৫. পপাতৱগ্গো
১. লোকচিন্তাসুত্তং
১১১১. একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপে. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভূতপুব্বং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞতৰো পুৰিসো ৰাজগহা নিক্খমিত্ৱা ‘লোকচিন্তং চিন্তেস্সামী’তি যেন সুমাগধা পোক্খৰণী তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা সুমাগধায পোক্খৰণিযা তীৰে নিসীদি লোকচিন্তং চিন্তেন্তো. অদ্দসা খো, ভিক্খৱে, সো পুৰিসো সুমাগধায পোক্খৰণিযা তীৰে চতুৰঙ্গিনিং সেনং [চতুৰঙ্গিনিসেনং (ক.)] ভিসমুড়ালং [ভিসমূলালং (পী. ক.)] পৱিসন্তং. দিস্ৱানস্স এতদহোসি – ‘উম্মত্তোস্মি নামাহং, ৱিচেতোস্মি নামাহং! যং লোকে নত্থি তং মযা দিট্ঠ’’’ন্তি.
‘‘অথ খো সো, ভিক্খৱে, পুৰিসো নগৰং পৱিসিত্ৱা মহাজনকাযস্স আৰোচেসি – ‘উম্মত্তোস্মি নামাহং, ভন্তে, ৱিচেতোস্মি নামাহং, ভন্তে! যং লোকে নত্থি তং মযা দিট্ঠ’’’ন্তি. ‘‘কথং পন ত্ৱং, অম্ভো পুৰিস, উম্মত্তো কথং ৱিচেতো? কিঞ্চ লোকে নত্থি যং তযা দিট্ঠ’’ন্তি? ‘‘ইধাহং, ভন্তে, ৰাজগহা নিক্খমিত্ৱা ‘লোকচিন্তং চিন্তেস্সামী’তি যেন সুমাগধা পোক্খৰণী তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৱা সুমাগধায পোক্খৰণিযা তীৰে নিসীদিং লোকচিন্তং চিন্তেন্তো. অদ্দসং খ্ৱাহং, ভন্তে, সুমাগধায পোক্খৰণিযা তীৰে চতুৰঙ্গিনিং সেনং ভিসমুড়ালং পৱিসন্তং. এৱং খ্ৱাহং, ভন্তে, উম্মত্তো এৱং ৱিচেতো. ইদঞ্চ লোকে নত্থি যং মযা দিট্ঠ’’ন্তি. ‘‘তগ্ঘ ত্ৱং, অম্ভো পুৰিস, উম্মত্তো তগ্ঘ ৱিচেতো. ইদঞ্চ লোকে নত্থি যং তযা দিট্ঠ’’ন্তি.
‘‘তং খো পন, ভিক্খৱে, সো পুৰিসো ভূতংযেৱ অদ্দস, নো অভূতং. ভূতপুব্বং, ভিক্খৱে, দেৱাসুৰসঙ্গামো সমুপব্যূড়্হো অহোসি. তস্মিং খো পন, ভিক্খৱে, সঙ্গামে দেৱা জিনিংসু, অসুৰা পৰাজিনিংসু. পৰাজিতা চ খো, ভিক্খৱে, অসুৰা ভীতা ভিসমুড়ালেন অসুৰপুৰং পৱিসিংসু দেৱানংযেৱ মোহযমানা.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, মা লোকচিন্তং চিন্তেথ – ‘সস্সতো লোকো’তি ৱা ‘অসস্সতো লোকো’তি ৱা, ‘অন্তৱা লোকো’তি ৱা ‘অনন্তৱা লোকো’তি ৱা, ‘তং জীৱং তং সৰীৰ’ন্তি ৱা ‘অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰ’ন্তি ৱা, ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা, ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা, ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা. তং কিস্স হেতু? নেসা, ভিক্খৱে, চিন্তা অত্থসংহিতা নাদিব্ৰহ্মচৰিযকা ন নিব্বিদায ন ৱিৰাগায ন নিৰোধায ন উপসমায ন অভিঞ্ঞায ন সম্বোধায ন নিব্বানায সংৱত্ততি.
