট্ঠ. ৮ আদযো) গহেতব্বোতি অযং সুত্তন্তভাজনীযনযো.

অভিধম্মভাজনীযনযে ৰূপক্খন্ধস্স তাৱ একৱিধাদিতো যাৱ একাদসৱিধা ৰূপকণ্ডে ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বা. ৱেদনাক্খন্ধো পন একৱিধো ফস্সসম্পযুত্তো, দুৱিধো সহেতুকদুকৱসেন, তিৱিধো কুসলত্তিকৱসেন, চতুব্বিধো চতুভূমকৱসেন, পঞ্চৱিধো সভাৱভেদেন, ছব্বিধো ছদ্ৱাৰিকৱসেন, সত্তৱিধো সত্তৱিঞ্ঞাণসম্পযোগৱসেন, অট্ঠৱিধো তেসু কাযৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং সুখদুক্খৱসেন দ্ৱিধা ভিন্দিত্ৱা, নৱৱিধো তেসু মনোৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং কুসলত্তিকৱসেন তিধা ভিন্দিত্ৱা, দসৱিধো তেসু কাযৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং দুৱিধা, মনোৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তঞ্চ তিধা ভিন্দিত্ৱাতি এৱং সহেতুকদুকমূলং পঠমৱাৰং ৱত্ৱা পুন কুসলত্তিকট্ঠানে ৱেদনাত্তিকপীতিত্তিকসনিদস্সনত্তিকৱজ্জিতে সব্বত্তিকে যোজেত্ৱা যাৱ দসৱিধা, অপৰেপি অট্ঠাৰস ৱাৰা ৱুত্তা. যথা চেত্থ সহেতুকদুকমূলিকা সব্বত্তিকযোজনা, এৱং হেতুসম্পযুত্তদুকাদীসু অনুৰূপদুকমূলিকাপি সৰণদুকপৰিযোসানা পচ্চেকং সব্বত্তিকযোজনাপি ৱেদিতব্বাতি অযং দুকমূলকো যোজনানযো. যথা চ একেকদুকেন সব্বত্তিকযোজনাৱসেন দুকমূলকো নযো ৱুত্তো, এৱং একেকত্তিকেন যথানুৰূপং সব্বদুকযোজনাৱসেন তিকমূলকো, তদুভযমিস্সকৱসেন উভতোৱড্ঢনকো চ নযো ৱেদিতব্বো. যথা চেত্থ ৱেদনাক্খন্ধে, এৱং সঞ্ঞাক্খন্ধাদীসুপি যথাৰহং দুকমূলকাদিনযা ৱেদিতব্বাতি অযং অভিধম্মভাজনীযনযো.

পঞ্হাপুচ্ছকনযে পন পঞ্চন্নং খন্ধানং কতি কুসলা, কতি অকুসলা, কতি অব্যাকতা, কতি সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা…পে… কতি সৰণা, কতি অৰণাতি? ৰূপক্খন্ধো অব্যাকতো, চত্তাৰো খন্ধা সিযা কুসলা, সিযা অকুসলা, সিযা অব্যাকতা, ৰূপং, ৱেদনা চ ৱেদনাত্তিকে ন ৱত্তব্বা, সেসা তিধাপি হোন্তি, ৰূপং নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মং, সিযা উপাদিন্নুপাদানিযং, সিযা অনুপাদিন্নুপাদানিযং, অসংকিলিট্ঠসংকিলেসিকং, সেসা চত্তাৰো খন্ধা তীহি তিকেহি তিধাপি হোন্তি. ৰূপং অৱিতক্কঅৱিচাৰং, তযো খন্ধা তিধাপি হোন্তি, সঙ্খাৰক্খন্ধো তিধা চ ন ৱত্তব্বো চ. ৰূপং ন ৱত্তব্বং, ৱেদনা সিযা পীতিসহগতা, ন ৱত্তব্বা, তযো তিধা চ ন ৱত্তব্বা চ. ৰূপং নেৱদস্সনেননভাৱনাযপহাতব্বং, নদস্সনেননভাৱনাযপহাতব্বহেতুকং, নেৱাচযগামিনঅপচযগামি, নেৱসেখংনাসেখং, পৰিত্তং, সেসা তিধাপি হোন্তি. পৰিত্তাৰম্মণত্তিকে ৰূপং অনাৰম্মণং, সেসা তিধা চ ন ৱত্তব্বা চ. ৰূপং মজ্ঝিমং, অনিযতং, সেসা তিধাপি. মগ্গাৰম্মণত্তিকে চ ৰূপং অনাৰম্মণং, সেসা তিধাপি ৱা ন ৱত্তব্বা. উপ্পন্নাতীতত্তিকেসু পঞ্চপি তিধা হোন্তি. অতীতাৰম্মণত্তিকে ৰূপং অনাৰম্মণং, সেসা তিধা চ ন ৱত্তব্বা চ. অজ্ঝত্তত্তিকে পঞ্চপি তিধা হোন্তি. অজ্ঝত্তাৰম্মণত্তিকে ৰূপং অনাৰম্মণং, সেসা তিধাপি ন ৱত্তব্বা চ. চত্তাৰো খন্ধা অনিদস্সনঅপ্পটিঘা, ৰূপক্খন্ধো তিধাপি হোতি.

চত্তাৰো খন্ধা নহেতূ, সঙ্খাৰক্খন্ধো সিযা হেতু, সিযা ন হেতু. ৰূপং অহেতুকং, হেতুৱিপ্পযুত্তং, সেসা দ্ৱিধাপি. তযো খন্ধা সিযা সহেতুকা চেৱ ন চ হেতূ, সিযা ন ৱত্তব্বা চ, সঙ্খাৰক্খন্ধো দ্ৱিধা চ ন ৱত্তব্বো চ, ৰূপং ন ৱত্তব্বমেৱ. তথা অনন্তৰদুকেপি. ৰূপং নহেতুঅহেতুকং, তযো দ্ৱিধাপি, সঙ্খাৰক্খন্ধো দ্ৱিধা চ ন ৱত্তব্বো চ. পঞ্চপি সপ্পচ্চযা, সঙ্খতা, চত্তাৰো অনিদস্সনা, অপ্পটিঘা, ৰূপং দ্ৱিধাপি. ৰূপং ৰূপী, সেসা অৰূপিনো. ৰূপং লোকিযং, সেসা দ্ৱিধাপি. পঞ্চপি কেনচি ৱিঞ্ঞেয্যা, ন চ কেনচি ৱিঞ্ঞেয্যা চ. চত্তাৰো নো আসৱা, সঙ্খাৰা দ্ৱিধাপি, ন ৱত্তব্বা চ. ৰূপং সাসৱো, আসৱৱিপ্পযুত্তো, সেসা দ্ৱিধাপি. ৰূপং সাসৱা চেৱ নো চ আসৱা, তযো তথা চ ন ৱত্তব্বা চ. সঙ্খাৰো দ্ৱিধা চ ন ৱত্তব্বো চ. ৰূপং ন ৱত্তব্বমেৱ, তযো সিযা আসৱসম্পযুত্তা চেৱ নো চ আসৱা, সিযা ন ৱত্তব্বা, সঙ্খাৰো দ্ৱিধা চ ন ৱত্তব্বো চ. ৰূপং আসৱৱিপ্পযুত্তং সাসৱঞ্চ, সেসা দ্ৱিধা চ ন ৱত্তব্বা চ. ইমিনা নযেন সংযোজনগোচ্ছকাদীসুপি যোজনা ৱেদিতব্বা. কেৱলং হি পৰামাসসম্পযুত্তদুকে ৰূপং পৰামাসৱিপ্পযুত্তং, তযো দ্ৱিধাপি, সঙ্খাৰো দ্ৱিধাপি, দিট্ঠিৱসেন ন ৱত্তব্বো চ. ততিযে এত্তকমেৱ ৱিসেসো. ৰূপং অনাৰম্মণং, সেসা সাৰম্মণা. ৱিঞ্ঞাণং চিত্তং, সেসা নো চিত্তা. তযো চেতসিকা, দ্ৱে অচেতসিকা. তযো চিত্তসম্পযুত্তা, ৰূপং চিত্তৱিপ্পযুত্তং. ৱিঞ্ঞাণং ন ৱত্তব্বং. তথা চিত্তসংসট্ঠদুকেপি. তযো চিত্তসমুট্ঠানা, ৱিঞ্ঞাণং নো চিত্তসমুট্ঠানং. ৰূপং দ্ৱিধাপি. তথা অনন্তৰদুকদ্ৱযেপি. তযো চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানা, দ্ৱে নো চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানা. তথা অনন্তৰদুকদ্ৱযেপি. ৱিঞ্ঞাণং অজ্ঝত্তিকং, তযো বাহিৰা, ৰূপং দ্ৱিধাপি. চত্তাৰো নো উপাদা. ৰূপং দ্ৱিধাপি. পঞ্চপি সিযা উপাদিন্না, সিযা অনুপাদিন্না, নো উপাদানা.

কিলেসগোচ্ছকো ৱুত্তনযোৱ. ৰূপং নেৱদস্সনেননভাৱনায পহাতব্বং, সেসা দ্ৱিধাপি. এৱং যাৱপীতিদুকা যোজনা ৱেদিতব্বা.

ৰূপং ন ৱেদনা, ন সুখা, ন সুখসহগতা, সেসা দ্ৱিধাপি. তথা অনন্তৰদুকেপি. ৰূপং কামাৱচৰং, সেসা দ্ৱিধাপি. এৱং যাৱ সৰণদুকা যোজনা ৱেদিতব্বা. অযং পঞ্হাপুচ্ছকনযো.

ইমে পন নযা ৱিত্থাৰতো পাড়িঅট্ঠকথাহি ঞাতব্বা. অত্থৱিনিচ্ছযো চ নেসং ধম্মসঙ্গণীমাতিকত্থসংৱণ্ণনায ৱুত্তানুসাৰেন ঞাতব্বো. ইতো পৰং অতিৰেকং অৱত্ৱা অপুব্বমেৱ ৱণ্ণযিস্সামাতি অযং ৱিভঙ্গনযদস্সনতো সংৱণ্ণনানযো.

ইদানি পনেত্থ –

কমতোনূনাধিকতো, দট্ঠব্বসমভেদতো;

পাড়িমুত্তনযো ঞেয্যো, খন্ধকোসল্লমিচ্ছতা.

তত্থ কমতোতি এত্থ উপ্পত্তিক্কমো পহানক্কমো পটিপত্তিক্কমো ভূমিক্কমো দেসনাক্কমোতি বহুৱিধেসু কমেসু খন্ধানং দেসনাক্কমোৱ যুজ্জতি, ন ইতৰে, অসম্ভৱা. অভেদেন হি পঞ্চসু খন্ধেসু অত্তগ্গাহপতিতং ৱেনেয্যজনং সমূহঘনৱিনিব্ভোগদস্সনেন অত্তগ্গাহতো মোচেতুকামো ভগৱা হিতকামো তস্স তস্স জনস্স সুখগ্গহণত্থং চক্খুআদীনং ৱিসযভূতং ওড়াৰিকং পঠমং ৰূপক্খন্ধং দেসেসি, ততো ইট্ঠানিট্ঠৱিসযসংৱেদকং ওড়াৰিকং ৱেদনং, যং ৱেদেতি, তং সঞ্জানাতীতি এৱং ৱেদনাৱিসযস্স আকাৰগ্গাহিকং সঞ্ঞং, সঞ্ঞাৱসেনাভিসঙ্খাৰকে সঙ্খাৰে, তেসং ৱেদনাদীনং নিস্সযাধিপতিভূতং ৱিঞ্ঞাণন্তি অযং তাৱেত্থ কমো.

অনূনাধিকতোতি কস্মা পন ভগৱতা পঞ্চেৱ খন্ধা ৱুত্তা অনূনা অনধিকাতি? সব্বসঙ্খতসভাগেকসঙ্গহতো, অত্তত্তনিযগ্গাহৱত্থুস্স এতপ্পৰমতো, অঞ্ঞেসঞ্চ তদৱৰোধতো. অনেকপ্পভেদেসু হি সঙ্খতধম্মেসু সভাগৱসেন সঙ্গয্হমানেসু ৰূপং ৰূপসভাগেকসঙ্গহৱসেন একো খন্ধো হোতি, ৱেদনা ৱেদনাসভাগেকসঙ্গহৱসেন একো খন্ধো হোতি. এস নযো সঞ্ঞাদীসুপি, তস্মা সব্বসঙ্খতসভাগেকসঙ্গহতো পঞ্চেৱ ৱুত্তা. এতপৰমঞ্চেতং অত্তত্তনিযগ্গাহৱত্থু, যদিদং ৰূপাদযো পঞ্চ, তস্মা অত্তত্তনিযগ্গাহৱত্থুস্স এতপৰমতোপি পঞ্চেৱ ৱুত্তা. যেপি চঞ্ঞে সীলাদযো পঞ্চ ধম্মক্খন্ধা ৱুত্তা, তেপি সঙ্খাৰক্খন্ধপৰিযাপন্নত্তা এত্থেৱ অৱৰোধং গচ্ছন্তি, তস্মা অঞ্ঞেসং তদৱৰোধতোপি পঞ্চেৱ ৱুত্তাতি অযং অনূনাধিকতো.

