৭. খেমকসুত্তং
৮৯. একং সমযং সম্বহুলা থেৰা ভিক্খূ কোসম্বিযং ৱিহৰন্তি ঘোসিতাৰামে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা খেমকো বদৰিকাৰামে ৱিহৰতি আবাধিকো দুক্খিতো বাড়্হগিলানো. অথ খো থেৰা ভিক্খূ সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতা আযস্মন্তং দাসকং আমন্তেসুং – ‘‘এহি ত্ৱং, আৱুসো দাসক, যেন খেমকো ভিক্খু তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৱা খেমকং ভিক্খুং এৱং ৱদেহি – ‘থেৰা তং, আৱুসো খেমক, এৱমাহংসু – কচ্চি তে, আৱুসো, খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং, কচ্চি দুক্খা ৱেদনা পটিক্কমন্তি নো অভিক্কমন্তি, পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি নো অভিক্কমো’’’তি? ‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো আযস্মা দাসকো থেৰানং ভিক্খূনং পটিস্সুত্ৱা যেনাযস্মা খেমকো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং খেমকং এতদৱোচ – ‘‘থেৰা তং, আৱুসো খেমক, এৱমাহংসু – ‘কচ্চি তে, আৱুসো, খমনীযং…পে… নো অভিক্কমো’’’তি? ‘‘ন মে, আৱুসো, খমনীযং ন যাপনীযং…পে… অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি নো পটিক্কমো’’তি.
অথ খো আযস্মা দাসকো যেন থেৰা ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা থেৰে ভিক্খূ এতদৱোচ – ‘‘খেমকো, আৱুসো, ভিক্খু এৱমাহ – ‘ন মে, আৱুসো, খমনীযং…পে… অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি নো পটিক্কমো’’’তি. ‘‘এহি ত্ৱং, আৱুসো দাসক, যেন খেমকো ভিক্খু তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৱা খেমকং ভিক্খুং এৱং ৱদেহি – ‘থেৰা তং, আৱুসো খেমক, এৱমাহংসু – পঞ্চিমে, আৱুসো, উপাদানক্খন্ধা ৱুত্তা ভগৱতা, সেয্যথিদং – ৰূপুপাদানক্খন্ধো, ৱেদনুপাদানক্খন্ধো, সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো, সঙ্খাৰুপাদানক্খন্ধো, ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমেসু আযস্মা খেমকো পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু কিঞ্চি অত্তং ৱা অত্তনিযং ৱা সমনুপস্সতী’’’তি?
‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো আযস্মা দাসকো থেৰানং ভিক্খূনং পটিস্সুত্ৱা যেনাযস্মা খেমকো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা…পে… থেৰা তং, আৱুসো খেমক, এৱমাহংসু – ‘‘পঞ্চিমে, আৱুসো, উপাদানক্খন্ধা ৱুত্তা ভগৱতা, সেয্যথিদং – ৰূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমেসু আযস্মা খেমকো পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু কিঞ্চি অত্তং ৱা অত্তনিযং ৱা সমনুপস্সতী’’তি? ‘‘পঞ্চিমে, আৱুসো, উপাদানক্খন্ধা ৱুত্তা ভগৱতা, সেয্যথিদং – ৰূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমেসু খ্ৱাহং, আৱুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ন কিঞ্চি অত্তং ৱা অত্তনিযং ৱা সমনুপস্সামী’’তি.
অথ খো আযস্মা দাসকো যেন থেৰা ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা থেৰে ভিক্খূ এতদৱোচ – ‘‘খেমকো, আৱুসো, ভিক্খু এৱমাহ – ‘পঞ্চিমে, আৱুসো, উপাদানক্খন্ধা ৱুত্তা ভগৱতা, সেয্যথিদং – ৰূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমেসু খ্ৱাহং, আৱুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ন কিঞ্চি অত্তং ৱা অত্তনিযং ৱা সমনুপস্সামী’’’তি. ‘‘এহি ত্ৱং, আৱুসো দাসক, যেন খেমকো ভিক্খু তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৱা খেমকং ভিক্খুং এৱং ৱদেহি – ‘থেৰা তং, আৱুসো খেমক, এৱমাহংসু – পঞ্চিমে, আৱুসো, উপাদানক্খন্ধা ৱুত্তা ভগৱতা, সেয্যথিদং – ৰূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. নো চে কিৰাযস্মা খেমকো ইমেসু পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু কিঞ্চি অত্তং ৱা অত্তনিযং ৱা সমনুপস্সতি. তেনহাযস্মা খেমকো অৰহং খীণাসৱো’’’তি.
‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো আযস্মা দাসকো থেৰানং ভিক্খূনং পটিস্সুত্ৱা যেনাযস্মা খেমকো…পে… থেৰা তং, আৱুসো খেমক, এৱমাহংসু – ‘‘পঞ্চিমে, আৱুসো, উপাদানক্খন্ধা ৱুত্তা ভগৱতা, সেয্যথিদং – ৰূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো; নো চে কিৰাযস্মা খেমকো ইমেসু পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু কিঞ্চি অত্তং ৱা অত্তনিযং ৱা সমনুপস্সতি, তেনহাযস্মা খেমকো অৰহং খীণাসৱো’’তি. ‘‘পঞ্চিমে, আৱুসো, উপাদানক্খন্ধা ৱুত্তা ভগৱতা, সেয্যথিদং – ৰূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমেসু খ্ৱাহং, আৱুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ন কিঞ্চি অত্তং ৱা অত্তনিযং ৱা সমনুপস্সামি, ন চম্হি অৰহং খীণাসৱো; অপি চ মে, আৱুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ‘অস্মী’তি অধিগতং, ‘অযমহমস্মী’তি ন চ সমনুপস্সামী’’তি.
অথ খো আযস্মা দাসকো যেন থেৰা ভিক্খূ…পে… থেৰে ভিক্খূ এতদৱোচ – ‘‘খেমকো, আৱুসো, ভিক্খু এৱমাহ – পঞ্চিমে, আৱুসো, উপাদানক্খন্ধা ৱুত্তা ভগৱতা, সেয্যথিদং – ৰূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমেসু খ্ৱাহং, আৱুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ন কিঞ্চি অত্তং ৱা অত্তনিযং ৱা সমনুপস্সামি, ন চম্হি অৰহং খীণাসৱো; অপি চ মে, আৱুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ‘অস্মী’তি অধিগতং, ‘অযমহমস্মী’তি ন চ সমনুপস্সামী’’তি.
‘‘এহি ত্ৱং, আৱুসো দাসক, যেন খেমকো ভিক্খু তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৱা খেমকং ভিক্খুং এৱং ৱদেহি – ‘থেৰা তং, আৱুসো খেমক, এৱমাহংসু – যমেতং, আৱুসো খেমক, অস্মীতি ৱদেসি, কিমেতং অস্মীতি ৱদেসি? ৰূপং অস্মীতি ৱদেসি, অঞ্ঞত্ৰ ৰূপা অস্মীতি ৱদেসি, ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অস্মীতি ৱদেসি, অঞ্ঞত্ৰ ৱিঞ্ঞাণা অস্মীতি ৱদেসি. যমেতং, আৱুসো খেমক, অস্মীতি ৱদেসি. কিমেতং অস্মীতি ৱদেসী’’’তি?
‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো আযস্মা দাসকো থেৰানং ভিক্খূনং পটিস্সুত্ৱা যেনাযস্মা খেমকো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং খেমকং এতদৱোচ – থেৰা তং, আৱুসো খেমক, এৱমাহংসু – ‘‘যমেতং, আৱুসো খেমক, ‘অস্মী’তি ৱদেসি, কিমেতং ‘অস্মী’তি ৱদেসি? ৰূপং ‘অস্মী’তি ৱদেসি অঞ্ঞত্ৰ ৰূপা ‘অস্মী’তি ৱদেসি? ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং ‘অস্মী’তি ৱদেসি অঞ্ঞত্ৰ ৱিঞ্ঞাণা ‘অস্মী’তি ৱদেসি? যমেতং, আৱুসো খেমক, ‘অস্মী’তি ৱদেসি, কিমেতং ‘অস্মী’তি ৱদেসি’’তি? ‘‘অলং, আৱুসো দাসক, কিং ইমায সন্ধাৱনিকায! আহৰাৱুসো, দণ্ডং; অহমেৱ যেন থেৰা ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমিস্সামী’’তি.
