৩. উদাযিৱগ্গো

১. বোধাযসুত্তং

২০২. অথ খো অঞ্ঞতৰো ভিক্খু যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো সো ভিক্খু ভগৱন্তং এতদৱোচ –

‘‘‘বোজ্ঝঙ্গা, বোজ্ঝঙ্গা’তি, ভন্তে, ৱুচ্চন্তি. কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, ‘বোজ্ঝঙ্গা’তি ৱুচ্চন্তী’’তি? ‘‘‘বোধায সংৱত্তন্তী’তি খো, ভিক্খু, তস্মা বোজ্ঝঙ্গাতি ৱুচ্চন্তি. ইধ, ভিক্খু, সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. ‘বোধায সংৱত্তন্তী’তি খো, ভিক্খু, তস্মা ‘বোজ্ঝঙ্গা’তি ৱুচ্চন্তী’’তি. পঠমং.

২. বোজ্ঝঙ্গদেসনাসুত্তং

২০৩. ‘‘সত্ত ৱো, ভিক্খৱে, বোজ্ঝঙ্গে দেসেস্সামি; তং সুণাথ. কতমে চ, ভিক্খৱে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো – ইমে খো, ভিক্খৱে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা’’তি. দুতিযং.

৩. ঠানিযসুত্তং

২০৪. ‘‘কামৰাগট্ঠানিযানং, [কামৰাগট্ঠানীযানং (সী.)] ভিক্খৱে, ধম্মানং মনসিকাৰবহুলীকাৰা অনুপ্পন্নো চেৱ কামচ্ছন্দো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ কামচ্ছন্দো ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায সংৱত্ততি. ব্যাপাদট্ঠানিযানং, ভিক্খৱে, ধম্মানং মনসিকাৰবহুলীকাৰা অনুপ্পন্নো চেৱ ব্যাপাদো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ ব্যাপাদো ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায সংৱত্ততি. থিনমিদ্ধট্ঠানিযানং, ভিক্খৱে, ধম্মানং মনসিকাৰবহুলীকাৰা অনুপ্পন্নঞ্চেৱ থিনমিদ্ধং উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ থিনমিদ্ধং ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লাযং সংৱত্ততি. উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চট্ঠানিযানং, ভিক্খৱে, ধম্মানং মনসিকাৰবহুলীকাৰা অনুপ্পন্নঞ্চেৱ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায সংৱত্ততি. ৱিচিকিচ্ছাট্ঠানিযানং, ভিক্খৱে, ধম্মানং মনসিকাৰবহুলীকাৰা অনুপ্পন্না চেৱ ৱিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতি, উপ্পন্না চ ৱিচিকিচ্ছা ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায সংৱত্ততি.

‘‘সতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানিযানং, ভিক্খৱে, ধম্মানং মনসিকাৰবহুলীকাৰা অনুপ্পন্নো চেৱ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানিযানং, ভিক্খৱে, ধম্মানং মনসিকাৰবহুলীকাৰা অনুপ্পন্নো চেৱ উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতী’’তি. ততিযং.

৪. অযোনিসোমনসিকাৰসুত্তং

২০৫. ‘‘অযোনিসো, ভিক্খৱে, মনসিকৰোতো অনুপ্পন্নো চেৱ কামচ্ছন্দো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ কামচ্ছন্দো ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায সংৱত্ততি; অনুপ্পন্নো চেৱ ব্যাপাদো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ ব্যাপাদো ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায সংৱত্ততি; অনুপ্পন্নঞ্চেৱ থিনমিদ্ধং উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ থিনমিদ্ধং ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায সংৱত্ততি; অনুপ্পন্নঞ্চেৱ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায সংৱত্ততি; অনুপ্পন্না চেৱ ৱিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতি, উপ্পন্না চ ৱিচিকিচ্ছা ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায সংৱত্ততি; অনুপ্পন্নো চেৱ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো নুপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো নিৰুজ্ঝতি…পে… অনুপ্পন্নো চেৱ উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো নুপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো নিৰুজ্ঝতি.

যোনিসো চ খো, ভিক্খৱে, মনসিকৰোতো অনুপ্পন্নো চেৱ কামচ্ছন্দো নুপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ কামচ্ছন্দো পহীযতি; অনুপ্পন্নো চেৱ ব্যাপাদো নুপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ ব্যাপাদো পহীযতি; অনুপ্পন্নঞ্চেৱ থিনমিদ্ধং নুপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ থিনমিদ্ধং পহীযতি; অনুপ্পন্নঞ্চেৱ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং নুপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহীযতি; অনুপ্পন্না চেৱ ৱিচিকিচ্ছা নুপ্পজ্জতি, উপ্পন্না চ ৱিচিকিচ্ছা পহীযতি.

