১২. লোককামগুণৱগ্গো
১. পঠমমাৰপাসসুত্তং
১১৪. ‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা, ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. তঞ্চে, ভিক্খু, অভিনন্দতি অভিৱদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভিক্খু আৱাসগতো মাৰস্স, মাৰস্স ৱসং গতো [ৱসগতো (সী. অট্ঠ. স্যা. অট্ঠ.)], পটিমুক্কস্স মাৰপাসো. বদ্ধো সো মাৰবন্ধনেন যথাকামকৰণীযো পাপিমতো…পে….
‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যা ৰসা, ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. তঞ্চে ভিক্খু অভিনন্দতি অভিৱদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভিক্খু আৱাসগতো মাৰস্স, মাৰস্স ৱসং গতো, পটিমুক্কস্স মাৰপাসো. বদ্ধো সো মাৰবন্ধনেন…পে….
‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, মনোৱিঞ্ঞেয্যা ধম্মা, ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. তঞ্চে ভিক্খু অভিনন্দতি অভিৱদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভিক্খু আৱাসগতো মাৰস্স, মাৰস্স ৱসং গতো, পটিমুক্কস্স মাৰপাসো. বদ্ধো সো মাৰবন্ধনেন যথাকামকৰণীযো পাপিমতো.
‘‘সন্তি চ খো, ভিক্খৱে, চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা, ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. তঞ্চে ভিক্খু নাভিনন্দতি নাভিৱদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভিক্খু নাৱাসগতো মাৰস্স, ন মাৰস্স ৱসং গতো, উম্মুক্কস্স মাৰপাসো. মুত্তো সো মাৰবন্ধনেন ন যথাকামকৰণীযো পাপিমতো…পে….
‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যা ৰসা, ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. তঞ্চে ভিক্খু নাভিনন্দতি নাভিৱদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভিক্খু নাৱাসগতো মাৰস্স, ন মাৰস্স ৱসং গতো, উম্মুক্কস্স মাৰপাসো. মুত্তো সো মাৰবন্ধনেন ন যথাকামকৰণীযো পাপিমতো…পে….
‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, মনোৱিঞ্ঞেয্যা ধম্মা, ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. তঞ্চে ভিক্খু নাভিনন্দতি নাভিৱদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভিক্খু নাৱাসগতো মাৰস্স, ন মাৰস্স ৱসং গতো, উম্মুক্কস্স মাৰপাসো. মুত্তো সো মাৰবন্ধনেন ন যথাকামকৰণীযো পাপিমতো’’তি. পঠমং.
২. দুতিযমাৰপাসসুত্তং
১১৫. ‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা, ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. তঞ্চে ভিক্খু অভিনন্দতি অভিৱদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভিক্খু বদ্ধো চক্খুৱিঞ্ঞেয্যেসু ৰূপেসু, আৱাসগতো মাৰস্স, মাৰস্স ৱসং গতো, পটিমুক্কস্স মাৰপাসো. বদ্ধো সো মাৰবন্ধনেন যথাকামকৰণীযো পাপিমতো…পে….
‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যা ৰসা…পে… সন্তি, ভিক্খৱে, মনোৱিঞ্ঞেয্যা ধম্মা, ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. তঞ্চে ভিক্খু অভিনন্দতি অভিৱদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভিক্খু বদ্ধো মনোৱিঞ্ঞেয্যেসু ধম্মেসু, আৱাসগতো মাৰস্স, মাৰস্স ৱসং গতো, পটিমুক্কস্স মাৰপাসো. বদ্ধো সো মাৰবন্ধনেন যথাকামকৰণীযো পাপিমতো…পে….
‘‘সন্তি চ খো, ভিক্খৱে, চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা, ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. তঞ্চে ভিক্খু নাভিনন্দতি নাভিৱদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভিক্খু মুত্তো চক্খুৱিঞ্ঞেয্যেহি ৰূপেহি, নাৱাসগতো মাৰস্স, ন মাৰস্স ৱসং গতো, উম্মুক্কস্স মাৰপাসো. মুত্তো সো মাৰবন্ধনেন ন যথাকামকৰণীযো পাপিমতো…পে….
‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যা ৰসা…পে… সন্তি, ভিক্খৱে, মনোৱিঞ্ঞেয্যা ধম্মা, ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. তঞ্চে ভিক্খু নাভিনন্দতি নাভিৱদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভিক্খু মুত্তো মনোৱিঞ্ঞেয্যেহি ধম্মেহি, নাৱাসগতো মাৰস্স, ন মাৰস্স ৱসং গতো, উম্মুক্কস্স মাৰপাসো. মুত্তো সো মাৰবন্ধনেন ন যথাকামকৰণীযো পাপিমতো’’তি. দুতিযং.
৩. লোকন্তগমনসুত্তং
১১৬. ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, গমনেন লোকস্স অন্তং ঞাতেয্যং, দট্ঠেয্যং [দিট্ঠেয্যং (স্যা. কং. ক.)], পত্তেয্যন্তি ৱদামি. ন চ পনাহং, ভিক্খৱে, অপ্পত্ৱা লোকস্স অন্তং দুক্খস্স অন্তকিৰিযং ৱদামী’’তি. ইদং ৱত্ৱা ভগৱা উট্ঠাযাসনা ৱিহাৰং পাৱিসি. অথ খো তেসং ভিক্খূনং অচিৰপক্কন্তস্স ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘ইদং খো নো, আৱুসো, ভগৱা সংখিত্তেন উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৱা ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভজিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ৱিহাৰং পৱিট্ঠো – ‘নাহং, ভিক্খৱে, গমনেন লোকস্স অন্তং ঞাতেয্যং, দট্ঠেয্যং, পত্তেয্যন্তি ৱদামি. ন চ পনাহং, ভিক্খৱে, অপ্পত্ৱা লোকস্স অন্তং দুক্খস্স অন্তকিৰিযং ৱদামী’তি. কো নু খো ইমস্স ভগৱতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভত্তস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং ৱিভজেয্যা’’তি?