‘‘চিন্তেন্তা খো তুম্হে, ভিক্খৱে, ‘ইদং দুক্খ’ন্তি চিন্তেয্যাথ…পে… ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি চিন্তেয্যাথ. তং কিস্স হেতু? এসা, ভিক্খৱে, চিন্তা অত্থসংহিতা এসা আদিব্ৰহ্মচৰিযকা এসা নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্ততি.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যোগো কৰণীযো…পে… ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যোগো কৰণীযো’’তি. পঠমং.
২. পপাতসুত্তং
১১১২. একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি গিজ্ঝকূটে পব্বতে. অথ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আযাম, ভিক্খৱে, যেন পটিভানকূটো তেনুপসঙ্কমিস্সাম দিৱাৱিহাৰাযা’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. অথ খো ভগৱা সম্বহুলেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং যেন পটিভানকূটো তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো অঞ্ঞতৰো ভিক্খু পটিভানকূটে মহন্তং পপাতং. দিস্ৱান ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘মহা ৱতাযং, ভন্তে, পপাতো সুভযানকো, ভন্তে, পপাতো. অত্থি নু খো, ভন্তে, ইমম্হা পপাতা অঞ্ঞো পপাতো মহন্ততৰো চ ভযানকতৰো চা’’তি? ‘‘অত্থি খো, ভিক্খু, ইমম্হা পপাতা অঞ্ঞো পপাতো মহন্ততৰো চ ভযানকতৰো চা’’তি.
‘‘কতমো পন, ভন্তে, ইমম্হা পপাতা অঞ্ঞো পপাতো মহন্ততৰো চ ভযানকতৰো চা’’তি? ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানন্তি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং নপ্পজানন্তি, ‘অযং দুক্খনিৰোধো’তি যথাভূতং নপ্পজানন্তি, ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং নপ্পজানন্তি, তে জাতিসংৱত্তনিকেসু সঙ্খাৰেসু অভিৰমন্তি, জৰাসংৱত্তনিকেসু সঙ্খাৰেসু অভিৰমন্তি, মৰণসংৱত্তনিকেসু সঙ্খাৰেসু অভিৰমন্তি, সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসসংৱত্তনিকেসু সঙ্খাৰেসু অভিৰমন্তি. তে জাতিসংৱত্তনিকেসু সঙ্খাৰেসু অভিৰতা জৰাসংৱত্তনিকেসু সঙ্খাৰেসু অভিৰতা মৰণসংৱত্তনিকেসু সঙ্খাৰেসু অভিৰতা সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসসংৱত্তনিকেসু সঙ্খাৰেসু অভিৰতা জাতিসংৱত্তনিকেপি সঙ্খাৰে অভিসঙ্খৰোন্তি, জৰাসংৱত্তনিকেপি সঙ্খাৰে অভিসঙ্খৰোন্তি, মৰণসংৱত্তনিকেপি সঙ্খাৰে অভিসঙ্খৰোন্তি, সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসসংৱত্তনিকেপি সঙ্খাৰে অভিসঙ্খৰোন্তি. তে জাতিসংৱত্তনিকেপি সঙ্খাৰে অভিসঙ্খৰিত্ৱা জৰাসংৱত্তনিকেপি সঙ্খাৰে অভিসঙ্খৰিত্ৱা মৰণসংৱত্তনিকেপি সঙ্খাৰে অভিসঙ্খৰিত্ৱা সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসসংৱত্তনিকেপি সঙ্খাৰে অভিসঙ্খৰিত্ৱা জাতিপপাতম্পি পপতন্তি, জৰাপপাতম্পি পপতন্তি, মৰণপপাতম্পি পপতন্তি, সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসপপাতম্পি পপতন্তি. তে ন পৰিমুচ্চন্তি জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি. ‘ন পৰিমুচ্চন্তি দুক্খস্মা’তি ৱদামি’’.
