১০. পুপ্ফৱগ্গো

১. নদীসুত্তং

৯৩. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, নদী পব্বতেয্যা ওহাৰিনী দূৰঙ্গমা সীঘসোতা. তস্সা উভোসু তীৰেসু [উভতো তীৰে (সী.), উভতো তীৰেসু (স্যা. কং.)] কাসা চেপি জাতা অস্সু, তে নং অজ্ঝোলম্বেয্যুং; কুসা চেপি জাতা অস্সু, তে নং অজ্ঝোলম্বেয্যুং; পব্বজা [বব্বজা (সী. পী.)] চেপি জাতা অস্সু, তে নং অজ্ঝোলম্বেয্যুং; বীৰণা চেপি জাতা অস্সু, তে নং অজ্ঝোলম্বেয্যুং; ৰুক্খা চেপি জাতা অস্সু, তে নং অজ্ঝোলম্বেয্যুং. তস্সা পুৰিসো সোতেন ৱুয্হমানো কাসে চেপি গণ্হেয্য, তে পলুজ্জেয্যুং. সো ততোনিদানং অনযব্যসনং আপজ্জেয্য. কুসে চেপি গণ্হেয্য, পব্বজে চেপি গণ্হেয্য, বীৰণে চেপি গণ্হেয্য, ৰুক্খে চেপি গণ্হেয্য, তে পলুজ্জেয্যুং. সো ততোনিদানং অনযব্যসনং আপজ্জেয্য. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অৰিযানং অদস্সাৱী অৰিযধম্মস্স অকোৱিদো অৰিযধম্মে অৱিনীতো, সপ্পুৰিসানং অদস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স অকোৱিদো সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং; অত্তনি ৱা ৰূপং, ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং. তস্স তং ৰূপং পলুজ্জতি. সো ততোনিদানং অনযব্যসনং আপজ্জতি. ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং; অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং. তস্স তং ৱিঞ্ঞাণং পলুজ্জতি. সো ততোনিদানং অনযব্যসনং আপজ্জতি. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং ভন্তে’’. ‘‘ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহ…পে… এৱং পস্সং…পে… নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি. পঠমং.

২. পুপ্ফসুত্তং

৯৪. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, লোকেন ৱিৱদামি, লোকোৱ মযা ৱিৱদতি. ন, ভিক্খৱে, ধম্মৱাদী কেনচি লোকস্মিং ৱিৱদতি. যং, ভিক্খৱে, নত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং, অহম্পি তং ‘নত্থী’তি ৱদামি. যং, ভিক্খৱে, অত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং, অহম্পি তং ‘অত্থী’তি ৱদামি’’.

‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৱে, নত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং, যমহং ‘নত্থী’তি ৱদামি? ৰূপং, ভিক্খৱে, নিচ্চং ধুৱং সস্সতং অৱিপৰিণামধম্মং নত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং; অহম্পি তং ‘নত্থী’তি ৱদামি. ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ধুৱং সস্সতং অৱিপৰিণামধম্মং নত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং; অহম্পি তং ‘নত্থী’তি ৱদামি. ইদং খো, ভিক্খৱে, নত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং; অহম্পি তং ‘নত্থী’তি ৱদামি’’.

‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৱে, অত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং, যমহং ‘অত্থী’তি ৱদামি? ৰূপং, ভিক্খৱে, অনিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং অত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং; অহম্পি তং ‘অত্থী’তি ৱদামি. ৱেদনা অনিচ্চা…পে… ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং অত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং; অহম্পি তং ‘অত্থী’তি ৱদামি. ইদং খো, ভিক্খৱে, অত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং; অহম্পি তং ‘অত্থী’তি ৱদামি’’.

‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, লোকে লোকধম্মো, তং তথাগতো অভিসম্বুজ্ঝতি অভিসমেতি; অভিসম্বুজ্ঝিত্ৱা অভিসমেত্ৱা তং আচিক্খতি দেসেতি পঞ্ঞপেতি পট্ঠপেতি ৱিৱৰতি ৱিভজতি উত্তানীকৰোতি.

‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৱে, লোকে লোকধম্মো, তং তথাগতো অভিসম্বুজ্ঝতি অভিসমেতি, অভিসম্বুজ্ঝিত্ৱা অভিসমেত্ৱা আচিক্খতি দেসেতি পঞ্ঞপেতি পট্ঠপেতি ৱিৱৰতি ৱিভজতি উত্তানীকৰোতি? ৰূপং, ভিক্খৱে, লোকে লোকধম্মো তং তথাগতো অভিসম্বুজ্ঝতি অভিসমেতি. অভিসম্বুজ্ঝিত্ৱা অভিসমেত্ৱা আচিক্খতি দেসেতি পঞ্ঞপেতি পট্ঠপেতি ৱিৱৰতি ৱিভজতি উত্তানীকৰোতি.

‘‘যো, ভিক্খৱে, তথাগতেন এৱং আচিক্খিযমানে দেসিযমানে পঞ্ঞপিযমানে পট্ঠপিযমানে ৱিৱৰিযমানে ৱিভজিযমানে উত্তানীকৰিযমানে ন জানাতি ন পস্সতি তমহং, ভিক্খৱে, বালং পুথুজ্জনং অন্ধং অচক্খুকং অজানন্তং অপস্সন্তং কিন্তি কৰোমি! ৱেদনা, ভিক্খৱে, লোকে লোকধম্মো…পে… সঞ্ঞা, ভিক্খৱে… সঙ্খাৰা, ভিক্খৱে… ৱিঞ্ঞাণং, ভিক্খৱে, লোকে লোকধম্মো তং তথাগতো অভিসম্বুজ্ঝতি অভিসমেতি. অভিসম্বুজ্ঝিত্ৱা অভিসমেত্ৱা আচিক্খতি দেসেতি পঞ্ঞপেতি পট্ঠপেতি ৱিৱৰতি ৱিভজতি উত্তানীকৰোতি.

‘‘যো, ভিক্খৱে, তথাগতেন এৱং আচিক্খিযমানে দেসিযমানে পঞ্ঞপিযমানে পট্ঠপিযমানে ৱিৱৰিযমানে ৱিভজিযমানে উত্তানীকৰিযমানে ন জানাতি ন পস্সতি তমহং, ভিক্খৱে, বালং পুথুজ্জনং অন্ধং অচক্খুকং অজানন্তং অপস্সন্তং কিন্তি কৰোমি!