অথ খো তেসং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘‘অযং খো আযস্মা আনন্দো সত্থু চেৱ সংৱণ্ণিতো, সম্ভাৱিতো চ ৱিঞ্ঞূনং সব্ৰহ্মচাৰীনং. পহোতি চাযস্মা আনন্দো ইমস্স ভগৱতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভত্তস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং ৱিভজিতুং. যংনূন মযং যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমেয্যাম; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যামা’’তি.
অথ খো তে ভিক্খূ যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা আনন্দেন সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচুং –
‘‘ইদং খো নো, আৱুসো আনন্দ, ভগৱা সংখিত্তেন উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৱা ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভজিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ৱিহাৰং পৱিট্ঠো – ‘নাহং, ভিক্খৱে, গমনেন লোকস্স অন্তং ঞাতেয্যং, দট্ঠেয্যং, পত্তেয্যন্তি ৱদামি. ন চ পনাহং, ভিক্খৱে, অপ্পত্ৱা লোকস্স অন্তং দুক্খস্স অন্তকিৰিযং ৱদামী’তি. তেসং নো, আৱুসো, অম্হাকং অচিৰপক্কন্তস্স ভগৱতো এতদহোসি – ‘ইদং খো নো, আৱুসো, ভগৱা সংখিত্তেন উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৱা ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভজিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ৱিহাৰং পৱিট্ঠো – নাহং, ভিক্খৱে, গমনেন লোকস্স অন্তং ঞাতেয্যং, দট্ঠেয্যং, পত্তেয্যন্তি ৱদামি. ন চ পনাহং, ভিক্খৱে, অপ্পত্ৱা লোকস্স অন্তং দুক্খস্স অন্তকিৰিযং ৱদামীতি. কো নু খো ইমস্স ভগৱতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভত্তস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং ৱিভজেয্যা’তি? তেসং নো, আৱুসো, অম্হাকং এতদহোসি – ‘অযং খো, আৱুসো, আযস্মা আনন্দো সত্থু চেৱ সংৱণ্ণিতো, সম্ভাৱিতো চ ৱিঞ্ঞূনং সব্ৰহ্মচাৰীনং. পহোতি চাযস্মা আনন্দো ইমস্স ভগৱতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভত্তস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং ৱিভজিতুং. যংনূন মযং যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমেয্যাম; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যামা’তি. ৱিভজতাযস্মা আনন্দো’’তি.
‘‘সেয্যথাপি, আৱুসো, পুৰিসো সাৰত্থিকো সাৰগৱেসী সাৰপৰিযেসনং চৰমানো মহতো ৰুক্খস্স তিট্ঠতো সাৰৱতো অতিক্কম্মেৱ, মূলং অতিক্কম্মেৱ, খন্ধং সাখাপলাসে সাৰং পৰিযেসিতব্বং মঞ্ঞেয্য; এৱং সম্পদমিদং আযস্মন্তানং সত্থৰি সম্মুখীভূতে তং ভগৱন্তং অতিসিত্ৱা অম্হে এতমত্থং পটিপুচ্ছিতব্বং মঞ্ঞথ [মঞ্ঞেথ (পী. ক.)]. সো হাৱুসো, ভগৱা জানং জানাতি, পস্সং পস্সতি – চক্খুভূতো, ঞাণভূতো, ধম্মভূতো, ব্ৰহ্মভূতো, ৱত্তা, পৱত্তা, অত্থস্স নিন্নেতা, অমতস্স দাতা, ধম্মস্সামী, তথাগতো. সো চেৱ পনেতস্স কালো অহোসি যং ভগৱন্তংযেৱ এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যাথ. যথা ৱো ভগৱা ব্যাকৰেয্য তথা ৱো ধাৰেয্যাথা’’তি.
‘‘অদ্ধাৱুসো আনন্দ, ভগৱা জানং জানাতি, পস্সং পস্সতি – চক্খুভূতো, ঞাণভূতো, ধম্মভূতো, ব্ৰহ্মভূতো, ৱত্তা, পৱত্তা, অত্থস্স নিন্নেতা, অমতস্স দাতা, ধম্মস্সামী, তথাগতো. সো চেৱ পনেতস্স কালো অহোসি যং ভগৱন্তংযেৱ এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যাম. যথা নো ভগৱা ব্যাকৰেয্য তথা নং ধাৰেয্যাম. অপি চাযস্মা আনন্দো সত্থু চেৱ সংৱণ্ণিতো, সম্ভাৱিতো চ ৱিঞ্ঞূনং সব্ৰহ্মচাৰীনং. পহোতি চাযস্মা আনন্দো ইমস্স ভগৱতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভত্তস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং ৱিভজিতুং. ৱিভজতাযস্মা আনন্দো অগৰুং কৰিত্ৱা’’তি.
