১০. সড়ৱগ্গো
১. অদন্তঅগুত্তসুত্তং
৯৪. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘ছযিমে, ভিক্খৱে, ফস্সাযতনা অদন্তা অগুত্তা অৰক্খিতা অসংৱুতা দুক্খাধিৱাহা হোন্তি. কতমে ছ? চক্খু, ভিক্খৱে, ফস্সাযতনং অদন্তং অগুত্তং অৰক্খিতং অসংৱুতং দুক্খাধিৱাহং হোতি…পে… জিৱ্হা, ভিক্খৱে, ফস্সাযতনং অদন্তং অগুত্তং অৰক্খিতং অসংৱুতং দুক্খাধিৱাহং হোতি…পে… মনো, ভিক্খৱে, ফস্সাযতনং অদন্তং অগুত্তং অৰক্খিতং অসংৱুতং দুক্খাধিৱাহং হোতি. ইমে খো, ভিক্খৱে, ছ ফস্সাযতনা অদন্তা অগুত্তা অৰক্খিতা অসংৱুতা দুক্খাধিৱাহা হোন্তি’’.
‘‘ছযিমে, ভিক্খৱে, ফস্সাযতনা সুদন্তা সুগুত্তা সুৰক্খিতা সুসংৱুতা সুখাধিৱাহা হোন্তি. কতমে ছ? চক্খু, ভিক্খৱে, ফস্সাযতনং সুদন্তং সুগুত্তং সুৰক্খিতং সুসংৱুতং সুখাধিৱাহং হোতি…পে… জিৱ্হা, ভিক্খৱে, ফস্সাযতনং সুদন্তং সুগুত্তং সুৰক্খিতং সুসংৱুতং সুখাধিৱাহং হোতি…পে… মনো, ভিক্খৱে, ফস্সাযতনং সুদন্তং সুগুত্তং সুৰক্খিতং সুসংৱুতং সুখাধিৱাহং হোতি. ইমে খো, ভিক্খৱে, ছ ফস্সাযতনা সুদন্তা সুগুত্তা সুৰক্খিতা সুসংৱুতা সুখাধিৱাহা হোন্তী’’তি. ইদমৱোচ ভগৱা…পে… এতদৱোচ সত্থা –
‘‘সড়েৱ [ছড়েৱ (ক.)] ফস্সাযতনানি ভিক্খৱো,
অসংৱুতো যত্থ দুক্খং নিগচ্ছতি;
তেসঞ্চ যে সংৱৰণং অৱেদিসুং,
সদ্ধাদুতিযা ৱিহৰন্তানৱস্সুতা.
‘‘দিস্ৱান ৰূপানি মনোৰমানি,
অথোপি দিস্ৱান অমনোৰমানি;
মনোৰমে ৰাগপথং ৱিনোদযে,
ন চাপ্পিযং মেতি মনং পদোসযে.
‘‘সদ্দঞ্চ সুত্ৱা দুভযং পিযাপ্পিযং,
পিযম্হি সদ্দে ন সমুচ্ছিতো সিযা;
অথোপ্পিযে দোসগতং ৱিনোদযে,
ন চাপ্পিযং মেতি মনং পদোসযে.
‘‘গন্ধঞ্চ ঘত্ৱা সুৰভিং মনোৰমং,
অথোপি ঘত্ৱা অসুচিং অকন্তিযং;
অকন্তিযস্মিং পটিঘং ৱিনোদযে,
ছন্দানুনীতো ন চ কন্তিযে সিযা.
‘‘ৰসঞ্চ ভোত্ৱান অসাদিতঞ্চ সাদুং,
অথোপি ভোত্ৱান অসাদুমেকদা;
সাদুং ৰসং নাজ্ঝোসায ভুঞ্জে,
ৱিৰোধমাসাদুসু নোপদংসযে.
‘‘ফস্সেন ফুট্ঠো ন সুখেন মজ্জে [মজ্ঝে (স্যা. কং. পী.)],
দুক্খেন ফুট্ঠোপি ন সম্পৱেধে;
ফস্সদ্ৱযং সুখদুক্খে উপেক্খে,
অনানুৰুদ্ধো অৱিৰুদ্ধ কেনচি.
‘‘পপঞ্চসঞ্ঞা ইতৰীতৰা নৰা,
পপঞ্চযন্তা উপযন্তি সঞ্ঞিনো;
মনোমযং গেহসিতঞ্চ সব্বং,
পনুজ্জ নেক্খম্মসিতং ইৰীযতি.