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, উপ্পলং ৱা পদুমং ৱা পুণ্ডৰীকং ৱা উদকে জাতং উদকে সংৱড্ঢং উদকা অচ্চুগ্গম্ম ঠাতি [তিট্ঠন্তং (ক.)] অনুপলিত্তং উদকেন; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, তথাগতো লোকে জাতো লোকে সংৱড্ঢো লোকং অভিভুয্য ৱিহৰতি অনুপলিত্তো লোকেনা’’তি. দুতিযং.

৩. ফেণপিণ্ডূপমসুত্তং

৯৫. একং সমযং ভগৱা অযুজ্ঝাযং [অযোজ্ঝাযং (সী. পী.)] ৱিহৰতি গঙ্গায নদিযা তীৰে. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি –

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, অযং গঙ্গা নদী মহন্তং ফেণপিণ্ডং আৱহেয্য. তমেনং চক্খুমা পুৰিসো পস্সেয্য নিজ্ঝাযেয্য যোনিসো উপপৰিক্খেয্য. তস্স তং পস্সতো নিজ্ঝাযতো যোনিসো উপপৰিক্খতো ৰিত্তকঞ্ঞেৱ খাযেয্য, তুচ্ছকঞ্ঞেৱ খাযেয্য, অসাৰকঞ্ঞেৱ খাযেয্য. কিঞ্হি সিযা, ভিক্খৱে, ফেণপিণ্ডে সাৰো? এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যং কিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং…পে… যং দূৰে সন্তিকে ৱা তং ভিক্খু পস্সতি নিজ্ঝাযতি যোনিসো উপপৰিক্খতি. তস্স তং পস্সতো নিজ্ঝাযতো যোনিসো উপপৰিক্খতো ৰিত্তকঞ্ঞেৱ খাযতি, তুচ্ছকঞ্ঞেৱ খাযতি, অসাৰকঞ্ঞেৱ খাযতি. কিঞ্হি সিযা, ভিক্খৱে, ৰূপে সাৰো?

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, সৰদসমযে থুল্লফুসিতকে দেৱে ৱস্সন্তে উদকে উদকপুব্বুড়ং [উদকবুব্বুড়ং (সী. পী.)] উপ্পজ্জতি চেৱ নিৰুজ্ঝতি চ. তমেনং চক্খুমা পুৰিসো পস্সেয্য নিজ্ঝাযেয্য যোনিসো উপপৰিক্খেয্য. তস্স তং পস্সতো নিজ্ঝাযতো যোনিসো উপপৰিক্খতো ৰিত্তকঞ্ঞেৱ খাযেয্য, তুচ্ছকঞ্ঞেৱ খাযেয্য, অসাৰকঞ্ঞেৱ খাযেয্য. কিঞ্হি সিযা, ভিক্খৱে, উদকপুব্বুড়ে সাৰো? এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যা কাচি ৱেদনা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না…পে… যা দূৰে সন্তিকে ৱা তং ভিক্খু পস্সতি নিজ্ঝাযতি যোনিসো উপপৰিক্খতি. তস্স তং পস্সতো নিজ্ঝাযতো যোনিসো উপপৰিক্খতো ৰিত্তকঞ্ঞেৱ খাযতি, তুচ্ছকঞ্ঞেৱ খাযতি, অসাৰকঞ্ঞেৱ খাযতি. কিঞ্হি সিযা, ভিক্খৱে, ৱেদনায সাৰো?

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, গিম্হানং পচ্ছিমে মাসে ঠিতে মজ্ঝন্হিকে কালে মৰীচিকা ফন্দতি. তমেনং চক্খুমা পুৰিসো পস্সেয্য নিজ্ঝাযেয্য যোনিসো উপপৰিক্খেয্য. তস্স তং পস্সতো নিজ্ঝাযতো যোনিসো উপপৰিক্খতো ৰিত্তকঞ্ঞেৱ খাযেয্য, তুচ্ছকঞ্ঞেৱ খাযেয্য…পে… কিঞ্হি সিযা, ভিক্খৱে, মৰীচিকায সাৰো? এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যা কাচি সঞ্ঞা…পে….

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসো সাৰত্থিকো সাৰগৱেসী সাৰপৰিযেসনং চৰমানো তিণ্হং কুঠাৰিং [কুধাৰিং (স্যা. কং. ক.)] আদায ৱনং পৱিসেয্য. সো তত্থ পস্সেয্য মহন্তং কদলিক্খন্ধং উজুং নৱং অকুক্কুকজাতং [অকুক্কজাতং (ক. সী. পী.), অকুসজাতং (ক. সী.), অকুক্কুজকজাতং (ক.)]. তমেনং মূলে ছিন্দেয্য; মূলে ছেত্ৱা অগ্গে ছিন্দেয্য, অগ্গে ছেত্ৱা পত্তৱট্টিং ৱিনিব্ভুজেয্য. সো তস্স পত্তৱট্টিং ৱিনিব্ভুজন্তো ফেগ্গুম্পি নাধিগচ্ছেয্য, কুতো সাৰং! তমেনং চক্খুমা পুৰিসো পস্সেয্য নিজ্ঝাযেয্য যোনিসো উপপৰিক্খেয্য. তস্স তং পস্সতো নিজ্ঝাযতো যোনিসো উপপৰিক্খতো ৰিত্তকঞ্ঞেৱ খাযেয্য, তুচ্ছকঞ্ঞেৱ খাযেয্য, অসাৰকঞ্ঞেৱ খাযেয্য. কিঞ্হি সিযা, ভিক্খৱে, কদলিক্খন্ধে সাৰো? এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যে কেচি সঙ্খাৰা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না…পে… যে দূৰে সন্তিকে ৱা তং ভিক্খু পস্সতি নিজ্ঝাযতি যোনিসো উপপৰিক্খতি. তস্স তং পস্সতো নিজ্ঝাযতো যোনিসো উপপৰিক্খতো ৰিত্তকঞ্ঞেৱ খাযতি, তুচ্ছকঞ্ঞেৱ খাযতি, অসাৰকঞ্ঞেৱ খাযতি. কিঞ্হি সিযা, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰেসু সাৰো?