‘‘যে চ খো কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানন্তি…পে… ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানন্তি, তে জাতিসংৱত্তনিকেসু সঙ্খাৰেসু নাভিৰমন্তি, জৰাসংৱত্তনিকেসু সঙ্খাৰেসু নাভিৰমন্তি, মৰণসংৱত্তনিকেসু সঙ্খাৰেসু নাভিৰমন্তি, সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসসংৱত্তনিকেসু সঙ্খাৰেসু নাভিৰমন্তি. তে জাতিসংৱত্তনিকেসু সঙ্খাৰেসু অনভিৰতা, জৰাসংৱত্তনিকেসু সঙ্খাৰেসু অনভিৰতা, মৰণসংৱত্তনিকেসু সঙ্খাৰেসু অনভিৰতা, সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসসংৱত্তনিকেসু সঙ্খাৰেসু অনভিৰতা, জাতিসংৱত্তনিকেপি সঙ্খাৰে নাভিসঙ্খৰোন্তি, জৰাসংৱত্তনিকেপি সঙ্খাৰে নাভিসঙ্খৰোন্তি, মৰণসংৱত্তনিকেপি সঙ্খাৰে নাভিসঙ্খৰোন্তি, সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসসংৱত্তনিকেপি সঙ্খাৰে নাভিসঙ্খৰোন্তি. তে জাতিসংৱত্তনিকেপি সঙ্খাৰে অনভিসঙ্খৰিত্ৱা, জৰাসংৱত্তনিকেপি সঙ্খাৰে অনভিসঙ্খৰিত্ৱা, মৰণসংৱত্তনিকেপি সঙ্খাৰে অনভিসঙ্খৰিত্ৱা, সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসসংৱত্তনিকেপি সঙ্খাৰে অনভিসঙ্খৰিত্ৱা, জাতিপপাতম্পি নপ্পপতন্তি, জৰাপপাতম্পি নপ্পপতন্তি, মৰণপপাতম্পি নপ্পপতন্তি, সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসপপাতম্পি নপ্পপতন্তি. তে পৰিমুচ্চন্তি জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি. ‘পৰিমুচ্চন্তি দুক্খস্মা’তি ৱদামি’’.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যোগো কৰণীযো…পে… ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যোগো কৰণীযো’’তি. দুতিযং.
৩. মহাপৰিড়াহসুত্তং
১১১৩. ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, মহাপৰিড়াহো নাম নিৰযো. তত্থ যং কিঞ্চি চক্খুনা ৰূপং পস্সতি, অনিট্ঠৰূপঞ্ঞেৱ পস্সতি নো ইট্ঠৰূপং; অকন্তৰূপঞ্ঞেৱ পস্সতি নো কন্তৰূপং; অমনাপৰূপঞ্ঞেৱ পস্সতি নো মনাপৰূপং. যং কিঞ্চি সোতেন সদ্দং সুণাতি…পে… যং কিঞ্চি কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসতি…পে… যং কিঞ্চি মনসা ধম্মং ৱিজানাতি, অনিট্ঠৰূপঞ্ঞেৱ ৱিজানাতি নো ইট্ঠৰূপং; অকন্তৰূপঞ্ঞেৱ ৱিজানাতি নো কন্তৰূপং; অমনাপৰূপঞ্ঞেৱ ৱিজানাতি নো মনাপৰূপ’’ন্তি.
এৱং ৱুত্তে অঞ্ঞতৰো ভিক্খু ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘মহা ৱত সো, ভন্তে, পৰিড়াহো, সুমহা ৱত সো, ভন্তে, পৰিড়াহো! অত্থি নু খো, ভন্তে, এতম্হা পৰিড়াহা অঞ্ঞো পৰিড়াহো মহন্ততৰো চেৱ ভযানকতৰো চা’’তি? ‘‘অত্থি খো, ভিক্খু, এতম্হা পৰিড়াহা অঞ্ঞো পৰিড়াহো মহন্ততৰো চ ভযানকতৰো চা’’তি.
