৯. থেৰৱগ্গো
১. আনন্দসুত্তং
৮৩. সাৱত্থিনিদানং. তত্ৰ খো আযস্মা আনন্দো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৱুসো, ভিক্খৱে’’তি. ‘‘আৱুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো আনন্দস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা আনন্দো এতদৱোচ –
‘‘পুণ্ণো নাম, আৱুসো, আযস্মা মন্তাণিপুত্তো [মন্তানিপুত্তো (ক. সী. স্যা. কং. পী. ক.)] অম্হাকং নৱকানং সতং বহূপকাৰো হোতি. সো অম্হে ইমিনা ওৱাদেন ওৱদতি – ‘উপাদায, আৱুসো আনন্দ, অস্মীতি হোতি, নো অনুপাদায. কিঞ্চ উপাদায অস্মীতি হোতি, নো অনুপাদায? ৰূপং উপাদায অস্মীতি হোতি, নো অনুপাদায. ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং উপাদায অস্মীতি হোতি, নো অনুপাদায’’’.
‘‘সেয্যথাপি, আৱুসো আনন্দ, ইত্থী ৱা পুৰিসো ৱা দহৰো যুৱা মণ্ডনকজাতিকো আদাসে ৱা পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে অচ্ছে ৱা উদকপত্তে সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৱেক্খমানো উপাদায পস্সেয্য, নো অনুপাদায; এৱমেৱ খো, আৱুসো আনন্দ, ৰূপং উপাদায অস্মীতি হোতি, নো অনুপাদায. ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং উপাদায অস্মীতি হোতি, নো অনুপাদায.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আৱুসো আনন্দ, ‘ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’’তি? ‘অনিচ্চং, আৱুসো’. ৱেদনা… সঞ্ঞা … সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’তি? ‘অনিচ্চং, আৱুসো’. তস্মাতিহ…পে… এৱং পস্সং…পে… নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানাতীতি. পুণ্ণো নাম আৱুসো আযস্মা মন্তাণিপুত্তো অম্হাকং নৱকানং সতং বহূপকাৰো হোতি. সো অম্হে ইমিনা ওৱাদেন ওৱদতি. ইদঞ্চ পন মে আযস্মতো পুণ্ণস্স মন্তাণিপুত্তস্স ধম্মদেসনং সুত্ৱা ধম্মো অভিসমিতোতি. পঠমং.
২. তিস্সসুত্তং
৮৪. সাৱত্থিনিদানং. তেন খো পন সমযেন আযস্মা তিস্সো ভগৱতো পিতুচ্ছাপুত্তো সম্বহুলানং ভিক্খূনং এৱমাৰোচেতি – ‘‘অপি মে, আৱুসো, মধুৰকজাতো ৱিয কাযো; দিসাপি মে ন পক্খাযন্তি; ধম্মাপি মং ন পটিভন্তি; থিনমিদ্ধঞ্চ [থীনমিদ্ধঞ্চ (সী. স্যা. কং. পী.)] মে চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতি; অনভিৰতো চ ব্ৰহ্মচৰিযং চৰামি; হোতি চ মে ধম্মেসু ৱিচিকিচ্ছা’’তি.
অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘আযস্মা, ভন্তে, তিস্সো ভগৱতো পিতুচ্ছাপুত্তো সম্বহুলানং ভিক্খূনং এৱমাৰোচেতি – ‘অপি মে, আৱুসো, মধুৰকজাতো ৱিয কাযো; দিসাপি মে ন পক্খাযন্তি; ধম্মাপি মং ন পটিভন্তি; থিনমিদ্ধঞ্চ মে চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতি; অনভিৰতো চ ব্ৰহ্মচৰিযং চৰামি; হোতি চ মে ধম্মেসু ৱিচিকিচ্ছা’’’তি.
অথ খো ভগৱা অঞ্ঞতৰং ভিক্খুং আমন্তেসি – ‘‘এহি ত্ৱং, ভিক্খু, মম ৱচনেন তিস্সং ভিক্খুং আমন্তেহী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু ভগৱতো পটিস্সুত্ৱা যেনাযস্মা তিস্সো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং তিস্সং এতদৱোচ – ‘‘সত্থা তং, আৱুসো তিস্স, আমন্তেতী’’তি. ‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো আযস্মা তিস্সো তস্স ভিক্খুনো পটিস্সুত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং তিস্সং ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘সচ্চং কিৰ ত্ৱং, তিস্স, সম্বহুলানং ভিক্খূনং এৱমাৰোচেসি – ‘অপি মে, আৱুসো, মধুৰকজাতো ৱিয কাযো…পে… হোতি চ মে ধম্মেসু ৱিচিকিচ্ছা’’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, তিস্স, ৰূপে অৱিগতৰাগস্স অৱিগতচ্ছন্দস্স অৱিগতপেমস্স অৱিগতপিপাসস্স অৱিগতপৰিড়াহস্স অৱিগততণ্হস্স, তস্স ৰূপস্স ৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা উপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’.
‘‘সাধু সাধু, তিস্স! এৱঞ্হেতং, তিস্স, হোতি. যথা তং ৰূপে অৱিগতৰাগস্স… ৱেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু অৱিগতৰাগস্স…পে… তেসং সঙ্খাৰানং ৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা উপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’.
‘‘সাধু সাধু, তিস্স! এৱঞ্হেতং, তিস্স, হোতি. যথা তং ৱিঞ্ঞাণে অৱিগতৰাগস্স অৱিগতচ্ছন্দস্স অৱিগতপেমস্স অৱিগতপিপাসস্স অৱিগতপৰিড়াহস্স অৱিগততণ্হস্স, তস্স ৱিঞ্ঞাণস্স ৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা উপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’.
‘‘সাধু সাধু, তিস্স! এৱঞ্হেতং, তিস্স, হোতি. যথা তং ৱিঞ্ঞাণে অৱিগতৰাগস্স. তং কিং মঞ্ঞসি, তিস্স, ৰূপে ৱিগতৰাগস্স ৱিগতচ্ছন্দস্স ৱিগতপেমস্স ৱিগতপিপাসস্স ৱিগতপৰিড়াহস্স ৱিগততণ্হস্স, তস্স ৰূপস্স ৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা উপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘সাধু সাধু, তিস্স! এৱঞ্হেতং, তিস্স, হোতি. যথা তং ৰূপে ৱিগতৰাগস্স… ৱেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু ৱিগতৰাগস্স… ৱিঞ্ঞাণে ৱিগতৰাগস্স ৱিগতচ্ছন্দস্স ৱিগতপেমস্স ৱিগতপিপাসস্স ৱিগতপৰিড়াহস্স ৱিগততণ্হস্স তস্স ৱিঞ্ঞাণস্স ৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা উপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘সাধু সাধু, তিস্স! এৱঞ্হেতং, তিস্স, হোতি. যথা তং ৱিঞ্ঞাণে ৱিগতৰাগস্স. তং কিং মঞ্ঞসি, তিস্স, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘ৱেদনা … সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. তস্মাতিহ…পে… এৱং পস্সং…পে… নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি.
‘‘সেয্যথাপি, তিস্স, দ্ৱে পুৰিসা – একো পুৰিসো অমগ্গকুসলো, একো পুৰিসো মগ্গকুসলো. তমেনং সো অমগ্গকুসলো পুৰিসো অমুং মগ্গকুসলং পুৰিসং মগ্গং পুচ্ছেয্য. সো এৱং ৱদেয্য – ‘এহি, ভো পুৰিস, অযং মগ্গো. তেন মুহুত্তং গচ্ছ. তেন মুহুত্তং গন্ত্ৱা দক্খিস্সসি দ্ৱেধাপথং, তত্থ ৱামং মুঞ্চিত্ৱা দক্খিণং গণ্হাহি. তেন মুহুত্তং গচ্ছ. তেন মুহুত্তং গন্ত্ৱা দক্খিস্সসি তিব্বং ৱনসণ্ডং. তেন মুহুত্তং গচ্ছ. তেন মুহুত্তং গন্ত্ৱা দক্খিস্সসি মহন্তং নিন্নং পল্ললং. তেন মুহুত্তং গচ্ছ. তেন মুহুত্তং গন্ত্ৱা দক্খিস্সসি সোব্ভং পপাতং. তেন মুহুত্তং গচ্ছ. তেন মুহুত্তং গন্ত্ৱা দক্খিস্সসি সমং ভূমিভাগং ৰমণীয’’’ন্তি.
‘‘উপমা খো ম্যাযং, তিস্স, কতা অত্থস্স ৱিঞ্ঞাপনায. অযং চেৱেত্থ অত্থো – ‘পুৰিসো অমগ্গকুসলো’তি খো, তিস্স, পুথুজ্জনস্সেতং অধিৱচনং. ‘পুৰিসো মগ্গকুসলো’তি খো, তিস্স, তথাগতস্সেতং অধিৱচনং অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স. ‘দ্ৱেধাপথো’তি খো, তিস্স, ৱিচিকিচ্ছাযেতং অধিৱচনং. ‘ৱামো মগ্গো’তি খো, তিস্স, অট্ঠঙ্গিকস্সেতং মিচ্ছামগ্গস্স অধিৱচনং, সেয্যথিদং – মিচ্ছাদিট্ঠিযা…পে… মিচ্ছাসমাধিস্স. ‘দক্খিণো মগ্গো’তি খো, তিস্স, অৰিযস্সেতং অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স অধিৱচনং, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠিযা…পে… সম্মাসমাধিস্স. ‘তিব্বো ৱনসণ্ডো’তি খো, তিস্স, অৱিজ্জাযেতং অধিৱচনং. ‘মহন্তং নিন্নং পল্লল’ন্তি খো, তিস্স, কামানমেতং অধিৱচনং. ‘সোব্ভো পপাতো’তি খো, তিস্স, কোধূপাযাসস্সেতং অধিৱচনং. ‘সমো ভূমিভাগো ৰমণীযো’তি খো, তিস্স, নিব্বানস্সেতং অধিৱচনং. অভিৰম, তিস্স, অভিৰম, তিস্স! অহমোৱাদেন অহমনুগ্গহেন অহমনুসাসনিযা’’তি [অহমামিসধম্মানুগ্গহেন মমোৱাদেন মমানুসাসনিযাতি (ক.)].
ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনো আযস্মা তিস্সো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দীতি. দুতিযং.
৩. যমকসুত্তং
৮৫. একং সমযং আযস্মা সাৰিপুত্তো সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তেন খো পন সমযেন যমকস্স নাম ভিক্খুনো এৱৰূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং হোতি – ‘‘তথাহং ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা খীণাসৱো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি, ন হোতি পৰং মৰণা’’তি.
অস্সোসুং খো সম্বহুলা ভিক্খূ যমকস্স কিৰ নাম ভিক্খুনো এৱৰূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং হোতি – ‘‘তথাহং ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা খীণাসৱো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি, ন হোতি পৰং মৰণা’’তি. অথ খো তে ভিক্খূ যেনাযস্মা যমকো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা যমকেন সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ আযস্মন্তং যমকং এতদৱোচুং –
‘‘সচ্চং কিৰ তে, আৱুসো যমক, এৱৰূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং – ‘তথাহং ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা খীণাসৱো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি, ন হোতি পৰং মৰণা’’’তি? ‘‘এৱং খ্ৱাহং, আৱুসো, ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামি – ‘খীণাসৱো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি, ন হোতি পৰং মৰণা’’’তি.
‘‘মা, আৱুসো যমক, এৱং অৱচ, মা ভগৱন্তং অব্ভাচিক্খি. ন হি সাধু ভগৱতো অব্ভাচিক্খনং. ন হি ভগৱা এৱং ৱদেয্য – ‘খীণাসৱো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি, ন হোতি পৰং মৰণা’’’তি. এৱম্পি খো আযস্মা যমকো তেহি ভিক্খূহি ৱুচ্চমানো তথেৱ তং পাপকং দিট্ঠিগতং থামসা পৰামাসা অভিনিৱিস্স ৱোহৰতি – ‘‘তথাহং ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা খীণাসৱো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি, ন হোতি পৰং মৰণা’’তি.
যতো খো তে ভিক্খূ নাসক্খিংসু আযস্মন্তং যমকং এতস্মা পাপকা দিট্ঠিগতা ৱিৱেচেতুং, অথ খো তে ভিক্খূ উট্ঠাযাসনা যেনাযস্মা সাৰিপুত্তো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং এতদৱোচুং – ‘‘যমকস্স নাম, আৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খুনো এৱৰূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং – ‘তথাহং ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামি যথা খীণাসৱো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি, ন হোতি পৰং মৰণা’তি. সাধাযস্মা সাৰিপুত্তো যেন যমকো ভিক্খু তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. অধিৱাসেসি খো আযস্মা সাৰিপুত্তো তুণ্হীভাৱেন. অথ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো যেনাযস্মা যমকো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা যমকেন সদ্ধিং সম্মোদি…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সাৰিপুত্তো আযস্মন্তং যমকং এতদৱোচ –
‘‘সচ্চং কিৰ তে, আৱুসো যমক, এৱৰূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং – ‘তথাহং ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা খীণাসৱো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি, ন হোতি পৰং মৰণা’’’তি? ‘‘এৱং খ্ৱাহং, আৱুসো, ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা খীণাসৱো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি, ন হোতি পৰং মৰণা’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আৱুসো যমক, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, আৱুসো’’. ‘‘ৱেদনা নিচ্চা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, আৱুসো’’. তস্মাতিহ…পে… এৱং পস্সং…পে… নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আৱুসো যমক, ৰূপং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৱুসো’’ … ‘‘ৱেদনং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৱুসো’’… ‘‘সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৱুসো’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আৱুসো যমক, ৰূপস্মিং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৱুসো’’. ‘‘অঞ্ঞত্ৰ ৰূপা তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৱুসো’’. ‘‘ৱেদনায… অঞ্ঞত্ৰ ৱেদনায…পে… সঞ্ঞায… অঞ্ঞত্ৰ সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু… অঞ্ঞত্ৰ সঙ্খাৰেহি… ৱিঞ্ঞাণস্মিং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৱুসো’’. ‘‘অঞ্ঞত্ৰ ৱিঞ্ঞাণা তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৱুসো’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আৱুসো যমক, ৰূপং… ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৱুসো’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আৱুসো যমক, অযং সো অৰূপী… অৱেদনো… অসঞ্ঞী… অসঙ্খাৰো… অৱিঞ্ঞাণো তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৱুসো’’. ‘‘এত্থ চ তে, আৱুসো যমক, দিট্ঠেৱ ধম্মে সচ্চতো থেততো [তথতো (স্যা. কং.)] তথাগতে অনুপলব্ভিযমানে [তথাগতে অনুপলব্ভমানে (?)], কল্লং নু তে তং ৱেয্যাকৰণং – ‘তথাহং ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা খীণাসৱো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি, ন হোতি পৰং মৰণা’’’তি?
‘‘অহু খো মে তং, আৱুসো সাৰিপুত্ত, পুব্বে অৱিদ্দসুনো পাপকং দিট্ঠিগতং; ইদঞ্চ পনাযস্মতো সাৰিপুত্তস্স ধম্মদেসনং সুত্ৱা তঞ্চেৱ পাপকং দিট্ঠিগতং পহীনং, ধম্মো চ মে অভিসমিতো’’তি.
‘‘সচে তং, আৱুসো যমক, এৱং পুচ্ছেয্যুং – ‘যো সো, আৱুসো যমক, ভিক্খু অৰহং খীণাসৱো সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা কিং হোতী’তি? এৱং পুট্ঠো ত্ৱং, আৱুসো যমক, কিন্তি ব্যাকৰেয্যাসী’’তি? ‘‘সচে মং, আৱুসো, এৱং পুচ্ছেয্যুং – ‘যো সো, আৱুসো যমক, ভিক্খু অৰহং খীণাসৱো সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা কিং হোতী’তি? এৱং পুট্ঠোহং, আৱুসো, এৱং ব্যাকৰেয্যং – ‘ৰূপং খো, আৱুসো, অনিচ্চং. যদনিচ্চং তং দুক্খং; যং দুক্খং তং নিৰুদ্ধং তদত্থঙ্গতং. ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চং. যদনিচ্চং তং দুক্খং; যং দুক্খং তং নিৰুদ্ধং তদত্থঙ্গত’ন্তি. এৱং পুট্ঠোহং, আৱুসো, এৱং ব্যাকৰেয্য’’ন্তি.
‘‘সাধু সাধু, আৱুসো যমক! তেন হাৱুসো, যমক, উপমং তে কৰিস্সামি এতস্সেৱ অত্থস্স ভিয্যোসোমত্তায ঞাণায. সেয্যথাপি, আৱুসো যমক, গহপতি ৱা গহপতিপুত্তো ৱা অড্ঢো মহদ্ধনো মহাভোগো; সো চ আৰক্খসম্পন্নো. তস্স কোচিদেৱ পুৰিসো উপ্পজ্জেয্য অনত্থকামো অহিতকামো অযোগক্খেমকামো জীৱিতা ৱোৰোপেতুকামো. তস্স এৱমস্স – ‘অযং খো গহপতি ৱা গহপতিপুত্তো ৱা অড্ঢো মহদ্ধনো মহাভোগো; সো চ আৰক্খসম্পন্নো; নাযং [ন হাযং (স্যা. কং.)] সুকৰো পসয্হ জীৱিতা ৱোৰোপেতুং. যংনূনাহং অনুপখজ্জ জীৱিতা ৱোৰোপেয্য’ন্তি. সো তং গহপতিং ৱা গহপতিপুত্তং ৱা উপসঙ্কমিত্ৱা এৱং ৱদেয্য – ‘উপট্ঠহেয্যং তং, ভন্তে’তি. তমেনং সো গহপতি ৱা গহপতিপুত্তো ৱা উপট্ঠাপেয্য. সো উপট্ঠহেয্য পুব্বুট্ঠাযী পচ্ছানিপাতী কিংকাৰপটিস্সাৱী মনাপচাৰী পিযৱাদী. তস্স সো গহপতি ৱা গহপতিপুত্তো ৱা মিত্ততোপি নং সদ্দহেয্য [দহেয্য (স্যা. কং. পী. ক.)]; সুহজ্জতোপি নং সদ্দহেয্য; তস্মিঞ্চ ৱিস্সাসং আপজ্জেয্য. যদা খো, আৱুসো, তস্স পুৰিসস্স এৱমস্স – ‘সংৱিস্সত্থো খো ম্যাযং গহপতি ৱা গহপতিপুত্তো ৱা’তি, অথ নং ৰহোগতং ৱিদিত্ৱা তিণ্হেন সত্থেন জীৱিতা ৱোৰোপেয্য.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আৱুসো যমক, যদা হি সো পুৰিসো অমুং গহপতিং ৱা গহপতিপুত্তং ৱা উপসঙ্কমিত্ৱা এৱং আহ – ‘উপট্ঠহেয্যং তং, ভন্তে’তি, তদাপি সো ৱধকোৱ. ৱধকঞ্চ পন সন্তং ন অঞ্ঞাসি – ‘ৱধকো মে’তি. যদাপি সো উপট্ঠহতি পুব্বুট্ঠাযী পচ্ছানিপাতী কিংকাৰপটিস্সাৱী মনাপচাৰী পিযৱাদী, তদাপি সো ৱধকোৱ. ৱধকঞ্চ পন সন্তং ন অঞ্ঞাসি – ‘ৱধকো মে’তি. যদাপি নং ৰহোগতং ৱিদিত্ৱা তিণ্হেন সত্থেন জীৱিতা ৱোৰোপেতি, তদাপি সো ৱধকোৱ. ৱধকঞ্চ পন সন্তং ন অঞ্ঞাসি – ‘ৱধকো মে’’’তি. ‘‘এৱমাৱুসো’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, আৱুসো, অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অৰিযানং অদস্সাৱী অৰিযধম্মস্স অকোৱিদো অৰিযধম্মে অৱিনীতো, সপ্পুৰিসানং অদস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স অকোৱিদো সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং; অত্তনি ৱা ৰূপং, ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং. ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং; অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং’’.