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, মাযাকাৰো ৱা মাযাকাৰন্তেৱাসী ৱা চতুমহাপথে [চাতুম্মহাপথে (সী. স্যা. কং. পী.)] মাযং ৱিদংসেয্য. তমেনং চক্খুমা পুৰিসো পস্সেয্য নিজ্ঝাযেয্য যোনিসো উপপৰিক্খেয্য. তস্স তং পস্সতো নিজ্ঝাযতো যোনিসো উপপৰিক্খতো ৰিত্তকঞ্ঞেৱ খাযেয্য, তুচ্ছকঞ্ঞেৱ খাযেয্য, অসাৰকঞ্ঞেৱ খাযেয্য. কিঞ্হি সিযা, ভিক্খৱে, মাযায সাৰো? এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং…পে… যং দূৰে সন্তিকে ৱা, তং ভিক্খু পস্সতি নিজ্ঝাযতি যোনিসো উপপৰিক্খতি. তস্স তং পস্সতো নিজ্ঝাযতো যোনিসো উপপৰিক্খতো ৰিত্তকঞ্ঞেৱ খাযতি, তুচ্ছকঞ্ঞেৱ খাযতি, অসাৰকঞ্ঞেৱ খাযতি. কিঞ্হি সিযা, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণে সাৰো?

‘‘এৱং পস্সং, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো ৰূপস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ৱেদনাযপি… সঞ্ঞাযপি… সঙ্খাৰেসুপি … ৱিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৱিৰজ্জতি; ৱিৰাগা ৱিমুচ্চতি. ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি…পে… নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানাতি’’.

ইদমৱোচ ভগৱা. ইদং ৱত্ৱান সুগতো অথাপৰং এতদৱোচ সত্থা –

‘‘ফেণপিণ্ডূপমং ৰূপং, ৱেদনা বুব্বুড়ূপমা [বুব্বুলূপমা (সী.), পুব্বুড়োপমা (ক.)];

মৰীচিকূপমা সঞ্ঞা, সঙ্খাৰা কদলূপমা;

মাযূপমঞ্চ ৱিঞ্ঞাণং, দেসিতাদিচ্চবন্ধুনা.

‘‘যথা যথা নিজ্ঝাযতি, যোনিসো উপপৰিক্খতি;

ৰিত্তকং তুচ্ছকং হোতি, যো নং পস্সতি যোনিসো.

‘‘ইমঞ্চ কাযং আৰব্ভ, ভূৰিপঞ্ঞেন দেসিতং;

পহানং তিণ্ণং ধম্মানং, ৰূপং পস্সথ [পস্সেথ (সী.)] ছড্ডিতং.

‘‘আযু উস্মা চ ৱিঞ্ঞাণং, যদা কাযং জহন্তিমং;

অপৱিদ্ধো [অপৱিট্ঠো (স্যা. কং.)] তদা সেতি, পৰভত্তং অচেতনং.

‘‘এতাদিসাযং সন্তানো, মাযাযং বাললাপিনী;

ৱধকো এস অক্খাতো, সাৰো এত্থ ন ৱিজ্জতি.

‘‘এৱং খন্ধে অৱেক্খেয্য, ভিক্খু আৰদ্ধৱীৰিযো;

দিৱা ৱা যদি ৱা ৰত্তিং, সম্পজানো পটিস্সতো.

‘‘জহেয্য সব্বসংযোগং, কৰেয্য সৰণত্তনো;

চৰেয্যাদিত্তসীসোৱ, পত্থযং অচ্চুতং পদ’’ন্তি. ততিযং;

৪. গোমযপিণ্ডসুত্তং

৯৬. সাৱত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ভিক্খু ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অত্থি নু খো, ভন্তে, কিঞ্চি ৰূপং যং ৰূপং নিচ্চং ধুৱং সস্সতং অৱিপৰিণামধম্মং সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সতি? অত্থি নু খো, ভন্তে, কাচি ৱেদনা যা ৱেদনা নিচ্চা ধুৱা সস্সতা অৱিপৰিণামধম্মা সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সতি? অত্থি নু খো, ভন্তে, কাচি সঞ্ঞা যা সঞ্ঞা…পে… অত্থি নু খো, ভন্তে, কেচি সঙ্খাৰা যে সঙ্খাৰা নিচ্চা ধুৱা সস্সতা অৱিপৰিণামধম্মা সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সন্তি? অত্থি নু খো, ভন্তে, কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং, যং ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ধুৱং সস্সতং অৱিপৰিণামধম্মং সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সতী’’তি? ‘‘নত্থি খো, ভিক্খু, কিঞ্চি ৰূপং, যং ৰূপং নিচ্চং ধুৱং সস্সতং অৱিপৰিণামধম্মং সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সতি. নত্থি খো, ভিক্খু, কাচি ৱেদনা… কাচি সঞ্ঞা… কেচি সঙ্খাৰা… কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং, যং ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ধুৱং সস্সতং অৱিপৰিণামধম্মং সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সতী’’তি.

অথ খো ভগৱা পৰিত্তং গোমযপিণ্ডং পাণিনা গহেত্ৱা তং ভিক্খুং এতদৱোচ – ‘‘এত্তকোপি খো, ভিক্খু, অত্তভাৱপটিলাভো নত্থি নিচ্চো ধুৱো সস্সতো অৱিপৰিণামধম্মো সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সতি. এত্তকো চেপি, ভিক্খু, অত্তভাৱপটিলাভো অভৱিস্স নিচ্চো ধুৱো সস্সতো অৱিপৰিণামধম্মো, নযিদং ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো পঞ্ঞাযেথ সম্মা দুক্খক্খযায. যস্মা চ খো, ভিক্খু, এত্তকোপি অত্তভাৱপটিলাভো নত্থি নিচ্চো ধুৱো সস্সতো অৱিপৰিণামধম্মো, তস্মা ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো পঞ্ঞাযতি সম্মা দুক্খক্খযায.