দট্ঠব্বসমভেদতোতি দট্ঠব্বভেদতো, উপমাভেদতো চ. তত্থ দট্ঠব্বভেদতো তাৱ পঞ্চুপাদানক্খন্ধা সামঞ্ঞতো উক্খিত্তাসিকপচ্চত্থিকতো, ভাৰতো, খাদকতো, অনিচ্চদুক্খঅনত্তসঙ্খাতৱধকতো চ দট্ঠব্বা. ৱিসেসতো পন ফেণপিণ্ডং ৱিয ৰূপং দট্ঠব্বং, উদকবুব্বুড়মৰীচিককদলিক্খন্ধমাযা ৱিয যথাক্কমং ৱেদনাদযো দট্ঠব্বা. যথা হি ফেণপিণ্ডো ৱিমদ্দাসহো, সো চ পত্তথালকাদিঅত্থং গহিতোপি তমত্থং ন সাধেতি, ভিজ্জতি, এৱং ৰূপম্পি ৱিমদ্দাসহং, তঞ্চ সুভাদিৱসেন গহিতম্পি ন তথা তিট্ঠতি, অসুভাদিযেৱ হোতি.

যথা ৱা ফেণপিণ্ডো অনেকসন্ধিঘটিতো বহুন্নং উদকসপ্পাদিপাণকানং আৱাসো, আদিতো চেস বদৰপক্কমত্তো হুত্ৱা অনুপুব্বৱড্ঢনকো উট্ঠিতমত্তোপি চেস ভিজ্জতি, থোকং গন্ত্ৱাপি, সমুদ্দং পত্ৱা পন অৱস্সমেৱ ভিজ্জতি, এৱং ৰূপম্পি ছিদ্দাৱছিদ্দং অনেকসন্ধিঘটিতং অসীতিকিমিকুলৱোকিণ্ণং, আদিতো চেতং কললমত্তং হুত্ৱা অনুপুব্বৱড্ঢনকং, কললমত্তেপি চেতং ভিজ্জতি, অব্বুদাদিভাৱেপি আযুক্খযং পত্ৱা অৱস্সমেৱ ভিজ্জতি. এৱং ফেণপিণ্ডসদিসং দট্ঠব্বং.

যথা পন বুব্বুড়ো মুহুত্তৰমণীযো অগয্হুপগো ন চিৰট্ঠিতিকোৱ, এৱং ৱেদনাপি. যথা চ বুব্বুড়ো উদকতলং, উদকবিন্দুং, উদকজল্লকং সঙ্কড্ঢিত্ৱা পুটং কত্ৱা গহণৱাতঞ্চাতি চত্তাৰি কাৰণানি পটিচ্চ উপ্পজ্জতি, এৱং ৱেদনাপি ৱত্থুং, আৰম্মণং, কিলেসজল্লং, ফস্সসঙ্ঘট্টনঞ্চাতি চত্তাৰি কাৰণানি পটিচ্চ উপ্পজ্জতীতি সা বুব্বুড়সদিসা দট্ঠব্বা.

যথা পন মৰীচিকা জলাসযাদিভাৱেন ৱিপ্পলম্ভিকা, এৱং সঞ্ঞাপি নিচ্চাদিভাৱেনাতি মৰীচিসদিসা দট্ঠব্বা. যথা পন কদলিক্খন্ধো অগয্হুপগো বহুৱট্টিসমোধানো, এৱং সঙ্খাৰক্খন্ধোপি অগয্হুপগোনিচ্চাদিসাৰৱিৰহিতো, ফস্সাদিবহুধম্মসমোধানো চ হোতীতি সো কদলিক্খন্ধসদিসো দট্ঠব্বো. যথা পন মাযা অসুৱণ্ণৰজতাদিৰূপানিপি তথা গাহাপেত্ৱা মহাজনং ৱঞ্চেতি, এৱং ৱিঞ্ঞাণম্পি অনিচ্চাদিৰূপং তেনেৱ চিত্তেন আগচ্ছন্তং ৱিয নিচ্চাদিতো চ গাহাপেত্ৱা ৱঞ্চেতীতি তং মাযাসদিসং দট্ঠব্বং. ৱুত্তঞ্চ –

‘‘ফেণপিণ্ডূপমং ৰূপং, ৱেদনা বুব্বুড়ূপমা;

মৰীচিকূপমা সঞ্ঞা, সঙ্খাৰা কদলূপমা;

মাযূপমঞ্চ ৱিঞ্ঞাণং, দেসিতাদিচ্চবন্ধুনা’’তি. (সং. নি. ৩.৯৫);

অযমেত্থ দট্ঠব্বভেদো.

উপমাভেদতো চ পন গিলানসালূপমো ৰূপুপাদানক্খন্ধো, গেলঞ্ঞূপমো ৱেদনুপাদানক্খন্ধো, গেলঞ্ঞসমুট্ঠানূপমো সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো, অসপ্পাযসেৱনূপমো সঙ্খাৰুপাদানক্খন্ধো, গিলানূপমো ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. অপিচ চাৰককাৰণঅপৰাধকাৰণকাৰকঅপৰাধিকূপমা এতে ভাজনভোজনব্যঞ্জনপৰিৱেসকভুঞ্জকূপমা চাতি অযমেত্থ উপমাভেদো. এৱং পাড়িমুত্তকৱিনিচ্ছযনযো ঞেয্যো.

খন্ধৱিভঙ্গমাতিকত্থৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

আযতনৱিভঙ্গমাতিকত্থৱণ্ণনা

আযতনৱিভঙ্গমাতিকায পন অত্থতো তাৱ – দ্ৱাদসাযতনানীতি এত্থ আযতনতো, আযানং তননতো, আযতস্স চ নযনতো আযতনানি. চক্খুৰূপাদীসু হি তংতংদ্ৱাৰাৰম্মণা চিত্তচেতসিকা ধম্মা সেন সেন অনুভৱনাদিনা কিচ্চেন আযতন্তি উপট্ঠহন্তি ঘটেন্তি ৱাযমন্তি, তে চ পন আযভূতে ধম্মে এতানি তনোন্তি ৱিত্থাৰেন্তি, ইদঞ্চ অতীৱ আযতং সংসাৰদুক্খং নযন্তেৱ, পৱত্তযন্তীতি ৱুত্তং হোতি, তস্মা ‘‘আযতনানী’’তি ৱুচ্চন্তি.

অপিচ নিৱাসট্ঠানট্ঠেন, আকৰট্ঠেন, সমোসৰণট্ঠানট্ঠেন, সঞ্জাভিদেসট্ঠেন, কাৰণট্ঠেন চ সাসনে, লোকে চ ‘‘আযতন’’ন্তি ৱুচ্চন্তি. চক্খুআদীসু হি তে তে চিত্তচেতসিকা ধম্মা তদাযত্তৱুত্তিতায নিৱসন্তি, তেসু চ আকৰভূতেসু আকিণ্ণা ৱত্থাৰম্মণৱসেন চ সমোসৰন্তি, চক্খাদযোৱ নেসং সঞ্জাতিদেসো, কাৰণঞ্চ, তস্মা নিৱাসট্ঠানাদিনা অত্থেন চক্খাদীনি আযতনানীতি ৱেদিতব্বানি.

চক্খাযতনন্তিআদীসু চক্খতীতি চক্খু, ৰূপং অস্সাদেতি, ৱিভাৱেতি চাতি অত্থো. ৰূপযতীতি ৰূপং. ৱণ্ণৱিকাৰং আপজ্জমানং হদযঙ্গতভাৱং পকাসেতীতি অত্থো. সুণাতীতি সোতং. সপ্পতীতি সদ্দো, উদাহৰীযতীতি অত্থো. ঘাযতীতি ঘানং. গন্ধযতীতি গন্ধো, অত্তনো ৱত্থুং সূচযতীতি অত্থো. জীৱিতং অৱ্হাযতীতি জিৱ্হা. ৰসন্তি তং সত্তাতি ৰসো, অস্সাদেন্তীতি অত্থো. কুচ্ছিতানং সাসৱধম্মানং আযোতি কাযো, উপ্পত্তিদেসো. ফুসীযতীতি ফোট্ঠব্বং. মনতীতি মনো. অত্তনো লক্খণং ধাৰেন্তীতি ধম্মা. চক্খু চ তং যথাৱুত্তেনত্থেন আযতনঞ্চাতি চক্খাযতনং…পে… ধম্মা চ তে আযতনঞ্চাতি ধম্মাযতনন্তি অযং তাৱেত্থ পদত্থো.

ধম্মভেদতো পনেত্থ সব্বম্পি ৱিঞ্ঞাণং মনাযতনং নাম. চেতসিকসুখুমৰূপনিব্বানানি ধম্মাযতনং নাম. সেসানি সুৱিঞ্ঞেয্যানি. ইমেসু চ আযতনেসু অতীতাদিভেদভিন্না, কালৱিনিমুত্তা চ লোকিযলোকুত্তৰা সব্বে নামৰূপধম্মা, পঞ্ঞত্তিযো চ সঙ্গহিতাতি ৱেদিতব্বা. ‘‘জাতি দ্ৱীহি খন্ধেহি একেনাযতনেন একায ধাতুযা সঙ্গহিতা’’তিআদিৱচনতো (ধাতু. ৭১) হি ৰূপাৰূপলক্খণানং জাতিজৰাভঙ্গানং সঙ্খাৰক্খন্ধধম্মাযতনধম্মধাতূসু সঙ্গহিতত্তা ইতৰাসম্পি পঞ্ঞত্তীনং যথাৰহং তত্থ সঙ্গহিতভাৱো ৱেদিতব্বোতি অযমেত্থ ধম্মভেদো.

ৱিভঙ্গনযতো পনেত্থ সুত্তন্তভাজনীযে তাৱ ‘‘চক্খুং অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা ৱিপৰিণামধম্মং. ৰূপা অনিচ্চা দুক্খা অনত্তা ৱিপৰিণামধম্মা…পে… ধম্মা অনিচ্চা দুক্খা অনত্তা ৱিপৰিণামধম্মা’’তি (ৱিভ. ১৫৪) এৱং ৱিসযিৱিসযাযতনৱসেন আযতনানি ৱুত্তানীতি অযং সুত্তন্তভাজনীযনযো.

অভিধম্মভাজনীযে পন পসাদৱিসযাযতনানি তাৱ ‘‘তত্থ কতমং চক্খাযতনং? যং চক্খু চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো’’তিআদিনা (ৱিভ. ১৫৬) ৰূপকণ্ডে (ধ. স. ৫৯৭) ৱুত্তনযেন ৱিভত্তানি. মনাযতনং পন একৱিধতো পট্ঠায যাৱদসৱিধা ৱেদনাক্খন্ধে ৱুত্তনযেন ৱিভত্তং. ধম্মাযতনং পন ‘‘তত্থ কতমং ধম্মাযতনং? ৱেদনাক্খন্ধো সঞ্ঞাক্খন্ধো সঙ্খাৰক্খন্ধো, যঞ্চ ৰূপং অনিদস্সনঅপ্পটিঘং ধম্মাযতনপৰিযাপন্নং অসঙ্খতা চ ধাতূ’’তি (ৱিভ. ১৬৭) উদ্দিসিত্ৱা ‘‘তত্থ কতমো ৱেদনাক্খন্ধো’’তিআদিনা (ৱিভ. ১৬৭) ৱেদনাক্খন্ধাদীসু ৱুত্তনযেন ৱিভত্তং. সুখুমৰূপনিব্বানানি ৰূপকণ্ডে ৱুত্তনযানেৱাতি অযং অভিধম্মভাজনীযনযো.

পঞ্হাপুচ্ছকনযং পন ইতো পৰং ৱিত্থাৰতো অদস্সেত্ৱা তিকদুকানং আদিঅন্তেহি চেৱ ৱিসেসত্থদীপকেহি চ তিকদুকেহি যোজেত্ৱা দস্সযিস্সাম, সেসেহিপি তিকদুকেহি যোজনানযো খন্ধে ৱুত্তনযেন সক্কা ঞাতুন্তি. কথং দ্ৱাদসন্নং আযতনানং কতি কুসলা…পে… কতি অৰণাতি? দসাযতনা অব্যাকতা, দ্ৱাযতনা সিযা কুসলা, সিযা অকুসলা, সিযা অব্যাকতা. ৱেদনাত্তিকে দসাযতনানি ন ৱত্তব্বানি, মনাযতনং তিধাপি, ধম্মাযতনং তিধা ন ৱত্তব্বঞ্চ…পে… ৰূপাযতনং সনিদস্সনসপ্পটিঘং, নৱাযতনানি অনিদস্সনসপ্পটিঘানি, মনাযতনধম্মাযতনানি অনিদস্সনঅপ্পটিঘানি, একাদসাযতনানি ন হেতূ, ধম্মাযতনং সিযা হেতু, সিযা ন হেতু…পে… একাদসাযতনানি সপ্পচ্চযানি, ধম্মাযতনং সিযা সপ্পচ্চযং, সিযা অপ্পচ্চযং…পে… দসাযতনানি ৰূপং, মনাযতনং অৰূপং, ধম্মাযতনং দ্ৱিধাপি…পে… দসাযতনানি অৰণানি, দ্ৱাযতনানি সিযা সৰণানি, সিযা অৰণানীতি অযং পঞ্হাপুচ্ছকনযো.