‘‘সো অনিচ্চং ৰূপং ‘অনিচ্চং ৰূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. অনিচ্চং ৱেদনং ‘অনিচ্চা ৱেদনা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. অনিচ্চং সঞ্ঞং ‘অনিচ্চা সঞ্ঞা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. অনিচ্চে সঙ্খাৰে ‘অনিচ্চা সঙ্খাৰা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. অনিচ্চং ৱিঞ্ঞাণং ‘অনিচ্চং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি.
‘‘দুক্খং ৰূপং ‘দুক্খং ৰূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. দুক্খং ৱেদনং… দুক্খং সঞ্ঞং… দুক্খে সঙ্খাৰে… দুক্খং ৱিঞ্ঞাণং ‘দুক্খং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি.
‘‘অনত্তং ৰূপং ‘অনত্তা ৰূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. অনত্তং ৱেদনং… অনত্তং সঞ্ঞং… অনত্তে সঙ্খাৰে… অনত্তং ৱিঞ্ঞাণং ‘অনত্তং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি.
‘‘সঙ্খতং ৰূপং ‘সঙ্খতং ৰূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. সঙ্খতং ৱেদনং… সঙ্খতং সঞ্ঞং… সঙ্খতে সঙ্খাৰে… সঙ্খতং ৱিঞ্ঞাণং ‘সঙ্খতং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি.
‘‘ৱধকং ৰূপং ‘ৱধকং ৰূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. ৱধকং ৱেদনং ‘ৱধকা ৱেদনা’তি… ৱধকং সঞ্ঞং ‘ৱধকা সঞ্ঞা’তি… ৱধকে সঙ্খাৰে ‘ৱধকা সঙ্খাৰা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. ৱধকং ৱিঞ্ঞাণং ‘ৱধকং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি.
‘‘সো ৰূপং উপেতি উপাদিযতি অধিট্ঠাতি ‘অত্তা মে’তি. ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং উপেতি উপাদিযতি অধিট্ঠাতি ‘অত্তা মে’তি. তস্সিমে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা উপেতা উপাদিন্না দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তি.
‘‘সুতৱা চ খো, আৱুসো, অৰিযসাৱকো অৰিযানং দস্সাৱী…পে… সপ্পুৰিসধম্মে সুৱিনীতো ন ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰূপৱন্তং অত্তানং; ন অত্তনি ৰূপং, ন ৰূপস্মিং অত্তানং. ন ৱেদনং… ন সঞ্ঞং… ন সঙ্খাৰে… ন ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৱিঞ্ঞাণৱন্তং অত্তানং; ন অত্তনি ৱিঞ্ঞাণং, ন ৱিঞ্ঞাণস্মিং অত্তানং.
‘‘সো অনিচ্চং ৰূপং ‘অনিচ্চং ৰূপ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. অনিচ্চং ৱেদনং … অনিচ্চং সঞ্ঞং… অনিচ্চে সঙ্খাৰে … অনিচ্চং ৱিঞ্ঞাণং ‘অনিচ্চং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি.
‘‘দুক্খং ৰূপং ‘দুক্খং ৰূপ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. দুক্খং ৱেদনং… দুক্খং সঞ্ঞং… দুক্খে সঙ্খাৰে… দুক্খং ৱিঞ্ঞাণং ‘দুক্খং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি.
‘‘অনত্তং ৰূপং ‘অনত্তা ৰূপ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. অনত্তং ৱেদনং… অনত্তং সঞ্ঞং… অনত্তে সঙ্খাৰে… অনত্তং ৱিঞ্ঞাণং ‘অনত্তা ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি.
‘‘সঙ্খতং ৰূপং ‘সঙ্খতং ৰূপ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. সঙ্খতং ৱেদনং… সঙ্খতং সঞ্ঞং… সঙ্খতে সঙ্খাৰে… সঙ্খতং ৱিঞ্ঞাণং ‘সঙ্খতং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি.
‘‘ৱধকং ৰূপং ‘ৱধকং ৰূপ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. ৱধকং ৱেদনং… ৱধকং সঞ্ঞং… ৱধকে সঙ্খাৰে ‘‘ৱধকা সঙ্খাৰা’’তি যথাভূতং পজানাতি. ৱধকং ৱিঞ্ঞাণং ‘ৱধকং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি.
‘‘সো ৰূপং ন উপেতি, ন উপাদিযতি, নাধিট্ঠাতি – ‘অত্তা মে’তি. ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং ন উপেতি, ন উপাদিযতি, নাধিট্ঠাতি – ‘অত্তা মে’তি. তস্সিমে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা অনুপেতা অনুপাদিন্না দীঘৰত্তং হিতায সুখায সংৱত্তন্তী’’তি. ‘‘এৱমেতং, আৱুসো সাৰিপুত্ত, হোতি যেসং আযস্মন্তানং তাদিসা সব্ৰহ্মচাৰিনো অনুকম্পকা অত্থকামা ওৱাদকা অনুসাসকা. ইদঞ্চ পন মে আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স ধম্মদেসনং সুত্ৱা অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুত্ত’’ন্তি. ততিযং.
৪. অনুৰাধসুত্তং
৮৬. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতি মহাৱনে কূটাগাৰসালাযং. তেন খো পন সমযেন আযস্মা অনুৰাধো ভগৱতো অৱিদূৰে অৰঞ্ঞকুটিকাযং ৱিহৰতি. অথ খো সম্বহুলা অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা যেন আযস্মা অনুৰাধো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা অনুৰাধেন সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা আযস্মন্তং অনুৰাধং এতদৱোচুং – ‘‘যো সো, আৱুসো অনুৰাধ, তথাগতো উত্তমপুৰিসো পৰমপুৰিসো পৰমপত্তিপত্তো, তং তথাগতো ইমেসু চতূসু ঠানেসু পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেতি – ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা, ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা, ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা, ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা’’তি?
এৱং ৱুত্তে, আযস্মা অনুৰাধো তে অঞ্ঞতিত্থিযে পৰিব্বাজকে এতদৱোচ – ‘‘যো সো আৱুসো তথাগতো উত্তমপুৰিসো পৰমপুৰিসো পৰমপত্তিপত্তো তং তথাগতো অঞ্ঞত্ৰ ইমেহি চতূহি ঠানেহি পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেতি – ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা, ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা, ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা, ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা’’তি. এৱং ৱুত্তে, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা আযস্মন্তং অনুৰাধং এতদৱোচুং – ‘‘সো চাযং ভিক্খু নৱো ভৱিস্সতি অচিৰপব্বজিতো, থেৰো ৱা পন বালো অব্যত্তো’’তি. অথ খো অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা আযস্মন্তং অনুৰাধং নৱৱাদেন চ বালৱাদেন চ অপসাদেত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কমিংসু.
অথ খো আযস্মতো অনুৰাধস্স অচিৰপক্কন্তেসু তেসু অঞ্ঞতিত্থিযেসু পৰিব্বাজকেসু এতদহোসি – ‘‘সচে খো মং তে অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা উত্তৰিং পঞ্হং পুচ্ছেয্যুং. কথং ব্যাকৰমানো নু খ্ৱাহং তেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং ৱুত্তৱাদী চেৱ ভগৱতো অস্সং, ন চ ভগৱন্তং অভূতেন অব্ভাচিক্খেয্যং, ধম্মস্স চানুধম্মং ব্যাকৰেয্যং, ন চ কোচি সহধম্মিকো ৱাদানুৱাদো গাৰয্হং ঠানং আগচ্ছেয্যা’’তি?
অথ খো আযস্মা অনুৰাধো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা অনুৰাধো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ইধাহং, ভন্তে, ভগৱতো অৱিদূৰে অৰঞ্ঞকুটিকাযং ৱিহৰামি. অথ খো, ভন্তে, সম্বহুলা অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা যেনাহং তেনুপসঙ্কমিংসু …পে… মং এতদৱোচুং – ‘যো সো, আৱুসো অনুৰাধ, তথাগতো উত্তমপুৰিসো পৰমপুৰিসো পৰমপত্তিপত্তো তং তথাগতো ইমেসু চতূসু ঠানেসু পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেতি – হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি ৱা, ন হোতি… হোতি চ ন চ হোতি, নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি ৱা’’’তি?
এৱং ৱুত্তাহং, ভন্তে, তে অঞ্ঞতিত্থিযে পৰিব্বাজকে এতদৱোচং – ‘‘যো সো, আৱুসো, তথাগতো উত্তমপুৰিসো পৰমপুৰিসো পৰমপত্তিপত্তো, তং তথাগতো অঞ্ঞত্ৰ ইমেহি চতূহি ঠানেহি পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেতি – ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱাতি. এৱং ৱুত্তে, ভন্তে, তে অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা মং এতদৱোচুং – ‘সো চাযং ভিক্খু ন ৱো ভৱিস্সতি অচিৰপব্বজিতো থেৰো ৱা পন বালো অব্যত্তো’তি. অথ খো মং, ভন্তে, তে অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা নৱৱাদেন বালৱাদেন চ অপসাদেত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কমিংসু’’.
‘‘তস্স ময্হং, ভন্তে, অচিৰপক্কন্তেসু তেসু অঞ্ঞতিত্থিযেসু পৰিব্বাজকেসু এতদহোসি – ‘সচে খো মং তে অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা উত্তৰিং পঞ্হং পুচ্ছেয্যুং. কথং ব্যাকৰমানো নু খ্ৱাহং তেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং ৱুত্তৱাদী চেৱ ভগৱতো অস্সং, ন চ ভগৱন্তং অভূতেন অব্ভাচিক্খেয্যং, ধম্মস্স চানুধম্মং ব্যাকৰেয্যং, ন চ কোচি সহধম্মিকো ৱাদানুৱাদো গাৰয্হং ঠানং আগচ্ছেয্যা’’’তি?