‘‘অনুপ্পন্নো চেৱ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতি…পে… অনুপ্পন্নো চেৱ উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতী’’তি. চতুত্থং.

৫. অপৰিহানিযসুত্তং

২০৬. ‘‘সত্ত ৱো, ভিক্খৱে, অপৰিহানিযে ধম্মে দেসেস্সামি; তং সুণাথ. কতমে চ, ভিক্খৱে, সত্ত অপৰিহানিযা ধম্মা? যদিদং – সত্ত বোজ্ঝঙ্গা. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো – ইমে খো, ভিক্খৱে, সত্ত অপৰিহানিযা ধম্মা’’তি. পঞ্চমং.

৬. তণ্হক্খযসুত্তং

২০৭. ‘‘যো, ভিক্খৱে, মগ্গো যা পটিপদা তণ্হক্খযায সংৱত্ততি, তং মগ্গং তং পটিপদং ভাৱেথ. কতমো চ, ভিক্খৱে, মগ্গো কতমা চ পটিপদা তণ্হক্খযায সংৱত্ততি? যদিদং – সত্ত বোজ্ঝঙ্গা. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো’’তি. এৱং ৱুত্তে আযস্মা উদাযী ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কথং ভাৱিতা নু খো, ভন্তে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, কথং বহুলীকতা তণ্হক্খযায সংৱত্তন্তী’’তি?

‘‘ইধ, উদাযি, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং ৱিপুলং মহগ্গতং অপ্পমাণং অব্যাপজ্জং [অব্যাপজ্ঝং (সী. স্যা. পী.)]. তস্স সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱযতো ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং ৱিপুলং মহগ্গতং অপ্পমাণং অব্যাপজ্জং তণ্হা পহীযতি. তণ্হায পহানা কম্মং পহীযতি. কম্মস্স পহানা দুক্খং পহীযতি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং ৱিপুলং মহগ্গতং অপ্পমাণং অব্যাপজ্জং. তস্স উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱযতো ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং ৱিপুলং মহগ্গতং অপ্পমাণং অব্যাপজ্জং তণ্হা পহীযতি তণ্হায পহানা কম্মং পহীযতি. কম্মস্স পহানা দুক্খং পহীযতি. ইতি খো, উদাযি, তণ্হক্খযা কম্মক্খযো, কম্মক্খযা দুক্খক্খযো’’তি. ছট্ঠং.

৭. তণ্হানিৰোধসুত্তং

২০৮. ‘‘যো, ভিক্খৱে, মগ্গো যা পটিপদা তণ্হানিৰোধায সংৱত্ততি, তং মগ্গং তং পটিপদং ভাৱেথ. কতমো চ, ভিক্খৱে, মগ্গো কতমা চ পটিপদা তণ্হানিৰোধায সংৱত্ততি? যদিদং – সত্ত বোজ্ঝঙ্গা. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো. কথং ভাৱিতা, চ ভিক্খৱে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা কথং বহুলীকতা তণ্হানিৰোধায সংৱত্তন্তি?

‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. এৱং ভাৱিতা খো, ভিক্খৱে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা এৱং বহুলীকতা তণ্হানিৰোধায সংৱত্তন্তী’’তি. সত্তমং.

৮. নিব্বেধভাগিযসুত্তং

২০৯. ‘‘নিব্বেধভাগিযং ৱো, ভিক্খৱে, মগ্গং দেসেস্সামি; তং সুণাথ. কতমো চ, ভিক্খৱে, নিব্বেধভাগিযো মগ্গো? যদিদং – সত্ত বোজ্ঝঙ্গা. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো’’তি. এৱং ৱুত্তে আযস্মা উদাযী ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কথং ভাৱিতা নু খো, ভন্তে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা কথং বহুলীকতা নিব্বেধায সংৱত্তন্তী’’তি?

‘‘ইধ, উদাযি, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং ৱিপুলং মহগ্গতং অপ্পমাণং অব্যাপজ্জং. সো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱিতেন চিত্তেন অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপ্পদালিতপুব্বং লোভক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝতি পদালেতি; অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপ্পদালিতপুব্বং দোসক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝতি পদালেতি; অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপ্পদালিতপুব্বং মোহক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝতি পদালেতি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং ৱিপুলং মহগ্গতং অপ্পমাণং অব্যাপজ্জং. সো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱিতেন চিত্তেন অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপ্পদালিতপুব্বং লোভক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝতি পদালেতি; অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপ্পদালিতপুব্বং দোসক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝতি পদালেতি; অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপ্পদালিতপুব্বং মোহক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝতি পদালেতি. এৱং ভাৱিতা খো, উদাযি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা এৱং বহুলীকতা নিব্বেধায সংৱত্তন্তী’’তি. অট্ঠমং.