অথ খো আযস্মা খেমকো দণ্ডমোলুব্ভ যেন থেৰা ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা থেৰেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং খেমকং থেৰা ভিক্খূ এতদৱোচুং – ‘‘যমেতং, আৱুসো খেমক, ‘অস্মী’তি ৱদেসি, কিমেতং ‘অস্মী’তি ৱদেসি? ৰূপং ‘অস্মী’তি ৱদেসি, অঞ্ঞত্ৰ ৰূপা ‘অস্মী’তি ৱদেসি? ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং ‘অস্মী’তি ৱদেসি, অঞ্ঞত্ৰ ৱিঞ্ঞাণা ‘অস্মী’তি ৱদেসি? যমেতং, আৱুসো খেমক, ‘অস্মী’তি ৱদেসি, কিমেতং ‘অস্মী’তি ৱদেসী’’তি? ‘‘ন খ্ৱাহং, আৱুসো, ৰূপং ‘অস্মী’তি ৱদামি; নপি অঞ্ঞত্ৰ ৰূপা ‘অস্মী’তি ৱদামি. ন ৱেদনং… ন সঞ্ঞং… ন সঙ্খাৰে… ন ৱিঞ্ঞাণং ‘অস্মী’তি ৱদামি; নপি অঞ্ঞত্ৰ ৱিঞ্ঞাণা ‘অস্মী’তি ৱদামি. অপি চ মে, আৱুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ‘অস্মী’তি অধিগতং ‘অযমহমস্মী’তি ন চ সমনুপস্সামি’’.
‘‘সেয্যথাপি, আৱুসো, উপ্পলস্স ৱা পদুমস্স ৱা পুণ্ডৰীকস্স ৱা গন্ধো. যো নু খো এৱং ৱদেয্য – ‘পত্তস্স গন্ধো’তি ৱা ‘ৱণ্ণস্স [ৱণ্ডস্স (কত্থচি)] গন্ধো’তি ৱা ‘কিঞ্জক্খস্স গন্ধো’তি ৱা সম্মা নু খো সো ৱদমানো ৱদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, আৱুসো’’. ‘‘যথা কথং, পনাৱুসো, সম্মা ব্যাকৰমানো ব্যাকৰেয্যা’’তি? ‘‘‘পুপ্ফস্স গন্ধো’তি খো, আৱুসো, সম্মা ব্যাকৰমানো ব্যাকৰেয্যা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খ্ৱাহং, আৱুসো, ন ৰূপং ‘অস্মী’তি ৱদামি, নপি অঞ্ঞত্ৰ ৰূপা ‘অস্মী’তি ৱদামি. ন ৱেদনং… ন সঞ্ঞং… ন সঙ্খাৰে… ন ৱিঞ্ঞাণং ‘অস্মী’তি ৱদামি, নপি অঞ্ঞত্ৰ ৱিঞ্ঞাণা ‘অস্মী’তি ৱদামি. অপি চ মে, আৱুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ‘অস্মী’তি অধিগতং ‘অযমহমস্মী’তি ন চ সমনুপস্সামি’’.
‘‘কিঞ্চাপি, আৱুসো, অৰিযসাৱকস্স পঞ্চোৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি পহীনানি ভৱন্তি, অথ খ্ৱস্স হোতি – ‘যো চ পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু অনুসহগতো অস্মীতি মানো, অস্মীতি ছন্দো, অস্মীতি অনুসযো অসমূহতো. সো অপৰেন সমযেন পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু উদযব্বযানুপস্সী ৱিহৰতি – ইতি ৰূপং, ইতি ৰূপস্স সমুদযো, ইতি ৰূপস্স অত্থঙ্গমো; ইতি ৱেদনা… ইতি সঞ্ঞা… ইতি সঙ্খাৰা… ইতি ৱিঞ্ঞাণং, ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স সমুদযো, ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো’তি. তস্সিমেসু পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু উদযব্বযানুপস্সিনো ৱিহৰতো যোপিস্স হোতি পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু অনুসহগতো ‘অস্মী’তি, মানো ‘অস্মী’তি, ছন্দো ‘অস্মী’তি অনুসযো অসমূহতো, সোপি সমুগ্ঘাতং গচ্ছতি.