ইদানি পন –

কমতো তাৱত্ততো চ, তেসং দট্ঠব্বভেদতো;

পাড়িমুত্তনযেনেত্থ, ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

তত্থ কমতোতি ইধাপি দেসনাক্কমোৱ যুজ্জতি. অজ্ঝত্তিকেসু হি আযতনেসু সনিদস্সনসপ্পটিঘৱিসযত্তা চক্খাযতনং পাকটন্তি পঠমং দেসিতং, ততো অনিদস্সনসপ্পটিঘৱিসযানি সোতাযতনাদীনি. অথ ৱা দস্সনানুত্তৰিযসৱনানুত্তৰিযহেতুভাৱতো বহূপকাৰত্তা চক্খুসোতাযতনানি পঠমং দেসিতানি, ততো ঘানাযতনাদীনি তীণি, পঞ্চন্নম্পি পন গোচৰৱিসযত্তা অন্তে মনাযতনং, চক্খাযতনাদীনং গোচৰত্তা তেসং অনন্তৰং ৰূপাযতনাদীনি. অপিচ ৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিকাৰণৱৱত্থানতোপি অযমেতেসং কমো ৱেদিতব্বো. ৱুত্তং হেতং ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং…পে… মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি (ম. নি. ৩.৪২১; সং. নি. ৪.৬০, ১১৩; মহানি. ১০৭) অযং তাৱেত্থ কমো.

তাৱত্ততোতি তাৱভাৱতো. ইদং ৱুত্তং হোতি – চক্খাদযোপি হি ধম্মা এৱ, এৱং সতি ধম্মাযতনমিচ্চেৱ অৱত্ৱা কস্মা দ্ৱাদসাযতনানি ৱুত্তানীতি চে? ছৱিঞ্ঞাণকাযুপ্পত্তিযা দ্ৱাৰাৰম্মণৱৱত্থানতো অযমেতেসং ভেদো হোতীতি দ্ৱাদস ৱুত্তানি. চক্খুৱিঞ্ঞাণৱীথিপৰিযাপন্নস্স হি ৱিঞ্ঞাণকাযস্স চক্খাযতনমেৱ উপ্পত্তিদ্ৱাৰং, ৰূপাযতনমেৱাৰম্মণং. তথা ইতৰানি ইতৰেসং. ছট্ঠস্স পন ভৱঙ্গমনসঙ্খাতো মনাযতনেকদেসোৱ উপ্পত্তিদ্ৱাৰং, অসাধাৰণঞ্চ ধম্মাযতনং আৰম্মণন্তি. ইতি ছন্নং ৱিঞ্ঞাণকাযানং উপ্পত্তিদ্ৱাৰাৰম্মণৱৱত্থানতো দ্ৱাদস ৱুত্তানীতি অযমেত্থ তাৱত্ততা.

দট্ঠব্বভেদতোতি এত্থ পন সব্বানি চেতানি আযতনানি অনাগমনতো, অনিগ্গমনতো চ দট্ঠব্বানি. ন হি তানি পুব্বে উদযা কুতোচি আগচ্ছন্তি, নপি উদ্ধং ৱযা কুহিঞ্চি গচ্ছন্তি, অথ খো পুব্বে উদযা অপ্পটিলদ্ধসভাৱানি উদ্ধং ৱযা পৰিভিন্নসভাৱানি, পুব্বন্তাপৰন্তৱেমজ্ঝে পচ্চযাযত্তৱুত্তিতায অৱসানি পৱত্তন্তি, তস্মা অনাগমনতো, অনিগ্গমনতো চ দট্ঠব্বানি. তথা নিৰীহতো, অব্যাপাৰতো চ. ন হি চক্খুৰূপাদীনং এৱং হোতি ‘‘অহো ৱত অম্হাকং সামগ্গিযং ৱিঞ্ঞাণং নাম উপ্পজ্জেয্যা’’তি, ন চ তানি ৱিঞ্ঞাণুপ্পাদনত্থং দ্ৱাৰভাৱেন, ৱত্থুভাৱেন, আৰম্মণভাৱেন ৱা ব্যাপাৰমাপজ্জন্তি, অথ খো ধম্মতাৱেসা যং চক্খুৰূপাদিসামগ্গিযং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি সম্ভৱন্তি, তস্মা নিৰীহতো, অব্যাপাৰতো চ দট্ঠব্বানি. অপিচ অজ্ঝত্তিকানি সুঞ্ঞো গামো ৱিয দট্ঠব্বানি ধুৱসুভসুখত্তভাৱৱিৰহিতত্তা, বাহিৰানি গামঘাতকচোৰা ৱিয. তথা অজ্ঝত্তিকানি ছপাণকা ৱিয দট্ঠব্বানি, বাহিৰানি তেসং গোচৰা ৱিযাতি অযমেত্থ দট্ঠব্বভেদো. এৱং পাড়িমুত্তনযেনেত্থ ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.

আযতনৱিভঙ্গমাতিকত্থৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ধাতুৱিভঙ্গমাতিকত্থৱণ্ণনা

ধাতুৱিভঙ্গমাতিকায পন অত্থতো তাৱ – অট্ঠাৰস ধাতুযোতি এত্থ ৱিদহতি, ধীযতে, ৱিধানং, ৱিধীযতে এতায, এত্থ ৱা ধীযতীতি ধাতু. লোকিযা হি ধাতুযো কাৰণভাৱেন ৱৱত্থিতা. অনেকপ্পকাৰং সংসাৰদুক্খং ৱিদহন্তি নিপ্ফাদেন্তি, সত্তেহি চ ধীযন্তে ধাৰীযন্তি, দুক্খৱিধানমত্তমেৱ চেতা, এতাহি চ কাৰণভূতাহি সংসাৰদুক্খং সত্তেহি অনুৱিধীযতি, যথাৱিহিতঞ্চ দুক্খং এতাস্ৱেৱ ধীযতি ঠপীযতীতি এতেহি অত্থেহি যথাসম্ভৱং ‘‘ধাতুযো’’তি ৱুচ্চন্তি.

যথা ৱা সৰীৰসঙ্খাতস্স সমুদাযস্স অৱযৱভূতেসু ৰসসোণিতাদীসু অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসভাগলক্খণপৰিচ্ছিন্নেসু ধাতুসমঞ্ঞা, এৱমেতেসুপি পঞ্চক্খন্ধসঙ্খাতস্স অত্তভাৱস্স চক্খাদীসু ধাতুসমঞ্ঞা ৱেদিতব্বা. লোকিযলোকুত্তৰসাধাৰণত্থৱসেন পন অত্তনো সভাৱং ধাৰেন্তীতি ধাতুযো. নিজ্জীৱমত্তানমেতং অধিৱচনং, তস্মা যথাৱুত্তেনত্থেন চক্খু চ তং ধাতু চাতি চক্খুধাতু. এৱং সেসেসুপীতি অযং তাৱেত্থ পদত্থো.

ধম্মভেদতো পনেত্থ আযতনেসু ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো. অপিচ পঞ্চদ্ৱাৰাৱজ্জনসম্পটিচ্ছনদ্ৱযৱিঞ্ঞাণং মনোধাতু নাম. পঞ্চৱিঞ্ঞাণমনোধাতুৱজ্জিতং পন সব্বম্পি ৱিঞ্ঞাণং মনোৱিঞ্ঞাণধাতু নাম. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

ৱিভঙ্গনযতো পনেত্থ সুত্তন্তভাজনীযে তাৱ – ‘‘পথৱীধাতু আপো তেজো ৱাযো আকাসৱিঞ্ঞাণধাতূ’’তি ছ ধাতুযো উদ্দিসিত্ৱা আদিতো পঞ্চ অজ্ঝত্তিকবাহিৰৱসেন, পচ্ছিমা চ ছ ৱিঞ্ঞাণৱসেন ৱিভত্তা, অপৰাপি ‘‘সুখধাতু দুক্খসোমনস্সদোমনস্সুপেক্খাঅৱিজ্জাধাতূ’’তি ছ ধাতুযো উদ্দিসিত্ৱা তথা তথা ৱিভত্তা, পুন অপৰাপি ‘‘কামধাতু ব্যাপাদৱিহিংসানেক্খম্মঅব্যাপাদঅৱিহিংসাধাতূ’’তি ছ ধাতুযো উদ্দিসিত্ৱা, এৱং তীহি ছক্কেহি পচ্চেকং তেভূমকা অট্ঠাৰস ধাতুযো সৰূপতো, লক্খণাহাৰতো, নিস্সযৱিসযপযোগৱিনাভাৱাদিতো চ ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বাতি অযং সুত্তন্তভাজনীযনযো.

অভিধম্মভাজনীযে পন সৰূপেনেৱ অট্ঠাৰস ধাতুযো উদ্দিসিত্ৱা পসাদৱিসযধাতুযো আযতনে ৱুত্তনযেন ৱিভত্তা, সত্ত ৱিঞ্ঞাণধাতুযো পন –

‘‘তত্থ কতমা চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু? চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চিত্তং…পে… চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু. অযং ৱুচ্চতি চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু…পে… কাযৱিঞ্ঞাণধাতু.

‘‘তত্থ কতমা মনোধাতু? চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… কাযৱিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… নিৰুদ্ধসমনন্তৰা উপ্পজ্জতি চিত্তং…পে… সব্বধম্মেসু ৱা পন পঠমসমন্নাহাৰো উপ্পজ্জতি চিত্তং…পে… অযং ৱুচ্চতি মনোধাতু.

‘‘তত্থ কতমা ধম্মধাতু? ৱেদনাক্খন্ধো সঞ্ঞাক্খন্ধো সঙ্খাৰক্খন্ধো, যঞ্চ ৰূপং অনিদস্সনং অপ্পটিঘং ধম্মাযতনপৰিযাপন্নং, অসঙ্খতা চ ধাতু…পে… অযং ৱুচ্চতি ধম্মধাতু.

‘‘তত্থ কতমা মনোৱিঞ্ঞাণধাতু…পে… মনোধাতুযাপি উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধসমনন্তৰা উপ্পজ্জতি চিত্তং…পে… মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি চিত্তং…পে… অযং ৱুচ্চতি মনোৱিঞ্ঞাণধাতূ’’তি (ৱিভ. ১৮৪) –

এৱং ৱিভত্তা. তত্থ সব্বধম্মেসু ৱা পন পঠমসমন্নাহাৰোতি এত্থ পঞ্চৱিঞ্ঞাণৱিসযেসু সব্বধম্মেসূতি এৱং অত্থো গহেতব্বো. মনোধাতুযাপি উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধসমনন্তৰাতি এত্থ পন পি-কাৰো সম্পিণ্ডনত্থো, তস্মা মনোধাতুযাপি সন্তীৰণৱোট্ঠব্বনাদিমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযাপীতি এৱমত্থো গহেতব্বো. মনঞ্চ পটিচ্চাতিআদীসু মনোদ্ৱাৰে ভৱঙ্গমনঞ্চেৱ চতুভূমকধম্মাৰম্মণঞ্চ পটিচ্চ সহাৱজ্জনকজৱনং নিব্বত্ততীতি অত্থো. অযং অভিধম্মভাজনীযনযো.

পঞ্হাপুচ্ছকনযে পন অট্ঠাৰসন্নং ধাতূনং কতি কুসলা…পে… কতি অৰণাতি? সোড়স ধাতুযো অব্যাকতা, দ্ৱে ধাতুযো তিধাপি হোন্তি…পে… দস ধাতুযো নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মা, পঞ্চ ধাতুযো ৱিপাকা, মনোধাতু সিযা ৱিপাকা, সিযা নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মা, দ্ৱে ধাতুযো তিধাপি হোন্তি. দস ধাতুযো উপাদিন্নুপাদানিযা, সদ্দধাতুযো অনুপাদিন্নুপাদানিযা, পঞ্চ ধাতুযো সিযা উপাদিন্নুপাদানিযা, সিযা অনুপাদিন্নুপাদানিযা, দ্ৱে ধাতুযো তিধাপি…পে… দস ধাতুযো সিযা উপ্পন্না, সিযা উপ্পাদিনো, সদ্দধাতু সিযা উপ্পন্না, সিযা অনুপ্পন্না, সিযা ন ৱত্তব্বা উপ্পাদিনোতি, ছ ধাতুযো তিধাপি. ধম্মধাতু তিধাৱ…পে… ৰূপধাতু সনিদস্সনসপ্পটিঘা, নৱ ধাতুযো অনিদস্সনসপ্পটিঘা, অট্ঠ ধাতুযো অনিদস্সনঅপ্পটিঘা. সত্তৰস ধাতুযো ন হেতূ, ধম্মধাতু দ্ৱিধাৱ…পে… সোড়স ধাতুযো অৰণা, দ্ৱে ধাতুযো দ্ৱিধাপীতি অযং পঞ্হাপুচ্ছকনযো.