‘‘কতমো পন, ভন্তে, এতম্হা পৰিড়াহা অঞ্ঞো পৰিড়াহো মহন্ততৰো চ ভযানকতৰো চা’’তি? ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানন্তি…পে… ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং নপ্পজানন্তি, তে জাতিসংৱত্তনিকেসু সঙ্খাৰেসু অভিৰমন্তি…পে… অভিৰতা…পে… অভিসঙ্খৰোন্তি…পে… অভিসঙ্খৰিত্ৱা জাতিপৰিড়াহেনপি পৰিডয্হন্তি, জৰাপৰিড়াহেনপি পৰিডয্হন্তি, মৰণপৰিড়াহেনপি পৰিডয্হন্তি, সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসপৰিড়াহেনপি পৰিডয্হন্তি. তে ন পৰিমুচ্চন্তি জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি. ‘ন পৰিমুচ্চন্তি দুক্খস্মা’তি ৱদামি’’.
‘‘যে চ খো কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানন্তি…পে… ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানন্তি. তে জাতিসংৱত্তনিকেসু সঙ্খাৰেসু নাভিৰমন্তি…পে… অনভিৰতা…পে… নাভিসঙ্খৰোন্তি…পে… অনভিসঙ্খৰিত্ৱা জাতিপৰিড়াহেনপি ন পৰিডয্হন্তি, জৰাপৰিড়াহেনপি ন পৰিডয্হন্তি, মৰণপৰিড়াহেনপি ন পৰিডয্হন্তি, সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসপৰিড়াহেনপি ন পৰিডয্হন্তি. তে পৰিমুচ্চন্তি জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি. ‘পৰিমুচ্চন্তি দুক্খস্মা’তি ৱদামি’’.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যোগো কৰণীযো…পে… ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যোগো কৰণীযো’’তি. ততিযং.
৪. কূটাগাৰসুত্তং
১১১৪. ‘‘যো হি, ভিক্খৱে [যো চ খো ভিক্খৱে (স্যা. ক.)], এৱং ৱদেয্য – ‘অহং দুক্খং অৰিযসচ্চং যথাভূতং অনভিসমেচ্চ…পে… দুক্খনিৰোধগামিনিং পটিপদং অৰিযসচ্চং যথাভূতং অনভিসমেচ্চ সম্মা দুক্খস্সন্তং কৰিস্সামী’তি – নেতং ঠানং ৱিজ্জতি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, যো এৱং ৱদেয্য – ‘অহং কূটাগাৰস্স হেট্ঠিমং ঘৰং অকৰিত্ৱা উপৰিমং ঘৰং আৰোপেস্সামী’তি – নেতং ঠানং ৱিজ্জতি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যো এৱং ৱদেয্য – ‘অহং দুক্খং অৰিযসচ্চং যথাভূতং অনভিসমেচ্চ…পে… দুক্খনিৰোধগামিনিং পটিপদং অৰিযসচ্চং যথাভূতং অনভিসমেচ্চ সম্মা দুক্খস্সন্তং কৰিস্সামী’তি – নেতং ঠানং ৱিজ্জতি.