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অনুৰাধ, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং ভন্তে’’…পে… তস্মাতিহ…পে… এৱং পস্সং…পে… নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানাতি’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অনুৰাধ, ৰূপং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অনুৰাধ, ৰূপস্মিং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘অঞ্ঞত্ৰ ৰূপা তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৱেদনায…পে… অঞ্ঞত্ৰ ৱেদনায…পে… সঞ্ঞায… অঞ্ঞত্ৰ সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু… অঞ্ঞত্ৰ সঙ্খাৰেহি… ৱিঞ্ঞাণস্মিং… অঞ্ঞত্ৰ ৱিঞ্ঞাণা তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অনুৰাধ, ৰূপং… ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অনুৰাধ, অযং সো অৰূপী অৱেদনো অসঞ্ঞী অসঙ্খাৰো অৱিঞ্ঞাণো তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘এত্থ চ তে, অনুৰাধ, দিট্ঠেৱ ধম্মে সচ্চতো থেততো তথাগতে অনুপলব্ভিযমানে কল্লং নু তে তং ৱেয্যাকৰণং – ‘যো সো, আৱুসো, তথাগতো উত্তমপুৰিসো পৰমপুৰিসো পৰমপত্তিপত্তো তং তথাগতো অঞ্ঞত্ৰ ইমেহি চতূহি ঠানেহি পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেতি – হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি ৱা… নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি ৱা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘সাধু সাধু, অনুৰাধ! পুব্বে চাহং, অনুৰাধ, এতৰহি চ দুক্খঞ্চেৱ পঞ্ঞপেমি, দুক্খস্স চ নিৰোধ’’ন্তি. চতুত্থং.
৫. ৱক্কলিসুত্তং
৮৭. একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা ৱক্কলি কুম্ভকাৰনিৱেসনে ৱিহৰতি আবাধিকো দুক্খিতো বাড়্হগিলানো. অথ খো আযস্মা ৱক্কলি উপট্ঠাকে আমন্তেসি – ‘‘এথ তুম্হে, আৱুসো, যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমথ; উপসঙ্কমিত্ৱা মম ৱচনেন ভগৱতো পাদে সিৰসা ৱন্দথ – ‘ৱক্কলি, ভন্তে, ভিক্খু আবাধিকো দুক্খিতো বাড়্হগিলানো, সো ভগৱতো পাদে সিৰসা ৱন্দতী’তি. এৱঞ্চ ৱদেথ – ‘সাধু কিৰ, ভন্তে, ভগৱা যেন ৱক্কলি ভিক্খু তেনুপসঙ্কমতু; অনুকম্পং উপাদাযা’’’তি. ‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো ৱক্কলিস্স পটিস্সুত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘ৱক্কলি, ভন্তে, ভিক্খু আবাধিকো দুক্খিতো বাড়্হগিলানো, সো ভগৱতো পাদে সিৰসা ৱন্দতি; এৱঞ্চ পন ৱদেতি – ‘সাধু কিৰ, ভন্তে, ভগৱা যেন ৱক্কলি ভিক্খু তেনুপসঙ্কমতু; অনুকম্পং উপাদাযা’’’তি. অধিৱাসেসি ভগৱা তুণ্হীভাৱেন.
অথ খো ভগৱা নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায যেনাযস্মা ৱক্কলি তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো আযস্মা ৱক্কলি ভগৱন্তং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং. দিস্ৱান মঞ্চকে সমধোসি [সমঞ্চোসি (সী.), সমঞ্চোপি (স্যা. কং.) সং + ধূ + ঈ = সমধোসি]. অথ খো ভগৱা আযস্মন্তং ৱক্কলিং এতদৱোচ – ‘‘অলং, ৱক্কলি, মা ত্ৱং মঞ্চকে সমধোসি. সন্তিমানি আসনানি পঞ্ঞত্তানি; তত্থাহং নিসীদিস্সামী’’তি. নিসীদি ভগৱা পঞ্ঞত্তে আসনে. নিসজ্জ খো ভগৱা আযস্মন্তং ৱক্কলিং এতদৱোচ – ‘‘কচ্চি তে, ৱক্কলি, খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং, কচ্চি দুক্খা ৱেদনা পটিক্কমন্তি, নো অভিক্কমন্তি; পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো অভিক্কমো’’তি? ‘‘ন মে, ভন্তে, খমনীযং, ন যাপনীযং; বাড়্হা মে দুক্খা ৱেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো’’তি. ‘‘কচ্চি তে, ৱক্কলি, ন কিঞ্চি কুক্কুচ্চং, ন কোচি ৱিপ্পটিসাৰো’’তি? ‘‘তগ্ঘ মে, ভন্তে, অনপ্পকং কুক্কুচ্চং, অনপ্পকো ৱিপ্পটিসাৰো’’তি. ‘‘কচ্চি পন তং, ৱক্কলি, অত্তা সীলতো ন উপৱদতী’’তি? ‘‘ন খো মং, ভন্তে, অত্তা সীলতো উপৱদতী’’তি. ‘‘নো চে কিৰ তং, ৱক্কলি, অত্তা সীলতো উপৱদতি; অথ কিঞ্চ তে কুক্কুচ্চং কো চ ৱিপ্পটিসাৰো’’তি? ‘‘চিৰপটিকাহং, ভন্তে, ভগৱন্তং দস্সনায উপসঙ্কমিতুকামো, নত্থি চ মে কাযস্মিং তাৱতিকা বলমত্তা, যাৱতাহং [যাহং (সী.), যাযাহং (পী.)] ভগৱন্তং দস্সনায উপসঙ্কমেয্য’’ন্তি.
‘‘অলং, ৱক্কলি, কিং তে ইমিনা পূতিকাযেন দিট্ঠেন? যো খো, ৱক্কলি, ধম্মং পস্সতি সো মং পস্সতি; যো মং পস্সতি সো ধম্মং পস্সতি. ধম্মঞ্হি, ৱক্কলি, পস্সন্তো মং পস্সতি; মং পস্সন্তো ধম্মং পস্সতি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৱক্কলি, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’…পে… এসো মে অত্তাতি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহ…পে… এৱং পস্সং…পে… নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি.
অথ খো ভগৱা আযস্মন্তং ৱক্কলিং ইমিনা ওৱাদেন ওৱদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা যেন গিজ্ঝকূটো পব্বতো তেন পক্কামি. অথ খো আযস্মা ৱক্কলি অচিৰপক্কন্তস্স ভগৱতো উপট্ঠাকে আমন্তেসি – ‘‘এথ মং, আৱুসো, মঞ্চকং আৰোপেত্ৱা যেন ইসিগিলিপস্সং কাড়সিলা তেনুপসঙ্কমথ. কথঞ্হি নাম মাদিসো অন্তৰঘৰে কালং কত্তব্বং মঞ্ঞেয্যা’’তি? ‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো ৱক্কলিস্স পটিস্সুত্ৱা আযস্মন্তং ৱক্কলিং মঞ্চকং আৰোপেত্ৱা যেন ইসিগিলিপস্সং কাড়সিলা তেনুপসঙ্কমিংসু. অথ খো ভগৱা তঞ্চ ৰত্তিং তঞ্চ দিৱাৱসেসং গিজ্ঝকূটে পব্বতে ৱিহাসি. অথ খো দ্ৱে দেৱতাযো অভিক্কন্তায ৰত্তিযা অভিক্কন্তৱণ্ণা কেৱলকপ্পং গিজ্ঝকূটং ওভাসেত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু…পে… একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো একা দেৱতা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ৱক্কলি, ভন্তে, ভিক্খু ৱিমোক্খায চেতেতী’’তি. অপৰা দেৱতা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘সো হি নূন, ভন্তে, সুৱিমুত্তো ৱিমুচ্চিস্সতী’’তি. ইদমৱোচুং তা দেৱতাযো. ইদং ৱত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা তত্থেৱন্তৰধাযিংসু.
অথ খো ভগৱা তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘এথ তুম্হে, ভিক্খৱে, যেন ৱক্কলি ভিক্খু তেনুপসঙ্কমথ; উপসঙ্কমিত্ৱা ৱক্কলিং ভিক্খুং এৱং ৱদেথ –
‘‘‘সুণাৱুসো ত্ৱং, ৱক্কলি, ভগৱতো ৱচনং দ্ৱিন্নঞ্চ দেৱতানং. ইমং, আৱুসো, ৰত্তিং দ্ৱে দেৱতাযো অভিক্কন্তায ৰত্তিযা অভিক্কন্তৱণ্ণা কেৱলকপ্পং গিজ্ঝকূটং ওভাসেত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো, আৱুসো, একা দেৱতা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ৱক্কলি, ভন্তে, ভিক্খু ৱিমোক্খায চেতেতীতি. অপৰা দেৱতা ভগৱন্তং এতদৱোচ – সো হি নূন, ভন্তে, সুৱিমুত্তো ৱিমুচ্চিস্সতীতি. ভগৱা চ তং, আৱুসো ৱক্কলি, এৱমাহ – মা ভাযি, ৱক্কলি; মা ভাযি, ৱক্কলি! অপাপকং তে মৰণং ভৱিস্সতি, অপাপিকা কালকিৰিযা’’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পটিস্সুত্ৱা যেনাযস্মা ৱক্কলি তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং ৱক্কলিং এতদৱোচুং – ‘‘সুণাৱুসো ৱক্কলি, ভগৱতো ৱচনং দ্ৱিন্নঞ্চ দেৱতান’’ন্তি.