‘‘ভূতপুব্বাহং, ভিক্খু, ৰাজা অহোসিং খত্তিযো মুদ্ধাৱসিত্তো. তস্স ময্হং, ভিক্খু, ৰঞ্ঞো সতো খত্তিযস্স মুদ্ধাৱসিত্তস্স চতুৰাসীতিনগৰসহস্সানি অহেসুং কুসাৱতী ৰাজধানিপ্পমুখানি. তস্স ময্হং, ভিক্খু, ৰঞ্ঞো সতো খত্তিযস্স মুদ্ধাৱসিত্তস্স চতুৰাসীতিপাসাদসহস্সানি অহেসুং ধম্মপাসাদপ্পমুখানি. তস্স ময্হং, ভিক্খু, ৰঞ্ঞো সতো খত্তিযস্স মুদ্ধাৱসিত্তস্স চতুৰাসীতিকূটাগাৰসহস্সানি অহেসুং মহাব্যূহকূটাগাৰপ্পমুখানি [মহাৱিযূহকূটাগাৰপ্পমুখানি (দী. নি. ২.২৬৩)]. তস্স ময্হং, ভিক্খু, ৰঞ্ঞো সতো খত্তিযস্স মুদ্ধাৱসিত্তস্স চতুৰাসীতিপল্লঙ্কসহস্সানি অহেসুং দন্তমযানি সাৰমযানি সোৱণ্ণমযানি গোণকত্থতানি পটিকত্থতানি পটলিকত্থতানি কদলিমিগপৱৰপচ্চত্থৰণানি [কাদলিমিগপৱৰপচ্চত্থৰণানি (সী.)] সউত্তৰচ্ছদানি উভতোলোহিতকূপধানানি. তস্স ময্হং, ভিক্খু, ৰঞ্ঞো সতো খত্তিযস্স মুদ্ধাৱসিত্তস্স চতুৰাসীতিনাগসহস্সানি অহেসুং সোৱণ্ণালঙ্কাৰানি সোৱণ্ণদ্ধজানি হেমজালপটিচ্ছন্নানি উপোসথনাগৰাজপ্পমুখানি. তস্স ময্হং, ভিক্খু, ৰঞ্ঞো সতো খত্তিযস্স মুদ্ধাৱসিত্তস্স চতুৰাসীতিঅস্সসহস্সানি অহেসুং সোৱণ্ণালঙ্কাৰানি সোৱণ্ণদ্ধজানি হেমজালপটিচ্ছন্নানি ৱলাহকঅস্সৰাজপ্পমুখানি. তস্স ময্হং, ভিক্খু, ৰঞ্ঞো সতো খত্তিযস্স মুদ্ধাৱসিত্তস্স চতুৰাসীতিৰথসহস্সানি অহেসুং সোৱণ্ণালঙ্কাৰানি সোৱণ্ণদ্ধজানি হেমজালপটিচ্ছন্নানি ৱেজযন্তৰথপ্পমুখানি. তস্স ময্হং, ভিক্খু, ৰঞ্ঞো সতো খত্তিযস্স মুদ্ধাৱসিত্তস্স চতুৰাসীতিমণিসহস্সানি অহেসুং মণিৰতনপ্পমুখানি. তস্স ময্হং, ভিক্খু…পে… চতুৰাসীতিইত্থিসহস্সানি অহেসুং সুভদ্দাদেৱিপ্পমুখানি. তস্স ময্হং, ভিক্খু…পে… চতুৰাসীতিখত্তিযসহস্সানি অহেসুং অনুযন্তানি পৰিণাযকৰতনপ্পমুখানি. তস্স ময্হং, ভিক্খু…পে… চতুৰাসীতিধেনুসহস্সানি অহেসুং দুকূলসন্দনানি কংসূপধাৰণানি. তস্স ময্হং, ভিক্খু…পে… চতুৰাসীতিৱত্থকোটিসহস্সানি অহেসুং খোমসুখুমানি কোসেয্যসুখুমানি কম্বলসুখুমানি কপ্পাসিকসুখুমানি. তস্স ময্হং, ভিক্খু…পে… চতুৰাসীতিথালিপাকসহস্সানি অহেসুং; সাযং পাতং ভত্তাভিহাৰো অভিহৰিযিত্থ.

‘‘তেসং খো পন, ভিক্খু, চতুৰাসীতিযা নগৰসহস্সানং একঞ্ঞেৱ তং নগৰং হোতি যমহং তেন সমযেন অজ্ঝাৱসামি – কুসাৱতী ৰাজধানী. তেসং খো পন, ভিক্খু, চতুৰাসীতিযা পাসাদসহস্সানং একোযেৱ সো পাসাদো হোতি যমহং তেন সমযেন অজ্ঝাৱসামি – ধম্মো পাসাদো. তেসং খো পন, ভিক্খু, চতুৰাসীতিযা কূটাগাৰসহস্সানং একঞ্ঞেৱ তং কূটাগাৰং হোতি যমহং তেন সমযেন অজ্ঝাৱসামি – মহাব্যূহং কূটাগাৰং. তেসং খো পন, ভিক্খু, চতুৰাসীতিযা পল্লঙ্কসহস্সানং একোযেৱ সো পল্লঙ্কো হোতি যমহং তেন সমযেন পৰিভুঞ্জামি – দন্তমযো ৱা সাৰমযো ৱা সোৱণ্ণমযো ৱা ৰূপিযমযো ৱা. তেসং খো পন, ভিক্খু, চতুৰাসীতিযা নাগসহস্সানং একোযেৱ সো নাগো হোতি যমহং তেন সমযেন অভিৰুহামি – উপোসথো নাগৰাজা. তেসং খো পন, ভিক্খু, চতুৰাসীতিযা অস্সসহস্সানং একোযেৱ সো অস্সো হোতি যমহং তেন সমযেন অভিৰুহামি – ৱলাহকো অস্সৰাজা. তেসং খো পন, ভিক্খু, চতুৰাসীতিযা ৰথসহস্সানং একোযেৱ সো ৰথো হোতি যমহং তেন সমযেন অভিৰুহামি – ৱেজযন্তো ৰথো. তেসং খো পন, ভিক্খু, চতুৰাসীতিযা ইত্থিসহস্সানং একাযেৱ সা ইত্থী হোতি যা মং তেন সমযেন পচ্চুপট্ঠাতি – খত্তিযানী ৱা ৱেলামিকা ৱা. তেসং খো পন, ভিক্খু, চতুৰাসীতিযা ৱত্থকোটিসহস্সানং একঞ্ঞেৱ তং ৱত্থযুগং হোতি যমহং তেন সমযেন পৰিদহামি – খোমসুখুমং ৱা কোসেয্যসুখুমং ৱা কম্বলসুখুমং ৱা কপ্পাসিকসুখুমং ৱা. তেসং খো পন, ভিক্খু, চতুৰাসীতিযা থালিপাকসহস্সানং একোযেৱ সো থালিপাকো হোতি যতো নাড়িকোদনপৰমং ভুঞ্জামি তদুপিযঞ্চ সূপেয্যং [সূপব্যঞ্জনং (স্যা. কং.)]. ইতি খো, ভিক্খু, সব্বে তে সঙ্খাৰা অতীতা নিৰুদ্ধা ৱিপৰিণতা. এৱং অনিচ্চা খো, ভিক্খু, সঙ্খাৰা. এৱং অদ্ধুৱা খো, ভিক্খু, সঙ্খাৰা. এৱং অনস্সাসিকা খো, ভিক্খু, সঙ্খাৰা. যাৱঞ্চিদং, ভিক্খু, অলমেৱ সব্বসঙ্খাৰেসু নিব্বিন্দিতুং, অলং ৱিৰজ্জিতুং, অলং ৱিমুচ্চিতু’’ন্তি. চতুত্থং.