‘‘এৱং মনো ছস্সু যদা সুভাৱিতো,
ফুট্ঠস্স চিত্তং ন ৱিকম্পতে ক্ৱচি;
তে ৰাগদোসে অভিভুয্য ভিক্খৱো,
ভৱত্থ [ভৱথ (সী. স্যা. কং.)] জাতিমৰণস্স পাৰগা’’তি. পঠমং;
২. মালুক্যপুত্তসুত্তং
৯৫. অথ খো আযস্মা মালুক্যপুত্তো [মালুঙ্ক্যপুত্তো (সী.)] যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা মালুক্যপুত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৱা সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতু, যমহং ভগৱতো ধম্মং সুত্ৱা একো ৱূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৱিহৰেয্য’’ন্তি.
‘‘এত্থ দানি, মালুক্যপুত্ত, কিং দহৰে ভিক্খূ ৱক্খাম! যত্ৰ হি নাম ত্ৱং, ভিক্খু, জিণ্ণো ৱুদ্ধো মহল্লকো অদ্ধগতো ৱযোঅনুপ্পত্তো সংখিত্তেন ওৱাদং যাচসী’’তি.
‘‘কিঞ্চাপাহং, ভন্তে, জিণ্ণো ৱুদ্ধো মহল্লকো অদ্ধগতো ৱযোঅনুপ্পত্তো. দেসেতু মে, ভন্তে, ভগৱা সংখিত্তেন ধম্মং, দেসেতু সুগতো সংখিত্তেন ধম্মং, অপ্পেৱ নামাহং ভগৱতো ভাসিতস্স অত্থং আজানেয্যং. অপ্পেৱ নামাহং ভগৱতো ভাসিতস্স দাযাদো অস্স’’ন্তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মালুক্যপুত্ত, যে তে চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা অদিট্ঠা অদিট্ঠপুব্বা, ন চ পস্সসি, ন চ তে হোতি পস্সেয্যন্তি? অত্থি তে তত্থ ছন্দো ৱা ৰাগো ৱা পেমং ৱা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘যে তে সোতৱিঞ্ঞেয্যা সদ্দা অস্সুতা অস্সুতপুব্বা, ন চ সুণাসি, ন চ তে হোতি সুণেয্যন্তি? অত্থি তে তত্থ ছন্দো ৱা ৰাগো ৱা পেমং ৱা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘যে তে ঘানৱিঞ্ঞেয্যা গন্ধা অঘাযিতা অঘাযিতপুব্বা, ন চ ঘাযসি, ন চ তে হোতি ঘাযেয্যন্তি? অত্থি তে তত্থ ছন্দো ৱা ৰাগো ৱা পেমং ৱা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘যে তে জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যা ৰসা অসাযিতা অসাযিতপুব্বা, ন চ সাযসি, ন চ তে হোতি সাযেয্যন্তি? অত্থি তে তত্থ ছন্দো ৱা ৰাগো ৱা পেমং ৱা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘যে তে কাযৱিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা অসম্ফুট্ঠা অসম্ফুট্ঠপুব্বা, ন চ ফুসসি, ন চ তে হোতি ফুসেয্যন্তি? অত্থি তে তত্থ ছন্দো ৱা ৰাগো ৱা পেমং ৱা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘যে তে মনোৱিঞ্ঞেয্যা ধম্মা অৱিঞ্ঞাতা অৱিঞ্ঞাতপুব্বা, ন চ ৱিজানাসি, ন চ তে হোতি ৱিজানেয্যন্তি? অত্থি তে তত্থ ছন্দো ৱা ৰাগো ৱা পেমং ৱা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘এত্থ চ তে, মালুক্যপুত্ত, দিট্ঠসুতমুতৱিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং ভৱিস্সতি, সুতে সুতমত্তং ভৱিস্সতি, মুতে মুতমত্তং ভৱিস্সতি, ৱিঞ্ঞাতে ৱিঞ্ঞাতমত্তং ভৱিস্সতি. যতো খো তে, মালুক্যপুত্ত, দিট্ঠসুতমুতৱিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং ভৱিস্সতি, সুতে সুতমত্তং ভৱিস্সতি, মুতে মুতমত্তং ভৱিস্সতি, ৱিঞ্ঞাতে ৱিঞ্ঞাতমত্তং ভৱিস্সতি; ততো ত্ৱং, মালুক্যপুত্ত, ন তেন. যতো ত্ৱং, মালুক্যপুত্ত, ন তেন; ততো ত্ৱং, মালুক্যপুত্ত, ন তত্থ. যতো ত্ৱং, মালুক্যপুত্ত, ন তত্থ; ততো ত্ৱং, মালুক্যপুত্ত, নেৱিধ, ন হুৰং, ন উভযমন্তৰেন. এসেৱন্তো দুক্খস্সা’’তি.