অথ খো আযস্মা ৱক্কলি উপট্ঠাকে আমন্তেসি – ‘‘এথ মং, আৱুসো, মঞ্চকা ওৰোপেথ. কথঞ্হি নাম মাদিসো উচ্চে আসনে নিসীদিত্ৱা তস্স ভগৱতো সাসনং সোতব্বং মঞ্ঞেয্যা’’তি! ‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো ৱক্কলিস্স পটিস্সুত্ৱা আযস্মন্তং ৱক্কলিং মঞ্চকা ওৰোপেসুং. ‘‘ইমং, আৱুসো, ৰত্তিং দ্ৱে দেৱতাযো অভিক্কন্তায ৰত্তিযা…পে… একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো, আৱুসো, একা দেৱতা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘ৱক্কলি, ভন্তে, ভিক্খু ৱিমোক্খায চেতেতী’তি. অপৰা দেৱতা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘সো হি নূন, ভন্তে, সুৱিমুত্তো ৱিমুচ্চিস্সতী’তি. ভগৱা চ তং, আৱুসো ৱক্কলি, এৱমাহ – ‘মা ভাযি, ৱক্কলি; মা ভাযি, ৱক্কলি! অপাপকং তে মৰণং ভৱিস্সতি, অপাপিকা কালকিৰিযা’’’তি. ‘‘তেন হাৱুসো, মম ৱচনেন ভগৱতো পাদে সিৰসা ৱন্দথ – ‘ৱক্কলি, ভন্তে, ভিক্খু আবাধিকো দুক্খিতো বাড়্হগিলানো. সো ভগৱতো পাদে সিৰসা ৱন্দতী’তি. এৱঞ্চ ৱদেথ – ‘ৰূপং অনিচ্চং. তাহং, ভন্তে, ন কঙ্খামি. যদনিচ্চং তং দুক্খন্তি ন ৱিচিকিচ্ছামি. যদনিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, নত্থি মে তত্থ ছন্দো ৱা ৰাগো ৱা পেমং ৱাতি ন ৱিচিকিচ্ছামি. ৱেদনা অনিচ্চা. তাহং, ভন্তে, ন কঙ্খামি. যদনিচ্চং তং দুক্খন্তি ন ৱিচিকিচ্ছামি. যদনিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, নত্থি মে তত্থ ছন্দো ৱা ৰাগো ৱা পেমং ৱাতি ন ৱিচিকিচ্ছামি. সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা অনিচ্চা. তাহং, ভন্তে, ন কঙ্খামি. যদনিচ্চং তং দুক্খন্তি ন ৱিচিকিচ্ছামি. যদনিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, নত্থি মে তত্থ ছন্দো ৱা ৰাগো ৱা পেমং ৱাতি ন ৱিচিকিচ্ছামি. ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চং. তাহং, ভন্তে, ন কঙ্খামি. যদনিচ্চং তং দুক্খন্তি ন ৱিচিকিচ্ছামি. যদনিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, নত্থি মে তত্থ ছন্দো ৱা ৰাগো ৱা পেমং ৱাতি ন ৱিচিকিচ্ছামী’’’তি. ‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো ৱক্কলিস্স পটিস্সুত্ৱা পক্কমিংসু. অথ খো আযস্মা ৱক্কলি অচিৰপক্কন্তেসু তেসু ভিক্খূসু সত্থং আহৰেসি.
অথ খো তে ভিক্খূ যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘ৱক্কলি, ভন্তে, ভিক্খু আবাধিকো দুক্খিতো বাড়্হগিলানো; সো ভগৱতো পাদে সিৰসা ৱন্দতি; এৱঞ্চ ৱদেতি – ‘ৰূপং অনিচ্চং. তাহং, ভন্তে, ন কঙ্খামি. যদনিচ্চং তং দুক্খন্তি ন ৱিচিকিচ্ছামি. যদনিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, নত্থি মে তত্থ ছন্দো ৱা ৰাগো ৱা পেমং ৱাতি ন ৱিচিকিচ্ছামি. ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা … ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চং. তাহং, ভন্তে, ন কঙ্খামি. যদনিচ্চং তং দুক্খন্তি ন ৱিচিকিচ্ছামি. যদনিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, নত্থি মে তত্থ ছন্দো ৱা ৰাগো ৱা পেমং ৱাতি ন ৱিচিকিচ্ছামী’’’তি.
অথ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আযাম, ভিক্খৱে, যেন ইসিগিলিপস্সং কাড়সিলা তেনুপসঙ্কমিস্সাম; যত্থ ৱক্কলিনা কুলপুত্তেন সত্থমাহৰিত’’ন্তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. অথ খো ভগৱা সম্বহুলেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং যেন ইসিগিলিপস্সং কাড়সিলা তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো ভগৱা আযস্মন্তং ৱক্কলিং দূৰতোৱ মঞ্চকে ৱিৱত্তক্খন্ধং সেমানং.
তেন খো পন সমযেন ধূমাযিতত্তং তিমিৰাযিতত্তং গচ্ছতেৱ পুৰিমং দিসং, গচ্ছতি পচ্ছিমং দিসং, গচ্ছতি উত্তৰং দিসং, গচ্ছতি দক্খিণং দিসং, গচ্ছতি উদ্ধং দিসং, গচ্ছতি অধো দিসং, গচ্ছতি অনুদিসং. অথ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘পস্সথ নো তুম্হে, ভিক্খৱে, এতং ধূমাযিতত্তং তিমিৰাযিতত্তং গচ্ছতেৱ পুৰিমং দিসং…পে… গচ্ছতি অনুদিস’’ন্তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘এসো খো, ভিক্খৱে, মাৰো পাপিমা ৱক্কলিস্স কুলপুত্তস্স ৱিঞ্ঞাণং সমন্ৱেসতি [সমন্নেসতি (ক. সী. পী.)] – ‘কত্থ ৱক্কলিস্স কুলপুত্তস্স ৱিঞ্ঞাণং পতিট্ঠিত’ন্তি? অপ্পতিট্ঠিতেন চ, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণেন ৱক্কলি কুলপুত্তো পৰিনিব্বুতো’’তি. পঞ্চমং.
৬. অস্সজিসুত্তং
৮৮. একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা অস্সজি কস্সপকাৰামে ৱিহৰতি আবাধিকো দুক্খিতো বাড়্হগিলানো. অথ খো আযস্মা অস্সজি উপট্ঠাকে আমন্তেসি – ‘‘এথ তুম্হে, আৱুসো, যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমথ; উপসঙ্কমিত্ৱা মম ৱচনেন ভগৱতো পাদে সিৰসা ৱন্দথ – ‘অস্সজি, ভন্তে, ভিক্খু আবাধিকো দুক্খিতো বাড়্হগিলানো. সো ভগৱতো পাদে সিৰসা ৱন্দতী’তি. এৱঞ্চ ৱদেথ – ‘সাধু কিৰ, ভন্তে, ভগৱা যেন অস্সজি ভিক্খু তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’’তি. ‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো অস্সজিস্স পটিস্সুত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘অস্সজি, ভন্তে, ভিক্খু আবাধিকো…পে… সাধু কিৰ, ভন্তে, ভগৱা যেন অস্সজি ভিক্খু তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. অধিৱাসেসি ভগৱা তুণ্হীভাৱেন.
অথ খো ভগৱা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো যেনাযস্মা অস্সজি তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো আযস্মা অস্সজি ভগৱন্তং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং. দিস্ৱান মঞ্চকে সমধোসি. অথ খো ভগৱা আযস্মন্তং অস্সজিং [আযস্মতো অস্সজিস্স (পী. ক.)] এতদৱোচ – ‘‘অলং, অস্সজি, মা ত্ৱং মঞ্চকে সমধোসি. সন্তিমানি আসনানি পঞ্ঞত্তানি, তত্থাহং নিসীদিস্সামী’’তি. নিসীদি ভগৱা পঞ্ঞত্তে আসনে. নিসজ্জ খো ভগৱা আযস্মন্তং অস্সজিং এতদৱোচ – ‘‘কচ্চি তে, অস্সজি, খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং…পে… পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি নো অভিক্কমো’’তি?
‘‘ন মে, ভন্তে, খমনীযং…পে… অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি নো পটিক্কমো’’তি. ‘‘কচ্চি তে, অস্সজি, ন কিঞ্চি কুক্কুচ্চং ন কোচি ৱিপ্পটিসাৰো’’তি? ‘‘তগ্ঘ মে, ভন্তে, অনপ্পকং কুক্কুচ্চং অনপ্পকো ৱিপ্পটিসাৰো’’তি. ‘‘কচ্চি পন তং, অস্সজি, অত্তা সীলতো ন উপৱদতী’’তি? ‘‘ন খো মং, ভন্তে, অত্তা সীলতো উপৱদতী’’তি. ‘‘নো চে কিৰ তং, অস্সজি, অত্তা সীলতো উপৱদতি, অথ কিঞ্চ তে কুক্কুচ্চং কো চ ৱিপ্পটিসাৰো’’তি? ‘‘পুব্বে খ্ৱাহং, ভন্তে, গেলঞ্ঞে পস্সম্ভেত্ৱা পস্সম্ভেত্ৱা কাযসঙ্খাৰে ৱিহৰামি, সোহং সমাধিং নপ্পটিলভামি. তস্স ময্হং, ভন্তে, তং সমাধিং অপ্পটিলভতো এৱং হোতি – ‘নো চস্সাহং পৰিহাযামী’’’তি. ‘‘যে তে, অস্সজি, সমণব্ৰাহ্মণা সমাধিসাৰকা সমাধিসামঞ্ঞা তেসং তং সমাধিং অপ্পটিলভতং এৱং হোতি – ‘নো চস্সু মযং পৰিহাযামা’’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অস্সজি, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’…পে… ৱিঞ্ঞাণং …পে… তস্মাতিহ…পে… এৱং পস্সং…পে… নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানাতীতি. সো সুখং চে ৱেদনং ৱেদযতি [ৱেদিযতি (সী. পী.)], সা ‘অনিচ্চা’তি পজানাতি. ‘অনজ্ঝোসিতা’তি পজানাতি. ‘অনভিনন্দিতা’তি পজানাতি. দুক্খং চে ৱেদনং ৱেদযতি, সা ‘অনিচ্চা’তি পজানাতি. ‘অনজ্ঝোসিতা’তি পজানাতি. ‘অনভিনন্দিতা’তি পজানাতি. অদুক্খমসুখং চে ৱেদনং ৱেদযতি, সা ‘অনিচ্চা’তি পজানাতি…পে… ‘অনভিনন্দিতা’তি পজানাতি. সো সুখং চে ৱেদনং ৱেদযতি, ৱিসংযুত্তো নং ৱেদযতি; দুক্খং চে ৱেদনং ৱেদযতি, ৱিসংযুত্তো নং ৱেদযতি; অদুক্খমসুখং চে ৱেদনং ৱেদযতি, ৱিসংযুত্তো নং ৱেদযতি. সো কাযপৰিযন্তিকং চে ৱেদনং ৱেদযমানো ‘কাযপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযামী’তি পজানাতি. জীৱিতপৰিযন্তিকং চে ৱেদনং ৱেদযমানো ‘জীৱিতপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযামী’তি পজানাতি. ‘কাযস্স ভেদা উদ্ধং জীৱিতপৰিযাদানা ইধেৱ সব্বৱেদযিতানি অনভিনন্দিতানি সীতীভৱিস্সন্তী’তি পজানাতি.