৫. নখসিখাসুত্তং

৯৭. সাৱত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ভিক্খু ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অত্থি নু খো, ভন্তে, কিঞ্চি ৰূপং যং ৰূপং নিচ্চং ধুৱং সস্সতং অৱিপৰিণামধম্মং সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সতি? অত্থি নু খো, ভন্তে, কাচি ৱেদনা যা ৱেদনা নিচ্চা ধুৱা সস্সতা অৱিপৰিণামধম্মা সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সতি? অত্থি নু খো, ভন্তে, কাচি সঞ্ঞা…পে… কেচি সঙ্খাৰা, যে সঙ্খাৰা নিচ্চা ধুৱা সস্সতা অৱিপৰিণামধম্মা সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সন্তি? অত্থি নু খো, ভন্তে, কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং, যং ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ধুৱং সস্সতং অৱিপৰিণামধম্মং সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সতী’’তি? ‘‘নত্থি খো, ভিক্খু, কিঞ্চি ৰূপং, যং ৰূপং নিচ্চং ধুৱং সস্সতং অৱিপৰিণামধম্মং সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সতি. নত্থি খো, ভিক্খু, কাচি ৱেদনা… কাচি সঞ্ঞা… কেচি সঙ্খাৰা…পে… কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং, যং ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ধুৱং সস্সতং অৱিপৰিণামধম্মং সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সতী’’তি.

অথ খো ভগৱা পৰিত্তং নখসিখাযং পংসুং আৰোপেত্ৱা তং ভিক্খুং এতদৱোচ – ‘‘এত্তকম্পি খো, ভিক্খু, ৰূপং নত্থি নিচ্চং ধুৱং সস্সতং অৱিপৰিণামধম্মং সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সতি. এত্তকং চেপি, ভিক্খু, ৰূপং অভৱিস্স নিচ্চং ধুৱং সস্সতং অৱিপৰিণামধম্মং, নযিদং ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো পঞ্ঞাযেথ সম্মা দুক্খক্খযায. যস্মা চ খো, ভিক্খু, এত্তকম্পি ৰূপং নত্থি নিচ্চং ধুৱং সস্সতং অৱিপৰিণামধম্মং, তস্মা ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো পঞ্ঞাযতি সম্মা দুক্খক্খযায’’.

‘‘এত্তকাপি খো, ভিক্খু, ৱেদনা নত্থি নিচ্চা ধুৱা সস্সতা অৱিপৰিণামধম্মা সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সতি. এত্তকা চেপি, ভিক্খু, ৱেদনা অভৱিস্স নিচ্চা ধুৱা সস্সতা অৱিপৰিণামধম্মা, ন যিদং ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো পঞ্ঞাযেথ সম্মা দুক্খক্খযায. যস্মা চ খো, ভিক্খু, এত্তকাপি ৱেদনা নত্থি নিচ্চা ধুৱা সস্সতা অৱিপৰিণামধম্মা, তস্মা ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো পঞ্ঞাযতি সম্মা দুক্খক্খযায.

‘‘এত্তকাপি খো, ভিক্খু, সঞ্ঞা নত্থি…পে… এত্তকাপি খো, ভিক্খু, সঙ্খাৰা নত্থি নিচ্চা ধুৱা সস্সতা অৱিপৰিণামধম্মা সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সন্তি. এত্তকা চেপি, ভিক্খু, সঙ্খাৰা অভৱিস্সংসু নিচ্চা ধুৱা সস্সতা অৱিপৰিণামধম্মা, ন যিদং ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো পঞ্ঞাযেথ সম্মা দুক্খক্খযায. যস্মা চ খো, ভিক্খু, এত্তকাপি সঙ্খাৰা নত্থি নিচ্চা ধুৱা সস্সতা অৱিপৰিণামধম্মা, তস্মা ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো পঞ্ঞাযতি সম্মা দুক্খক্খযায.

‘‘এত্তকম্পি খো, ভিক্খু, ৱিঞ্ঞাণং নত্থি নিচ্চং ধুৱং সস্সতং অৱিপৰিণামধম্মং সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সতি. এত্তকম্পি খো, ভিক্খু, ৱিঞ্ঞাণং অভৱিস্স নিচ্চং ধুৱং সস্সতং অৱিপৰিণামধম্মং, ন যিদং ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো পঞ্ঞাযেথ সম্মা দুক্খক্খযায. যস্মা চ খো, ভিক্খু, এত্তকম্পি ৱিঞ্ঞাণং নত্থি নিচ্চং ধুৱং সস্সতং অৱিপৰিণামধম্মং, তস্মা ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো পঞ্ঞাযতি সম্মা দুক্খক্খযায.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ভিক্খু, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং ভন্তে’’…পে… ‘‘তস্মাতিহ…পে… এৱং পস্সং…পে… নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি. পঞ্চমং.

৬. সুদ্ধিকসুত্তং

৯৮. সাৱত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ভিক্খু ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অত্থি নু খো, ভন্তে, কিঞ্চি ৰূপং, যং ৰূপং নিচ্চং ধুৱং সস্সতং অৱিপৰিণামধম্মং সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সতি? অত্থি নু খো, ভন্তে, কাচি ৱেদনা…পে… কাচি সঞ্ঞা… কেচি সঙ্খাৰা… কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং, যং ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ধুৱং সস্সতং অৱিপৰিণামধম্মং সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সতী’’তি? ‘‘নত্থি খো, ভিক্খু, কিঞ্চি ৰূপং যং ৰূপং নিচ্চং ধুৱং সস্সতং অৱিপৰিণামধম্মং সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সতি. নত্থি খো, ভিক্খু, কাচি ৱেদনা… কাচি সঞ্ঞা… কেচি সঙ্খাৰা… কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং, যং ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ধুৱং সস্সতং অৱিপৰিণামধম্মং সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সতী’’তি. ছট্ঠং.

