১. পঠমৱগ্গো

১. মাৰসুত্তং

১৬০. সাৱত্থিনিদানং. অথ খো আযস্মা ৰাধো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা ৰাধো ভগৱন্তং এতদৱোচ –

‘‘‘মাৰো, মাৰো’তি, ভন্তে, ৱুচ্চতি. কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, মাৰো’’তি? ‘‘ৰূপে খো, ৰাধ, সতি মাৰো ৱা অস্স মাৰেতা ৱা যো ৱা পন মীযতি. তস্মাতিহ ত্ৱং, ৰাধ, ৰূপং মাৰোতি পস্স, মাৰেতাতি পস্স, মীযতীতি পস্স, ৰোগোতি পস্স, গণ্ডোতি পস্স, সল্লন্তি পস্স, অঘন্তি পস্স, অঘভূতন্তি পস্স. যে নং এৱং পস্সন্তি তে সম্মা পস্সন্তি. ৱেদনায সতি… সঞ্ঞায সতি… সঙ্খাৰেসু সতি… ৱিঞ্ঞাণে সতি মাৰো ৱা অস্স মাৰেতা ৱা যো ৱা পন মীযতি. তস্মাতিহ ত্ৱং, ৰাধ, ৱিঞ্ঞাণং মাৰোতি পস্স, মাৰেতাতি পস্স, মীযতীতি পস্স, ৰোগোতি পস্স, গণ্ডোতি পস্স, সল্লন্তি পস্স, অঘন্তি পস্স, অঘভূতন্তি পস্স. যে নং এৱং পস্সন্তি, তে সম্মা পস্সন্তী’’তি.

‘‘সম্মাদস্সনং পন, ভন্তে, কিমত্থিয’’ন্তি? ‘‘সম্মাদস্সনং খো, ৰাধ, নিব্বিদত্থং’’. ‘‘নিব্বিদা পন, ভন্তে, কিমত্থিযা’’তি? ‘‘নিব্বিদা খো, ৰাধ, ৱিৰাগত্থা’’. ‘‘ৱিৰাগো পন, ভন্তে, কিমত্থিযো’’তি? ‘‘ৱিৰাগো খো, ৰাধ, ৱিমুত্তত্থো’’. ‘‘ৱিমুত্তি পন, ভন্তে, কিমত্থিযা’’তি? ‘‘ৱিমুত্তি খো, ৰাধ, নিব্বানত্থা’’. ‘‘নিব্বানং পন, ভন্তে, কিমত্থিয’’ন্তি? ‘‘অচ্চযাসি [অচ্চসৰা (সী. স্যা. কং.), অস্স (পী.), অচ্চযা (ক.)], ৰাধ, পঞ্হং, নাসক্খি পঞ্হস্স পৰিযন্তং গহেতুং. নিব্বানোগধঞ্হি, ৰাধ, ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতি, নিব্বানপৰাযনং নিব্বানপৰিযোসান’’ন্তি. পঠমং.

২. সত্তসুত্তং

১৬১. সাৱত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা ৰাধো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘‘সত্তো, সত্তো’তি, ভন্তে, ৱুচ্চতি. কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, সত্তোতি ৱুচ্চতী’’তি? ‘‘ৰূপে খো, ৰাধ, যো ছন্দো যো ৰাগো যা নন্দী যা তণ্হা, তত্ৰ সত্তো, তত্ৰ ৱিসত্তো, তস্মা সত্তোতি ৱুচ্চতি. ৱেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু… ৱিঞ্ঞাণে যো ছন্দো যো ৰাগো যা নন্দী যা তণ্হা, তত্ৰ সত্তো, তত্ৰ ৱিসত্তো, তস্মা সত্তোতি ৱুচ্চতি’’.

‘‘সেয্যথাপি, ৰাধ, কুমাৰকা ৱা কুমাৰিকাযো ৱা পংস্ৱাগাৰকেহি কীড়ন্তি. যাৱকীৱঞ্চ তেসু পংস্ৱাগাৰকেসু অৱিগতৰাগা হোন্তি অৱিগতচ্ছন্দা অৱিগতপেমা অৱিগতপিপাসা অৱিগতপৰিড়াহা অৱিগততণ্হা, তাৱ তানি পংস্ৱাগাৰকানি অল্লীযন্তি কেড়াযন্তি ধনাযন্তি [মনাযন্তি (সী. পী. ক.)] মমাযন্তি. যতো চ খো, ৰাধ, কুমাৰকা ৱা কুমাৰিকাযো ৱা তেসু পংস্ৱাগাৰকেসু ৱিগতৰাগা হোন্তি ৱিগতচ্ছন্দা ৱিগতপেমা ৱিগতপিপাসা ৱিগতপৰিড়াহা ৱিগততণ্হা, অথ খো তানি পংস্ৱাগাৰকানি হত্থেহি চ পাদেহি চ ৱিকিৰন্তি ৱিধমন্তি ৱিদ্ধংসেন্তি ৱিকীড়নিযং [ৱিকীড়নিকং (সী. স্যা. কং. পী.)] কৰোন্তি. এৱমেৱ খো, ৰাধ, তুম্হেপি ৰূপং ৱিকিৰথ ৱিধমথ ৱিদ্ধংসেথ ৱিকীড়নিযং কৰোথ তণ্হাক্খযায পটিপজ্জথ. ৱেদনং ৱিকিৰথ ৱিধমথ ৱিদ্ধংসেথ ৱিকীড়নিযং কৰোথ তণ্হাক্খযায পটিপজ্জথ. সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে ৱিকিৰথ ৱিধমথ ৱিদ্ধংসেথ ৱিকীড়নিযং কৰোথ তণ্হাক্খযায পটিপজ্জথ. ৱিঞ্ঞাণং ৱিকিৰথ ৱিধমথ ৱিদ্ধংসেথ ৱিকীড়নিযং কৰোথ তণ্হাক্খযায পটিপজ্জথ. তণ্হাক্খযো হি, ৰাধ, নিব্বান’’ন্তি. দুতিযং.

