৩. ছড়িন্দ্ৰিযৱগ্গো

১. পুনব্ভৱসুত্তং

৪৯১. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৱে, ইন্দ্ৰিযানি. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধিন্দ্ৰিযং…পে… পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. যাৱকীৱঞ্চাহং, ভিক্খৱে, ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং নাব্ভঞ্ঞাসিং, নেৱ তাৱাহং, ভিক্খৱে, সদেৱকে লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায ‘অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’তি পচ্চঞ্ঞাসিং [অভিসম্বুদ্ধো পচ্চঞ্ঞাসিং (সী. স্যা. কং.)]. যতো চ খ্ৱাহং, ভিক্খৱে, ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, অথাহং, ভিক্খৱে, সদেৱকে লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায ‘অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’তি পচ্চঞ্ঞাসিং. ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি – ‘অকুপ্পা মে ৱিমুত্তি [চেতোৱিমুত্তি (সী. পী. ক.)], অযমন্তিমা জাতি, নত্থিদানি পুনব্ভৱো’’’তি. পঠমং.

২. জীৱিতিন্দ্ৰিযসুত্তং

৪৯২. ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, ইন্দ্ৰিযানি. কতমানি তীণি? ইত্থিন্দ্ৰিযং, পুৰিসিন্দ্ৰিযং, জীৱিতিন্দ্ৰিযং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি ইন্দ্ৰিযানী’’তি. দুতিযং.

৩. অঞ্ঞিন্দ্ৰিযসুত্তং

৪৯৩. ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, ইন্দ্ৰিযানি. কতমানি তীণি? অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং, অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং, অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, তীণি ইন্দ্ৰিযানী’’তি. ততিযং.

৪. একবীজীসুত্তং

৪৯৪. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৱে, ইন্দ্ৰিযানি. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধিন্দ্ৰিযং…পে… পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চিন্দ্ৰিযানি. ইমেসং খো, ভিক্খৱে, পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং সমত্তা পৰিপূৰত্তা অৰহং হোতি, ততো মুদুতৰেহি অন্তৰাপৰিনিব্বাযী হোতি, ততো মুদুতৰেহি উপহচ্চপৰিনিব্বাযী হোতি, ততো মুদুতৰেহি অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি, ততো মুদুতৰেহি সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি, ততো মুদুতৰেহি উদ্ধংসোতো হোতি অকনিট্ঠগামী, ততো মুদুতৰেহি সকদাগামী হোতি, ততো মুদুতৰেহি একবীজী [একবীজি (ক.)] হোতি, ততো মুদুতৰেহি কোলংকোলো হোতি, ততো মুদুতৰেহি সত্তক্খত্তুপৰমো হোতি, ততো মুদুতৰেহি ধম্মানুসাৰী হোতি, ততো মুদুতৰেহি সদ্ধানুসাৰী হোতী’’তি. চতুত্থং.

৫. সুদ্ধকসুত্তং

৪৯৫. ‘‘ছযিমানি, ভিক্খৱে, ইন্দ্ৰিযানি. কতমানি ছ? চক্খুন্দ্ৰিযং, সোতিন্দ্ৰিযং, ঘানিন্দ্ৰিযং, জিৱ্হিন্দ্ৰিযং, কাযিন্দ্ৰিযং, মনিন্দ্ৰিযং – ইমানি খো, ভিক্খৱে, ছ ইন্দ্ৰিযানী’’তি. পঞ্চমং.

৬. সোতাপন্নসুত্তং

৪৯৬. ‘‘ছযিমানি, ভিক্খৱে, ইন্দ্ৰিযানি. কতমানি ছ? চক্খুন্দ্ৰিযং…পে… মনিন্দ্ৰিযং. যতো খো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো ইমেসং ছন্নং ইন্দ্ৰিযানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং পজানাতি – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো সোতাপন্নো অৱিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপৰাযণো’’তি. ছট্ঠং.

৭. অৰহন্তসুত্তং

৪৯৭. ‘‘ছযিমানি, ভিক্খৱে, ইন্দ্ৰিযানি. কতমানি ছ? চক্খুন্দ্ৰিযং, সোতিন্দ্ৰিযং, ঘানিন্দ্ৰিযং, জিৱ্হিন্দ্ৰিযং, কাযিন্দ্ৰিযং, মনিন্দ্ৰিযং. যতো খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ইমেসং ছন্নং ইন্দ্ৰিযানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং ৱিদিত্ৱা অনুপাদাৱিমুত্তো হোতি – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ‘ভিক্খু অৰহং খীণাসৱো ৱুসিতৱা কতকৰণীযো ওহিতভাৰো অনুপ্পত্তসদত্থো পৰিক্খীণভৱসংযোজনো সম্মদঞ্ঞা ৱিমুত্তো’’’তি. সত্তমং.