৭. গদ্দুলবদ্ধসুত্তং

৯৯. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘অনমতগ্গোযং, ভিক্খৱে, সংসাৰো. পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৱিজ্জানীৱৰণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৱতং সংসৰতং. হোতি সো, ভিক্খৱে, সমযো যং মহাসমুদ্দো উস্সুস্সতি ৱিসুস্সতি ন ভৱতি; ন ত্ৱেৱাহং, ভিক্খৱে, অৱিজ্জানীৱৰণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৱতং সংসৰতং দুক্খস্স অন্তকিৰিযং ৱদামি. হোতি সো, ভিক্খৱে, সমযো যং সিনেৰু পব্বতৰাজা ডয্হতি ৱিনস্সতি ন ভৱতি; ন ত্ৱেৱাহং, ভিক্খৱে, অৱিজ্জানীৱৰণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৱতং সংসৰতং দুক্খস্স অন্তকিৰিযং ৱদামি. হোতি সো, ভিক্খৱে, সমযো যং মহাপথৱী ডয্হতি ৱিনস্সতি ন ভৱতি; ন ত্ৱেৱাহং, ভিক্খৱে, অৱিজ্জানীৱৰণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৱতং সংসৰতং দুক্খস্স অন্তকিৰিযং ৱদামি’’.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, সা গদ্দুলবদ্ধো [গদ্দূলবন্ধো (স্যা. কং.)] দড়্হে খীলে ৱা থম্ভে ৱা উপনিবদ্ধো তমেৱ খীলং ৱা থম্ভং ৱা অনুপৰিধাৱতি অনুপৰিৱত্ততি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অৰিযানং অদস্সাৱী…পে… সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি…পে… ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি… সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতি… সঙ্খাৰে অত্ততো সমনুপস্সতি… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং; অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং. সো ৰূপঞ্ঞেৱ অনুপৰিধাৱতি অনুপৰিৱত্ততি, ৱেদনঞ্ঞেৱ…পে… সঞ্ঞঞ্ঞেৱ… সঙ্খাৰেযেৱ… ৱিঞ্ঞাণঞ্ঞেৱ অনুপৰিধাৱতি অনুপৰিৱত্ততি. সো ৰূপং অনুপৰিধাৱং অনুপৰিৱত্তং, ৱেদনং…পে… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অনুপৰিধাৱং অনুপৰিৱত্তং, ন পৰিমুচ্চতি ৰূপম্হা, ন পৰিমুচ্চতি ৱেদনায, ন পৰিমুচ্চতি সঞ্ঞায, ন পৰিমুচ্চতি সঙ্খাৰেহি, ন পৰিমুচ্চতি ৱিঞ্ঞাণম্হা, ন পৰিমুচ্চতি জাতিযা জৰামৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি. ‘ন পৰিমুচ্চতি দুক্খস্মা’তি ৱদামি’’.

‘‘সুতৱা চ খো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো অৰিযানং দস্সাৱী…পে… সপ্পুৰিসধম্মে সুৱিনীতো, ন ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি…পে… ন ৱেদনং… ন সঞ্ঞং… ন সঙ্খাৰে… ন ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং; ন অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং, ন ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং. সো ৰূপং নানুপৰিধাৱতি নানুপৰিৱত্ততি, ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং নানুপৰিধাৱতি নানুপৰিৱত্ততি. সো ৰূপং অননুপৰিধাৱং অননুপৰিৱত্তং, ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অননুপৰিধাৱং অননুপৰিৱত্তং; পৰিমুচ্চতি ৰূপম্হা, পৰিমুচ্চতি ৱেদনায, পৰিমুচ্চতি সঞ্ঞায, পৰিমুচ্চতি সঙ্খাৰেহি, পৰিমুচ্চতি ৱিঞ্ঞাণম্হা, পৰিমুচ্চতি জাতিযা জৰামৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি. ‘পৰিমুচ্চতি দুক্খস্মা’তি ৱদামী’’তি. সত্তমং.

৮. দুতিযগদ্দুলবদ্ধসুত্তং

১০০. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘অনমতগ্গোযং, ভিক্খৱে, সংসাৰো. পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৱিজ্জানীৱৰণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৱতং সংসৰতং. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, সা গদ্দুলবদ্ধো দড়্হে খীলে ৱা থম্ভে ৱা উপনিবদ্ধো. সো গচ্ছতি চেপি তমেৱ খীলং ৱা থম্ভং ৱা উপগচ্ছতি; তিট্ঠতি চেপি তমেৱ খীলং ৱা থম্ভং ৱা উপতিট্ঠতি; নিসীদতি চেপি তমেৱ খীলং ৱা থম্ভং ৱা উপনিসীদতি; নিপজ্জতি চেপি তমেৱ খীলং ৱা থম্ভং ৱা উপনিপজ্জতি. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, অস্সুতৱা পুথুজ্জনো ৰূপং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি. ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি. সো গচ্ছতি চেপি ইমে পঞ্চুপাদানক্খন্ধে উপগচ্ছতি; তিট্ঠতি চেপি ইমে পঞ্চুপাদানক্খন্ধে উপতিট্ঠতি; নিসীদতি চেপি ইমে পঞ্চুপাদানক্খন্ধে উপনিসীদতি; নিপজ্জতি চেপি ইমে পঞ্চুপাদানক্খন্ধে উপনিপজ্জতি. তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, অভিক্খণং সকং চিত্তং পচ্চৱেক্খিতব্বং – ‘দীঘৰত্তমিদং চিত্তং সংকিলিট্ঠং ৰাগেন দোসেন মোহেনা’তি. চিত্তসংকিলেসা, ভিক্খৱে, সত্তা সংকিলিস্সন্তি; চিত্তৱোদানা সত্তা ৱিসুজ্ঝন্তি.

‘‘দিট্ঠং ৱো, ভিক্খৱে, চৰণং নাম চিত্ত’’ন্তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘তম্পি খো, ভিক্খৱে, চৰণং নাম চিত্তং চিত্তেনেৱ চিত্তিতং. তেনপি খো, ভিক্খৱে, চৰণেন চিত্তেন চিত্তঞ্ঞেৱ চিত্ততৰং. তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, অভিক্খণং সকং চিত্তং পচ্চৱেক্খিতব্বং – ‘দীঘৰত্তমিদং চিত্তং সংকিলিট্ঠং ৰাগেন দোসেন মোহেনা’তি. চিত্তসংকিলেসা, ভিক্খৱে, সত্তা সংকিলিস্সন্তি; চিত্তৱোদানা সত্তা ৱিসুজ্ঝন্তি.

‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একনিকাযম্পি সমনুপস্সামি এৱং চিত্তং. যথযিদং, ভিক্খৱে, তিৰচ্ছানগতা পাণা, তেপি খো, ভিক্খৱে, তিৰচ্ছানগতা পাণা চিত্তেনেৱ চিত্তিতা, তেহিপি খো, ভিক্খৱে, তিৰচ্ছানগতেহি পাণেহি চিত্তঞ্ঞেৱ চিত্ততৰং. তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, অভিক্খণং সকং চিত্তং পচ্চৱেক্খিতব্বং – ‘দীঘৰত্তমিদং চিত্তং সংকিলিট্ঠং ৰাগেন দোসেন মোহেনা’তি. চিত্তসংকিলেসা, ভিক্খৱে, সত্তা সংকিলিস্সন্তি; চিত্তৱোদানা সত্তা ৱিসুজ্ঝন্তি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, ৰজকো ৱা চিত্তকাৰকো ৱা ৰজনায ৱা লাখায ৱা হলিদ্দিযা ৱা নীলিযা ৱা মঞ্জিট্ঠায [মঞ্জেট্ঠায (সী. স্যা. কং.), মঞ্জেট্ঠিযা (পী.)] ৱা সুপৰিমট্ঠে ফলকে ৱা ভিত্তিযা ৱা দুস্সপট্টে ৱা ইত্থিৰূপং ৱা পুৰিসৰূপং ৱা অভিনিম্মিনেয্য সব্বঙ্গপচ্চঙ্গিং; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, অস্সুতৱা পুথুজ্জনো ৰূপঞ্ঞেৱ অভিনিব্বত্তেন্তো অভিনিব্বত্তেতি, ৱেদনঞ্ঞেৱ…পে… সঞ্ঞঞ্ঞেৱ… সঙ্খাৰে যেৱ… ৱিঞ্ঞাণঞ্ঞেৱ অভিনিব্বত্তেন্তো অভিনিব্বত্তেতি. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং…পে… ‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, এৱং পস্সং…পে… নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি. অট্ঠমং.

৯. ৱাসিজটসুত্তং

১০১. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘জানতো অহং, ভিক্খৱে, পস্সতো আসৱানং খযং ৱদামি, নো অজানতো নো অপস্সতো. কিঞ্চ, ভিক্খৱে, জানতো কিং পস্সতো আসৱানং খযো হোতি? ‘ইতি ৰূপং, ইতি ৰূপস্স সমুদযো, ইতি ৰূপস্স অত্থঙ্গমো; ইতি ৱেদনা… ইতি সঞ্ঞা… ইতি সঙ্খাৰা… ইতি ৱিঞ্ঞাণং, ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স সমুদযো, ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো’তি – এৱং খো, ভিক্খৱে, জানতো এৱং পস্সতো আসৱানং খযো হোতি’’.

‘‘ভাৱনানুযোগং অননুযুত্তস্স, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো ৱিহৰতো কিঞ্চাপি এৱং ইচ্ছা উপ্পজ্জেয্য – ‘অহো ৱত মে অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চেয্যা’তি, অথ খ্ৱস্স নেৱ অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চতি. তং কিস্স হেতু? ‘অভাৱিতত্তা’ তিস্স ৱচনীযং. কিস্স অভাৱিতত্তা? অভাৱিতত্তা চতুন্নং সতিপট্ঠানানং, অভাৱিতত্তা চতুন্নং সম্মপ্পধানানং, অভাৱিতত্তা চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং, অভাৱিতত্তা পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং, অভাৱিতত্তা পঞ্চন্নং বলানং, অভাৱিতত্তা সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং, অভাৱিতত্তা অৰিযস্স অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, কুক্কুটিযা অণ্ডানি অট্ঠ ৱা দস ৱা দ্ৱাদস ৱা. তানস্সু কুক্কুটিযা ন সম্মা অধিসযিতানি, ন সম্মা পৰিসেদিতানি, ন সম্মা পৰিভাৱিতানি. কিঞ্চাপি তস্সা কুক্কুটিযা এৱং ইচ্ছা উপ্পজ্জেয্য – ‘অহো, ৱত মে কুক্কুটপোতকা পাদনখসিখায ৱা মুখতুণ্ডকেন ৱা অণ্ডকোসং পদালেত্ৱা সোত্থিনা অভিনিব্ভিজ্জেয্যু’ন্তি, অথ খো অভব্বাৱ তে কুক্কুটপোতকা পাদনখসিখায ৱা মুখতুণ্ডকেন ৱা অণ্ডকোসং পদালেত্ৱা সোত্থিনা অভিনিব্ভিজ্জিতুং. তং কিস্স হেতু? তথা হি পন, ভিক্খৱে, কুক্কুটিযা অণ্ডানি অট্ঠ ৱা দস ৱা দ্ৱাদস ৱা; তানি কুক্কুটিযা ন সম্মা অধিসযিতানি, ন সম্মা পৰিসেদিতানি, ন সম্মা পৰিভাৱিতানি. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভাৱনানুযোগং অননুযুত্তস্স ভিক্খুনো ৱিহৰতো কিঞ্চাপি এৱং ইচ্ছা উপ্পজ্জেয্য – ‘অহো, ৱত মে অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চেয্যা’তি, অথ খ্ৱস্স নেৱ অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চতি. তং কিস্স হেতু? ‘অভাৱিতত্তা’তিস্স ৱচনীযং. কিস্স অভাৱিতত্তা? অভাৱিতত্তা চতুন্নং সতিপট্ঠানানং…পে… অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স.