‘‘তেনহাৱুসো, সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো আনন্দস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা আনন্দো এতদৱোচ –
‘‘যং খো ৱো, আৱুসো, ভগৱা সংখিত্তেন উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৱা ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভজিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ৱিহাৰং পৱিট্ঠো – ‘নাহং, ভিক্খৱে, গমনেন লোকস্স অন্তং ঞাতেয্যং, দট্ঠেয্যং, পত্তেয্যন্তি ৱদামি. ন চ পনাহং, ভিক্খৱে, অপ্পত্ৱা লোকস্স অন্তং দুক্খস্স অন্তকিৰিযং ৱদামী’তি, ইমস্স খ্ৱাহং, আৱুসো, ভগৱতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভত্তস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং আজানামি. যেন খো, আৱুসো, লোকস্মিং লোকসঞ্ঞী হোতি লোকমানী – অযং ৱুচ্চতি অৰিযস্স ৱিনযে লোকো. কেন চাৱুসো, লোকস্মিং লোকসঞ্ঞী হোতি লোকমানী? চক্খুনা খো, আৱুসো, লোকস্মিং লোকসঞ্ঞী হোতি লোকমানী. সোতেন খো, আৱুসো… ঘানেন খো, আৱুসো… জিৱ্হায খো, আৱুসো, লোকস্মিং লোকসঞ্ঞী হোতি লোকমানী. কাযেন খো, আৱুসো… মনেন খো, আৱুসো, লোকস্মিং লোকসঞ্ঞী হোতি লোকমানী. যেন খো, আৱুসো, লোকস্মিং লোকসঞ্ঞী হোতি লোকমানী – অযং ৱুচ্চতি অৰিযস্স ৱিনযে লোকো. যং খো ৱো, আৱুসো, ভগৱা সংখিত্তেন উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৱা ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভজিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ৱিহাৰং পৱিট্ঠো – ‘নাহং, ভিক্খৱে, গমনেন লোকস্স অন্তং ঞাতেয্যং, দট্ঠেয্যং, পত্তেয্যন্তি ৱদামি. ন চ পনাহং, ভিক্খৱে, অপ্পত্ৱা লোকস্স অন্তং দুক্খস্স অন্তকিৰিযং ৱদামী’তি, ইমস্স খ্ৱাহং, আৱুসো, ভগৱতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভত্তস্স এৱং ৱিত্থাৰেন অত্থং আজানামি. আকঙ্খমানা চ পন তুম্হে আযস্মন্তো ভগৱন্তংযেৱ উপসঙ্কমিত্ৱা এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যাথ. যথা ৱো ভগৱা ব্যাকৰোতি তথা নং ধাৰেয্যাথা’’তি.
‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো আনন্দস্স পটিস্সুত্ৱা উট্ঠাযাসনা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং –
‘‘যং খো নো, ভন্তে, ভগৱা সংখিত্তেন উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৱা ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভজিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ৱিহাৰং পৱিট্ঠো – ‘নাহং, ভিক্খৱে, গমনেন লোকস্স অন্তং ঞাতেয্যং, দট্ঠেয্যং, পত্তেয্যন্তি ৱদামি. ন চ পনাহং, ভিক্খৱে, অপ্পত্ৱা লোকস্স অন্তং দুক্খস্স অন্তকিৰিযং ৱদামী’তি. তেসং নো, ভন্তে, অম্হাকং অচিৰপক্কন্তস্স ভগৱতো এতদহোসি – ‘ইদং খো নো, আৱুসো, ভগৱা সংখিত্তেন উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৱা ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভজিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ৱিহাৰং পৱিট্ঠো – নাহং, ভিক্খৱে, গমনেন লোকস্স অন্তং ঞাতেয্যং, দট্ঠেয্যং, পত্তেয্যন্তি ৱদামি. ন চ পনাহং, ভিক্খৱে, অপ্পত্ৱা লোকস্স অন্তং দুক্খস্স অন্তকিৰিযং ৱদামী’তি. কো নু খো ইমস্স ভগৱতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভত্তস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং ৱিভজেয্যাতি? তেসং নো, ভন্তে, অম্হাকং এতদহোসি – ‘অযং খো আযস্মা আনন্দো সত্থু চেৱ সংৱণ্ণিতো, সম্ভাৱিতো চ ৱিঞ্ঞূনং সব্ৰহ্মচাৰীনং. পহোতি চাযস্মা আনন্দো ইমস্স ভগৱতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভত্তস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং ৱিভজিতুং. যংনূন মযং যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমেয্যাম; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যামা’তি. অথ খো মযং, ভন্তে, যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমিম্হ; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং এতমত্থং পটিপুচ্ছিম্হ. তেসং নো, ভন্তে, আযস্মতা আনন্দেন ইমেহি আকাৰেহি ইমেহি পদেহি ইমেহি ব্যঞ্জনেহি অত্থো ৱিভত্তো’’তি.
‘‘পণ্ডিতো, ভিক্খৱে, আনন্দো; মহাপঞ্ঞো, ভিক্খৱে, আনন্দো! মং চেপি তুম্হে, ভিক্খৱে, এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যাথ, অহম্পি তং এৱমেৱং ব্যাকৰেয্যং যথা তং আনন্দেন ব্যাকতং. এসো চেৱেতস্স অত্থো, এৱঞ্চ নং ধাৰেয্যাথা’’তি. ততিযং.