৩. ভৱনেত্তিসুত্তং

১৬২. সাৱত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা ৰাধো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘‘ভৱনেত্তিনিৰোধো [ভৱনেত্তি (সী. স্যা. কং. পী.)], ভৱনেত্তিনিৰোধো’তি [ভৱনেত্তীতি (সী. স্যা. কং.)], ভন্তে, ৱুচ্চতি. কতমা নু খো, ভন্তে, ভৱনেত্তি, কতমো ভৱনেত্তিনিৰোধো’’তি? ‘‘ৰূপে খো, ৰাধ, যো ছন্দো যো ৰাগো যা নন্দী যা তণ্হা যে উপযুপাদানা চেতসো অধিট্ঠানাভিনিৱেসানুসযা – অযং ৱুচ্চতি ভৱনেত্তি. তেসং নিৰোধো [নিৰোধা (সী. স্যা. কং. পী.)] ভৱনেত্তিনিৰোধো. ৱেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু … ৱিঞ্ঞাণে যো ছন্দো…পে… অধিট্ঠানাভিনিৱেসানুসযা – অযং ৱুচ্চতি ভৱনেত্তি. তেসং নিৰোধো ভৱনেত্তিনিৰোধো’’তি. ততিযং.

৪. পৰিঞ্ঞেয্যসুত্তং

১৬৩. সাৱত্থিনিদানং. আযস্মা ৰাধো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং ৰাধং ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘পৰিঞ্ঞেয্যে চ, ৰাধ, ধম্মে দেসেস্সামি পৰিঞ্ঞঞ্চ পৰিঞ্ঞাতাৱিং পুগ্গলঞ্চ. তং সুণাহি, সাধুকং মনসি কৰোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা ৰাধো ভগৱতো পচ্চস্সোসি. ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘কতমে চ, ৰাধ, পৰিঞ্ঞেয্যা ধম্মা? ৰূপং খো, ৰাধ, পৰিঞ্ঞেয্যো ধম্মো, ৱেদনা পৰিঞ্ঞেয্যো ধম্মো, সঞ্ঞা পৰিঞ্ঞেয্যো ধম্মো, সঙ্খাৰা পৰিঞ্ঞেয্যো ধম্মো, ৱিঞ্ঞাণং পৰিঞ্ঞেয্যো ধম্মো. ইমে ৱুচ্চন্তি, ৰাধ, পৰিঞ্ঞেয্যা ধম্মা. কতমা চ, ৰাধ, পৰিঞ্ঞা? যো খো, ৰাধ, ৰাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযো – অযং ৱুচ্চতি, ৰাধ, পৰিঞ্ঞা. কতমো চ, ৰাধ, পৰিঞ্ঞাতাৱী পুগ্গলো? ‘অৰহা’তিস্স ৱচনীযং. য্ৱাযং আযস্মা এৱংনামো এৱংগোত্তো – অযং ৱুচ্চতি, ৰাধ, পৰিঞ্ঞাতাৱী পুগ্গলো’’তি. চতুত্থং.

৫. সমণসুত্তং

১৬৪. সাৱত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং ৰাধং ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘পঞ্চিমে, ৰাধ, উপাদানক্খন্ধা. কতমে পঞ্চ? ৰূপুপাদানক্খন্ধো, ৱেদনুপাদানক্খন্ধো, সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো, সঙ্খাৰুপাদানক্খন্ধো, ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. যে হি কেচি, ৰাধ, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ইমেসং পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং নপ্পজানন্তি; ন মে তে, ৰাধ, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা সমণেসু ৱা সমণসম্মতা ব্ৰাহ্মণেসু ৱা ব্ৰাহ্মণসম্মতা, ন চ পন তে আযস্মন্তো সামঞ্ঞত্থং ৱা ব্ৰহ্মঞ্ঞত্থং ৱা দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰন্তি. যে চ খো কেচি, ৰাধ, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ইমেসং পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং পজানন্তি; তে খো মে, ৰাধ, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা সমণেসু চেৱ সমণসম্মতা ব্ৰাহ্মণেসু চ ব্ৰাহ্মণসম্মতা, তে চ পনাযস্মন্তো সামঞ্ঞত্থঞ্চ ব্ৰহ্মঞ্ঞত্থঞ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰন্তী’’তি. পঞ্চমং.