‘‘যো চ খো, ভিক্খৱে, এৱং ৱদেয্য – ‘অহং দুক্খং অৰিযসচ্চং যথাভূতং অভিসমেচ্চ…পে… দুক্খনিৰোধগামিনিং পটিপদং অৰিযসচ্চং যথাভূতং অভিসমেচ্চ সম্মা দুক্খস্সন্তং কৰিস্সামী’তি – ঠানমেতং ৱিজ্জতি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, যো এৱং ৱদেয্য – ‘অহং কূটাগাৰস্স হেট্ঠিমং ঘৰং কৰিত্ৱা উপৰিমং ঘৰং আৰোপেস্সামী’তি – ঠানমেতং ৱিজ্জতি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যো এৱং ৱদেয্য – ‘অহং দুক্খং অৰিযসচ্চং যথাভূতং অভিসমেচ্চ…পে… দুক্খনিৰোধগামিনিং পটিপদং অৰিযসচ্চং যথাভূতং অভিসমেচ্চ সম্মা দুক্খস্সন্তং কৰিস্সামী’তি – ঠানমেতং ৱিজ্জতি.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যোগো কৰণীযো…পে… ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যোগো কৰণীযো’’তি. চতুত্থং.
৫. ৱালসুত্তং
১১১৫. একং সমযং ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতি মহাৱনে কূটাগাৰসালাযং. অথ খো আযস্মা আনন্দো পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায ৱেসালিং পিণ্ডায পাৱিসি. অদ্দসা খো আযস্মা আনন্দো সম্বহুলে লিচ্ছৱিকুমাৰকে সন্থাগাৰে উপাসনং কৰোন্তে, দূৰতোৱ সুখুমেন তাড়চ্ছিগ্গড়েন অসনং অতিপাতেন্তে, পোঙ্খানুপোঙ্খং [পোখানুপোখং (স্যা. কং.)] অৱিৰাধিতং. দিস্ৱানস্স এতদহোসি – ‘‘সিক্খিতা ৱতিমে লিচ্ছৱিকুমাৰকা, সুসিক্খিতা ৱতিমে লিচ্ছৱিকুমাৰকা; যত্ৰ হি নাম দূৰতোৱ সুখুমেন তাড়চ্ছিগ্গড়েন অসনং অতিপাতেস্সন্তি পোঙ্খানুপোঙ্খং অৱিৰাধিত’’ন্তি.
অথ খো আযস্মা আনন্দো ৱেসালিং পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ইধাহং, ভন্তে, পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায ৱেসালিং পিণ্ডায পাৱিসিং. অদ্দসং খ্ৱাহং, ভন্তে সম্বহুলে লিচ্ছৱিকুমাৰকে সন্থাগাৰে উপাসনং কৰোন্তে দূৰতোৱ সুখুমেন তাড়চ্ছিগ্গড়েন অসনং অতিপাতেন্তে পোঙ্খানুপোঙ্খং অৱিৰাধিতং’. দিস্ৱান মে এতদহোসি – ‘‘সিক্খিতা ৱতিমে লিচ্ছৱিকুমাৰকা, সুসিক্খিতা ৱতিমে লিচ্ছৱিকুমাৰকা; যত্ৰ হি নাম দূৰতোৱ সুখুমেন তাড়চ্ছিগ্গড়েন অসনং অতিপাতেস্সন্তি পোঙ্খানুপোঙ্খং অৱিৰাধিত’’ন্তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আনন্দ, কতমং নু খো দুক্কৰতৰং ৱা দুৰভিসম্ভৱতৰং ৱা – যো দূৰতোৱ সুখুমেন তাড়চ্ছিগ্গড়েন অসনং অতিপাতেয্য পোঙ্খানুপোঙ্খং অৱিৰাধিতং, যো ৱা সত্তধা ভিন্নস্স ৱালস্স কোটিযা কোটিং পটিৱিজ্ঝেয্যা’’তি? ‘‘এতদেৱ, ভন্তে, দুক্কৰতৰঞ্চেৱ দুৰভিসম্ভৱতৰঞ্চ যো ৱা [যো (সী.)] সত্তধা ভিন্নস্স ৱালস্স কোটিযা কোটিং পটিৱিজ্ঝেয্যা’’তি. ‘‘অথ খো [অথ খো তে (স্যা. কং.)], আনন্দ, দুপ্পটিৱিজ্ঝতৰং পটিৱিজ্ঝন্তি, যে ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পটিৱিজ্ঝন্তি…পে… ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পটিৱিজ্ঝন্তি’’.