৮. সম্বুদ্ধসুত্তং

৪৯৮. ‘‘ছযিমানি, ভিক্খৱে, ইন্দ্ৰিযানি. কতমানি ছ? চক্খুন্দ্ৰিযং, সোতিন্দ্ৰিযং, ঘানিন্দ্ৰিযং, জিৱ্হিন্দ্ৰিযং, কাযিন্দ্ৰিযং, মনিন্দ্ৰিযং. যাৱকীৱঞ্চাহং, ভিক্খৱে, ইমেসং ছন্নং ইন্দ্ৰিযানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং নাব্ভঞ্ঞাসিং, নেৱ তাৱাহং, ভিক্খৱে, সদেৱকে লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্স মণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায ‘অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’তি পচ্চঞ্ঞাসিং. যতো চ খ্ৱাহং, ভিক্খৱে, ইমেসং ছন্নং ইন্দ্ৰিযানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, অথাহং, ভিক্খৱে, সদেৱকে লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায ‘অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’তি পচ্চঞ্ঞাসিং. ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি – ‘অকুপ্পা মে ৱিমুত্তি, অযমন্তিমা জাতি, নত্থিদানি পুনব্ভৱো’’’তি. অট্ঠমং.

৯. পঠমসমণব্ৰাহ্মণসুত্তং

৪৯৯. ‘‘ছযিমানি, ভিক্খৱে, ইন্দ্ৰিযানি. কতমানি ছ? চক্খুন্দ্ৰিযং, সোতিন্দ্ৰিযং, ঘানিন্দ্ৰিযং, জিৱ্হিন্দ্ৰিযং, কাযিন্দ্ৰিযং, মনিন্দ্ৰিযং. যে হি কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ইমেসং ছন্নং ইন্দ্ৰিযানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং নপ্পজানন্তি, ন মে তে, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা সমণেসু ৱা সমণসম্মতা ব্ৰাহ্মণেসু ৱা ব্ৰাহ্মণসম্মতা, ন চ পনেতে আযস্মন্তো সামঞ্ঞত্থং ৱা ব্ৰহ্মঞ্ঞত্থং ৱা দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰন্তি’’. ‘‘যে চ খো কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ইমেসং ছন্নং ইন্দ্ৰিযানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং পজানন্তি, তে খো মে, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা সমণেসু চেৱ সমণসম্মতা ব্ৰাহ্মণেসু চ ব্ৰাহ্মণসম্মতা, তে চ পনাযস্মন্তো সামঞ্ঞত্থঞ্চ ব্ৰহ্মঞ্ঞত্থঞ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰন্তী’’তি. নৱমং.

১০. দুতিযসমণব্ৰাহ্মণসুত্তং

৫০০. ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা চক্খুন্দ্ৰিযং নপ্পজানন্তি, চক্খুন্দ্ৰিযসমুদযং নপ্পজানন্তি, চক্খুন্দ্ৰিযনিৰোধং নপ্পজানন্তি, চক্খুন্দ্ৰিযনিৰোধগামিনিং পটিপদং নপ্পজানন্তি; সোতিন্দ্ৰিযং…পে… ঘানিন্দ্ৰিযং…পে… জিৱ্হিন্দ্ৰিযং…পে… কাযিন্দ্ৰিযং…পে… মনিন্দ্ৰিযং নপ্পজানন্তি, মনিন্দ্ৰিযসমুদযং নপ্পজানন্তি, মনিন্দ্ৰিযনিৰোধং নপ্পজানন্তি, মনিন্দ্ৰিযনিৰোধগামিনিং পটিপদং নপ্পজানন্তি. ন মে তে, ভিক্খৱে…পে… সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰন্তি.

‘‘যে চ খো কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা চক্খুন্দ্ৰিযং পজানন্তি, চক্খুন্দ্ৰিযসমুদযং পজানন্তি, চক্খুন্দ্ৰিযনিৰোধং পজানন্তি, চক্খুন্দ্ৰিযনিৰোধগামিনিং পটিপদং পজানন্তি, সোতিন্দ্ৰিযং…পে… ঘানিন্দ্ৰিযং…পে… জিৱ্হিন্দ্ৰিযং…পে… কাযিন্দ্ৰিযং…পে… মনিন্দ্ৰিযং পজানন্তি, মনিন্দ্ৰিযসমুদযং পজানন্তি, মনিন্দ্ৰিযনিৰোধং পজানন্তি, মনিন্দ্ৰিযনিৰোধগামিনিং পটিপদং পজানন্তি, তে খো মে, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা সমণেসু চেৱ সমণসম্মতা ব্ৰাহ্মণেসু চ ব্ৰাহ্মণসম্মতা, তে চ পনাযস্মন্তো সামঞ্ঞত্থঞ্চ ব্ৰহ্মঞ্ঞত্থঞ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰন্তী’’তি. দসমং.

ছড়িন্দ্ৰিযৱগ্গো ততিযো.

তস্সুদ্দানং –

পুনব্ভৱো জীৱিতঞ্ঞায, একবীজী চ সুদ্ধকং;

সোতো অৰহসম্বুদ্ধো, দ্ৱে চ সমণব্ৰাহ্মণাতি.