ইদানি পনেতাসং –

কমতাৱত্ততো দট্ঠব্বা, পচ্চযানং ৱিভাগতো;

ধাতূনমিধ ৱিঞ্ঞেয্যো, পাড়িমুত্তৱিনিচ্ছযো.

তত্থ কমতো তাৱ ইধাপি দেসনাক্কমোৱ যুজ্জতি. সো চ পনাযং হেতুফলানুপুব্বৱৱত্থানৱসেন ৱুত্তো. চক্খুধাতু ৰূপধাতূতি ইদং হি দ্ৱযং হেতু, চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতূতি ইদং ফলং. এৱং সব্বত্থ. অযং তাৱেত্থ কমো.

তাৱত্ততো পন যা ইধ সুত্তন্তভাজনীযে তীহি ছক্কেহি ৱুত্তা ধাতুযো চেৱ, তেসু তেসু সুত্তাভিধম্মপদেসেসু ‘‘আভাধাতু…পে… অনেকধাতুনানাধাতুলোকো’’তিআদিনা আগতা চাতি অঞ্ঞাপি বহুধাতুযো দিস্সন্তি, তাসম্পি ৱসেন পৰিচ্ছেদং অৱত্ৱা কস্মা অট্ঠাৰসেৱ ৱুত্তাতি? তাসম্পি তদন্তোগধত্তা.

অপিচ ৱিজাননসভাৱে ৱিঞ্ঞাণে জীৱসঞ্ঞীনং তস্সা চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিভেদেন অনেকতং, চক্খুৰূপাদিপচ্চযাযত্তৱুত্তিতায অনিচ্চতঞ্চ পকাসেত্ৱা তস্মিং দীঘৰত্তানুসযিতজীৱসঞ্ঞাসমূহননত্থঞ্চ অট্ঠাৰসেৱ ৱুত্তা. কিঞ্চ ভিয্যো – ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেন চ. ৱেনেয্যা হি অৰূপমূড়্হো ৰূপমূড়্হো উভযমূড়্হোতি তিৱিধা হোন্তি. তেসং তিণ্ণম্পি যথাক্কমং নাতিসঙ্খেপৱিত্থাৰতো অৰূপভেদৱিভাৱিনী খন্ধদেসনা, ৰূপভেদৱিভাৱিনী আযতনদেসনা, তদুভযভেদৱিভাৱিনী ধাতুদেসনা সপ্পাযাতি ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেন অট্ঠাৰসেৱ ৱুত্তাতি. ৱুত্তঞ্চ –

‘‘সঙ্খেপৱিত্থাৰনযেন তথা তথা হি,

ধম্মং পকাসযতি এস যথা যথাস্স;

সদ্ধম্মতেজৱিহতং ৱিলযং খণেন,

ৱেনেয্যসত্তহদযেসু তমো পযাতী’’তি. (ৱিভ. অট্ঠ. ১৮৩);

অযমেত্থ তাৱত্ততা.

দট্ঠব্বতো পনেতা সব্বাপি সঙ্খতা ধাতুযো পুব্বন্তাপৰন্তৱিৱিত্ততো, ধুৱসুভসুখত্তভাৱসুঞ্ঞতো, পচ্চযাযত্তৱুত্তিতো চ দট্ঠব্বা. ৱিসেসতো পনেত্থ ভেৰিতলং ৱিয চক্খুধাতু দট্ঠব্বা, দণ্ডো ৱিয ৰূপধাতু, সদ্দো ৱিয চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু. তথা তিস্সোপি চেতা যথাক্কমং আদাসতলমুখমুখনিমিত্তানি ৱিয. তথা তিলযন্তচক্কতেলানি ৱিয, অধৰাৰণীউত্তৰাৰণীঅগ্গী ৱিয চ দট্ঠব্বা. এস নযো সোতধাতুআদীসুপি. মনোধাতু পন যথাসম্ভৱতো চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুআদীনং পুৰেচৰানুচৰা ৱিয দট্ঠব্বা. ধম্মধাতুযং পন ৱেদনা সল্লসূলমিৱ, সঞ্ঞা ৰিত্তমুট্ঠি ৱিয, সঙ্খাৰা ৱিসৰুক্খমিৱ, সুখুমৰূপং খুৰচক্কং ৱিয, অসঙ্খতা ধাতু খেমন্তভূমি ৱিয চ দট্ঠব্বা, মনোৱিঞ্ঞাণধাতু পন মক্কটো ৱিয, অস্সখড়ুঙ্কো ৱিয, যত্থকামনিপাতিতো ৱেহাসক্খিত্তদণ্ডো ৱিয, ৰঙ্গনটো ৱিয চ দট্ঠব্বা. অযমেত্থ দট্ঠব্বতা.

পচ্চযানং ৱিভাগতো পনেত্থ চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা চক্খু নিস্সযপচ্চযো, ৰূপং আৰম্মণপচ্চযো, কিৰিযামনোধাতু অনন্তৰপচ্চযো, তযো অৰূপিনো খন্ধা সহজাতপচ্চযো. এৱং সোতৱিঞ্ঞাণাদীসুপি. মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা পন মনোধাতু অনন্তৰপচ্চযো, ধম্মধাতু আৰম্মণপচ্চযো, সম্পযুত্তনিস্সযসহজাতাদিপচ্চযোতি অযং পচ্চযৱিভাগো. এৱং ৱিঞ্ঞেয্যো পাড়িমুত্তৱিনিচ্ছযো.

ধাতুৱিভঙ্গমাতিকত্থৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সচ্চৱিভঙ্গমাতিকত্থৱণ্ণনা

সচ্চৱিভঙ্গমাতিকায পন অত্থতো তাৱ – চত্তাৰি অৰিযসচ্চানীতি এত্থাযং সচ্চ-সদ্দো অনেকেসু অত্থেসু দিস্সতি. সেয্যথিদং – ‘‘সচ্চং ভণে ন কুজ্ঝেয্যা’’তিআদীসু (ধ. প. ২২৪) ৱাচাসচ্চে. ‘‘সচ্চে ঠিতা সমণব্ৰাহ্মণা’’তিআদীসু (জা. ২.২১.৪৩৩) ৱিৰতিসচ্চে. ‘‘কস্মা নু সচ্চানি ৱদন্তি নানা, পৱাদিযাসে কুসলাৱদানা’’তিআদীসু (সু. নি. ৮৯১) দিট্ঠিসচ্চে. ‘‘একং হি সচ্চং, ন দুতিযমত্থী’’তিআদীসু (সু. নি. ৮৯০) পৰমত্থসচ্চে, নিব্বানে চেৱ মগ্গে চ. ‘‘চতুন্নং অৰিযসচ্চানং কতি কুসলা’’তিআদীসু (ৱিভ. ২১৬) অৰিযসচ্চে. স্ৱাযমিধাপি অৰিযসচ্চে ৱত্ততি. কেনট্ঠেন সচ্চানি? তথট্ঠেন. কোযং তথট্ঠো নাম? যো পঞ্ঞাচক্খুনা উপপৰিক্খমানানং মাযাৱ ৱিপৰীতো, মৰীচীৱ ৱিসংৱাদকো, তিত্থিযানং অত্থা ৱিয অনুপলব্ভমানসভাৱো চ ন হোতি, অথ খো বাধনপ্পভৱসন্তিনিয্যানভূতেন তচ্ছাৱিপৰীতভূতভাৱেন অৰিযঞাণস্স গোচৰো হোতি. অযং তথট্ঠো সচ্চট্ঠোতি ৱেদিতব্বো. ৱুত্তঞ্চ –

‘‘ইতি তচ্ছাৱিপল্লাসভূতভাৱং চতূসুপি;

দুক্খাদীস্ৱৱিসেসেন, সচ্চট্ঠং আহু পণ্ডিতা’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ১৮৯; সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.১৪).

অৰিযানি চ তানি সচ্চানি চাতি অৰিযসচ্চানি. অৰিযানীতি উত্তমানি, অৱিসংৱাদকানীতি অত্থো. অৰিযেহি বুদ্ধাদীহি পটিৱিজ্ঝিতব্বানি সচ্চানি, অৰিযস্স ৱা সম্মাসম্বুদ্ধস্স সন্তকানি সচ্চানি তেন উপ্পাদিতত্তা, পকাসিতত্তা চ, অৰিযভাৱকৰানি ৱা সচ্চানি তেসং অভিসম্বুদ্ধত্তা অৰিযভাৱসিদ্ধিতোতি অৰিযসচ্চানি. ‘‘দুক্খং অৰিযসচ্চ’’ন্তিআদীসু পন দু-ইতি অযং সদ্দো কুচ্ছিতে দিস্সতি. কুচ্ছিতং হি পুত্তং ‘‘দুপুত্তো’’তি ৱদন্তি. খং-সদ্দো পন তুচ্ছে. তুচ্ছং হি আকাসং ‘‘খ’’ন্তি ৱুচ্চতি. ইদঞ্চ পঠমসচ্চং কুচ্ছিতং অনেকোপদ্দৱাধিট্ঠানতো, তুচ্ছং বালজনপৰিকপ্পিতধুৱসুভসুখত্তভাৱৱিৰহিততো, তস্মা কুচ্ছিতত্তা, তুচ্ছত্তা চ ‘‘দুক্খ’’ন্তি ৱুচ্চতি. সং-ইতি চ অযং সদ্দো ‘‘সমাগমো, সমেত’’ন্তিআদীসু সংযোগং দীপেতি. উ-ইতি অযং সদ্দো ‘‘উপ্পন্নং উদিত’’ন্তিআদীসু উপ্পত্তিং. অয-সদ্দো পন কাৰণং দীপেতি. ইদঞ্চ দুতিযসচ্চং অৱসেসপচ্চযসমাযোগে সতি দুক্খস্সুপ্পত্তিকাৰণন্তি ‘‘দুক্খসমুদযো’’তি ৱুচ্চতি.

ততিযসচ্চং পন যস্মা নি-সদ্দো অভাৱং, ৰোধ-সদ্দো চাৰকং দীপেতি, তস্মা অভাৱো এত্থ, এতস্মিং ৱা অধিগতে সংসাৰচাৰকসঙ্খাতস্স দুক্খনিৰোধস্স সব্বগতিসুঞ্ঞত্তা, তপ্পটিপক্খত্তা চাতি ‘‘দুক্খনিৰোধ’’ন্তি ৱুচ্চতি, দুক্খস্স ৱা অনুপ্পাদনিৰোধপচ্চযত্তা. চতুত্থং পন যস্মা এতং দুক্খনিৰোধং গচ্ছতি, সত্তং ৱা তং গমযতি আৰম্মণৱসেন তদভিমুখত্তা, পটিপদা চ হোতি দুক্খনিৰোধপ্পত্তিযা, তস্মা ‘‘দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি ৱুচ্চতি.

অপিচ দুক্খাদীনং চত্তাৰো চত্তাৰো অত্থা ৱিভত্তা তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা, যে দুক্খাদীনি অভিসমেন্তেহি অভিসমেতব্বা. যথাহ –

‘‘দুক্খস্স পীড়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো ৱিপৰিণামট্ঠো, ইমে চত্তাৰো দুক্খস্স দুক্খট্ঠা তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা. সমুদযস্স আযূহনট্ঠো নিদানট্ঠো সংযোগট্ঠো পলিবোধট্ঠো …পে… নিৰোধস্স নিস্সৰণট্ঠো ৱিৱেকট্ঠো অসঙ্খতট্ঠো অমতট্ঠো…পে… মগ্গস্স নিয্যানট্ঠো হেত্ৱট্ঠো দস্সনট্ঠো আধিপতেয্যট্ঠো…পে… অনঞ্ঞথা’’তি (পটি. ম. ২.৮).

এৱং ৱিভত্তানং চতুন্নং চতুন্নং অত্থানং ৱসেন দুক্খাদীনি ৱেদিতব্বানি. অযং তাৱেত্থ পদত্থো.

ধম্মভেদতো পন তণ্হাৱজ্জিতা সব্বলোকিযধম্মা, সংকিলেসিকৱজ্জিতা ৱা দুক্খসচ্চং নাম, তণ্হা পন সব্বা অকুসলা ৱা লোকিযকুসলা ৱা ধম্মা সমুদযসচ্চং নাম, নিব্বানং নিৰোধসচ্চং নাম, লোকুত্তৰকুসলচিত্তসম্পযুত্তানি অট্ঠমগ্গঙ্গানি দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা অৰিযসচ্চং নাম. ইমেহি পন মগ্গঙ্গেহি সম্পযুত্তা চিত্তচেতসিকা ধম্মা চেৱ সামঞ্ঞফলানি চেত্থ অসঙ্গহিতানীতি ৱেদিতব্বানি. তানি হি ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খ’’ন্তি (সং. নি. ৩.১৫) ৱচনতো সঙ্খাৰদুক্খসঙ্গহিতানিপি. যায পৰিঞ্ঞায ভগৱতি ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতি তথত্তেন ন হোন্তি, দুক্খং অৰিযসচ্চন্তি ন ৱুচ্চন্তি, তানি ঠপেত্ৱা সব্বে লোকিযলোকুত্তৰধম্মা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা. অযং ধম্মভেদো.