‘‘তস্মাতিহানন্দ, ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যোগো কৰণীযো…পে… ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যোগো কৰণীযো’’তি. পঞ্চমং.
৬. অন্ধকাৰসুত্তং
১১১৬. ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, লোকন্তৰিকা অঘা অসংৱুতা অন্ধকাৰা অন্ধকাৰতিমিসা, যত্থমিমেসং চন্দিমসূৰিযানং এৱংমহিদ্ধিকানং এৱং মহানুভাৱানং আভায নানুভোন্তী’’তি.
এৱং ৱুত্তে অঞ্ঞতৰো ভিক্খু ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘মহা ৱত সো, ভন্তে, অন্ধকাৰো, সুমহা ৱত সো, ভন্তে, অন্ধকাৰো! অত্থি নু খো, ভন্তে, এতম্হা অন্ধকাৰা অঞ্ঞো অন্ধকাৰো মহন্ততৰো চ ভযানকতৰো চা’’তি? ‘‘অত্থি খো, ভিক্খু, এতম্হা অন্ধকাৰা অঞ্ঞো অন্ধকাৰো মহন্ততৰো চ ভযানকতৰো চা’’তি.
‘‘কতমো পন, ভন্তে, এতম্হা অন্ধকাৰা অঞ্ঞো অন্ধকাৰো মহন্ততৰো চ ভযানকতৰো চা’’তি? ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খু, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানন্তি…পে… ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং নপ্পজানন্তি, তে জাতিসংৱত্তনিকেসু সঙ্খাৰেসু অভিৰমন্তি…পে… অভিৰতা…পে… অভিসঙ্খৰোন্তি…পে… অভিসঙ্খৰিত্ৱা জাতন্ধকাৰম্পি পপতন্তি, জৰন্ধকাৰম্পি পপতন্তি, মৰণন্ধকাৰম্পি পপতন্তি, সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসন্ধকাৰম্পি পপতন্তি. তে ন পৰিমুচ্চন্তি জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি. ‘ন পৰিমুচ্চন্তি দুক্খস্মা’তি ৱদামি’’.
‘‘যে চ খো কেচি, ভিক্খু, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানন্তি…পে… ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানন্তি, তে জাতিসংৱত্তনিকেসু সঙ্খাৰেসু নাভিৰমন্তি…পে… অনভিৰতা…পে… নাভিসঙ্খৰোন্তি…পে… অনভিসঙ্খৰিত্ৱা জাতন্ধকাৰম্পি নপ্পপতন্তি, জৰন্ধকাৰম্পি নপ্পপতন্তি, মৰণন্ধকাৰম্পি নপ্পপতন্তি, সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসন্ধকাৰম্পি নপ্পপতন্তি. তে পৰিমুচ্চন্তি জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি. ‘পৰিমুচ্চন্তি দুক্খস্মা’তি ৱদামি’’.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যোগো কৰণীযো…পে… ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যোগো কৰণীযো’’তি. ছট্ঠং.
৭. পঠমছিগ্গড়যুগসুত্তং
১১১৭. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসো মহাসমুদ্দে একচ্ছিগ্গড়ং যুগং পক্খিপেয্য. তত্ৰাপিস্স কাণো কচ্ছপো. সো ৱস্সসতস্স ৱস্সসতস্স অচ্চযেন সকিং সকিং উম্মুজ্জেয্য. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, অপি নু খো কাণো কচ্ছপো ৱস্সসতস্স ৱস্সসতস্স অচ্চযেন সকিং সকিং উম্মুজ্জন্তো অমুস্মিং একচ্ছিগ্গড়ে যুগে গীৱং পৱেসেয্যা’’তি? ‘‘যদি নূন, ভন্তে, কদাচি কৰহচি দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেনা’’তি.