‘‘সেয্যথাপি, অস্সজি, তেলঞ্চ পটিচ্চ, ৱট্টিঞ্চ পটিচ্চ, তেলপ্পদীপো ঝাযেয্য; তস্সেৱ তেলস্স চ ৱট্টিযা চ পৰিযাদানা অনাহাৰো নিব্বাযেয্য. এৱমেৱ খো, অস্সজি, ভিক্খু কাযপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযমানো ‘কাযপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযামী’তি পজানাতি. জীৱিতপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযমানো ‘জীৱিতপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযামী’তি পজানাতি. ‘কাযস্স ভেদা উদ্ধং জীৱিতপৰিযাদানা ইধেৱ সব্বৱেদযিতানি অনভিনন্দিতানি সীতীভৱিস্সন্তী’তি পজানাতী’’তি. ছট্ঠং.
৭. খেমকসুত্তং
৮৯. একং সমযং সম্বহুলা থেৰা ভিক্খূ কোসম্বিযং ৱিহৰন্তি ঘোসিতাৰামে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা খেমকো বদৰিকাৰামে ৱিহৰতি আবাধিকো দুক্খিতো বাড়্হগিলানো. অথ খো থেৰা ভিক্খূ সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতা আযস্মন্তং দাসকং আমন্তেসুং – ‘‘এহি ত্ৱং, আৱুসো দাসক, যেন খেমকো ভিক্খু তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৱা খেমকং ভিক্খুং এৱং ৱদেহি – ‘থেৰা তং, আৱুসো খেমক, এৱমাহংসু – কচ্চি তে, আৱুসো, খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং, কচ্চি দুক্খা ৱেদনা পটিক্কমন্তি নো অভিক্কমন্তি, পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি নো অভিক্কমো’’’তি? ‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো আযস্মা দাসকো থেৰানং ভিক্খূনং পটিস্সুত্ৱা যেনাযস্মা খেমকো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং খেমকং এতদৱোচ – ‘‘থেৰা তং, আৱুসো খেমক, এৱমাহংসু – ‘কচ্চি তে, আৱুসো, খমনীযং…পে… নো অভিক্কমো’’’তি? ‘‘ন মে, আৱুসো, খমনীযং ন যাপনীযং…পে… অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি নো পটিক্কমো’’তি.
অথ খো আযস্মা দাসকো যেন থেৰা ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা থেৰে ভিক্খূ এতদৱোচ – ‘‘খেমকো, আৱুসো, ভিক্খু এৱমাহ – ‘ন মে, আৱুসো, খমনীযং…পে… অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি নো পটিক্কমো’’’তি. ‘‘এহি ত্ৱং, আৱুসো দাসক, যেন খেমকো ভিক্খু তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৱা খেমকং ভিক্খুং এৱং ৱদেহি – ‘থেৰা তং, আৱুসো খেমক, এৱমাহংসু – পঞ্চিমে, আৱুসো, উপাদানক্খন্ধা ৱুত্তা ভগৱতা, সেয্যথিদং – ৰূপুপাদানক্খন্ধো, ৱেদনুপাদানক্খন্ধো, সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো, সঙ্খাৰুপাদানক্খন্ধো, ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমেসু আযস্মা খেমকো পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু কিঞ্চি অত্তং ৱা অত্তনিযং ৱা সমনুপস্সতী’’’তি?
‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো আযস্মা দাসকো থেৰানং ভিক্খূনং পটিস্সুত্ৱা যেনাযস্মা খেমকো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা…পে… থেৰা তং, আৱুসো খেমক, এৱমাহংসু – ‘‘পঞ্চিমে, আৱুসো, উপাদানক্খন্ধা ৱুত্তা ভগৱতা, সেয্যথিদং – ৰূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমেসু আযস্মা খেমকো পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু কিঞ্চি অত্তং ৱা অত্তনিযং ৱা সমনুপস্সতী’’তি? ‘‘পঞ্চিমে, আৱুসো, উপাদানক্খন্ধা ৱুত্তা ভগৱতা, সেয্যথিদং – ৰূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমেসু খ্ৱাহং, আৱুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ন কিঞ্চি অত্তং ৱা অত্তনিযং ৱা সমনুপস্সামী’’তি.
অথ খো আযস্মা দাসকো যেন থেৰা ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা থেৰে ভিক্খূ এতদৱোচ – ‘‘খেমকো, আৱুসো, ভিক্খু এৱমাহ – ‘পঞ্চিমে, আৱুসো, উপাদানক্খন্ধা ৱুত্তা ভগৱতা, সেয্যথিদং – ৰূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমেসু খ্ৱাহং, আৱুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ন কিঞ্চি অত্তং ৱা অত্তনিযং ৱা সমনুপস্সামী’’’তি. ‘‘এহি ত্ৱং, আৱুসো দাসক, যেন খেমকো ভিক্খু তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৱা খেমকং ভিক্খুং এৱং ৱদেহি – ‘থেৰা তং, আৱুসো খেমক, এৱমাহংসু – পঞ্চিমে, আৱুসো, উপাদানক্খন্ধা ৱুত্তা ভগৱতা, সেয্যথিদং – ৰূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. নো চে কিৰাযস্মা খেমকো ইমেসু পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু কিঞ্চি অত্তং ৱা অত্তনিযং ৱা সমনুপস্সতি. তেনহাযস্মা খেমকো অৰহং খীণাসৱো’’’তি.
‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো আযস্মা দাসকো থেৰানং ভিক্খূনং পটিস্সুত্ৱা যেনাযস্মা খেমকো…পে… থেৰা তং, আৱুসো খেমক, এৱমাহংসু – ‘‘পঞ্চিমে, আৱুসো, উপাদানক্খন্ধা ৱুত্তা ভগৱতা, সেয্যথিদং – ৰূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো; নো চে কিৰাযস্মা খেমকো ইমেসু পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু কিঞ্চি অত্তং ৱা অত্তনিযং ৱা সমনুপস্সতি, তেনহাযস্মা খেমকো অৰহং খীণাসৱো’’তি. ‘‘পঞ্চিমে, আৱুসো, উপাদানক্খন্ধা ৱুত্তা ভগৱতা, সেয্যথিদং – ৰূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমেসু খ্ৱাহং, আৱুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ন কিঞ্চি অত্তং ৱা অত্তনিযং ৱা সমনুপস্সামি, ন চম্হি অৰহং খীণাসৱো; অপি চ মে, আৱুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ‘অস্মী’তি অধিগতং, ‘অযমহমস্মী’তি ন চ সমনুপস্সামী’’তি.
অথ খো আযস্মা দাসকো যেন থেৰা ভিক্খূ…পে… থেৰে ভিক্খূ এতদৱোচ – ‘‘খেমকো, আৱুসো, ভিক্খু এৱমাহ – পঞ্চিমে, আৱুসো, উপাদানক্খন্ধা ৱুত্তা ভগৱতা, সেয্যথিদং – ৰূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমেসু খ্ৱাহং, আৱুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ন কিঞ্চি অত্তং ৱা অত্তনিযং ৱা সমনুপস্সামি, ন চম্হি অৰহং খীণাসৱো; অপি চ মে, আৱুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ‘অস্মী’তি অধিগতং, ‘অযমহমস্মী’তি ন চ সমনুপস্সামী’’তি.
‘‘এহি ত্ৱং, আৱুসো দাসক, যেন খেমকো ভিক্খু তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৱা খেমকং ভিক্খুং এৱং ৱদেহি – ‘থেৰা তং, আৱুসো খেমক, এৱমাহংসু – যমেতং, আৱুসো খেমক, অস্মীতি ৱদেসি, কিমেতং অস্মীতি ৱদেসি? ৰূপং অস্মীতি ৱদেসি, অঞ্ঞত্ৰ ৰূপা অস্মীতি ৱদেসি, ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অস্মীতি ৱদেসি, অঞ্ঞত্ৰ ৱিঞ্ঞাণা অস্মীতি ৱদেসি. যমেতং, আৱুসো খেমক, অস্মীতি ৱদেসি. কিমেতং অস্মীতি ৱদেসী’’’তি?
‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো আযস্মা দাসকো থেৰানং ভিক্খূনং পটিস্সুত্ৱা যেনাযস্মা খেমকো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং খেমকং এতদৱোচ – থেৰা তং, আৱুসো খেমক, এৱমাহংসু – ‘‘যমেতং, আৱুসো খেমক, ‘অস্মী’তি ৱদেসি, কিমেতং ‘অস্মী’তি ৱদেসি? ৰূপং ‘অস্মী’তি ৱদেসি অঞ্ঞত্ৰ ৰূপা ‘অস্মী’তি ৱদেসি? ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং ‘অস্মী’তি ৱদেসি অঞ্ঞত্ৰ ৱিঞ্ঞাণা ‘অস্মী’তি ৱদেসি? যমেতং, আৱুসো খেমক, ‘অস্মী’তি ৱদেসি, কিমেতং ‘অস্মী’তি ৱদেসি’’তি? ‘‘অলং, আৱুসো দাসক, কিং ইমায সন্ধাৱনিকায! আহৰাৱুসো, দণ্ডং; অহমেৱ যেন থেৰা ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমিস্সামী’’তি.
অথ খো আযস্মা খেমকো দণ্ডমোলুব্ভ যেন থেৰা ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা থেৰেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং খেমকং থেৰা ভিক্খূ এতদৱোচুং – ‘‘যমেতং, আৱুসো খেমক, ‘অস্মী’তি ৱদেসি, কিমেতং ‘অস্মী’তি ৱদেসি? ৰূপং ‘অস্মী’তি ৱদেসি, অঞ্ঞত্ৰ ৰূপা ‘অস্মী’তি ৱদেসি? ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং ‘অস্মী’তি ৱদেসি, অঞ্ঞত্ৰ ৱিঞ্ঞাণা ‘অস্মী’তি ৱদেসি? যমেতং, আৱুসো খেমক, ‘অস্মী’তি ৱদেসি, কিমেতং ‘অস্মী’তি ৱদেসী’’তি? ‘‘ন খ্ৱাহং, আৱুসো, ৰূপং ‘অস্মী’তি ৱদামি; নপি অঞ্ঞত্ৰ ৰূপা ‘অস্মী’তি ৱদামি. ন ৱেদনং… ন সঞ্ঞং… ন সঙ্খাৰে… ন ৱিঞ্ঞাণং ‘অস্মী’তি ৱদামি; নপি অঞ্ঞত্ৰ ৱিঞ্ঞাণা ‘অস্মী’তি ৱদামি. অপি চ মে, আৱুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ‘অস্মী’তি অধিগতং ‘অযমহমস্মী’তি ন চ সমনুপস্সামি’’.
‘‘সেয্যথাপি, আৱুসো, উপ্পলস্স ৱা পদুমস্স ৱা পুণ্ডৰীকস্স ৱা গন্ধো. যো নু খো এৱং ৱদেয্য – ‘পত্তস্স গন্ধো’তি ৱা ‘ৱণ্ণস্স [ৱণ্ডস্স (কত্থচি)] গন্ধো’তি ৱা ‘কিঞ্জক্খস্স গন্ধো’তি ৱা সম্মা নু খো সো ৱদমানো ৱদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, আৱুসো’’. ‘‘যথা কথং, পনাৱুসো, সম্মা ব্যাকৰমানো ব্যাকৰেয্যা’’তি? ‘‘‘পুপ্ফস্স গন্ধো’তি খো, আৱুসো, সম্মা ব্যাকৰমানো ব্যাকৰেয্যা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খ্ৱাহং, আৱুসো, ন ৰূপং ‘অস্মী’তি ৱদামি, নপি অঞ্ঞত্ৰ ৰূপা ‘অস্মী’তি ৱদামি. ন ৱেদনং… ন সঞ্ঞং… ন সঙ্খাৰে… ন ৱিঞ্ঞাণং ‘অস্মী’তি ৱদামি, নপি অঞ্ঞত্ৰ ৱিঞ্ঞাণা ‘অস্মী’তি ৱদামি. অপি চ মে, আৱুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ‘অস্মী’তি অধিগতং ‘অযমহমস্মী’তি ন চ সমনুপস্সামি’’.
‘‘কিঞ্চাপি, আৱুসো, অৰিযসাৱকস্স পঞ্চোৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি পহীনানি ভৱন্তি, অথ খ্ৱস্স হোতি – ‘যো চ পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু অনুসহগতো অস্মীতি মানো, অস্মীতি ছন্দো, অস্মীতি অনুসযো অসমূহতো. সো অপৰেন সমযেন পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু উদযব্বযানুপস্সী ৱিহৰতি – ইতি ৰূপং, ইতি ৰূপস্স সমুদযো, ইতি ৰূপস্স অত্থঙ্গমো; ইতি ৱেদনা… ইতি সঞ্ঞা… ইতি সঙ্খাৰা… ইতি ৱিঞ্ঞাণং, ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স সমুদযো, ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো’তি. তস্সিমেসু পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু উদযব্বযানুপস্সিনো ৱিহৰতো যোপিস্স হোতি পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু অনুসহগতো ‘অস্মী’তি, মানো ‘অস্মী’তি, ছন্দো ‘অস্মী’তি অনুসযো অসমূহতো, সোপি সমুগ্ঘাতং গচ্ছতি.
‘‘সেয্যথাপি, আৱুসো, ৱত্থং সংকিলিট্ঠং মলগ্গহিতং. তমেনং সামিকা ৰজকস্স অনুপদজ্জুং. তমেনং ৰজকো ঊসে ৱা খাৰে ৱা গোমযে ৱা সম্মদ্দিত্ৱা অচ্ছে উদকে ৱিক্খালেতি. কিঞ্চাপি তং হোতি ৱত্থং পৰিসুদ্ধং পৰিযোদাতং, অথ খ্ৱস্স হোতি যেৱ অনুসহগতো ঊসগন্ধো ৱা খাৰগন্ধো ৱা গোমযগন্ধো ৱা অসমূহতো. তমেনং ৰজকো সামিকানং দেতি. তমেনং সামিকা গন্ধপৰিভাৱিতে কৰণ্ডকে নিক্খিপন্তি. যোপিস্স হোতি অনুসহগতো ঊসগন্ধো ৱা খাৰগন্ধো ৱা গোমযগন্ধো ৱা অসমূহতো, সোপি সমুগ্ঘাতং গচ্ছতি. এৱমেৱ খো, আৱুসো, কিঞ্চাপি অৰিযসাৱকস্স পঞ্চোৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি পহীনানি ভৱন্তি, অথ খ্ৱস্স হোতি যেৱ পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু অনুসহগতো ‘অস্মী’তি, মানো ‘অস্মী’তি, ছন্দো ‘অস্মী’তি অনুসযো অসমূহতো. সো অপৰেন সমযেন পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু উদযব্বযানুপস্সী ৱিহৰতি. ‘ইতি ৰূপং, ইতি ৰূপস্স সমুদযো, ইতি ৰূপস্স অত্থঙ্গমো; ইতি ৱেদনা… ইতি সঞ্ঞা… ইতি সঙ্খাৰা… ইতি ৱিঞ্ঞাণং, ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স সমুদযো, ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো’তি. তস্স ইমেসু পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু উদযব্বযানুপস্সিনো ৱিহৰতো যোপিস্স হোতি পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু অনুসহগতো ‘অস্মী’তি, মানো ‘অস্মী’তি, ছন্দো ‘অস্মী’তি অনুসযো অসমূহতো, সোপি সমুগ্ঘাতং গচ্ছতী’’তি.
এৱং ৱুত্তে, থেৰা ভিক্খূ আযস্মন্তং খেমকং এতদৱোচুং – ‘‘ন খো [ন খো পন (ক.)] মযং আযস্মন্তং খেমকং ৱিহেসাপেখা পুচ্ছিম্হ, অপি চাযস্মা খেমকো পহোসি তস্স ভগৱতো সাসনং ৱিত্থাৰেন আচিক্খিতুং দেসেতুং পঞ্ঞাপেতুং পট্ঠপেতুং ৱিৱৰিতুং ৱিভজিতুং উত্তানীকাতুং. তযিদং আযস্মতা খেমকেন তস্স ভগৱতো সাসনং ৱিত্থাৰেন আচিক্খিতং দেসিতং পঞ্ঞাপিতং পট্ঠপিতং ৱিৱৰিতং ৱিভজিতং উত্তানীকত’’ন্তি.
ইদমৱোচ আযস্মা খেমকো. অত্তমনা থেৰা ভিক্খূ আযস্মতো খেমকস্স ভাসিতং অভিনন্দুং. ইমস্মিঞ্চ পন ৱেয্যাকৰণস্মিং ভঞ্ঞমানে সট্ঠিমত্তানং থেৰানং ভিক্খূনং অনুপাদায আসৱেহি চিত্তানি ৱিমুচ্চিংসু, আযস্মতো খেমকস্স চাতি. সত্তমং.
৮. ছন্নসুত্তং
৯০. একং সমযং সম্বহুলা থেৰা ভিক্খূ বাৰাণসিযং ৱিহৰন্তি ইসিপতনে মিগদাযে. অথ খো আযস্মা ছন্নো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো অৱাপুৰণং [অপাপুৰণং (সী. স্যা. কং.)] আদায ৱিহাৰেন ৱিহাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা থেৰে ভিক্খূ এতদৱোচ – ‘‘ওৱদন্তু মং আযস্মন্তো থেৰা, অনুসাসন্তু মং আযস্মন্তো থেৰা, কৰোন্তু মে আযস্মন্তো থেৰা ধম্মিং কথং, যথাহং ধম্মং পস্সেয্য’’ন্তি.
এৱং ৱুত্তে, থেৰা ভিক্খূ আযস্মন্তং ছন্নং এতদৱোচুং – ‘‘ৰূপং খো, আৱুসো ছন্ন, অনিচ্চং; ৱেদনা অনিচ্চা; সঞ্ঞা অনিচ্চা; সঙ্খাৰা অনিচ্চা; ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চং. ৰূপং অনত্তা; ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং অনত্তা. সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা; সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি.