ৱিভঙ্গনযতো পনেত্থ সুত্তন্তভাজনীযে দুক্খসচ্চং তাৱ –

‘‘তত্থ কতমং দুক্খং অৰিযসচ্চং? জাতিপি দুক্খা, জৰাপি দুক্খা, মৰণম্পি দুক্খং, সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসাপি দুক্খা, অপ্পিযেহি সম্পযোগো দুক্খো, পিযেহি ৱিপ্পযোগো দুক্খো, যম্পিচ্ছং ন লভতি, তম্পি দুক্খং, সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা’’তি (ৱিভ. ১৯০) –

উদ্দিসিত্ৱা ৱিভত্তং. তত্থ দুক্খং তিৱিধং হোতি দুক্খদুক্খং ৱিপৰিণামদুক্খং সঙ্খাৰদুক্খন্তি. তত্থ দুক্খদুক্খং দুৱিধং পৰিযাযদুক্খং নিপ্পৰিযাযদুক্খন্তি. তত্থ কাযিকচেতসিকদুক্খদোমনস্সৱেদনা নিপ্পৰিযাযদুক্খং নাম, তদৱসেসা পন দুক্খদুক্খস্স ৱত্থুভূতা পঞ্চুপাদানক্খন্ধা পৰিযাযদুক্খং নাম. সুখসোমনস্সৱেদনা ৱিপৰিণামদুক্খং নাম. সব্বে পন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, সব্বসঙ্খতা ৱা সঙ্খাৰদুক্খং নাম. ইমেসং তিণ্ণং দুক্খানং ৱসেন যথাযোগং তীসু ভৱেসু জাতিআদীনং দুক্খদুক্খতা ৱেদিতব্বা. কামভৱস্মিং হি জাতি তাৱ সযং ন দুক্খা, অপাযগতিমনুস্সগতিআদীসু পন নিৰযগ্গিসন্তাপাদিমূলকং, গব্ভোক্কন্তিকাদিমূলকং, জিঘচ্ছাপিপাসাদিমূলকঞ্চ দুক্খং তস্স সব্বস্স কাযিকচেতসিকদুক্খস্স ৱত্থুভাৱেন পৰিযাযতো দুক্খন্তি. তথা জৰামৰণাদযোপি. কেৱলং জৰা কাযদুব্বলতামূলস্স, পুত্তদাৰাদিপৰিভৱমূলস্স চ, মৰণং পন মাৰণন্তিকৱেদনাভূতস্স, নিৰযাদিগতিনিমিত্তদস্সনমূলস্স চ দুক্খস্স ৱত্থুভাৱতো, সোকাদযো সোকাদিমূলস্স কাযিকচেতসিকদুক্খস্স ৱত্থুভাৱত্তা চেৱ সযং দুক্খত্তা চ দুক্খাতি ৱেদিতব্বা. ৱিপৰিণামদুক্খসঙ্খাৰদুক্খতা চেসং পসিদ্ধাযেৱ. এৱং কামভৱে জাতিআদীনং তীহিপি দুক্খেহি দুক্খতা ৱেদিতব্বা. ৰূপাৰূপভৱেসু পন যস্মা সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা ন সন্তি, তস্মা তত্থ জাতিআদীনং ৱিপৰিণামদুক্খসঙ্খাৰদুক্খৱসেন চ দুক্খতা ৱেদিতব্বা, ন দুক্খদুক্খৱসেনাতি অযং দুক্খসচ্চে নযো.

সমুদযসচ্চং পন ‘‘কামতণ্হা ভৱতণ্হা ৱিভৱতণ্হা’’তি (ৱিভ. ২০৩) তত্তকমেৱ উদ্দিসিত্ৱা ‘‘সা খো পনেসা তণ্হা কত্থ উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতী’’তি (ৱিভ. ২০৩) পুচ্ছিত্ৱা ছন্নং ছন্নং ইন্দ্ৰিযৱিসযৱিঞ্ঞাণফস্সৱেদনাসঞ্ঞাচেতনাতণ্হাৱিতক্কৱিচাৰানং ৱিসযভূতানং ৱসেন তণ্হায ‘‘এত্থেসা তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতী’’তি এৱং উপ্পত্তিং পকাসেত্ৱা ৱিত্থাৰতো ৱিভত্তং.

নিৰোধসচ্চং পন ‘‘তস্সা এৱ তণ্হায অসেসৱিৰাগনিৰোধো চাগো পটিনিস্সগ্গো মুত্তি অনালযো’’তি (ৱিভ. ২০৪) ৱত্ৱা পুন ‘‘সা খো পনেসা তণ্হা কত্থ নিৰুজ্ঝমানা নিৰুজ্ঝতী’’তি (ৱিভ. ২০৪) পুচ্ছিত্ৱা সমুদযসচ্চে ৱুত্তইন্দ্ৰিযাদীনং ৱসেন পটিলোমতো তণ্হায নিৰোধং পকাসেত্ৱা ৱিত্থাৰতো ৱিভত্তং. তত্থ অসেসৱিৰাগনিৰোধোতিআদীনি পদানি নিব্বানৱেৱচনানি. নিব্বানং হি আগম্ম তণ্হা অসেসা ৱিৰজ্জতি, নিৰুজ্ঝতি, চজীযতি, পটিনিস্সজ্জীযতি, মুচ্চতি, ন অল্লীযতি, তস্মা ‘‘অসেসৱিৰাগনিৰোধো চাগো পটিনিস্সগ্গো মুত্তি অনালযো’’তি ৱুচ্চতি. একমেৱ হি নিব্বানং, নামানি পনস্স সব্বসঙ্খতানং নামপটিপক্খৱসেন অনেকানি হোন্তি.

ননু পাটেক্কং নিব্বানং নাম নত্থি, কিলেসক্খযমত্তমেৱ নিব্বানং, তেনেৱ চ তাসু তাসু সুত্তাভিধম্মদেসনাসু ‘‘ৰাগক্খযো দোসক্খযো’’তিআদিনা (সং. নি. ৪.৩১৪) ৱুত্তন্তি চে? ন, অৰহত্তনিব্বানানং একতাপজ্জনতো. অৰহত্তম্পি হি ‘‘যো খো, আৱুসো, ৰাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযো, ইদং ৱুচ্চতি অৰহত্ত’’ন্তি (সং. নি. ৪.৩১৪) ৰাগাদীনং পৰিক্খযন্তে উপ্পন্নত্তা উপচাৰেন অৰহত্তং ৰাগক্খযাদিভাৱেন ৱুচ্চতি, তথা ৰাগাদীনং খযহেতুত্তা নিব্বানম্পি ৰাগক্খযাদিভাৱেন ৱুত্তন্তি গহেতব্বং. ইতৰথা নিব্বানস্স বহুত্তং আপজ্জতি ৰাগাদীনং বহুন্নং খযস্সাপি বহুত্তা. সব্বকিলেসানম্পি খযস্স একত্তেন পঠমমগ্গেন দিট্ঠিআদীনং খযে সব্বকিলেসক্খযো আপজ্জতি, ওড়াৰিকত্তঞ্চস্স সিযা তিৰচ্ছানানম্পি উপ্পন্নৰাগক্খযস্স পাকটত্তেন নিব্বানপ্পত্তিতো, গোত্ৰভূক্খণেপি চ ৰাগাদিক্খযো হোতি গোত্ৰভুনো নিব্বানৱিসযত্তা, মগ্গস্স পন নিব্বানাৰম্মণতাঅপ্পসঙ্গো. ন হি অত্তনা খেপিযমানকিলেসক্খযমাৰব্ভ মগ্গো উপ্পজ্জতি, অভাৱো চস্স আপজ্জতি ৰাগাদিক্খযভূতস্স পন অভাৱস্স পক্খৱসেন তুচ্ছৰূপত্তা, তস্সাপি ভাৱত্তাভাৱাৱ ৱিৱেকলক্খণং ন সিযা, সঙ্খততা চস্স সিযা. ন হি কদাচি উপলব্ভমানং অসঙ্খতং ভৱিতুমৰহতি সব্বেসম্পি অহেতুকত্তাপত্তিতো, সঙ্খতত্তেপি চস্স ন নিব্বানত্তং উপ্পত্তিজৰাভঙ্গসমঙ্গিতায দুক্খত্তা, তথা চ অভাৱস্সাপি অভাৱো, অনৱট্ঠানঞ্চ খীণানম্পি ৰাগাদীনং পুন উপ্পজ্জনং যেসং তেসমেৱ অভাৱো অভাৱস্স ৱিনট্ঠত্তা.

অপিচ কাৰণন্তৰেন ৱা ভাৱে উপ্পন্নে ৰাগাদীনং ন কাচি হানি হোতি. ন হি অঞ্ঞস্সুপ্পত্তিযং অঞ্ঞং ৱিগচ্ছতি. অভাৱো ভাৱস্স ৱিৰোধি, ৱিৰোধিসন্নিধানে চ ইতৰং ৱিগচ্ছতীতি চে? কিমিদং ৱিগমনং নাম. যদি তম্পি ভাৱৰূপং, সমানদোসতা চস্স সিযা অনৱট্ঠানঞ্চ, ন চ অত্থসিদ্ধি. যদি তুচ্ছৰূপং, কিং পঠমমেৱস্স তুচ্ছৰূপতায উপগতায দূৰম্পি গন্ত্ৱা উপগন্তব্বাতি সিদ্ধা, ৰাগাদিক্খযভূতস্স নিব্বানস্স তুচ্ছৰূপতায অভাৱো, ন চ অভাৱো এৱ নিব্বানং. অতীতানাগতদোসানমভাৱে নিব্বানপ্পত্তিযা অভাৱতো ৱত্তমানানঞ্চ অভাৱো নাম. অভাৱো নাম ন কিলেসৱিগমমত্তো, অপি তু অনুপ্পত্তিভাৱেন. অচ্চন্তৱিগমো নিব্বানেনাপি সম্পাদীযতীতি চে? ন, তস্স কাৰণভাৱা. ৱিপস্সনা কাৰণমিতি চে? ন, অত্তাদিৱিকপ্পজনকসঙ্খতধম্মদস্সনেন ৱিনা অনত্তাদিৱিকপ্পভূতায ৱিপস্সনায অনুপ্পত্তিতো. যদি হি উপ্পজ্জেয্য, তায সব্বেপি সত্তা ৱিমুত্তা এৱ সিযুং, নো চ কদাচি ন পুচ্ছেয্য ৱিৰুদ্ধধম্মদস্সনাভাৱা. ন হি দস্সনং ৱিনা ৱিকপ্পো সম্ভৱতি, ন চ অত্তাতি ৱিকপ্পজনকৰূপাদিদস্সনমেৱ তব্বিৰুদ্ধৱিকপ্পজনকং হোতি. বুদ্ধানঞ্চ পৰম্পৰোপদেসেন ৰূপাদীসু ৱিপস্সনাৱিকপ্পো উপ্পজ্জতীতি চে? ন, তেসম্পি ৱিৰুদ্ধদস্সনাভাৱেন ৱিপস্সনাৱিকপ্পানুপ্পত্তিতো. ন হি যাদিসায কাৰণসামগ্গিযা যাদিসং কাৰিযং উপ্পজ্জতি, তাদিসায এৱ তব্বিৰুদ্ধং উপ্পজ্জতি অহেতুকত্তপ্পসঙ্গতো. ন চ ৱিৰুদ্ধদস্সনাভাৱেন একস্স ৱিপস্সনাৱিকপ্পজনকসামত্থিযাভাৱতো তাদিসানং পৰম্পৰাযপি তব্ভাৱো, তদুপদেসো চ সম্ভৱতি. তিলক্খণূপদেসনানন্তৰিকতায পন বুদ্ধানং নিব্বানসচ্ছিকিৰিযা সিদ্ধি, তেনেৱস্স কিলেসানমচ্চন্তপ্পহানস্স, ৱিপস্সনোপদেসসামত্থিযস্স চ সিদ্ধীতি নিব্বানমেৱ তদুভযকাৰণং, নাঞ্ঞন্তি গহেতব্বং.