‘‘খিপ্পতৰং খো সো, ভিক্খৱে, কাণো কচ্ছপো ৱস্সসতস্স ৱস্সসতস্স অচ্চযেন সকিং সকিং উম্মুজ্জন্তো অমুস্মিং একচ্ছিগ্গড়ে যুগে গীৱং পৱেসেয্য, ন ত্ৱেৱাহং, ভিক্খৱে, সকিং ৱিনিপাতগতেন বালেন [ৱিনীতগতেন বহুলেন (ক.)] মনুস্সত্তং ৱদামি’’.
তং কিস্স হেতু? ন হেত্থ, ভিক্খৱে, অত্থি ধম্মচৰিযা, সমচৰিযা, কুসলকিৰিযা, পুঞ্ঞকিৰিযা. অঞ্ঞমঞ্ঞখাদিকা এত্থ, ভিক্খৱে, ৱত্ততি দুব্বলখাদিকা. তং কিস্স হেতু? অদিট্ঠত্তা, ভিক্খৱে, চতুন্নং অৰিযসচ্চানং. কতমেসং চতুন্নং? দুক্খস্স অৰিযসচ্চস্স…পে… দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদায অৰিযসচ্চস্স.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যোগো কৰণীযো…পে… ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যোগো কৰণীযো’’তি. সত্তমং.
৮. দুতিযছিগ্গড়যুগসুত্তং
১১১৮. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, অযং মহাপথৱী একোদকা অস্স. তত্ৰ পুৰিসো একচ্ছিগ্গড়ং যুগং পক্খিপেয্য. তমেনং পুৰত্থিমো ৱাতো পচ্ছিমেন সংহৰেয্য, পচ্ছিমো ৱাতো পুৰত্থিমেন সংহৰেয্য, উত্তৰো ৱাতো দক্খিণেন সংহৰেয্য, দক্খিণো ৱাতো উত্তৰেন সংহৰেয্য. তত্ৰস্স কাণো কচ্ছপো. সো ৱস্সসতস্স ৱস্সসতস্স অচ্চযেন সকিং সকিং উম্মুজ্জেয্য. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, অপি নু খো কাণো কচ্ছপো ৱস্সসতস্স ৱস্সসতস্স অচ্চযেন সকিং সকিং উম্মুজ্জন্তো অমুস্মিং একচ্ছিগ্গড়ে যুগে গীৱং পৱেসেয্যা’’তি? ‘‘অধিচ্চমিদং, ভন্তে, যং সো কাণো কচ্ছপো ৱস্সসতস্স ৱস্সসতস্স অচ্চযেন সকিং সকিং উম্মুজ্জন্তো অমুস্মিং একচ্ছিগ্গড়ে যুগে গীৱং পৱেসেয্যা’’তি.
‘‘এৱং অধিচ্চমিদং, ভিক্খৱে, যং মনুস্সত্তং লভতি. এৱং অধিচ্চমিদং, ভিক্খৱে, যং তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো. এৱং অধিচ্চমিদং, ভিক্খৱে, যং তথাগতপ্পৱেদিতো ধম্মৱিনযো লোকে দিব্বতি. তস্সিদং [তযিদং (?)], ভিক্খৱে, মনুস্সত্তং লদ্ধং, তথাগতো লোকে উপ্পন্নো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো, তথাগতপ্পৱেদিতো চ ধম্মৱিনযো লোকে দিব্বতি.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যোগো কৰণীযো…পে… ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যোগো কৰণীযো’’তি. অট্ঠমং.