৪. কামগুণসুত্তং
১১৭. ‘‘পুব্বেৱ মে, ভিক্খৱে, সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ সতো এতদহোসি – ‘যেমে পঞ্চ কামগুণা চেতসো সম্ফুট্ঠপুব্বা অতীতা নিৰুদ্ধা ৱিপৰিণতা, তত্ৰ মে চিত্তং বহুলং গচ্ছমানং গচ্ছেয্য পচ্চুপ্পন্নেসু ৱা অপ্পং ৱা অনাগতেসু’. তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, এতদহোসি – ‘যেমে পঞ্চ কামগুণা চেতসো সম্ফুট্ঠপুব্বা অতীতা নিৰুদ্ধা ৱিপৰিণতা, তত্ৰ মে অত্তৰূপেন অপ্পমাদো সতি চেতসো আৰক্খো কৰণীযো’. তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, তুম্হাকম্পি যে তে পঞ্চ কামগুণা চেতসো সম্ফুট্ঠপুব্বা অতীতা নিৰুদ্ধা ৱিপৰিণতা, তত্ৰ ৱো চিত্তং বহুলং গচ্ছমানং গচ্ছেয্য পচ্চুপ্পন্নেসু ৱা অপ্পং ৱা অনাগতেসু. তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, তুম্হাকম্পি যে তে পঞ্চ কামগুণা চেতসো সম্ফুট্ঠপুব্বা অতীতা নিৰুদ্ধা ৱিপৰিণতা, তত্ৰ ৱো অত্তৰূপেহি অপ্পমাদো সতি চেতসো আৰক্খো কৰণীযো. তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, সে আযতনে ৱেদিতব্বে যত্থ চক্খু চ নিৰুজ্ঝতি, ৰূপসঞ্ঞা চ নিৰুজ্ঝতি, সে আযতনে ৱেদিতব্বে…পে… যত্থ জিৱ্হা চ নিৰুজ্ঝতি, ৰসসঞ্ঞা চ নিৰুজ্ঝতি, সে আযতনে ৱেদিতব্বে…পে… যত্থ মনো চ নিৰুজ্ঝতি, ধম্মসঞ্ঞা চ নিৰুজ্ঝতি, সে আযতনে ৱেদিতব্বে’’তি. ইদং ৱত্ৱা ভগৱা উট্ঠাযাসনা ৱিহাৰং পাৱিসি.
অথ খো তেসং ভিক্খূনং অচিৰপক্কন্তস্স ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘ইদং খো নো, আৱুসো, ভগৱা সংখিত্তেন উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৱা ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভজিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ৱিহাৰং পৱিট্ঠো – ‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, সে আযতনে ৱেদিতব্বে যত্থ চক্খু চ নিৰুজ্ঝতি, ৰূপসঞ্ঞা চ নিৰুজ্ঝতি, সে আযতনে ৱেদিতব্বে…পে… যত্থ জিৱ্হা চ নিৰুজ্ঝতি, ৰসসঞ্ঞা চ নিৰুজ্ঝতি, সে আযতনে ৱেদিতব্বে…পে… যত্থ মনো চ নিৰুজ্ঝতি, ধম্মসঞ্ঞা চ নিৰুজ্ঝতি, সে আযতনে ৱেদিতব্বে’তি. কো নু খো ইমস্স ভগৱতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভত্তস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং ৱিভজেয্যা’’তি?
অথ খো তেসং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘‘অযং খো আযস্মা আনন্দো সত্থু চেৱ সংৱণ্ণিতো, সম্ভাৱিতো চ ৱিঞ্ঞূনং সব্ৰহ্মচাৰীনং. পহোতি চাযস্মা আনন্দো ইমস্স ভগৱতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভত্তস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং ৱিভজিতুং. যংনূন মযং যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমেয্যাম; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যামা’’তি.
অথ খো তে ভিক্খূ যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা আনন্দেন সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচুং –
‘‘ইদং খো নো, আৱুসো আনন্দ, ভগৱা সংখিত্তেন উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৱা ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভজিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ৱিহাৰং পৱিট্ঠো – ‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, সে আযতনে ৱেদিতব্বে যত্থ চক্খু চ নিৰুজ্ঝতি, ৰূপসঞ্ঞা চ নিৰুজ্ঝতি, সে আযতনে ৱেদিতব্বে…পে… যত্থ জিৱ্হা চ নিৰুজ্ঝতি, ৰসসঞ্ঞা চ নিৰুজ্ঝতি, সে আযতনে ৱেদিতব্বে…পে… যত্থ মনো চ নিৰুজ্ঝতি, ধম্মসঞ্ঞা চ নিৰুজ্ঝতি, সে আযতনে ৱেদিতব্বে’তি. তেসং নো, আৱুসো, অম্হাকং অচিৰপক্কন্তস্স ভগৱতো এতদহোসি – ‘ইদং খো নো, আৱুসো, ভগৱা সংখিত্তেন উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৱা ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভজিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ৱিহাৰং পৱিট্ঠো – তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, সে আযতনে ৱেদিতব্বে যত্থ চক্খু চ নিৰুজ্ঝতি, ৰূপসঞ্ঞা চ নিৰুজ্ঝতি, সে আযতনে ৱেদিতব্বে…পে… যত্থ জিৱ্হা চ নিৰুজ্ঝতি, ৰসসঞ্ঞা চ নিৰুজ্ঝতি সে আযতনে ৱেদিতব্বে…পে… যত্থ মনো চ নিৰুজ্ঝতি, ধম্মসঞ্ঞা চ নিৰুজ্ঝতি, সে আযতনে ৱেদিতব্বে’তি. কো নু খো ইমস্স ভগৱতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভত্তস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং ৱিভজেয্যাতি? তেসং নো, আৱুসো, অম্হাকং এতদহোসি – ‘অযং খো আযস্মা আনন্দো সত্থু চেৱ সংৱণ্ণিতো, সম্ভাৱিতো চ ৱিঞ্ঞূনং সব্ৰহ্মচাৰীনং. পহোতি চাযস্মা আনন্দো ইমস্স ভগৱতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভত্তস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং ৱিভজিতুং. যংনূন মযং যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমেয্যাম; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যামা’তি. ৱিভজতাযস্মা আনন্দো’’তি.