কস্মা পন নিব্বানদস্সনেন ৰাগাদীনং অচ্চন্তপ্পহানং, তিলক্খণঞ্চ হোতি. ন হি অঞ্ঞস্স দস্সনেন ইতৰৰাগপ্পহানং, তিলক্খণঞাণঞ্চ যুত্তন্তি? ন, অসঙ্খতদস্সনেন সঙ্খতস্স ৱা দোসস্স ৱা পাকটত্তা. দিট্ঠঅচ্চন্তসুখানং হি ৱট্টসুখে, তন্নিস্সযাৰম্মণাদীসু চ সুখাভিমানো, ৱট্টাভিৰতি চ পহীযতি দিট্ঠপৰতীৰস্স নাৱিকস্স নাৱাযেকদেসে সুখাভিমানাভিৰতিযো ৱিয. অপিচ সঙ্খতধম্মেসু অল্লিনা ৰাগাদযো অসঙ্খতধম্মে সণ্ঠাতুং ন সক্কোন্তি অগ্গিক্খন্ধে ৱিয মক্খিকা, থলে ৱিয চ জলচৰা, নিব্বানদস্সনেন পহীনদোসস্স চিত্তস্স যাথাৱতো তেসু সঙ্খতেসু তিলক্খণদস্সনং সম্ভৱতি ভেসজ্জালেপেন ৱিহতকাচতিমিৰাদিদোসস্স চক্খুনো ঘটাদিৰূপদস্সনং ৱিয, দিট্ঠদোসেসু চস্স সঙ্খাৰেসু ন পুন ৰাগাদীনমুপ্পত্তি ঞাতা সুচিভাৱে ৱিয ৱচ্চকূপেতি ৱেদিতব্বং.

কস্মা পন কেসঞ্চি সত্তানং এৱ নিব্বানসচ্ছিকিৰিযাসম্ভৱো, ন সব্বেসন্তি? অনাদিবুদ্ধপৰম্পৰোপদেসসাপেক্খত্তা, তেসঞ্চ উপদেসকানং সব্বত্থ সব্বদা অভাৱতো, সোতূনঞ্চ খণসম্পত্তিযা অচ্চন্তদুল্লভত্তা, চক্কৱাড়ানঞ্চ অনন্তত্তা, তস্মা কেচি এৱ বুদ্ধুপ্পাদকালে তিলক্খণোপদেসলাভেন নিব্বানং সচ্ছিকৰোন্তি, ন সব্বেতি গহেতব্বং.

কথং পনেত্থ ৰাগাদীনং অচ্চন্তৱিগমো নিব্বানেন সাধীযতীতি? ন তাৱ সো, অতীতানাগতানং তেসমিদানি অভাৱা, পুব্বে চ তস্স ৱিজ্জমানত্তা, ৱত্তমানানং সৰসনিৰোধতো. কথঞ্চস্স তুচ্ছৰূপস্স নিব্বানস্স হেতুত্তে যথাৱুত্তদোসানমৱসৰোতি চে? ন, তস্স ভাৱৰূপত্তা. পুব্বভাগপটিপত্তিযা হি নিব্বানমাৰব্ভ অনুসযাজননভাৱেন উপ্পন্নমগ্গা এৱ কিলেসানমনুপ্পাদনিৰোধো তদুপ্পত্তিযা আযতিং উপ্পজ্জনাৰহানং অনুপ্পত্তিতো অগ্গিসন্নিধানে অঙ্কুৰাজনকভাৱেন উপ্পন্নসালিক্খন্ধস্স বীজতাভাৱৰূপতা ৱিয. ন হি অভাৱো নাম কোচি পৰমত্থতো অত্থি, যো কাৰণেন জনীযতি তব্বিৰুদ্ধক্খণুপ্পাদনভাৱোৱুপ্পাদনং অনেকক্খণুপ্পাদনেন খন্ধকাৰাভাৱুপ্পাদনং ৱিয, তস্মা কিলেসানং অনুপ্পত্তিনিৰোধসঙ্খাতস্স অৰিযমগ্গস্স উপনিস্সযত্তা উপনিস্সযোপচাৰেন নিব্বানং ‘‘অসেসৱিৰাগনিৰোধো’’তিআদিনা ৱুত্তং. সৰূপেনেৱ কস্মা ন ৱুত্তন্তি চে? অভিসুখুমত্তা, অনুপলদ্ধপুব্বত্তা চ, সুখুমতা চস্স ভগৱতো অপ্পোস্সুক্কতাৱচনতো, অৰিযেন চক্খুনা পস্সিতব্বতো চ ৱেদিতব্বা.

এত্থ পন পৰৱাদী আহ – ‘‘নত্থেৱ নিব্বানং অনুপলব্ভনীযতো’’তি. ন অনুপলব্ভনীযং তস্স সিদ্ধত্তা. উপলব্ভতি হি তং তদনুৰূপপটিপত্তিযা অৰিযেহি. অপিচ নিব্বানং নত্থীতি ন ৱত্তব্বং সব্বসত্তানং ৱিৰুদ্ধধম্মানং ভাৱেন অপৱগ্গাভাৱপ্পসঙ্গতো. ন চ তং যুত্তং উণ্হাদিপটিপক্খস্স সীতাদিনো ৱিয ভৱপটিপক্খস্স নিব্বানস্সপি অৱস্সংভাৱা. ৱুত্তঞ্চ –

‘‘যথাপি উণ্হে ৱিজ্জন্তে, অপৰং ৱিজ্জতি সীতলং;

এৱং তিৱিধগ্গি ৱিজ্জন্তে, নিব্বানং ইচ্ছিতব্বক’’ন্তি. (বু. ৱং. ২.১১) –

আদি. অচ্চন্তনিৰোধহেতুনো ৱিপস্সনোপদেসস্স দস্সনতো চ অত্থেৱ নিব্বানং তং ৱিনা তস্সাসম্ভৱতোতি ৱুত্তোৱাযমত্থো. তদেতং পুৰিমায কোটিযা অভাৱতো অপ্পভৱং, ততোৱ অজৰামৰণং, নিচ্চঞ্চ হোতীতি অণুআদীনম্পি নিচ্চভাৱপত্তি নিব্বানস্সেৱ নিচ্চত্তাতি চে? ন, ভিন্নাধিকৰণত্তেন হেতুলক্খণস্সানুপপত্তিতো. অণুআদীনম্পি অসঙ্খততা ইতি চে? ন, অসঙ্খততাসিদ্ধিতো অসঙ্খতানঞ্চানেকত্তানুপপত্তিতো. যদি হি অসঙ্খতং নাম ভৱেয্য, একেনেৱ ভৱিতব্বং দেসকালসভাৱভেদস্স কাৰণভেদকত্তা, ভিন্নসভাৱানম্পি অহেতুকত্তে অতিপ্পসঙ্গতো.

সঙ্খতেহি সভাৱভিন্নস্স নিব্বানস্স কথং অহেতুকতাতি চে? অসঙ্খতসভাৱেন সঙ্খতসভাৱেহি ভিন্নস্স কাৰণানপেক্খত্তা. অসঙ্খতত্তে হি সমানে ভৱসভাৱভেদো কাৰণভেদং সূচযতি, তস্মা একমেৱ নিচ্চং ভৱিতুমৰহতি, তঞ্চ যথাৱুত্তযুত্তিতো, সব্বঞ্ঞুৱচনতো চ পৰমত্থতো ৱিজ্জমানং নিব্বানমেৱ. ৱুত্তং হেতং ভগৱতা ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খত’’ন্তি (ইতিৱু. ৪৩). অযং দুক্খনিৰোধসচ্চে নযো.

ইতৰং পন ‘‘সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধী’’তি উদ্দিসিত্ৱা ৱিত্থাৰতো ৱিভত্তং. ৱিনিচ্ছযো পনেত্থ মগ্গঙ্গৱিভঙ্গে আৱি ভৱিস্সতীতি অযং সুত্তন্তভাজনীযনযো.

অভিধম্মভাজনীযে পন –

‘‘চত্তাৰি সচ্চানি দুক্খং দুক্খসমুদযো দুক্খনিৰোধো দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা. তত্থ তণ্হা দুক্খসমুদযো. অৱসেসা সাসৱধম্মা…পে… দুক্খং. তণ্হায পহানং দুক্খনিৰোধো. অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি (ৱিভ. ২০৬) –

ৱত্ৱা অট্ঠ মগ্গঙ্গানি ৱিত্থাৰতো নিদ্দিসিত্ৱা ‘‘অৱসেসা ধম্মা দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদায সম্পযুত্তা’’তি (ৱিভ. ২০৬ আদযো) এৱং পঠমৱাৰে চত্তাৰি সচ্চানি ৱিভত্তানি. তানি পুন অপৰেহিপি ‘‘তণ্হা, অৱসেসা চ কিলেসা সমুদযো, তথা তণ্হা, অৱসেসা চ কিলেসা, অৱসেসা চ অকুসলা সমুদযো, তথা তণ্হা, অৱসেসা চ কিলেসা, অৱসেসা চ অকুসলা, তীণি চ কুসলমূলানি, সাসৱানি সমুদযো, তথা তণ্হা, অৱসেসা চ কিলেসা, অৱসেসা চ অকুসলা, তীণি চ কুসলমূলানি, সাসৱানি, অৱসেসা চ সাসৱকুসলধম্মা সমুদযো. অৱসেসা সাসৱধম্মা দুক্খং, তস্স তস্স সমুদযস্স পহানং নিৰোধো, অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো পটিপদা’’তি ইমেহি ৱাৰেহি ৱিভত্তানি. তত্থ ‘‘অৰিযসচ্চানী’’তি অৱত্ৱা নিপ্পদেসতো পচ্চযসঙ্খাতং সমুদযং দস্সেতুং ‘‘সচ্চানী’’তি ৱুত্তং. অৰিযসচ্চেসু হি তণ্হাৱ সমুদযো, ন ইতৰে. ন চ কেৱলং তণ্হাৱ দুক্খং সমুদানেতি, অৱসেসা কুসলাকুসলাপি পচ্চযং সমুদানেন্তিযেৱাতি তেপি সমুদযতো দস্সেতুং ‘‘সচ্চানি’’ত্ৱেৱ ৱুত্তং. ততো পৰং যস্মা অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোৱ পটিপদাতি. সম্পযুত্তা পন ফস্সাদযো সব্বেপি ধম্মা পটিপদা এৱ, তস্মা তং নযং দস্সেতুং সব্বসঙ্গাহিকৱাৰেপি সব্বানি ৱিভত্তানি. এত্থ হি অৰিযধনানেৱ সঙ্গহিতানি. সেসং সদিসমেৱাতি অযং অভিধম্মভাজনীযনযো.

পঞ্হাপুচ্ছকনযে পন চতুন্নং অৰিযসচ্চানং কতি কুসলা…পে… কতি অৰণা? সমুদযসচ্চং অকুসলং, নিৰোধসচ্চং অব্যাকতং, দুক্খসচ্চং তিধাপি. সমুদযো সৱিতক্কসৱিচাৰো, নিৰোধো অৱিতক্কঅৱিচাৰো, মগ্গো তিধাপি, দুক্খং তিধাপি, ন ৱত্তব্বং চ. তীণি সচ্চানি অনিদস্সনঅপ্পটিঘানি, দুক্খং তিধাপি. সমুদযো হেতু, নিৰোধো ন হেতু, সেসা দ্ৱিধাপি. দ্ৱে সচ্চানি লোকিযানি, মগ্গনিৰোধা লোকুত্তৰা. সমুদযসচ্চং সৰণং, দ্ৱে সচ্চানি অৰণানি, দুক্খং দুৱিধাপি. অযং পঞ্হাপুচ্ছকনযো. ইদানি পনেত্থ –

কমতোনূনাধিকতো, লক্খণাদীহি সুঞ্ঞতো;

ঞাণকিচ্চোপমা ঞেয্যো, পাড়িমুত্তৱিনিচ্ছযো.

তত্থ কমতো তাৱ ইধাপি দেসনাক্কমোৱ যুজ্জতি. এত্থ ওড়াৰিকত্তা, সব্বসত্তসাধাৰণত্তা চ সুৱিঞ্ঞেয্যন্তি দুক্খসচ্চং পঠমং ৱুত্তং, ততো তস্সেৱ হেতুদস্সনত্থং সমুদযসচ্চং, ততো ‘‘হেতুনিৰোধা ভৱনিৰোধো’’তি ঞাপনত্থং নিৰোধসচ্চং, তদধিগমুপাযদস্সনত্থং অন্তে মগ্গসচ্চং. ভৱসুখস্সাদগধিতানং সংৱেগজননত্থং পঠমং দুক্খমাহ, ততো ‘‘ভৱং নেৱ অহেতুকং আগচ্ছতি, ন ইস্সৰনিম্মানাদিনা হোতি, ইতো পন হোতী’’তি ঞাপনত্থং সমুদযসচ্চং, ততো সহেতুকেন দুক্খেন অভিভূতত্তা সংৱিগ্গমানসানং তন্নিস্সৰণদস্সনেন অস্সাসজননত্থং নিৰোধং, ততো নিৰোধসম্পাপকং মগ্গন্তি অযমেত্থ কমো.

অনূনাধিকতো পন কস্মা চত্তাৰি এৱ সচ্চানীতি চে? ততো অঞ্ঞস্স অসম্ভৱতো, অঞ্ঞতৰস্স চ অনপনেয্যতো. অপিচ পৱত্তিমাচিক্খন্তো ভগৱা সহেতুকং আচিক্খতি, নিৱত্তিঞ্চ সউপাযং. ইতি পৱত্তিনিৱত্তিতদুভযহেতূনং এতপৰমতো চত্তাৰি এৱ ৱুত্তানীতি অযমেত্থানূনাধিকতো.