অথ খো আযস্মতো ছন্নস্স এতদহোসি – ‘‘ময্হম্পি খো এতং এৱং [ময্হম্পি খো এৱং (স্যা. কং.)] হোতি – ‘ৰূপং অনিচ্চং, ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চং; ৰূপং অনত্তা, ৱেদনা … সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং অনত্তা. সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা, সব্বে ধম্মা অনত্তা’তি. অথ চ পন মে সব্বসঙ্খাৰসমথে সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গে তণ্হাক্খযে ৱিৰাগে নিৰোধে নিব্বানে চিত্তং ন পক্খন্দতি নপ্পসীদতি ন সন্তিট্ঠতি নাধিমুচ্চতি. পৰিতস্সনা উপাদানং উপ্পজ্জতি; পচ্চুদাৱত্ততি মানসং – ‘অথ কো চৰহি মে অত্তা’তি? ন খো পনেৱং ধম্মং পস্সতো হোতি. কো নু খো মে তথা ধম্মং দেসেয্য যথাহং ধম্মং পস্সেয্য’’ন্তি.
অথ খো আযস্মতো ছন্নস্স এতদহোসি – ‘‘অযং খো আযস্মা আনন্দো কোসম্বিযং ৱিহৰতি ঘোসিতাৰামে সত্থু চেৱ সংৱণ্ণিতো সম্ভাৱিতো চ ৱিঞ্ঞূনং সব্ৰহ্মচাৰীনং, পহোতি চ মে আযস্মা আনন্দো তথা ধম্মং দেসেতুং যথাহং ধম্মং পস্সেয্যং; অত্থি চ মে আযস্মন্তে আনন্দে তাৱতিকা ৱিস্সট্ঠি [ৱিস্সত্থি (?)]. যংনূনাহং যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমেয্য’’ন্তি. অথ খো আযস্মা ছন্নো সেনাসনং সংসামেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায যেন কোসম্বী ঘোসিতাৰামো যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা আনন্দেন সদ্ধিং সম্মোদি…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা ছন্নো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ –
‘‘একমিদাহং, আৱুসো আনন্দ, সমযং বাৰাণসিযং ৱিহৰামি ইসিপতনে মিগদাযে. অথ খ্ৱাহং, আৱুসো, সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো অৱাপুৰণং আদায ৱিহাৰেন ৱিহাৰং উপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৱা থেৰে ভিক্খূ এতদৱোচং – ‘ওৱদন্তু মং আযস্মন্তো থেৰা, অনুসাসন্তু মং আযস্মন্তো থেৰা, কৰোন্তু মে আযস্মন্তো থেৰা ধম্মিং কথং যথাহং ধম্মং পস্সেয্য’ন্তি. এৱং ৱুত্তে মং, আৱুসো, থেৰা ভিক্খূ এতদৱোচুং – ‘ৰূপং খো, আৱুসো ছন্ন, অনিচ্চং; ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চং; ৰূপং অনত্তা…পে… ৱিঞ্ঞাণং অনত্তা. সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা, সব্বে ধম্মা অনত্তা’’’তি.
‘‘তস্স ময্হং, আৱুসো, এতদহোসি – ‘ময্হম্পি খো এতং এৱং হোতি – ৰূপং অনিচ্চং…পে… ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চং, ৰূপং অনত্তা, ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং অনত্তা. সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা, সব্বে ধম্মা অনত্তা’তি. অথ চ পন মে সব্বসঙ্খাৰসমথে সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গে তণ্হাক্খযে ৱিৰাগে নিৰোধে নিব্বানে চিত্তং ন পক্খন্দতি নপ্পসীদতি ন সন্তিট্ঠতি নাধিমুচ্চতি. পৰিতস্সনা উপাদানং উপ্পজ্জতি; পচ্চুদাৱত্ততি মানসং – ‘অথ কো চৰহি মে অত্তা’তি? ন খো পনেৱং ধম্মং পস্সতো হোতি. কো নু খো মে তথা ধম্মং দেসেয্য যথাহং ধম্মং পস্সেয্যন্তি!
‘‘তস্স ময্হং, আৱুসো, এতদহোসি – ‘অযং খো আযস্মা আনন্দো কোসম্বিযং ৱিহৰতি ঘোসিতৰামে সত্থু চেৱ সংৱণ্ণিতো সম্ভাৱিতো চ ৱিঞ্ঞূনং সব্ৰহ্মচাৰীনং, পহোতি চ মে আযস্মা আনন্দো তথা ধম্মং দেসেতুং যথাহং ধম্মং পস্সেয্যং. অত্থি চ মে আযস্মন্তে আনন্দে তাৱতিকা ৱিস্সট্ঠি. যংনূনাহং যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমেয্য’ন্তি. ওৱদতু মং, আযস্মা আনন্দো; অনুসাসতু মং, আযস্মা আনন্দো; কৰোতু মে, আযস্মা আনন্দো ধম্মিং কথং যথাহং ধম্মং পস্সেয্য’’ন্তি.
‘‘এত্তকেনপি মযং আযস্মতো ছন্নস্স অত্তমনা অপি নাম তং [অত্তমনা অভিৰদ্ধা, তং (সী. স্যা. কং.)] আযস্মা ছন্নো আৱি অকাসি খীলং ছিন্দি [পভিন্দি (সী. স্যা. কং. পী.)]. ওদহাৱুসো, ছন্ন, সোতং; ভব্বোসি [ভব্বো ত্ৱং (ক.)] ধম্মং ৱিঞ্ঞাতু’’ন্তি. অথ খো আযস্মতো ছন্নস্স তাৱতকেনেৱ [তাৱদেৱ (সী.)] উড়াৰং পীতিপামোজ্জং উপ্পজ্জি – ‘‘ভব্বো কিৰস্মি ধম্মং ৱিঞ্ঞাতু’’ন্তি.
‘‘সম্মুখা মেতং, আৱুসো ছন্ন, ভগৱতো সুতং, সম্মুখা চ পটিগ্গহিতং কচ্চানগোত্তং ভিক্খুং ওৱদন্তস্স – দ্ৱযনিস্সিতো খ্ৱাযং, কচ্চান, লোকো যেভুয্যেন অত্থিতঞ্চেৱ নত্থিতঞ্চ. লোকসমুদযং খো, কচ্চান, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো যা লোকে নত্থিতা, সা ন হোতি. লোকনিৰোধং খো, কচ্চান, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো যা লোকে অত্থিতা, সা ন হোতি. উপযুপাদানাভিনিৱেসৱিনিবন্ধো খ্ৱাযং, কচ্চান, লোকো যেভুয্যেন তং চাযং উপযুপাদানং চেতসো অধিট্ঠানাভিনিৱেসানুসযং ন উপেতি ন উপাদিযতি নাধিট্ঠাতি ‘অত্তা মে’তি. দুক্খমেৱ উপ্পজ্জমানং উপ্পজ্জতি, দুক্খং নিৰুজ্ঝমানং নিৰুজ্ঝতীতি ন কঙ্খতি ন ৱিচিকিচ্ছতি. অপৰপ্পচ্চযা ঞাণমেৱস্স এত্থ হোতি. এত্তাৱতা খো, কচ্চান, সম্মাদিট্ঠি হোতি. সব্বমত্থীতি খো, কচ্চান, অযমেকো অন্তো. সব্বং নত্থীতি অযং দুতিযো অন্তো. এতে তে, কচ্চান, উভো অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝেন তথাগতো ধম্মং দেসেতি – অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা; সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৱিজ্জায ত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’তি.
‘‘এৱমেতং, আৱুসো আনন্দ, হোতি যেসং আযস্মন্তানং তাদিসা সব্ৰহ্মচাৰযো অনুকম্পকা অত্থকামা ওৱাদকা অনুসাসকা. ইদঞ্চ পন মে আযস্মতো আনন্দস্স ধম্মদেসনং সুত্ৱা ধম্মো অভিসমিতো’’তি. অট্ঠমং.
৯. ৰাহুলসুত্তং
৯১. সাৱত্থিনিদানং. অথ খো আযস্মা ৰাহুলো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা ৰাহুলো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কথং নু খো, ভন্তে, জানতো কথং পস্সতো ইমস্মিঞ্চ সৱিঞ্ঞাণকে কাযে বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেসু অহঙ্কাৰমমঙ্কাৰমানানুসযা ন হোন্তী’’তি?
‘‘যং কিঞ্চি, ৰাহুল, ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৰূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. যা কাচি ৱেদনা … যা কাচি সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খাৰা… যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা…পে… সব্বং ৱিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. এৱং খো, ৰাহুল, জানতো এৱং পস্সতো ইমস্মিঞ্চ সৱিঞ্ঞাণকে কাযে বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেসু অহঙ্কাৰমমঙ্কাৰমানানুসযা ন হোন্তী’’তি. নৱমং.
১০. দুতিযৰাহুলসুত্তং
৯২. সাৱত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা ৰাহুলো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কথং নু খো, ভন্তে, জানতো কথং পস্সতো ইমস্মিঞ্চ সৱিঞ্ঞাণকে কাযে বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেসু অহঙ্কাৰমমঙ্কাৰমানাপগতং মানসং হোতি ৱিধাসমতিক্কন্তং সন্তং সুৱিমুত্ত’’ন্তি? ‘‘যং কিঞ্চি, ৰাহুল, ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা…পে… যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৰূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা অনুপাদা ৱিমুত্তো হোতি. যা কাচি ৱেদনা… যা কাচি সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খাৰা… যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৱিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা অনুপাদা ৱিমুত্তো হোতি. এৱং খো, ৰাহুল, জানতো এৱং পস্সতো ইমস্মিঞ্চ সৱিঞ্ঞাণকে কাযে বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেসু অহঙ্কাৰমমঙ্কাৰমানাপগতং মানসং হোতি ৱিধা সমতিক্কন্তং সন্তং সুৱিমুত্ত’’ন্তি. দসমং.
থেৰৱগ্গো নৱমো.
তস্সুদ্দানং –
আনন্দো তিস্সো যমকো, অনুৰাধো চ ৱক্কলি;
অস্সজি খেমকো ছন্নো, ৰাহুলা অপৰে দুৱে.