‘‘ইমস্স খ্ৱাহং, ভন্তে, ভগৱতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং আজানামি –
‘‘ৰূপং দিস্ৱা সতি মুট্ঠা, পিযং নিমিত্তং মনসি কৰোতো;
সাৰত্তচিত্তো ৱেদেতি, তঞ্চ অজ্ঝোস [অজ্ঝোসায (সী.)] তিট্ঠতি.
‘‘তস্স ৱড্ঢন্তি ৱেদনা, অনেকা ৰূপসম্ভৱা;
অভিজ্ঝা চ ৱিহেসা চ, চিত্তমস্সূপহঞ্ঞতি;
এৱং আচিনতো দুক্খং, আৰা নিব্বানমুচ্চতি.
‘‘সদ্দং সুত্ৱা সতি মুট্ঠা, পিযং নিমিত্তং মনসি কৰোতো;
সাৰত্তচিত্তো ৱেদেতি, তঞ্চ অজ্ঝোস তিট্ঠতি.
‘‘তস্স ৱড্ঢন্তি ৱেদনা, অনেকা সদ্দসম্ভৱা;
অভিজ্ঝা চ ৱিহেসা চ, চিত্তমস্সূপহঞ্ঞতি;
এৱং আচিনতো দুক্খং, আৰা নিব্বানমুচ্চতি.
‘‘গন্ধং ঘত্ৱা সতি মুট্ঠা, পিযং নিমিত্তং মনসি কৰোতো;
সাৰত্তচিত্তো ৱেদেতি, তঞ্চ অজ্ঝোস তিট্ঠতি.
‘‘তস্স ৱড্ঢন্তি ৱেদনা, অনেকা গন্ধসম্ভৱা;
অভিজ্ঝা চ ৱিহেসা চ, চিত্তমস্সূপহঞ্ঞতি;
এৱং আচিনতো দুক্খং, আৰা নিব্বানমুচ্চতি.
‘‘ৰসং ভোত্ৱা সতি মুট্ঠা, পিযং নিমিত্তং মনসি কৰোতো;
সাৰত্তচিত্তো ৱেদেতি, তঞ্চ অজ্ঝোস তিট্ঠতি.
‘‘তস্স ৱড্ঢন্তি ৱেদনা, অনেকা ৰসসম্ভৱা;
অভিজ্ঝা চ ৱিহেসা চ, চিত্তমস্সূপহঞ্ঞতি;
এৱং আচিনতো দুক্খং, আৰা নিব্বানমুচ্চতি.
‘‘ফস্সং ফুস্স সতি মুট্ঠা, পিযং নিমিত্তং মনসি কৰোতো;
সাৰত্তচিত্তো ৱেদেতি, তঞ্চ অজ্ঝোস তিট্ঠতি.
‘‘তস্স ৱড্ঢন্তি ৱেদনা, অনেকা ফস্সসম্ভৱা;
অভিজ্ঝা চ ৱিহেসা চ, চিত্তমস্সূপহঞ্ঞতি;
এৱং আচিনতো দুক্খং, আৰা নিব্বানমুচ্চতি.
‘‘ধম্মং ঞত্ৱা সতি মুট্ঠা, পিযং নিমিত্তং মনসি কৰোতো;
সাৰত্তচিত্তো ৱেদেতি, তঞ্চ অজ্ঝোস তিট্ঠতি.
‘‘তস্স ৱড্ঢন্তি ৱেদনা, অনেকা ধম্মসম্ভৱা;
অভিজ্ঝা চ ৱিহেসা চ, চিত্তমস্সূপহঞ্ঞতি;
এৱং আচিনতো দুক্খং, আৰা নিব্বানমুচ্চতি.
‘‘ন সো ৰজ্জতি ৰূপেসু, ৰূপং দিস্ৱা পটিস্সতো;
ৱিৰত্তচিত্তো ৱেদেতি, তঞ্চ নাজ্ঝোস তিট্ঠতি.
‘‘যথাস্স পস্সতো ৰূপং, সেৱতো চাপি ৱেদনং;
খীযতি নোপচীযতি, এৱং সো চৰতী সতো;
এৱং অপচিনতো দুক্খং, সন্তিকে নিব্বানমুচ্চতি.
‘‘ন সো ৰজ্জতি সদ্দেসু, সদ্দং সুত্ৱা পটিস্সতো;
ৱিৰত্তচিত্তো ৱেদেতি, তঞ্চ নাজ্ঝোস তিট্ঠতি.
‘‘যথাস্স সুণতো সদ্দং, সেৱতো চাপি ৱেদনং;
খীযতি নোপচীযতি, এৱং সো চৰতী সতো;
এৱং অপচিনতো দুক্খং, সন্তিকে নিব্বানমুচ্চতি.