‘‘সেয্যথাপি, আৱুসো, ৱত্থং সংকিলিট্ঠং মলগ্গহিতং. তমেনং সামিকা ৰজকস্স অনুপদজ্জুং. তমেনং ৰজকো ঊসে ৱা খাৰে ৱা গোমযে ৱা সম্মদ্দিত্ৱা অচ্ছে উদকে ৱিক্খালেতি. কিঞ্চাপি তং হোতি ৱত্থং পৰিসুদ্ধং পৰিযোদাতং, অথ খ্ৱস্স হোতি যেৱ অনুসহগতো ঊসগন্ধো ৱা খাৰগন্ধো ৱা গোমযগন্ধো ৱা অসমূহতো. তমেনং ৰজকো সামিকানং দেতি. তমেনং সামিকা গন্ধপৰিভাৱিতে কৰণ্ডকে নিক্খিপন্তি. যোপিস্স হোতি অনুসহগতো ঊসগন্ধো ৱা খাৰগন্ধো ৱা গোমযগন্ধো ৱা অসমূহতো, সোপি সমুগ্ঘাতং গচ্ছতি. এৱমেৱ খো, আৱুসো, কিঞ্চাপি অৰিযসাৱকস্স পঞ্চোৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি পহীনানি ভৱন্তি, অথ খ্ৱস্স হোতি যেৱ পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু অনুসহগতো ‘অস্মী’তি, মানো ‘অস্মী’তি, ছন্দো ‘অস্মী’তি অনুসযো অসমূহতো. সো অপৰেন সমযেন পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু উদযব্বযানুপস্সী ৱিহৰতি. ‘ইতি ৰূপং, ইতি ৰূপস্স সমুদযো, ইতি ৰূপস্স অত্থঙ্গমো; ইতি ৱেদনা… ইতি সঞ্ঞা… ইতি সঙ্খাৰা… ইতি ৱিঞ্ঞাণং, ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স সমুদযো, ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো’তি. তস্স ইমেসু পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু উদযব্বযানুপস্সিনো ৱিহৰতো যোপিস্স হোতি পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু অনুসহগতো ‘অস্মী’তি, মানো ‘অস্মী’তি, ছন্দো ‘অস্মী’তি অনুসযো অসমূহতো, সোপি সমুগ্ঘাতং গচ্ছতী’’তি.
এৱং ৱুত্তে, থেৰা ভিক্খূ আযস্মন্তং খেমকং এতদৱোচুং – ‘‘ন খো [ন খো পন (ক.)] মযং আযস্মন্তং খেমকং ৱিহেসাপেখা পুচ্ছিম্হ, অপি চাযস্মা খেমকো পহোসি তস্স ভগৱতো সাসনং ৱিত্থাৰেন আচিক্খিতুং দেসেতুং পঞ্ঞাপেতুং পট্ঠপেতুং ৱিৱৰিতুং ৱিভজিতুং উত্তানীকাতুং. তযিদং আযস্মতা খেমকেন তস্স ভগৱতো সাসনং ৱিত্থাৰেন আচিক্খিতং দেসিতং পঞ্ঞাপিতং পট্ঠপিতং ৱিৱৰিতং ৱিভজিতং উত্তানীকত’’ন্তি.
ইদমৱোচ আযস্মা খেমকো. অত্তমনা থেৰা ভিক্খূ আযস্মতো খেমকস্স ভাসিতং অভিনন্দুং. ইমস্মিঞ্চ পন ৱেয্যাকৰণস্মিং ভঞ্ঞমানে সট্ঠিমত্তানং থেৰানং ভিক্খূনং অনুপাদায আসৱেহি চিত্তানি ৱিমুচ্চিংসু, আযস্মতো খেমকস্স চাতি. সত্তমং.