‘‘সেয্যথাপি, আৱুসো, পুৰিসো সাৰত্থিকো সাৰগৱেসী সাৰপৰিযেসনং চৰমানো মহতো ৰুক্খস্স…পে… ৱিভজতাযস্মা আনন্দো অগৰুং কৰিত্ৱাতি.
‘‘তেনহাৱুসো, সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো আনন্দস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা আনন্দো এতদৱোচ –
‘‘যং খো ৱো, আৱুসো, ভগৱা সংখিত্তেন উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৱা ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভজিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ৱিহাৰং পৱিট্ঠো – ‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, সে আযতনে ৱেদিতব্বে যত্থ চক্খু চ নিৰুজ্ঝতি, ৰূপসঞ্ঞা চ নিৰুজ্ঝতি, সে আযতনে ৱেদিতব্বে…পে… যত্থ মনো চ নিৰুজ্ঝতি, ধম্মসঞ্ঞা চ নিৰুজ্ঝতি, সে আযতনে ৱেদিতব্বে’তি. ইমস্স খ্ৱাহং, আৱুসো, ভগৱতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভত্তস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং আজানামি. সড়াযতননিৰোধং নো এতং, আৱুসো, ভগৱতা সন্ধায ভাসিতং – ‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, সে আযতনে ৱেদিতব্বে, যত্থ চক্খু চ নিৰুজ্ঝতি, ৰূপসঞ্ঞা চ নিৰুজ্ঝতি, সে আযতনে ৱেদিতব্বে…পে… যত্থ মনো চ নিৰুজ্ঝতি, ধম্মসঞ্ঞা চ নিৰুজ্ঝতি, সে আযতনে ৱেদিতব্বে’তি. অযং খো, আৱুসো, ভগৱা সংখিত্তেন উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৱা ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভজিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ৱিহাৰং পৱিট্ঠো – ‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, সে আযতনে ৱেদিতব্বে যত্থ চক্খু চ নিৰুজ্ঝতি, ৰূপসঞ্ঞা চ নিৰুজ্ঝতি, সে আযতনে ৱেদিতব্বে…পে… যত্থ মনো চ নিৰুজ্ঝতি, ধম্মসঞ্ঞা চ নিৰুজ্ঝতি, সে আযতনে ৱেদিতব্বে’তি. ইমস্স খ্ৱাহং, আৱুসো, ভগৱতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভত্তস্স এৱং ৱিত্থাৰেন অত্থং আজানামি. আকঙ্খমানা চ পন তুম্হে আযস্মন্তো ভগৱন্তংযেৱ উপসঙ্কমথ; উপসঙ্কমিত্ৱা এতমত্থং পুচ্ছেয্যাথ. যথা ৱো ভগৱা ব্যাকৰোতি তথা নং ধাৰেয্যাথা’’তি.
‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো আনন্দস্স পটিস্সুত্ৱা উট্ঠাযাসনা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং –
‘‘যং খো নো, ভন্তে, ভগৱা সংখিত্তেন উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৱা ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভজিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ৱিহাৰং পৱিট্ঠো – ‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, সে আযতনে ৱেদিতব্বে যত্থ চক্খু চ নিৰুজ্ঝতি, ৰূপসঞ্ঞা চ নিৰুজ্ঝতি, সে আযতনে ৱেদিতব্বে…পে… যত্থ জিৱ্হা চ নিৰুজ্ঝতি, ৰসসঞ্ঞা চ নিৰুজ্ঝতি, সে আযতনে ৱেদিতব্বে…পে… যত্থ মনো চ নিৰুজ্ঝতি, ধম্মসঞ্ঞা চ নিৰুজ্ঝতি, সে আযতনে ৱেদিতব্বে’তি, তেসং নো, ভন্তে, অম্হাকং অচিৰপক্কন্তস্স ভগৱতো এতদহোসি – ‘ইদং খো নো, আৱুসো, ভগৱা সংখিত্তেন উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৱা ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভজিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ৱিহাৰং পৱিট্ঠো – তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, সে আযতনে ৱেদিতব্বে যত্থ চক্খু চ নিৰুজ্ঝতি, ৰূপসঞ্ঞা চ নিৰুজ্ঝতি, সে আযতনে ৱেদিতব্বে…পে… যত্থ মনো চ নিৰুজ্ঝতি, ধম্মসঞ্ঞা চ নিৰুজ্ঝতি, সে আযতনে ৱেদিতব্বে’তি. ‘কো নু খো ইমস্স ভগৱতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভত্তস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং ৱিভজেয্যা’তি? তেসং নো, ভন্তে, অম্হাকং এতদহোসি – ‘অযং খো আযস্মা আনন্দো সত্থু চেৱ সংৱণ্ণিতো, সম্ভাৱিতো চ ৱিঞ্ঞূনং সব্ৰহ্মচাৰীনং. পহোতি চাযস্মা আনন্দো ইমস্স ভগৱতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং অৱিভত্তস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং ৱিভজিতুং. যংনূন মযং যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমেয্যাম; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যামা’তি. অথ খো মযং, ভন্তে, যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমিম্হ; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং এতমত্থং পটিপুচ্ছিম্হ. তেসং নো, ভন্তে, আযস্মতা আনন্দেন ইমেহি আকাৰেহি, ইমেহি পদেহি, ইমেহি ব্যঞ্জনেহি অত্থো ৱিভত্তো’’তি.