‘‘ন সো ৰজ্জতি গন্ধেসু, গন্ধং ঘত্ৱা পটিস্সতো;
ৱিৰত্তচিত্তো ৱেদেতি, তঞ্চ নাজ্ঝোস তিট্ঠতি.
‘‘যথাস্স ঘাযতো গন্ধং, সেৱতো চাপি ৱেদনং;
খীযতি নোপচীযতি, এৱং সো চৰতী সতো;
এৱং অপচিনতো দুক্খং, সন্তিকে নিব্বানমুচ্চতি.
‘‘ন সো ৰজ্জতি ৰসেসু, ৰসং ভোত্ৱা পটিস্সতো;
ৱিৰত্তচিত্তো ৱেদেতি, তঞ্চ নাজ্ঝোস তিট্ঠতি.
‘‘যথাস্স সাযতো ৰসং, সেৱতো চাপি ৱেদনং;
খীযতি নোপচীযতি, এৱং সো চৰতী সতো;
এৱং অপচিনতো দুক্খং, সন্তিকে নিব্বানমুচ্চতি.
‘‘ন সো ৰজ্জতি ফস্সেসু, ফস্সং ফুস্স পটিস্সতো;
ৱিৰত্তচিত্তো ৱেদেতি, তঞ্চ নাজ্ঝোস তিট্ঠতি.
‘‘যথাস্স ফুসতো ফস্সং, সেৱতো চাপি ৱেদনং;
খীযতি নোপচীযতি, এৱং সো চৰতী সতো;
এৱং অপচিনতো দুক্খং, সন্তিকে নিব্বানমুচ্চতি.
‘‘ন সো ৰজ্জতি ধম্মেসু, ধম্মং ঞত্ৱা পটিস্সতো;
ৱিৰত্তচিত্তো ৱেদেতি, তঞ্চ নাজ্ঝোস তিট্ঠতি.
‘‘যথাস্স জানতো ধম্মং, সেৱতো চাপি ৱেদনং;
খীযতি নোপচীযতি, এৱং সো চৰতী সতো;
এৱং অপচিনতো দুক্খং, সন্তিকে নিব্বানমুচ্চতী’’তি.
‘‘ইমস্স খ্ৱাহং, ভন্তে, ভগৱতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স এৱং ৱিত্থাৰেন অত্থং আজানামী’’তি. ‘‘সাধু সাধু, মালুক্যপুত্ত! সাধু খো ত্ৱং, মালুক্যপুত্ত, মযা সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং আজানাসি –
‘‘ৰূপং দিস্ৱা সতি মুট্ঠা, পিযং নিমিত্তং মনসি কৰোতো;
সাৰত্তচিত্তো ৱেদেতি, তঞ্চ অজ্ঝোস তিট্ঠতি.
‘‘তস্স ৱড্ঢন্তি ৱেদনা, অনেকা ৰূপসম্ভৱা;
অভিজ্ঝা চ ৱিহেসা চ, চিত্তমস্সূপহঞ্ঞতি;
এৱং আচিনতো দুক্খং, আৰা নিব্বানমুচ্চতি.…পে….
‘‘ন সো ৰজ্জতি ধম্মেসু, ধম্মং ঞত্ৱা পটিস্সতো;
ৱিৰত্তচিত্তো ৱেদেতি, তঞ্চ নাজ্ঝোস তিট্ঠতি.
‘‘যথাস্স ৱিজানতো ধম্মং, সেৱতো চাপি ৱেদনং;
খীযতি নোপচীযতি, এৱং সো চৰতী সতো;
এৱং অপচিনতো দুক্খং, সন্তিকে নিব্বানমুচ্চতী’’তি.
‘‘ইমস্স খো, মালুক্যপুত্ত, মযা সংখিত্তেন ভাসিতস্স এৱং ৱিত্থাৰেন অত্থো দট্ঠব্বো’’তি.
অথ খো আযস্মা মালুক্যপুত্তো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামি. অথ খো আযস্মা মালুক্যপুত্তো একো ৱূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৱিহৰন্তো নচিৰস্সেৱ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৱ অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজন্তি তদনুত্তৰং ব্ৰহ্মচৰিযপৰিযোসানং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহাসি. ‘‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’’তি অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতৰো চ পনাযস্মা মালুক্যপুত্তো অৰহতং অহোসীতি. দুতিযং.
