২. গিলানৱগ্গো
১. পাণসুত্তং
১৯২. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, যে কেচি পাণা চত্তাৰো ইৰিযাপথে কপ্পেন্তি – কালেন গমনং, কালেন ঠানং, কালেন নিসজ্জং, কালেন সেয্যং, সব্বে তে পথৱিং নিস্সায পথৱিযং পতিট্ঠায এৱমেতে চত্তাৰো ইৰিযাপথে কপ্পেন্তি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেতি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকৰোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেতি সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকৰোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেতি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকৰোতী’’তি. পঠমং.
২. পঠমসূৰিযূপমসুত্তং
১৯৩. ‘‘সূৰিযস্স, ভিক্খৱে, উদযতো এতং পুব্বঙ্গমং এতং পুব্বনিমিত্তং, যদিদং – অৰুণুগ্গং; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং উপ্পাদায এতং পুব্বঙ্গমং এতং পুব্বনিমিত্তং, যদিদং – কল্যাণমিত্ততা. কল্যাণমিত্তস্সেতং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো পাটিকঙ্খং – সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেস্সতি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকৰিস্সতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু কল্যাণমিত্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেতি সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকৰোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু কল্যাণমিত্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেতি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকৰোতী’’তি. দুতিযং.
৩. দুতিযসূৰিযূপমসুত্তং
১৯৪. ‘‘সূৰিযস্স, ভিক্খৱে, উদযতো এতং পুব্বঙ্গমং এতং পুব্বনিমিত্তং, যদিদং – অৰুণুগ্গং; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং উপ্পাদায এতং পুব্বঙ্গমং এতং পুব্বনিমিত্তং, যদিদং – যোনিসোমনসিকাৰো. যোনিসোমনসিকাৰসম্পন্নস্সেতং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো পাটিকঙ্খং – সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেস্সতি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকৰিস্সতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু যোনিসোমনসিকাৰসম্পন্নো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেতি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকৰোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু যোনিসোমনসিকাৰসম্পন্নো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেতি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকৰোতী’’তি. ততিযং.
৪. পঠমগিলানসুত্তং
১৯৫. একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা মহাকস্সপো পিপ্পলিগুহাযং [ৱিপ্ফলিগুহাযং (সী.)] ৱিহৰতি আবাধিকো দুক্খিতো বাড়্হগিলানো. অথ খো ভগৱা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো যেনাযস্মা মহাকস্সপো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৱা আযস্মন্তং মহাকস্সপং এতদৱোচ –
‘‘কচ্চি তে, কস্সপ, খমনীযং কচ্চি যাপনীযং? কচ্চি দুক্খা ৱেদনা পটিক্কমন্তি, নো অভিক্কমন্তি; পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো অভিক্কমো’’তি? ‘‘ন মে, ভন্তে, খমনীযং, ন যাপনীযং. বাড়্হা মে দুক্খা ৱেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো’’তি.
‘‘সত্তিমে, কস্সপ, বোজ্ঝঙ্গা মযা সম্মদক্খাতা ভাৱিতা বহুলীকতা অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্তন্তি. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, কস্সপ, মযা সম্মদক্খাতো ভাৱিতো বহুলীকতো অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্ততি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, কস্সপ, মযা সম্মদক্খাতো ভাৱিতো বহুলীকতো অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্ততি. ইমে খো, কস্সপ, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা মযা সম্মদক্খাতা ভাৱিতা বহুলীকতা অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্তন্তী’’তি. ‘‘তগ্ঘ, ভগৱা, বোজ্ঝঙ্গা; তগ্ঘ, সুগত, বোজ্ঝঙ্গা’’তি.
ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনো আযস্মা মহাকস্সপো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দি. ৱুট্ঠহি চাযস্মা মহাকস্সপো তম্হা আবাধা. তথাপহীনো চাযস্মতো মহাকস্সপস্স সো আবাধো অহোসীতি. চতুত্থং.
৫. দুতিযগিলানসুত্তং
১৯৬. একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা মহামোগ্গল্লানো গিজ্ঝকূটে পব্বতে ৱিহৰতি আবাধিকো দুক্খিতো বাড়্হগিলানো. অথ খো ভগৱা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো যেনাযস্মা মহামোগ্গল্লানো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৱা আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং এতদৱোচ –
‘‘কচ্চি তে, মোগ্গল্লান, খমনীযং কচ্চি যাপনীযং? কচ্চি দুক্খা ৱেদনা পটিক্কমন্তি, নো অভিক্কমন্তি; পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো অভিক্কমো’’তি? ‘‘ন মে, ভন্তে, খমনীযং, ন যাপনীযং. বাড়্হা মে দুক্খা ৱেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো’’তি.
‘‘সত্তিমে, মোগ্গল্লান, বোজ্ঝঙ্গা মযা সম্মদক্খাতা ভাৱিতা বহুলীকতা অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্তন্তি. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, মোগ্গল্লান, মযা সম্মদক্খাতো ভাৱিতো বহুলীকতো অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্ততি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, মোগ্গল্লান, মযা সম্মদক্খাতো ভাৱিতো বহুলীকতো অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্ততি. ইমে খো, মোগ্গল্লান, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা মযা সম্মদক্খাতা ভাৱিতা বহুলীকতা অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্তন্তী’’তি. ‘‘তগ্ঘ, ভগৱা, বোজ্ঝঙ্গা; তগ্ঘ, সুগত, বোজ্ঝঙ্গা’’তি.
ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দি. ৱুট্ঠহি চাযস্মা মহামোগ্গল্লানো তম্হা আবাধা. তথাপহীনো চাযস্মতো মহামোগ্গল্লানস্স সো আবাধো অহোসীতি. পঞ্চমং.
৬. ততিযগিলানসুত্তং
১৯৭. একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপে. তেন খো পন সমযেন ভগৱা আবাধিকো হোতি দুক্খিতো বাড়্হগিলানো. অথ খো আযস্মা মহাচুন্দো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং মহাচুন্দং ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘পটিভন্তু তং, চুন্দ, বোজ্ঝঙ্গা’’তি.
‘‘সত্তিমে, ভন্তে, বোজ্ঝঙ্গা ভগৱতা সম্মদক্খাতা ভাৱিতা বহুলীকতা অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্তন্তি. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, ভন্তে, ভগৱতা সম্মদক্খাতো ভাৱিতো বহুলীকতো অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্ততি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, ভন্তে, ভগৱতা সম্মদক্খাতো ভাৱিতো বহুলীকতো অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্ততি. ইমে খো, ভন্তে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভগৱতা সম্মদক্খাতা ভাৱিতা বহুলীকতা অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্তন্তী’’তি. ‘‘তগ্ঘ, চুন্দ, বোজ্ঝঙ্গা; তগ্ঘ, চুন্দ, বোজ্ঝঙ্গা’’তি.
ইদমৱোচাযস্মা চুন্দো. সমনুঞ্ঞো সত্থা অহোসি. ৱুট্ঠহি চ ভগৱা তম্হা আবাধা. তথাপহীনো চ ভগৱতো সো আবাধো অহোসীতি. ছট্ঠং.
৭. পাৰঙ্গমসুত্তং
১৯৮. ‘‘সত্তিমে, ভিক্খৱে, বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা বহুলীকতা অপাৰা পাৰং গমনায সংৱত্তন্তি. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো – ইমে খো, ভিক্খৱে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা বহুলীকতা অপাৰা পাৰং গমনায সংৱত্তন্তী’’তি.
‘‘অপ্পকা তে মনুস্সেসু, যে জনা পাৰগামিনো;
অথাযং ইতৰা পজা, তীৰমেৱানুধাৱতি.
‘‘যে চ খো সম্মদক্খাতে, ধম্মে ধম্মানুৱত্তিনো;
তে জনা পাৰমেস্সন্তি, মচ্চুধেয্যং সুদুত্তৰং.
‘‘কণ্হং ধম্মং ৱিপ্পহায, সুক্কং ভাৱেথ পণ্ডিতো;
ওকা অনোকমাগম্ম, ৱিৱেকে যত্থ দূৰমং.
‘‘তত্ৰাভিৰতিমিচ্ছেয্য, হিত্ৱা কামে অকিঞ্চনো;
পৰিযোদপেয্য অত্তানং, চিত্তক্লেসেহি পণ্ডিতো.
‘‘যেসং সম্বোধিযঙ্গেসু, সম্মা চিত্তং সুভাৱিতং;
আদানপ্পটিনিস্সগ্গে, অনুপাদায যে ৰতা;
খীণাসৱা জুতিমন্তো, তে লোকে পৰিনিব্বুতা’’তি. সত্তমং;
৮. ৱিৰদ্ধসুত্তং
১৯৯. ‘‘যেসং কেসঞ্চি, ভিক্খৱে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ৱিৰদ্ধা, ৱিৰদ্ধো তেসং অৰিযো মগ্গো সম্মা দুক্খক্খযগামী. যেসং কেসঞ্চি, ভিক্খৱে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা আৰদ্ধা, আৰদ্ধো তেসং অৰিযো মগ্গো সম্মা দুক্খক্খযগামী. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো – যেসং কেসঞ্চি, ভিক্খৱে, ইমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ৱিৰদ্ধা, ৱিৰদ্ধো তেসং অৰিযো মগ্গো সম্মা দুক্খক্খযগামী. যেসং কেসঞ্চি, ভিক্খৱে, ইমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা আৰদ্ধা, আৰদ্ধো তেসং অৰিযো মগ্গো সম্মা দুক্খক্খযগামী’’তি. অট্ঠমং.
৯. অৰিযসুত্তং
২০০. ‘‘সত্তিমে, ভিক্খৱে, বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা বহুলীকতা অৰিযা নিয্যানিকা নীযন্তি তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযায. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো – ইমে খো, ভিক্খৱে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা বহুলীকতা অৰিযা নিয্যানিকা নীযন্তি তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযাযা’’তি. নৱমং.
১০. নিব্বিদাসুত্তং
২০১. ‘‘সত্তিমে, ভিক্খৱে, বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা বহুলীকতা একন্তনিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্তন্তি. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো – ইমে খো, ভিক্খৱে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা বহুলীকতা একন্তনিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্তন্তী’’তি. দসমং.
গিলানৱগ্গো দুতিযো.
তস্সুদ্দানং –
পাণা সূৰিযূপমা দ্ৱে, গিলানা অপৰে তযো;
পাৰঙ্গামী ৱিৰদ্ধো চ, অৰিযো নিব্বিদায চাতি.