৯. পঠমসিনেৰুপব্বতৰাজসুত্তং
১১১৯. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসো সিনেৰুস্স পব্বতৰাজস্স সত্ত মুগ্গমত্তিযো পাসাণসক্খৰা উপনিক্খিপেয্য. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, কতমং নু খো বহুতৰং – যা ৱা [যা চ] সত্ত মুগ্গমত্তিযো পাসাণসক্খৰা উপনিক্খিত্তা, যো ৱা [যো চ (স্যা. কং. পী. ক.) সং. নি. ২.৮৪] সিনেৰুপব্বতৰাজা’’তি? ‘‘এতদেৱ, ভন্তে, বহুতৰং, যদিদং – সিনেৰুপব্বতৰাজা; অপ্পমত্তিকা সত্ত মুগ্গমত্তিযো পাসাণসক্খৰা উপনিক্খিত্তা. সঙ্খম্পি ন উপেন্তি, উপনিধম্পি ন উপেন্তি, কলভাগম্পি ন উপেন্তি সিনেৰুপব্বতৰাজানং উপনিধায সত্ত মুগ্গমত্তিযো পাসাণসক্খৰা উপনিক্খিত্তা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকস্স দিট্ঠিসম্পন্নস্স পুগ্গলস্স অভিসমেতাৱিনো এতদেৱ বহুতৰং দুক্খং যদিদং পৰিক্খীণং পৰিযাদিন্নং; অপ্পমত্তকং অৱসিট্ঠং. সঙ্খম্পি ন উপেতি, উপনিধম্পি ন উপেতি, কলভাগম্পি ন উপেতি, পুৰিমং দুক্খক্খন্ধং পৰিক্খীণং পৰিযাদিন্নং উপনিধায যদিদং সত্তক্খত্তুপৰমতা; যো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি’’.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যোগো কৰণীযো…পে… ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যোগো কৰণীযো’’তি. নৱমং.
১০. দুতিযসিনেৰুপব্বতৰাজসুত্তং
১১২০. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, সিনেৰুপব্বতৰাজাযং পৰিক্খযং পৰিযাদানং গচ্ছেয্য, ঠপেত্ৱা সত্ত মুগ্গমত্তিযো পাসাণসক্খৰা. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, কতমং নু খো বহুতৰং – যং ৱা সিনেৰুস্স পব্বতৰাজস্স পৰিক্খীণং পৰিযাদিন্নং, যা ৱা সত্ত মুগ্গমত্তিযো পাসাণসক্খৰা অৱসিট্ঠা’’তি? ‘‘এতদেৱ, ভন্তে, বহুতৰং সিনেৰুস্স পব্বতৰাজস্স যদিদং পৰিক্খীণং পৰিযাদিন্নং; অপ্পমত্তিকা সত্ত মুগ্গমত্তিযো পাসাণসক্খৰা অৱসিট্ঠা. সঙ্খম্পি ন উপেন্তি, উপনিধম্পি ন উপেন্তি, কলভাগম্পি ন উপেন্তি সিনেৰুস্স পব্বতৰাজস্স পৰিক্খীণং পৰিযাদিন্নং উপনিধায সত্ত মুগ্গমত্তিযো পাসাণসক্খৰা অৱসিট্ঠা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকস্স দিট্ঠিসম্পন্নস্স পুগ্গলস্স অভিসমেতাৱিনো এতদেৱ বহুতৰং দুক্খং যদিদং পৰিক্খীণং পৰিযাদিন্নং; অপ্পমত্তকং অৱসিট্ঠং. সঙ্খম্পি ন উপেতি, উপনিধম্পি ন উপেতি, কলভাগম্পি ন উপেতি, পুৰিমং দুক্খক্খন্ধং পৰিক্খীণং পৰিযাদিন্নং উপনিধায যদিদং সত্তক্খত্তুপৰমতা; যো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি’’.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যোগো কৰণীযো…পে… ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যোগো কৰণীযো’’তি. দসমং.
পপাতৱগ্গো পঞ্চমো.
তস্সুদ্দানং –
চিন্তা পপাতো পৰিড়াহো, কূটং ৱালন্ধকাৰো চ;
ছিগ্গড়েন চ দ্ৱে ৱুত্তা, সিনেৰু অপৰে দুৱেতি.