৩. পৰিহানধম্মসুত্তং
৯৬. ‘‘পৰিহানধম্মঞ্চ ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি অপৰিহানধম্মঞ্চ ছ চ অভিভাযতনানি. তং সুণাথ. কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পৰিহানধম্মো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা উপ্পজ্জন্তি পাপকা অকুসলা সৰসঙ্কপ্পা [অকুসলা ধম্মা সৰসঙ্কপ্পা (স্যা. কং. পী. ক.) উপৰি আসীৱিসৱগ্গে সত্তমসুত্তে পন ‘‘আকুসলা সৰসঙ্কপ্পা’’ ত্ৱেৱ সব্বত্থ দিস্সতি] সংযোজনিযা. তঞ্চে ভিক্খু অধিৱাসেতি নপ্পজহতি ন ৱিনোদেতি ন ব্যন্তীকৰোতি [ব্যন্তিকৰোতি (পী.) ব্যন্তিং কৰোতি (ক.)] ন অনভাৱং গমেতি, ৱেদিতব্বমেতং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনা – ‘পৰিহাযামি কুসলেহি ধম্মেহি’. পৰিহানঞ্হেতং ৱুত্তং ভগৱতাতি…পে….
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা উপ্পজ্জন্তি…পে… পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায উপ্পজ্জন্তি পাপকা অকুসলা সৰসঙ্কপ্পা সংযোজনিযা. তঞ্চে ভিক্খু অধিৱাসেতি নপ্পজহতি ন ৱিনোদেতি ন ব্যন্তীকৰোতি ন অনভাৱং গমেতি, ৱেদিতব্বমেতং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনা – ‘পৰিহাযামি কুসলেহি ধম্মেহি’. পৰিহানঞ্হেতং ৱুত্তং ভগৱতাতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, পৰিহানধম্মো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, অপৰিহানধম্মো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা উপ্পজ্জন্তি পাপকা অকুসলা সৰসঙ্কপ্পা সংযোজনিযা. তঞ্চে ভিক্খু নাধিৱাসেতি পজহতি ৱিনোদেতি ব্যন্তীকৰোতি অনভাৱং গমেতি, ৱেদিতব্বমেতং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনা – ‘ন পৰিহাযামি কুসলেহি ধম্মেহি’. অপৰিহানঞ্হেতং ৱুত্তং ভগৱতাতি…পে….
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা উপ্পজ্জন্তি…পে… পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায উপ্পজ্জন্তি পাপকা অকুসলা সৰসঙ্কপ্পা সংযোজনিযা. তঞ্চে ভিক্খু নাধিৱাসেতি পজহতি ৱিনোদেতি ব্যন্তীকৰোতি অনভাৱং গমেতি, ৱেদিতব্বমেতং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনা – ‘ন পৰিহাযামি কুসলেহি ধম্মেহি’. অপৰিহানঞ্হেতং ৱুত্তং ভগৱতাতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, অপৰিহানধম্মো হোতি.
‘‘কতমানি চ, ভিক্খৱে, ছ অভিভাযতনানি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা নুপ্পজ্জন্তি পাপকা অকুসলা সৰসঙ্কপ্পা সংযোজনিযা. ৱেদিতব্বমেতং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনা – ‘অভিভূতমেতং আযতনং’. অভিভাযতনঞ্হেতং ৱুত্তং ভগৱতাতি…পে… পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায নুপ্পজ্জন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মা সৰসঙ্কপ্পা সংযোজনিযা. ৱেদিতব্বমেতং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনা – ‘অভিভূতমেতং আযতনং’. অভিভাযতনঞ্হেতং ৱুত্তং ভগৱতাতি. ইমানি ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, ছ অভিভাযতনানী’’তি. ততিযং.
৪. পমাদৱিহাৰীসুত্তং
৯৭. ‘‘পমাদৱিহাৰিঞ্চ ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি অপ্পমাদৱিহাৰিঞ্চ. তং সুণাথ. কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পমাদৱিহাৰী হোতি? চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতস্স, ভিক্খৱে, ৱিহৰতো চিত্তং ব্যাসিঞ্চতি [ব্যাসিচ্চতি (সী. স্যা. কং.)]