৬. দুতিযসমণসুত্তং

১৬৫. সাৱত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং ৰাধং ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘পঞ্চিমে, ৰাধ, উপাদানক্খন্ধা. কতমে পঞ্চ? ৰূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. যে হি কেচি, ৰাধ, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ইমেসং পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং নপ্পজানন্তি…পে… সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰন্তী’’তি. ছট্ঠং.

৭. সোতাপন্নসুত্তং

১৬৬. সাৱত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং ৰাধং ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘পঞ্চিমে, ৰাধ, উপাদানক্খন্ধা. কতমে পঞ্চ? ৰূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. যতো খো, ৰাধ, অৰিযসাৱকো ইমেসং পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং পজানাতি – অযং ৱুচ্চতি, ৰাধ, অৰিযসাৱকো সোতাপন্নো অৱিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপৰাযনো’’তি. সত্তমং.

৮. অৰহন্তসুত্তং

১৬৭. সাৱত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং ৰাধং ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘পঞ্চিমে, ৰাধ, উপাদানক্খন্ধা. কতমে পঞ্চ? ৰূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. যতো খো, ৰাধ, ভিক্খু ইমেসং পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং ৱিদিত্ৱা অনুপাদাৱিমুত্তো হোতি – অযং ৱুচ্চতি, ৰাধ, অৰহং খীণাসৱো ৱুসিতৱা কতকৰণীযো ওহিতভাৰো অনুপ্পত্তসদত্থো পৰিক্খীণভৱসংযোজনো সম্মদঞ্ঞাৱিমুত্তো’’তি. অট্ঠমং.

৯. ছন্দৰাগসুত্তং

১৬৮. সাৱত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং ৰাধং ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘ৰূপে খো, ৰাধ, যো ছন্দো যো ৰাগো যা নন্দী যা তণ্হা, তং পজহথ. এৱং তং ৰূপং পহীনং ভৱিস্সতি উচ্ছিন্নমূলং তালাৱত্থুকতং অনভাৱংকতং আযতিং অনুপ্পাদধম্মং. ৱেদনায যো ছন্দো যো ৰাগো যা নন্দী যা তণ্হা, তং পজহথ. এৱং সা ৱেদনা পহীনা ভৱিস্সতি উচ্ছিন্নমূলা তালাৱত্থুকতা অনভাৱংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু যো ছন্দো যো ৰাগো যা নন্দী যা তণ্হা, তং পজহথ. এৱং তে সঙ্খাৰা পহীনা ভৱিস্সন্তি উচ্ছিন্নমূলা তালাৱত্থুকতা অনভাৱংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. ৱিঞ্ঞাণে যো ছন্দো যো ৰাগো যা নন্দী যা তণ্হা, তং পজহথ. এৱং তং ৱিঞ্ঞাণং পহীনং ভৱিস্সতি…পে… অনুপ্পাদধম্ম’’ন্তি. নৱমং.

১০. দুতিযছন্দৰাগসুত্তং

১৬৯. সাৱত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং ৰাধং ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘ৰূপে খো, ৰাধ, যো ছন্দো যো ৰাগো যা নন্দী যা তণ্হা যে উপযুপাদানা চেতসো অধিট্ঠানাভিনিৱেসানুসযা, তে পজহথ. এৱং তং ৰূপং পহীনং ভৱিস্সতি উচ্ছিন্নমূলং তালাৱত্থুকতং অনভাৱংকতং আযতিং অনুপ্পাদধম্মং. ৱেদনায যো ছন্দো যো ৰাগো যা নন্দী যা তণ্হা যে উপযুপাদানা চেতসো অধিট্ঠানাভিনিৱেসানুসযা, তে পজহথ. এৱং সা ৱেদনা পহীনা ভৱিস্সতি উচ্ছিন্নমূলা তালাৱত্থুকতা অনভাৱংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু যো ছন্দো যো ৰাগো যা নন্দী যা তণ্হা যে উপযুপাদানা চেতসো অধিট্ঠানাভিনিৱেসানুসযা, তে পজহথ. এৱং তে সঙ্খাৰা পহীনা ভৱিস্সন্তি উচ্ছিন্নমূলা তালাৱত্থুকতা অনভাৱংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. ৱিঞ্ঞাণে যো ছন্দো যো ৰাগো যা নন্দী যা তণ্হা যে উপযুপাদানা চেতসো অধিট্ঠানাভিনিৱেসানুসযা, তে পজহথ. এৱং তং ৱিঞ্ঞাণং পহীনং ভৱিস্সতি উচ্ছিন্নমূলং তালাৱত্থুকতং অনভাৱংকতং আযতিং অনুপ্পাদধম্ম’’ন্তি. দসমং.

ৰাধসংযুত্তস্স পঠমো ৱগ্গো.

তস্সুদ্দানং –

মাৰো সত্তো ভৱনেত্তি, পৰিঞ্ঞেয্যা সমণা দুৱে;

সোতাপন্নো অৰহা চ, ছন্দৰাগাপৰে দুৱেতি.