লক্খণাদীহি পনেত্থ লক্খণতো বাধনলক্খণং দুক্খসচ্চং, সন্তাপনৰসং, পৱত্তিপচ্চুপট্ঠানং. পভৱলক্খণং সমুদযসচ্চং, অনুপচ্ছেদকৰণৰসং, পলিবোধপচ্চুপট্ঠানং. সন্তিলক্খণং নিৰোধসচ্চং, অচ্চুতিৰসং, অনিমিত্তপচ্চুপট্ঠানং. নিয্যানলক্খণং মগ্গসচ্চং, কিলেসপহানকৰণৰসং, ৱুট্ঠানপচ্চুপট্ঠানং. অপিচ পৱত্তিপৱত্তকনিৱত্তিনিৱত্তকলক্খণানি পটিপাটিযা, তথা সঙ্খততণ্হাঅসঙ্খতদস্সনলক্খণানি চাতি ইমানেত্থ লক্খণানি.

সুঞ্ঞতো পনেতানি যথাক্কমং ৱেদককাৰকনিব্বুতগমকাভাৱতো সুঞ্ঞানি. ৱুত্তঞ্চ –

‘‘দুক্খমেৱ হি, ন কোচি দুক্খিতো,

কাৰকো ন, কিৰিযাৱ ৱিজ্জতি;

অত্থি নিব্বুতি, ন নিব্বুতো পুমা,

মগ্গমত্থি, গমকো ন ৱিজ্জতী’’তি. (ৱিভ. অট্ঠ. ১৮৯);

অথ ৱা –

ধুৱসুভসুখত্তসুঞ্ঞং,

পুৰিমদ্ৱযমত্তসুঞ্ঞমমতপদং;

ধুৱসুভসুখঅত্তৱিৰহিতো,

মগ্গো ইতি সুঞ্ঞতো তেসু. (ৱিভ. অট্ঠ. ১৮৯);

নিৰোধসুঞ্ঞানি ৱা তীণি. নিৰোধো চ সেসত্তযসুঞ্ঞো. ফলসুঞ্ঞো ৱা হেত্থ হেতু সমুদযমগ্গেসু দুক্খনিৰোধানং অভাৱা পকতিৱাদীনং পকতি ৱিয. হেতুসুঞ্ঞঞ্চ ফলং দুক্খসমুদযানং, নিৰোধমগ্গানঞ্চ অসমৱাযা, ন হেতুসমৱেতং হেতুফলং. হেতুফলসমৱাযৱাদীনং দ্ৱিঅণুকাদীনি ৱিযাতি অযমেত্থ সুঞ্ঞতা.

ঞাণকিচ্চতোতি এত্থ দুৱিধং সচ্চঞাণং অনুবোধঞাণং, পটিৱেধঞাণঞ্চ. তত্থ অনুবোধঞাণং লোকিযং, তং অনুস্সৱাদিৱসেন নিৰোধে, মগ্গে চ পৱত্ততি. পটিৱেধঞাণং লোকুত্তৰং, তং সচ্চাৱবোধপটিপক্খকিলেসে খেপেন্তং নিৰোধমাৰম্মণং কত্ৱা কিচ্চতো চত্তাৰিপি সচ্চানি পটিৱিজ্ঝতি. যং পনেতং লোকিযং, তত্থ দুক্খঞাণং পৰিযুট্ঠানাভিভৱনৱসেন পৱত্তমানং সক্কাযদিট্ঠিং নিৱত্তেতি, সমুদযঞাণং উচ্ছেদদিট্ঠিং, নিৰোধঞাণং সস্সতদিট্ঠিং, মগ্গঞাণং অকিৰিযদিট্ঠিং. দুক্খঞাণং ৱা তেসু ধুৱসুভসুখত্তভাৱৰহিতেসু খন্ধেসু ধুৱসুভসুখত্তভাৱসঞ্ঞাসঙ্খাতং ফলে ৱিপ্পটিপত্তিং, সমুদযঞাণং ‘‘ইস্সৰপধানকালসভাৱাদীহি লোকো পৱত্ততী’’তি অকাৰণে কাৰণাভিমানপ্পৱত্তং হেতুম্হি ৱিপ্পটিপত্তিং, নিৰোধঞাণং অৰূপলোকাদীসু অপৱগ্গগ্গাহভূতং নিৰোধে ৱিপ্পটিপত্তিং, মগ্গঞাণং কামসুখল্লিকঅত্তকিলমথানুযোগপ্পভেদে অৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱিসুদ্ধিমগ্গগ্গাহৱসেন পৱত্তং উপাযে ৱিপ্পটিপত্তিং নিৱত্তেতি. ইদমেত্থ ঞাণকিচ্চং.

উপমাতো পনেত্থ ভাৰো ৱিয হি দুক্খসচ্চং দট্ঠব্বং, ভাৰাদানমিৱ সমুদযসচ্চং, ভাৰনিক্খেপনমিৱ নিৰোধসচ্চং, ভাৰনিক্খেপনুপাযো ৱিয মগ্গসচ্চং. অপিচ ৰোগতন্নিদানতদুপসমভেসজ্জেহি, ওৰিমতীৰমহোঘপাৰিমতীৰতংসম্পাপকোপাযেহি চাতি এৱমাদীহি যথাক্কমং যোজেত্ৱাপি এতানি উপমাতো ৱেদিতব্বানি. অযমেত্থ উপমা. এৱং ঞেয্যো পাড়িমুত্তৱিনিচ্ছযো.

সচ্চৱিভঙ্গমাতিকত্থৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ইন্দ্ৰিযৱিভঙ্গমাতিকত্থৱণ্ণনা

ইন্দ্ৰিযৱিভঙ্গমাতিকায পন অত্থতো তাৱ – দ্ৱাৱীসতি ইন্দ্ৰিযানীতি এত্থ ইন্দ্ৰিযট্ঠসম্ভৱতো ইন্দ্ৰিযানি. কো পনেস ইন্দ্ৰিযট্ঠো নামাতি? ইন্দলিঙ্গট্ঠো, ইন্দদেসিতট্ঠো, ইন্দদিট্ঠট্ঠো, ইন্দসিট্ঠট্ঠো, ইন্দজুট্ঠট্ঠো চ, সো সব্বোপি ইধ যথাযোগং যুজ্জতি. কুসলাকুসলং কম্মং ইন্দো নাম কম্মেসু কস্সচি ইস্সৰিযাভাৱতো, তেনেৱেত্থ কম্মসঞ্জনিতানি তাৱ ইন্দ্ৰিযানি অত্তনো জনককম্মং উল্লিঙ্গেন্তি, তেন চ সিট্ঠানীতি ইন্দলিঙ্গট্ঠেন, ইন্দসিট্ঠট্ঠেন চ ইন্দ্ৰিযানি. সম্মাসম্বুদ্ধো পন পৰমিস্সৰিযভাৱতো ইন্দো, ততো সব্বানিপেতানি ইন্দ্ৰিযানি ভগৱতা যথাভূততো পকাসিতানি, অভিসম্বুদ্ধানি চাতি ইন্দদেসিতট্ঠেন, ইন্দদিট্ঠট্ঠেন চ ইন্দ্ৰিযানি. তেনেৱ ভগৱতা কানিচি গোচৰাসেৱনায, কানিচি ভাৱনাসেৱনায সেৱিতানীতি ইন্দজুট্ঠট্ঠেনপি ইন্দ্ৰিযানি. অপিচ আধিপচ্চসঙ্খাতেন ইস্সৰিযট্ঠেনাপি এতানি ইন্দ্ৰিযানি.

চক্খুন্দ্ৰিযন্তিআদীসু চক্খাদীনং পদত্থো হেট্ঠা পকাসিতো. পচ্ছিমেসু পন তীসু পুব্বভাগে অনঞ্ঞাতং অমতং পদং, চতুসচ্চধম্মং ৱা জানিস্সামীতি এৱং পটিপন্নস্স উপ্পজ্জনতো, ইন্দ্ৰিযট্ঠসম্ভৱতো চ অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং. আজাননতো অঞ্ঞা এৱ ইন্দ্ৰিযন্তি অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. অঞ্ঞাতাৱিনো চতূসু সচ্চেসু নিট্ঠিতঞাণকিচ্চস্স খীণাসৱস্স ইন্দ্ৰিযন্তি অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং. তত্থ চ পসাদিন্দ্ৰিযানন্তৰং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিৱীথিচিত্তপ্পৱত্তিযং ৰূপাদীনং নিযতভাৱস্স, অত্তনো তিক্খমন্দতানুৱিধানস্স চ আপাদনতো আধিপচ্চং ৱেদিতব্বং. মনিন্দ্ৰিযাদীনং পন অত্তনো অত্তনো ৱিজাননাদিলক্খণে আধিপচ্চং ৱেদিতব্বং. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. অযং তাৱেত্থ পদত্থো.

ধম্মভেদতো পনেত্থ জীৱিতিন্দ্ৰিযং ৰূপাৰূপৱসেন দ্ৱিধা. সুখিন্দ্ৰিযাদীনি পঞ্চ ৱেদনাভাৱতো একধম্মো, তথা পঞ্ঞিন্দ্ৰিযাদীনি চত্তাৰি অমোহভাৱতো. সেসানি পন ইন্দ্ৰিযানি একেকধম্মা এৱাতি এৱং পৰমত্থতো সোড়স ধম্মাৱ দ্ৱাৱীসতিন্দ্ৰিযভাৱেন দেসিতানি. সেসানি পনেত্থ চেতসিকৰূপনিব্বানানি অসঙ্গহিতানীতি অযং ধম্মভেদো.

ৱিভঙ্গনযতো পনেত্থ সুত্তন্তভাজনীযং নাম ন গহিতং. কস্মা? সুত্তন্তে ইমায পটিপাটিযা দ্ৱাৱীসতিযা ইন্দ্ৰিযানং অনাগতত্তা. সুত্তন্তস্মিং হি কত্থচি দ্ৱে ইন্দ্ৰিযানি কথিতানি, কত্থচি তীণি, কত্থচি পঞ্চ, এৱং পন নিৰন্তৰং দ্ৱাৱীসতি আগতানি নাম নত্থি. অভিধম্মভাজনীযেপি ৱিসেসো নত্থি.

পঞ্হাপুচ্ছকনযে পন দ্ৱাৱীসতিযা ইন্দ্ৰিযানং কতি কুসলা…পে… কতি অৰণাতি? অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং কুসলং, দোমনস্সিন্দ্ৰিযং অকুসলং, সদ্ধাসতিপঞ্ঞাঅঞ্ঞিন্দ্ৰিযানি চত্তাৰি কুসলাব্যাকতানি, মনজীৱিতসোমনস্সউপেক্খাৱীৰিযসমাধিন্দ্ৰিযানি ছ তিধাপি, সেসানি দস অব্যাকতানি. ছ ইন্দ্ৰিযানি সিযা সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা, সিযা অদুক্খমসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তাতি, তীণি তিধাপি, জীৱিতং তিধা চ ন ৱত্তব্বঞ্চ, দ্ৱাদসিন্দ্ৰিযানি ন ৱত্তব্বানি এৱ. তীণি ৱিপাকানি, দ্ৱে ৱিপাকধম্মধম্মানি, ৰূপিন্দ্ৰিযানি সত্ত নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মানি, অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং সিযা ৱিপাকং, সিযা ৱিপাকধম্মধম্মং, নৱিন্দ্ৰিযানি তিধাপি. নৱিন্দ্ৰিযানি উপাদিন্নুপাদানিযানি, দোমনস্সিন্দ্ৰিযং অনুপাদিন্নুপাদানিযং, তীণি অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযানি, নৱ তিধাপি. দোমনস্সিন্দ্ৰিযং সৱিতক্কসৱিচাৰং, উপেক্খিন্দ্ৰিযং তথা চ অৱিতক্কঅৱিচাৰঞ্চ, নৱ অৱিতক্কঅৱিচাৰানি, একাদস তিধাপি. সত্ত ৰূপিন্দ্ৰিযানি চেৱ সুখদুক্খদোমনস্সিন্দ্ৰিযানি চাতি দস পৰিত্তানি, পচ্ছিমানি তীণি অপ্পমাণানি, সেসানি নৱ তিধাৱ. তত্থ চ সোমনস্সিন্দ্ৰিযং ৰূপাৱচৰৱসেনেৱ মহগ্গতং, তদৱসেসানি অৰূপাৱচৰৱসেনাপীতি ৱেদিতব্বং. পঞ্চিন্দ্ৰিযানি অনিদস্সনসপ্পটিঘানি, সত্তৰস অনিদস্সনঅপ্পটিঘানেৱ.