. চক্খুৱিঞ্ঞেয্যেসু ৰূপেসু তস্স ব্যাসিত্তচিত্তস্স পামোজ্জং ন হোতি. পামোজ্জে অসতি পীতি ন হোতি. পীতিযা অসতি পস্সদ্ধি ন হোতি. পস্সদ্ধিযা অসতি দুক্খং হোতি. দুক্খিনো চিত্তং ন সমাধিযতি. অসমাহিতে চিত্তে ধম্মা ন পাতুভৱন্তি. ধম্মানং অপাতুভাৱা পমাদৱিহাৰী ত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি…পে… জিৱ্হিন্দ্ৰিযং অসংৱুতস্স, ভিক্খৱে, ৱিহৰতো চিত্তং ব্যাসিঞ্চতি জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যেসু ৰসেসু, তস্স ব্যাসিত্তচিত্তস্স…পে… পমাদৱিহাৰী ত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি…পে… মনিন্দ্ৰিযং অসংৱুতস্স, ভিক্খৱে, ৱিহৰতো চিত্তং ব্যাসিঞ্চতি মনোৱিঞ্ঞেয্যেসু ধম্মেসু, তস্স ব্যাসিত্তচিত্তস্স পামোজ্জং ন হোতি. পামোজ্জে অসতি পীতি ন হোতি. পীতিযা অসতি পস্সদ্ধি ন হোতি. পস্সদ্ধিযা অসতি দুক্খং হোতি. দুক্খিনো চিত্তং ন সমাধিযতি. অসমাহিতে চিত্তে ধম্মা ন পাতুভৱন্তি. ধম্মানং অপাতুভাৱা পমাদৱিহাৰী ত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, পমাদৱিহাৰী হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, অপ্পমাদৱিহাৰী হোতি? চক্খুন্দ্ৰিযং সংৱুতস্স, ভিক্খৱে, ৱিহৰতো চিত্তং ন ব্যাসিঞ্চতি চক্খুৱিঞ্ঞেয্যেসু ৰূপেসু, তস্স অব্যাসিত্তচিত্তস্স পামোজ্জং জাযতি. পমুদিতস্স পীতি জাযতি. পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি. পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱিহৰতি. সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. সমাহিতে চিত্তে ধম্মা পাতুভৱন্তি. ধম্মানং পাতুভাৱা অপ্পমাদৱিহাৰী ত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি…পে… জিৱ্হিন্দ্ৰিযং সংৱুতস্স, ভিক্খৱে, ৱিহৰতো চিত্তং ন ব্যাসিঞ্চতি…পে… অপ্পমাদৱিহাৰী ত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি. মনিন্দ্ৰিযং সংৱুতস্স, ভিক্খৱে, ৱিহৰতো চিত্তং ন ব্যাসিঞ্চতি, মনোৱিঞ্ঞেয্যেসু ধম্মেসু, তস্স অব্যাসিত্তচিত্তস্স পামোজ্জং জাযতি. পমুদিতস্স পীতি জাযতি. পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি. পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱিহৰতি. সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. সমাহিতে চিত্তে ধম্মা পাতুভৱন্তি. ধম্মানং পাতুভাৱা অপ্পমাদৱিহাৰী ত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, অপ্পমাদৱিহাৰী হোতী’’তি. চতুত্থং.
৫. সংৱৰসুত্তং
৯৮. ‘‘সংৱৰঞ্চ ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি, অসংৱৰঞ্চ. তং সুণাথ. কথঞ্চ, ভিক্খৱে, অসংৱৰো হোতি? সন্তি, ভিক্খৱে, চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. তঞ্চে ভিক্খু অভিনন্দতি অভিৱদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি, ৱেদিতব্বমেতং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনা – ‘পৰিহাযামি কুসলেহি ধম্মেহি’. পৰিহানঞ্হেতং ৱুত্তং ভগৱতাতি…পে… সন্তি, ভিক্খৱে, জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যা ৰসা…পে… সন্তি, ভিক্খৱে, মনোৱিঞ্ঞেয্যা ধম্মা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. তঞ্চে ভিক্খু অভিনন্দতি অভিৱদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি, ৱেদিতব্বমেতং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনা – ‘পৰিহাযামি কুসলেহি ধম্মেহি’. পৰিহানঞ্হেতং ৱুত্তং ভগৱতাতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, অসংৱৰো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, সংৱৰো হোতি? সন্তি, ভিক্খৱে, চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. তঞ্চে ভিক্খু নাভিনন্দতি নাভিৱদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি, ৱেদিতব্বমেতং, ভিক্খৱে, ভিক্খুনা – ‘ন পৰিহাযামি কুসলেহি ধম্মেহি’. অপৰিহানঞ্হেতং ৱুত্তং ভগৱতাতি …পে… সন্তি, ভিক্খৱে, জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যা ৰসা…পে… সন্তি, ভিক্খৱে, মনোৱিঞ্ঞেয্যা ধম্মা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. তঞ্চে ভিক্খু নাভিনন্দতি নাভিৱদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি, ৱেদিতব্বমেতং ভিক্খুনা – ‘ন পৰিহাযামি কুসলেহি ধম্মেহি’. অপৰিহানঞ্হেতং ৱুত্তং ভগৱতাতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, সংৱৰো হোতী’’তি. পঞ্চমং.