৯. একধম্মসুত্তং

২১০. ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যো এৱং ভাৱিতো বহুলীকতো সংযোজনীযানং ধম্মানং পহানায সংৱত্ততি, যথযিদং, ভিক্খৱে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো. কথং ভাৱিতা চ, ভিক্খৱে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা কথং বহুলীকতা সংযোজনীযানং ধম্মানং পহানায সংৱত্তন্তি?

‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. এৱং ভাৱিতা খো, ভিক্খৱে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা এৱং বহুলীকতা সংযোজনীযানং ধম্মানং পহানায সংৱত্তন্তি.

‘‘কতমে চ, ভিক্খৱে, সংযোজনীযা ধম্মা? চক্খু, ভিক্খৱে, সংযোজনীযো ধম্মো. এত্থেতে উপ্পজ্জন্তি সংযোজনৱিনিবন্ধা অজ্ঝোসানা…পে… জিৱ্হা সংযোজনীযা ধম্মা. এত্থেতে উপ্পজ্জন্তি সংযোজনৱিনিবন্ধা অজ্ঝোসানা…পে… মনো সংযোজনীযো ধম্মো. এত্থেতে উপ্পজ্জন্তি সংযোজনৱিনিবন্ধা অজ্ঝোসানা. ইমে ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, সংযোজনীযা ধম্মা’’তি. নৱমং.

১০. উদাযিসুত্তং

২১১. একং সমযং ভগৱা সুম্ভেসু ৱিহৰতি সেতকং নাম সুম্ভানং নিগমো. অথ খো আযস্মা উদাযী যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা উদাযী ভগৱন্তং এতদৱোচ –

‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! যাৱ বহুকতঞ্চ মে, ভন্তে, ভগৱতি পেমঞ্চ গাৰৱো চ হিৰী চ ওত্তপ্পঞ্চ. অহঞ্হি, ভন্তে, পুব্বে অগাৰিকভূতো সমানো অবহুকতো অহোসিং ধম্মেন [ধম্মে (?)] অবহুকতো সঙ্ঘেন. সো খ্ৱাহং ভগৱতি পেমঞ্চ গাৰৱঞ্চ হিৰিঞ্চ ওত্তপ্পঞ্চ সম্পস্সমানো অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতো. তস্স মে ভগৱা ধম্মং দেসেসি – ‘ইতি ৰূপং, ইতি ৰূপস্স সমুদযো, ইতি ৰূপস্স অত্থঙ্গমো; ইতি ৱেদনা…পে… ইতি সঞ্ঞা… ইতি সঙ্খাৰা… ইতি ৱিঞ্ঞাণং, ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স সমুদযো, ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো’তি.

‘‘সো খ্ৱাহং, ভন্তে, সুঞ্ঞাগাৰগতো ইমেসং পঞ্চুপাদানক্খন্ধানং উক্কুজ্জাৱকুজ্জং সম্পৰিৱত্তেন্তো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, ‘অযং দুক্খনিৰোধো’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং. ধম্মো চ মে, ভন্তে, অভিসমিতো, মগ্গো চ মে পটিলদ্ধো; যো মে ভাৱিতো বহুলীকতো তথা তথা ৱিহৰন্তং তথত্তায উপনেস্সতি যথাহং – ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানিস্সামি.

‘‘সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো মে, ভন্তে, পটিলদ্ধো, যো মে ভাৱিতো বহুলীকতো তথা তথা ৱিহৰন্তং তথত্তায উপনেস্সতি যথাহং – ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানিস্সামি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো মে, ভন্তে, পটিলদ্ধো, যো মে ভাৱিতো বহুলীকতো তথা তথা ৱিহৰন্তং তথত্তায উপনেস্সতি যথাহং – ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানিস্সামি. অযং খো মে, ভন্তে, মগ্গো পটিলদ্ধো, যো মে ভাৱিতো বহুলীকতো তথা তথা ৱিহৰন্তং তথত্তায উপনেস্সতি যথাহং – ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানিস্সামী’’তি.

‘‘সাধু সাধু, উদাযি! এসো হি তে, উদাযি, মগ্গো পটিলদ্ধো, যো তে ভাৱিতো বহুলীকতো তথা তথা ৱিহৰন্তং তথত্তায উপনেস্সতি যথা ত্ৱং – ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানিস্সসী’’তি. দসমং.

উদাযিৱগ্গো ততিযো.

তস্সুদ্দানং –

বোধায দেসনা ঠানা, অযোনিসো চাপৰিহানী;

খযো নিৰোধো নিব্বেধো, একধম্মো উদাযিনাতি.