‘‘পণ্ডিতো, ভিক্খৱে, আনন্দো; মহাপঞ্ঞো, ভিক্খৱে, আনন্দো! মং চেপি তুম্হে, ভিক্খৱে, এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যাথ, অহম্পি তং এৱমেৱং ব্যাকৰেয্যং যথা তং আনন্দেন ব্যাকতং. এসো চেৱেতস্স অত্থো. এৱঞ্চ নং ধাৰেয্যাথা’’তি. চতুত্থং.
৫. সক্কপঞ্হসুত্তং
১১৮. একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি গিজ্ঝকূটে পব্বতে. অথ খো সক্কো দেৱানমিন্দো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো সক্কো দেৱানমিন্দো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কো নু খো, ভন্তে, হেতু, কো পচ্চযো যেন মিধেকচ্চে সত্তা দিট্ঠেৱ ধম্মে নো পৰিনিব্বাযন্তি? কো পন, ভন্তে, হেতু, কো পচ্চযো যেন মিধেকচ্চে সত্তা দিট্ঠেৱ ধম্মে পৰিনিব্বাযন্তী’’তি?
‘‘সন্তি খো, দেৱানমিন্দ, চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা, ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. তঞ্চে ভিক্খু অভিনন্দতি অভিৱদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স তং অভিনন্দতো অভিৱদতো অজ্ঝোসায তিট্ঠতো তন্নিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং হোতি তদুপাদানং. সউপাদানো, দেৱানমিন্দ, ভিক্খু নো পৰিনিব্বাযতি…পে….
‘‘সন্তি খো, দেৱানমিন্দ, জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যা ৰসা…পে… সন্তি খো, দেৱানমিন্দ, মনোৱিঞ্ঞেয্যা ধম্মা, ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. তঞ্চে ভিক্খু অভিনন্দতি অভিৱদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স তং অভিনন্দতো অভিৱদতো অজ্ঝোসায তিট্ঠতো তন্নিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং হোতি তদুপাদানং. সউপাদানো, দেৱানমিন্দ, ভিক্খু নো পৰিনিব্বাযতি. অযং খো, দেৱানমিন্দ, হেতু, অযং পচ্চযো যেন মিধেকচ্চে সত্তা দিট্ঠেৱ ধম্মে নো পৰিনিব্বাযন্তি.
‘‘সন্তি চ খো, দেৱানমিন্দ, চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা, ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. তঞ্চে ভিক্খু নাভিনন্দতি নাভিৱদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স তং অনভিনন্দতো অনভিৱদতো অনজ্ঝোসায তিট্ঠতো ন তন্নিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং হোতি, ন তদুপাদানং. অনুপাদানো, দেৱানমিন্দ, ভিক্খু পৰিনিব্বাযতি…পে….
‘‘সন্তি খো, দেৱানমিন্দ, জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যা ৰসা…পে… সন্তি খো, দেৱানমিন্দ, মনোৱিঞ্ঞেয্যা ধম্মা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. তঞ্চে ভিক্খু নাভিনন্দতি নাভিৱদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স তং অনভিনন্দতো অনভিৱদতো অনজ্ঝোসায তিট্ঠতো ন তন্নিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং হোতি ন তদুপাদানং. অনুপাদানো, দেৱানমিন্দ, ভিক্খু পৰিনিব্বাযতি. অযং খো, দেৱানমিন্দ, হেতু, অযং পচ্চযো যেন মিধেকচ্চে সত্তা দিট্ঠেৱ ধম্মে পৰিনিব্বাযন্তী’’তি. পঞ্চমং.
৬. পঞ্চসিখসুত্তং
১১৯. একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি গিজ্ঝকূটে পব্বতে. অথ খো পঞ্চসিখো গন্ধব্বদেৱপুত্তো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো পঞ্চসিখো গন্ধব্বদেৱপুত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কো নু খো, ভন্তে, হেতু, কো পচ্চযো যেন মিধেকচ্চে সত্তা দিট্ঠেৱ ধম্মে নো পৰিনিব্বাযন্তি? কো পন, ভন্তে, হেতু, কো পচ্চযো যেন মিধেকচ্চে সত্তা দিট্ঠেৱ ধম্মে পৰিনিব্বাযন্তী’’তি? ‘‘সন্তি খো, পঞ্চসিখ, চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা…পে… সন্তি খো, পঞ্চসিখ, মনোৱিঞ্ঞেয্যা ধম্মা, ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. তঞ্চে ভিক্খু অভিনন্দতি অভিৱদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স তং অভিনন্দতো অভিৱদতো অজ্ঝোসায তিট্ঠতো তন্নিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং হোতি তদুপাদানং. সউপাদানো, পঞ্চসিখ, ভিক্খু নো পৰিনিব্বাযতি. অযং খো, পঞ্চসিখ, হেতু, অযং পচ্চযো যেন মিধেকচ্চে সত্তা দিট্ঠেৱ ধম্মে নো পৰিনিব্বাযন্তি’’.
‘‘সন্তি চ খো, পঞ্চসিখ, চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা…পে… সন্তি খো, পঞ্চসিখ, মনোৱিঞ্ঞেয্যা ধম্মা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. তঞ্চে ভিক্খু নাভিনন্দতি নাভিৱদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি, তস্স তং অনভিনন্দতো অনভিৱদতো অনজ্ঝোসায তিট্ঠতো ন তন্নিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং হোতি, ন তদুপাদানং. অনুপাদানো, পঞ্চসিখ, ভিক্খু পৰিনিব্বাযতি. অযং খো, পঞ্চসিখ, হেতু, অযং পচ্চযো যেন মিধেকচ্চে সত্তা দিট্ঠেৱ ধম্মে পৰিনিব্বাযন্তী’’তি. ছট্ঠং.