৬. সমাধিসুত্তং
৯৯. ‘‘সমাধিং, ভিক্খৱে, ভাৱেথ. সমাহিতো, ভিক্খৱে, ভিক্খু যথাভূতং পজানাতি. কিঞ্চ যথাভূতং পজানাতি? ‘চক্খু অনিচ্চ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি; ‘ৰূপা অনিচ্চা’তি যথাভূতং পজানাতি; ‘চক্খুৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি; ‘চক্খুসম্ফস্সো অনিচ্চো’তি যথাভূতং পজানাতি. ‘যম্পিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতং সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা তম্পি অনিচ্চ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘মনো অনিচ্চ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. ধম্মা… মনোৱিঞ্ঞাণং… মনোসম্ফস্সো… ‘যম্পিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতং সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা তম্পি অনিচ্চ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. সমাধিং, ভিক্খৱে, ভাৱেথ. সমাহিতো, ভিক্খৱে, ভিক্খু যথাভূতং পজানাতী’’তি. ছট্ঠং.
৭. পটিসল্লানসুত্তং
১০০. ‘‘পটিসল্লানে [পটিসল্লানং (সী. পী. ক.), পটিসল্লীনা (স্যা. কং.)], ভিক্খৱে, যোগমাপজ্জথ. পটিসল্লীনো, ভিক্খৱে, ভিক্খু যথাভূতং পজানাতি. কিঞ্চ যথাভূতং পজানাতি? ‘চক্খু অনিচ্চ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি; ‘ৰূপা অনিচ্চা’তি যথাভূতং পজানাতি; ‘চক্খুৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি; ‘চক্খুসম্ফস্সো অনিচ্চো’তি যথাভূতং পজানাতি. ‘যম্পিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতং সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা তম্পি অনিচ্চ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘যম্পিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতং সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা তম্পি অনিচ্চ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. পটিসল্লানে, ভিক্খৱে, যোগমাপজ্জথ. পটিসল্লীনো, ভিক্খৱে, ভিক্খু যথাভূতং পজানাতী’’তি. সত্তমং.
৮. পঠমনতুম্হাকংসুত্তং
১০১. ‘‘যং [যম্পি (পী. ক.)], ভিক্খৱে, ন তুম্হাকং, তং পজহথ. তং ৱো পহীনং হিতায সুখায ভৱিস্সতি. কিঞ্চ, ভিক্খৱে, ন তুম্হাকং? চক্খু, ভিক্খৱে, ন তুম্হাকং. তং পজহথ. তং ৱো পহীনং হিতায সুখায ভৱিস্সতি. ৰূপা ন তুম্হাকং. তে পজহথ. তে ৱো পহীনা হিতায সুখায ভৱিস্সন্তি. চক্খুৱিঞ্ঞাণং ন তুম্হাকং. তং পজহথ. তং ৱো পহীনং হিতায সুখায ভৱিস্সতি. চক্খুসম্ফস্সো ন তুম্হাকং. তং পজহথ. সো ৱো পহীনো হিতায সুখায ভৱিস্সতি. যম্পিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতং সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা তম্পি ন তুম্হাকং. তং পজহথ. তং ৱো পহীনং হিতায সুখায ভৱিস্সতি. সোতং ন তুম্হাকং. তং পজহথ. তং ৱো পহীনং হিতায সুখায ভৱিস্সতি. সদ্দা ন তুম্হাকং. তে পজহথ. তে ৱো পহীনা হিতায সুখায ভৱিস্সন্তি. সোতৱিঞ্ঞাণং ন তুম্হাকং. তং পজহথ. তং ৱো পহীনং হিতায সুখায ভৱিস্সতি. সোতসম্ফস্সো ন তুম্হাকং. তং পজহথ. সো ৱো পহীনা হিতায সুখায ভৱিস্সতি. যম্পিদং সোতসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতং সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা তম্পি ন তুম্হাকং. তং পজহথ. তং ৱো পহীনং হিতায সুখায ভৱিস্সতি. ঘানং ন তুম্হাকং. তং পজহথ. তং ৱো পহীনং হিতায সুখায ভৱিস্সতি. গন্ধা ন তুম্হাকং. তে পজহথ. তে ৱো পহীনা হিতায সুখায ভৱিস্সন্তি. ঘানৱিঞ্ঞাণং ন তুম্হাকং. তং পজহথ. তং ৱো পহীনং হিতায সুখায ভৱিস্সতি. ঘানসম্ফস্সো ন তুম্হাকং. তং পজহথ. সো ৱো পহীনা হিতায সুখায ভৱিস্সতি. যম্পিদং ঘানসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতং সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা তম্পি ন তুম্হাকং. তং পজহথ. তং ৱো পহীনং হিতায সুখায ভৱিস্সতি.