পঞ্ঞিন্দ্ৰিযাদীনি চত্তাৰি হেতূ, সেসা ন হেতূ…পে… দোমনস্সিন্দ্ৰিযং সৰণং, মনজীৱিতসোমনস্সউপেক্খাৱীৰিযসমাধিন্দ্ৰিযানি দ্ৱিধাপি, সেসানি পন্নৰস অৰণানেৱাতি অযং পঞ্হাপুচ্ছকনযো.

ইন্দ্ৰিযেসু পনেতেসু, পাড়িমুত্তৱিনিচ্ছযো;

কমতো দানি ৱিঞ্ঞেয্যো, তত্থ কোসল্লমিচ্ছতা.

কমতোতি অযম্পি দেসনাক্কমোৱ. তত্থ অজ্ঝত্তধম্মে পৰিঞ্ঞায অৰিযভূমিপটিলাভো হোতীতি অত্তভাৱপৰিযাপন্নানি চক্খুন্দ্ৰিযাদীনি পঠমং দেসিতানি. সো মনুস্সত্তভাৱো যং ধম্মং উপাদায ‘‘ইত্থী’’তি ৱা ‘‘পুৰিসো’’তি ৱা সঙ্খং গচ্ছতি, ‘‘অযং সো’’তি নিদস্সনত্থং ততো ইত্থিন্দ্ৰিযং, পুৰিসিন্দ্ৰিযঞ্চ. সো দুৱিধোপি জীৱিতিন্দ্ৰিযপটিবদ্ধৱুত্তীতি ঞাপনত্থং ততো জীৱিতিন্দ্ৰিযং. যাৱ তস্স পৱত্তি, তাৱ এতেসং ৱেদযিতানং অনিৱত্তি. যঞ্চ কিঞ্চি ৱেদযিতং, সব্বং তং সুখং দুক্খন্তি ঞাপনত্থং ততো সুখিন্দ্ৰিযাদীনি. তন্নিৰোধত্থং পন এতে ধম্মা ভাৱেতব্বাতি পটিপত্তিদস্সনত্থং ততো সদ্ধাদীনি. ‘‘ইমায পটিপত্তিযা এস ধম্মো পঠমং অত্তনি পাতুভৱতী’’তি পটিপত্তিযা অমোঘভাৱদস্সনত্থং ততো অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং. তস্সেৱ ফলত্তা, ততো অনন্তৰং ভাৱেতব্বত্তা চ ততো অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. ইতো পৰং ভাৱনায ইমস্স অধিগমো, অধিগতে চ পন ইমস্মিং নত্থি কিঞ্চি উত্তৰি কৰণীযন্তি ঞাপনত্থং অন্তে পৰমস্সাসভূতং অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং দেসিতন্তি এৱং কমতো পাড়িমুত্তৱিনিচ্ছযনযো ৱিঞ্ঞেয্যো.

ইন্দ্ৰিযৱিভঙ্গমাতিকত্থৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পচ্চযাকাৰৱিভঙ্গমাতিকত্থৱণ্ণনা

পচ্চযাকাৰৱিভঙ্গমাতিকায পন অত্থতো তাৱ – অৱিজ্জাপচ্চযাতিআদীসু অৱিন্দিযং কাযদুচ্চৰিতাদিং ৱিন্দতি পটিলভতি, ৱিন্দিযং ৱা কাযসুচৰিতাদিং ন ৱিন্দতি, ধম্মানং ৱা যথাসভাৱং অৱিদিতং কৰোতি, অন্তৱিৰহিতে ৱা সংসাৰে সত্তে জৱাপেতি, অৱিজ্জমানেসু ৱা জৱতি, ৱিজ্জমানেসু ৱা ন জৱতীতি অৱিজ্জা. পটিচ্চ ফলমেতি এতস্মাতি পচ্চযো, ধম্মানং উপ্পত্তিযা, ঠিতিযা চ উপকাৰকো ধম্মো. অৱিজ্জা চ সা পচ্চযো চাতি অৱিজ্জাপচ্চযো, তস্মা অৱিজ্জাপচ্চযা. সঙ্খতমভিসঙ্খৰোন্তীতি সঙ্খাৰা.

ইতো পৰং সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণন্তিআদীসু ৱুত্তং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. অৱুত্তেসু পন ৱিজানাতীতি ৱিঞ্ঞাণং. নমতীতি নামং, ৰুপ্পতীতি ৰূপং, নামঞ্চ ৰূপঞ্চ নামৰূপঞ্চ নামৰূপন্তি একদেসসৰূপেকসেসনযেন ৱেদিতব্বং. আযে তনোতি, আযতঞ্চ নযতীতি আযতনং, ছট্ঠাযতনঞ্চ সড়াযতনঞ্চ সড়াযতনন্তি একসেসনযেন ৱেদিতব্বং. ফুসতীতি ফস্সো. ৱেদযতীতি ৱেদনা. পৰিতস্সতীতি তণ্হা. উপাদিযতীতি উপাদানং. ভৱতি, ভাৱযতি চাতি ভৱো. জননং জাতি. জীৰণং জৰা. মৰন্তি এতেনাতি মৰণং. সোচনং সোকো. পৰিদেৱনং পৰিদেৱো. দুক্খযতি, উপ্পাদট্ঠিতিৱসেন দ্ৱিধা খণতীতিপি দুক্খং. দুম্মনস্স ভাৱো দোমনস্সং. ভুসো আযাসো উপাযাসো. সম্ভৱন্তীতি নিব্বত্তন্তি. ন কেৱলঞ্চ সোকাদীহেৱ, অথ খো অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা সম্ভৱন্তীতিআদিনা সব্বপদেহিপি সম্ভৱন্তি-সদ্দস্স যোজনা কাতব্বা. এৱং হি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নৱৱত্থানং কতং হোতি.

এৱন্তি নিদ্দিট্ঠনযনিদস্সনং, তেন অৱিজ্জাদীহেৱ কাৰণেহি, ন ইস্সৰনিম্মানাদীহীতি দস্সেতি. এতস্সাতি যথাৱুত্তস্স. কেৱলস্সাতি অসম্মিস্সস্স, সকলস্স ৱা, দুক্খক্খন্ধস্সাতি দুক্খসমূহস্স, ন সত্তস্স, ন সুখসুভাদীনং. সমুদযোতি নিব্বত্তি, হোতীতি সম্ভৱতি. অযং তাৱেত্থ পদত্থো.

ধম্মভেদতো পনেত্থ অৱিজ্জাতি সুত্তন্তপৰিযাযেন দুক্খাদীসু চতূসু, অভিধম্মপৰিযাযেন পুব্বন্তাদীহি সদ্ধিং অট্ঠসু ৱা ঠানেসু অঞ্ঞাণং. সঙ্খাৰা পন পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খাৰা তযো, কাযৱচীচিত্তসঙ্খাৰা তযো চাতি ছব্বিধা. তত্থ অট্ঠ কামাৱচৰকুসলচেতনা, পঞ্চ ৰূপাৱচৰকুসলচেতনা চেতি তেৰস চেতনা পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো নাম. দ্ৱাদস অকুসলচেতনা অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো নাম. চতস্সো অৰূপাৱচৰকুসলচেতনা আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰো নাম. ইমেসং পন তিণ্ণং সঙ্খাৰানং এৱ দ্ৱাৰতো পৱত্তিদস্সনত্থং অযং সঙ্খাৰাদিত্তিকো ৱুত্তো.

অট্ঠ কামাৱচৰকুসলচেতনা চেৱ দ্ৱাদসাকুসলচেতনা চ কাযদ্ৱাৰে পৱত্তিযং কাযসঙ্খাৰো, ৱচীদ্ৱাৰে পৱত্তিযং ৱচীসঙ্খাৰো, এতা চেৱ মনোদ্ৱাৰে পৱত্তিযং, মনোদ্ৱাৰে এৱ পৱত্তনকা ৰূপাৰূপকুসলচেতনা চ চিত্তসঙ্খাৰোতি ৱুচ্চন্তি. অভিঞ্ঞাচেতনা, পনেত্থ উদ্ধচ্চচেতনা চ পৰতো পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণপচ্চযভাৱে অপনেতব্বাপি অৱিজ্জাপচ্চযা সম্ভৱতো ইধ গহেতব্বাৱাতি অযং তিকো পুৰিমত্তিকমেৱ পৱিসতীতি অত্থতো লোকিযকুসলাকুসলচেতনাৱ অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰাতি ৱেদিতব্বং. ইদঞ্চ সুত্তন্তভাজনীযনযেন, অভিধম্মভাজনীযনযেন পন লোকিযলোকুত্তৰে একেকচিত্তক্খণে দ্ৱাদসঙ্গস্স পটিচ্চসমুপ্পাদস্স গহণতো সব্বাপি চেতনা সঙ্খাৰাতি ৱেদিতব্বং. এৱং ৱিঞ্ঞাণনামৰূপাদীসুপি সব্বচিত্তসম্পযুত্তৱসেন চ ধম্মভেদো ৱেদিতব্বো. সুত্তন্তভাজনীযনযেনেৱ পন দস্সযিস্সাম.

সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণঞ্চ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিছব্বিধং বাত্তিংসলোকিযৱিপাকৱিঞ্ঞাণমেৱ হোতি, লোকুত্তৰানি পন ৱট্টকথায ন যুজ্জন্তীতি ন গহিতানি. ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং পন সব্বলোকিযৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা তযো অৰূপিনো খন্ধা. ৰূপং সব্বানি ভূতুপাদাযৰূপানি. সড়াযতনং মনচ্ছট্ঠানি ইন্দ্ৰিযানি. ফস্সো চক্খুসম্ফস্সাদিকো ছৱিপাকফস্সো, তথা ৱেদনাপি. তণ্হা ৰূপতণ্হাদিভেদতো ছব্বিধো লোভো. উপাদানং কামুপাদানাদিতো চতুব্বিধা লোভদিট্ঠিযোৱ. ভৱো পন দুৱিধো কম্মভৱো, উপপত্তিভৱোতি. তত্থ কম্মভৱো তেভূমককুসলাকুসলচেতনা চ তংসম্পযুত্তা অভিজ্ঝাদযো চ. উপপত্তিভৱো পন কম্মাভিনিব্বত্তা পঞ্চপি খন্ধা. সো পভেদতো কামৰূপাৰূপভৱা তযো, সঞ্ঞা অসঞ্ঞা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞা ভৱা তযো, একচতুপঞ্চৱোকাৰভৱা তযোতি নৱৱিধো নিদ্দিট্ঠো. জাতিআদীনি পুব্বে ৱুত্তানি. তেসু জাতিগ্গহণেন ৱিঞ্ঞাণনামৰূপসড়াযতনফস্সৱেদনাৱ গহিতা তদৱিনাভাৱতো. তথা জৰামৰণগ্গহণেনাপি তেসঞ্ঞেৱ পাকভেদত্তা. সোকাদযো পন জৰামৰণেন দ্ৱাদসমেন অঙ্গেন একসঙ্খেপং কত্ৱা ৱুত্তা, ন ৱিসুং অঙ্গভাৱেন. কিমত্থন্তি চে? ভৱচক্কস্স অৱিচ্ছেদদস্সনত্থং. সোকাদিতো হি অৱিজ্জা সিদ্ধা হোতি অৱিজ্জাৱিপ্পযোগতো, অৱিজ্জাসমুপ্পত্তিতো চ. জৰামৰণব্ভাহতস্স হি বালস্সেৱ তে সম্ভৱন্তি, তেহি চ অৱিজ্জায সিদ্ধায পুন অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰাতি এৱং হেতুফলপৰম্পৰায ভৱচক্কং অৱিচ্ছিন্নং, অনাদিকং, অপৰিযন্তং, অপৰিযোসানঞ্চ হোতি.

যদি এৱং, কস্মা অৱিজ্জা আদিতো ৱুত্তাতি? পধানদস্সনত্থং পন আদিতো ৱুত্তা. তিণ্ণং হি ৱট্টানং অৱিজ্জা পধানো হেতু তস্সা ভাৱে ভাৱতো, নিৰোধেন চ নিৰুজ্ঝনতো. এৱং অৱিজ্জাদীহি দ্ৱাদসহি অঙ্গেহি সুত্তন্তভাজনীযনযেন সব্বে লোকিযধম্মাৱ পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৱেন ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. অভিধম্মপৰিযাযেন পন লোকুত্তৰাপীতি অযমেত্থ ধম্মভেদো.

ৱিভঙ্গনযতো পনেত্থ পঞ্হাপুচ্ছকনযো নত্থি, সুত্তন্তভাজনীযনযাপি ধম্মভেদে ৱুত্তনযেনেৱ ৱিত্থাৰতো ৱিভত্তাতি ৱেদিতব্বো. অভিধম্মভাজনীযে পন –

‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰো, সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামং, নামপচ্চযা ছট্ঠাযতনং, ছট্ঠাযতনপচ্চযা ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৱেদনা, ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা, তণ্হাপচ্চযা উপাদানং, উপাদানপচ্চযা ভৱো, ভৱপচ্চযা জাতি, জাতিপচ্চযা জৰামৰণং, এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.