৭. সাৰিপুত্তসদ্ধিৱিহাৰিকসুত্তং
১২০. একং সমযং আযস্মা সাৰিপুত্তো সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. অথ খো অঞ্ঞতৰো ভিক্খু যেনাযস্মা সাৰিপুত্তো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা সাৰিপুত্তেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ভিক্খু আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং এতদৱোচ – ‘‘সদ্ধিৱিহাৰিকো, আৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খু সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্তো’’তি.
‘‘এৱমেতং, আৱুসো, হোতি ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰস্স, ভোজনে অমত্তঞ্ঞুনো, জাগৰিযং অননুযুত্তস্স. ‘সো ৱতাৱুসো, ভিক্খু ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰো ভোজনে অমত্তঞ্ঞূ জাগৰিযং অননুযুত্তো যাৱজীৱং পৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং সন্তানেস্সতী’তি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. ‘সো ৱতাৱুসো, ভিক্খু ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো, ভোজনে মত্তঞ্ঞূ, জাগৰিযং অনুযুত্তো যাৱজীৱং পৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং সন্তানেস্সতী’তি ঠানমেতং ৱিজ্জতি.
‘‘কথঞ্চাৱুসো, ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো হোতি? ইধাৱুসো, ভিক্খু চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি, ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং মনিন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতি, ৰক্খতি মনিন্দ্ৰিযং, মনিন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতি. এৱং খো, আৱুসো, ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো হোতি.
‘‘কথঞ্চাৱুসো, ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি? ইধাৱুসো, ভিক্খু পটিসঙ্খা যোনিসো আহাৰং আহাৰেতি – ‘নেৱ দৱায, ন মদায, ন মণ্ডনায, ন ৱিভূসনায, যাৱদেৱ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা যাপনায, ৱিহিংসূপৰতিযা, ব্ৰহ্মচৰিযানুগ্গহায. ইতি পুৰাণঞ্চ ৱেদনং পটিহঙ্খামি, নৱঞ্চ ৱেদনং ন উপ্পাদেস্সামি, যাত্ৰা চ মে ভৱিস্সতি, অনৱজ্জতা চ ফাসুৱিহাৰো চা’তি. এৱং খো, আৱুসো, ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি.
‘‘কথঞ্চাৱুসো, জাগৰিযং অনুযুত্তো হোতি? ইধাৱুসো, ভিক্খু দিৱসং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৱৰণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পৰিসোধেতি. ৰত্তিযা পঠমং যামং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৱৰণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পৰিসোধেতি. ৰত্তিযা মজ্ঝিমং যামং দক্খিণেন পস্সেন সীহসেয্যং কপ্পেতি পাদে পাদং অচ্চাধায সতো সম্পজানো, উট্ঠানসঞ্ঞং মনসি কৰিত্ৱা. ৰত্তিযা পচ্ছিমং যামং পচ্চুট্ঠায চঙ্কমেন নিসজ্জায আৱৰণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পৰিসোধেতি. এৱং খো, আৱুসো, জাগৰিযং অনুযুত্তো হোতি. তস্মাতিহাৱুসো, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰা ভৱিস্সাম, ভোজনে মত্তঞ্ঞুনো, জাগৰিযং অনুযুত্তা’তি. এৱঞ্হি ৱো, আৱুসো, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. সত্তমং.
৮. ৰাহুলোৱাদসুত্তং
১২১. একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. অথ খো ভগৱতো ৰহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি – ‘‘পৰিপক্কা খো ৰাহুলস্স ৱিমুত্তিপৰিপাচনিযা ধম্মা; যংনূনাহং ৰাহুলং উত্তৰিং আসৱানং খযে ৱিনেয্য’’ন্তি. অথ খো ভগৱা পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায সাৱত্থিযং পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো আযস্মন্তং ৰাহুলং আমন্তেসি – ‘‘গণ্হাহি, ৰাহুল, নিসীদনং. যেন অন্ধৱনং তেনুপসঙ্কমিস্সাম দিৱাৱিহাৰাযা’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা ৰাহুলো ভগৱতো পটিস্সুত্ৱা নিসীদনং আদায ভগৱন্তং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধি.
তেন খো পন সমযেন অনেকানি দেৱতাসহস্সানি ভগৱন্তং অনুবন্ধানি হোন্তি – ‘‘অজ্জ ভগৱা আযস্মন্তং ৰাহুলং উত্তৰিং আসৱানং খযে ৱিনেস্সতী’’তি. অথ খো ভগৱা অন্ধৱনং অজ্ঝোগাহেত্ৱা অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. আযস্মাপি খো ৰাহুলো ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং ৰাহুলং ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৰাহুল, চক্খু নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি?
‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’.
‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি?
‘‘দুক্খং, ভন্তে’’.
‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি?
‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ( ) [(তং কিং মঞ্ঞসি) এৱমিতৰেসুপি (ম. নি. ৩.৪১৬-৪১৭)]
‘‘ৰূপা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি?
‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’…পে….
‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি?
‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’…পে….
‘‘চক্খুসম্ফস্সো নিচ্চো ৱা অনিচ্চো ৱা’’তি?
‘‘অনিচ্চো, ভন্তে’’…পে….
‘‘যম্পিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদনাগতং, সঞ্ঞাগতং, সঙ্খাৰগতং, ৱিঞ্ঞাণগতং, তম্পি নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি?
‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’.
‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি?
‘‘দুক্খং, ভন্তে’’.
‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি?
‘‘নো হেতং, ভন্তে’’…পে….
‘‘জিৱ্হা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি?
‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’…পে….
‘‘জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি?
‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’…পে….
‘‘জিৱ্হাসম্ফস্সো নিচ্চো ৱা অনিচ্চো ৱা’’তি?
‘‘অনিচ্চো, ভন্তে’’…পে….
‘‘যম্পিদং জিৱ্হাসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদনাগতং, সঞ্ঞাগতং, সঙ্খাৰগতং, ৱিঞ্ঞাণগতং, তম্পি নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি?
‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’.
‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি?
‘‘দুক্খং, ভন্তে’’.
‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি?
‘‘নো হেতং, ভন্তে’’…পে….
‘‘মনো নিচ্চো ৱা অনিচ্চো ৱা’’তি?
‘‘অনিচ্চো, ভন্তে’’.
‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱাতি?
‘‘দুক্খং, ভন্তে’’.
‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি?
‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘ধম্মা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি?
‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’…পে….
‘‘মনোৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি?
‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’…পে….
‘‘মনোসম্ফস্সো নিচ্চো ৱা অনিচ্চো ৱা’’তি?
‘‘অনিচ্চো, ভন্তে’’…পে….
‘‘যম্পিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদনাগতং, সঞ্ঞাগতং, সঙ্খাৰগতং, ৱিঞ্ঞাণগতং, তম্পি নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি?
‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’.
‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি?
‘‘দুক্খং, ভন্তে’’.
‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি?
‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘এৱং পস্সং, ৰাহুল, সুতৱা অৰিযসাৱকো চক্খুস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ৰূপেসুপি নিব্বিন্দতি, চক্খুৱিঞ্ঞাণেপি নিব্বিন্দতি, চক্খুসম্ফস্সেপি নিব্বিন্দতি, যম্পিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদনাগতং সঞ্ঞাগতং সঙ্খাৰগতং ৱিঞ্ঞাণগতং তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি…পে… জিৱ্হাযপি নিব্বিন্দতি, ৰসেসুপি নিব্বিন্দতি, জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণেপি নিব্বিন্দতি, জিৱ্হাসম্ফস্সেপি নিব্বিন্দতি, যম্পিদং জিৱ্হাসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদনাগতং সঞ্ঞাগতং সঙ্খাৰগতং ৱিঞ্ঞাণগতং তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি…পে….
‘‘মনস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ধম্মেসুপি নিব্বিন্দতি, মনোৱিঞ্ঞাণেপি নিব্বিন্দতি, মনোসম্ফস্সেপি নিব্বিন্দতি, যম্পিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদনাগতং সঞ্ঞাগতং সঙ্খাৰগতং ৱিঞ্ঞাণগতং তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৱিৰজ্জতি; ৱিৰাগা ৱিমুচ্চতি; ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি.
ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনো আযস্মা ৰাহুলো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দি. ইমস্মিঞ্চ পন ৱেয্যাকৰণস্মিং ভঞ্ঞমানে আযস্মতো ৰাহুলস্স অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চি. অনেকানঞ্চ দেৱতাসহস্সানং ৱিৰজং ৱীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি – ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিৰোধধম্ম’’ন্তি. অট্ঠমং.
৯. সংযোজনিযধম্মসুত্তং
১২২. ‘‘সংযোজনিযে চ, ভিক্খৱে, ধম্মে দেসেস্সামি সংযোজনঞ্চ. তং সুণাথ. কতমে চ, ভিক্খৱে, সংযোজনিযা ধম্মা, কতমঞ্চ সংযোজনং? সন্তি, ভিক্খৱে, চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. ইমে ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, সংযোজনিযা ধম্মা. যো তত্থ ছন্দৰাগো, তং তত্থ সংযোজনং…পে… সন্তি, ভিক্খৱে, জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যা ৰসা…পে… সন্তি, ভিক্খৱে, মনোৱিঞ্ঞেয্যা ধম্মা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. ইমে ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, সংযোজনিযা ধম্মা. যো তত্থ ছন্দৰাগো তং তত্থ সংযোজন’’ন্তি. নৱমং.
১০. উপাদানিযধম্মসুত্তং
১২৩. ‘‘উপাদানিযে চ, ভিক্খৱে, ধম্মে দেসেস্সামি উপাদানঞ্চ. তং সুণাথ. কতমে চ, ভিক্খৱে, উপাদানিযা ধম্মা, কতমঞ্চ উপাদানং? সন্তি, ভিক্খৱে, চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. ইমে ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, উপাদানিযা ধম্মা. যো তত্থ ছন্দৰাগো, তং তত্থ উপাদানং…পে… সন্তি, ভিক্খৱে, জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যা ৰসা…পে… সন্তি, ভিক্খৱে, মনোৱিঞ্ঞেয্যা ধম্মা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. ইমে ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, উপাদানিযা ধম্মা. যো তত্থ ছন্দৰাগো তং তত্থ উপাদান’’ন্তি. দসমং.
লোককামগুণৱগ্গো দ্ৱাদসমো.
তস্সুদ্দানং –
মাৰপাসেন দ্ৱে ৱুত্তা, লোককামগুণেন চ;
সক্কো পঞ্চসিখো চেৱ, সাৰিপুত্তো চ ৰাহুলো;
সংযোজনং উপাদানং, ৱগ্গো তেন পৱুচ্চতীতি.