জিৱ্হা ন তুম্হাকং. তং পজহথ. সা ৱো পহীনা হিতায সুখায ভৱিস্সতি. ৰসা ন তুম্হাকং. তে পজহথ. তে ৱো পহীনা হিতায সুখায ভৱিস্সন্তি. জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং ন তুম্হাকং. তং পজহথ. তং ৱো পহীনং হিতায সুখায ভৱিস্সতি. জিৱ্হাসম্ফস্সো ন তুম্হাকং. তং পজহথ. সো ৱো পহীনা হিতায সুখায ভৱিস্সতি. যম্পিদং জিৱ্হাসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতং সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা তম্পি ন তুম্হাকং. তং পজহথ. তং ৱো পহীনং হিতায সুখায ভৱিস্সতি …পে….
মনো ন তুম্হাকং. তং পজহথ. সো ৱো পহীনো হিতায সুখায ভৱিস্সতি. ধম্মা ন তুম্হাকং. তে পজহথ. তে ৱো পহীনা হিতায সুখায ভৱিস্সন্তি. মনোৱিঞ্ঞাণং ন তুম্হাকং. তং পজহথ. তং ৱো পহীনং হিতায সুখায ভৱিস্সতি. মনোসম্ফস্সো ন তুম্হাকং. তং পজহথ. সো ৱো পহীনো হিতায সুখায ভৱিস্সতি. যম্পিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতং সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা তম্পি ন তুম্হাকং. তং পজহথ. তং ৱো পহীনং হিতায সুখায ভৱিস্সতি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, যং ইমস্মিং জেতৱনে তিণকট্ঠসাখাপলাসং তং জনো হৰেয্য ৱা ডহেয্য ৱা যথাপচ্চযং ৱা কৰেয্য, অপি নু তুম্হাকং এৱমস্স – ‘অম্হে জনো হৰতি ৱা ডহতি ৱা যথাপচ্চযং ৱা কৰোতী’’’তি?
‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘তং কিস্স হেতু’’?
‘‘ন হি নো এতং, ভন্তে, অত্তা ৱা অত্তনিযং ৱা’’তি.
‘‘এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, চক্খু ন তুম্হাকং. তং পজহথ. তং ৱো পহীনং হিতায সুখায ভৱিস্সতি. ৰূপা ন তুম্হাকং… চক্খুৱিঞ্ঞাণং… চক্খুসম্ফস্সো…পে… যম্পিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতং সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা তম্পি ন তুম্হাকং. তং পজহথ. তং ৱো পহীনং হিতায সুখায ভৱিস্সতী’’তি. অট্ঠমং.
৯. দুতিযনতুম্হাকংসুত্তং
১০২. ‘‘যং, ভিক্খৱে, ন তুম্হাকং তং পজহথ. তং ৱো পহীনং হিতায সুখায ভৱিস্সতি. কিঞ্চ, ভিক্খৱে, ন তুম্হাকং? চক্খু, ভিক্খৱে, ন তুম্হাকং. তং পজহথ. তং ৱো পহীনং হিতায সুখায ভৱিস্সতি. ৰূপা ন তুম্হাকং. তে পজহথ. তে ৱো পহীনা হিতায সুখায ভৱিস্সন্তি. চক্খুৱিঞ্ঞাণং ন তুম্হাকং. তং পজহথ. তং ৱো পহীনং হিতায সুখায ভৱিস্সতি. চক্খুসম্ফস্সো ন তুম্হাকং. তং পজহথ. সো ৱো পহীনো হিতায সুখায ভৱিস্সতি…পে… যম্পিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতং সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা তম্পি ন তুম্হাকং. তং পজহথ. তং ৱো পহীনং হিতায সুখায ভৱিস্সতি. যম্পি, ভিক্খৱে, ন তুম্হাকং, তং পজহথ. তং ৱো পহীনং হিতায সুখায ভৱিস্সতী’’তি. নৱমং.
১০. উদকসুত্তং
১০৩. ‘‘উদকো [উদ্দকো (সী. পী.)] সুদং, ভিক্খৱে, ৰামপুত্তো এৱং ৱাচং ভাসতি – ‘ইদং জাতু ৱেদগূ, ইদং জাতু সব্বজী [সব্বজি (পী.)], ইদং জাতু অপলিখতং গণ্ডমূলং পলিখণি’ন্তি. তং খো পনেতং, ভিক্খৱে, উদকো ৰামপুত্তো অৱেদগূযেৱ সমানো ‘ৱেদগূস্মী’তি ভাসতি, অসব্বজীযেৱ সমানো ‘সব্বজীস্মী’তি ভাসতি, অপলিখতংযেৱ গণ্ডমূলং পলিখতং মে ‘গণ্ডমূল’ন্তি ভাসতি. ইধ খো তং, ভিক্খৱে, ভিক্খু সম্মা ৱদমানো ৱদেয্য – ‘ইদং জাতু ৱেদগূ, ইদং জাতু সব্বজী, ইদং জাতু অপলিখতং গণ্ডমূলং পলিখণি’’’ন্তি.