‘‘ভাৱনানুযোগং অনুযুত্তস্স, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো ৱিহৰতো কিঞ্চাপি ন এৱং ইচ্ছা উপ্পজ্জেয্য – ‘অহো ৱত মে অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চেয্যা’তি, অথ খ্ৱস্স অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চতি. তং কিস্স হেতু? ‘ভাৱিতত্তা’তিস্স ৱচনীযং. কিস্স ভাৱিতত্তা? ভাৱিতত্তা চতুন্নং সতিপট্ঠানানং, ভাৱিতত্তা চতুন্নং সম্মপ্পধানানং, ভাৱিতত্তা চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং, ভাৱিতত্তা পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং, ভাৱিতত্তা পঞ্চন্নং বলানং, ভাৱিতত্তা সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং, ভাৱিতত্তা অৰিযস্স অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, কুক্কুটিযা অণ্ডানি অট্ঠ ৱা দস ৱা দ্ৱাদস ৱা. তানস্সু কুক্কুটিযা সম্মা অধিসযিতানি, সম্মা পৰিসেদিতানি, সম্মা পৰিভাৱিতানি. কিঞ্চাপি তস্সা কুক্কুটিযা ন এৱং ইচ্ছা উপ্পজ্জেয্য – ‘অহো ৱত মে কুক্কুটপোতকা পাদনখসিখায ৱা মুখতুণ্ডকেন ৱা অণ্ডকোসং পদালেত্ৱা সোত্থিনা অভিনিব্ভিজ্জেয্যু’ন্তি, অথ খো ভব্বাৱ তে কুক্কুটপোতকা পাদনখসিখায ৱা মুখতুণ্ডকেন ৱা অণ্ডকোসং পদালেত্ৱা সোত্থিনা অভিনিব্ভিজ্জিতুং. তং কিস্স হেতু? তথা হি পন, ভিক্খৱে, কুক্কুটিযা অণ্ডানি অট্ঠ ৱা দস ৱা দ্ৱাদস ৱা; তানস্সু কুক্কুটিযা সম্মা অধিসযিতানি, সম্মা পৰিসেদিতানি, সম্মা পৰিভাৱিতানি. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভাৱনানুযোগং অনুযুত্তস্স ভিক্খুনো ৱিহৰতো কিঞ্চাপি ন এৱং ইচ্ছা উপ্পজ্জেয্য – ‘অহো ৱত মে অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চেয্যা’তি, অথ খ্ৱস্স অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চতি. তং কিস্স হেতু? ‘ভাৱিতত্তা’তিস্স ৱচনীযং. কিস্স ভাৱিতত্তা? ভাৱিতত্তা চতুন্নং সতিপট্ঠানানং…পে… ভাৱিতত্তা অৰিযস্স অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পলগণ্ডস্স ৱা পলগণ্ডন্তেৱাসিস্স ৱা ৱাসিজটে দিস্সন্তেৱ অঙ্গুলিপদানি দিস্সতি অঙ্গুট্ঠপদং. নো চ খ্ৱস্স এৱং ঞাণং হোতি – ‘এত্তকং ৱত মে অজ্জ ৱাসিজটস্স খীণং, এত্তকং হিয্যো, এত্তকং পৰে’তি. অথ খ্ৱস্স খীণে খীণন্ত্ৱেৱ ঞাণং হোতি. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভাৱনানুযোগং অনুযুত্তস্স ভিক্খুনো ৱিহৰতো কিঞ্চাপি ন এৱং ঞাণং হোতি – ‘এত্তকং ৱত মে অজ্জ আসৱানং খীণং, এত্তকং হিয্যো, এত্তকং পৰে’তি, অথ খ্ৱস্স খীণে খীণন্ত্ৱেৱ ঞাণং হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, সামুদ্দিকায নাৱায ৱেত্তবন্ধনবদ্ধায ৱস্সমাসানি উদকে পৰিযাদায হেমন্তিকেন থলং উক্খিত্তায ৱাতাতপপৰেতানি ৱেত্তবন্ধনানি. তানি পাৱুসকেন মেঘেন অভিপ্পৱুট্ঠানি অপ্পকসিৰেনেৱ পটিপ্পস্সম্ভন্তি পূতিকানি ভৱন্তি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভাৱনানুযোগং অনুযুত্তস্স ভিক্খুনো ৱিহৰতো অপ্পকসিৰেনেৱ সংযোজনানি পটিপ্পস্সম্ভন্তি পূতিকানি ভৱন্তী’’তি. নৱমং.

১০. অনিচ্চসঞ্ঞাসুত্তং

১০২. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘অনিচ্চসঞ্ঞা, ভিক্খৱে, ভাৱিতা বহুলীকতা সব্বং কামৰাগং পৰিযাদিযতি, সব্বং ৰূপৰাগং পৰিযাদিযতি, সব্বং ভৱৰাগং পৰিযাদিযতি, সব্বং অৱিজ্জং পৰিযাদিযতি, সব্বং অস্মিমানং সমূহনতি’’.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, সৰদসমযে কস্সকো মহানঙ্গলেন কসন্তো সব্বানি মূলসন্তানকানি সম্পদালেন্তো কসতি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, অনিচ্চসঞ্ঞা ভাৱিতা বহুলীকতা সব্বং কামৰাগং পৰিযাদিযতি, সব্বং ৰূপৰাগং পৰিযাদিযতি, সব্বং ভৱৰাগং পৰিযাদিযতি, সব্বং অৱিজ্জং পৰিযাদিযতি, সব্বং অস্মিমানং সমূহনতি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পব্বজলাযকো পব্বজং লাযিত্ৱা অগ্গে গহেত্ৱা ওধুনাতি নিদ্ধুনাতি নিচ্ছোটেতি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, অনিচ্চসঞ্ঞা ভাৱিতা বহুলীকতা সব্বং কামৰাগং পৰিযাদিযতি…পে… সব্বং অস্মিমানং সমূহনতি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, অম্বপিণ্ডিযা ৱণ্টচ্ছিন্নায যানি তত্থ অম্বানি ৱণ্টপটিবন্ধানি সব্বানি তানি তদন্ৱযানি ভৱন্তি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, অনিচ্চসঞ্ঞা ভাৱিতা…পে… সব্বং অস্মিমানং সমূহনতি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, কূটাগাৰস্স যা কাচি গোপানসিযো সব্বা তা কূটঙ্গমা কূটনিন্না কূটসমোসৰণা, কূটং তাসং অগ্গমক্খাযতি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, অনিচ্চসঞ্ঞা ভাৱিতা…পে… সব্বং অস্মিমানং সমূহনতি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, যে কেচি মূলগন্ধা কাড়ানুসাৰিগন্ধো তেসং অগ্গমক্খাযতি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, অনিচ্চসঞ্ঞা…পে… সব্বং অস্মিমানং সমূহনতি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, যে কেচি সাৰগন্ধা, লোহিতচন্দনং তেসং অগ্গমক্খাযতি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, অনিচ্চসঞ্ঞা…পে… সব্বং অস্মিমানং সমূহনতি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, যে কেচি পুপ্ফগন্ধা, ৱস্সিকং তেসং অগ্গমক্খাযতি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, অনিচ্চসঞ্ঞা…পে… সব্বং অস্মিমানং সমূহনতি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, যে কেচি কুট্টৰাজানো [কুড্ডৰাজানো (সী.)], সব্বেতে ৰঞ্ঞো চক্কৱত্তিস্স অনুযন্তা ভৱন্তি, ৰাজা তেসং চক্কৱত্তি অগ্গমক্খাযতি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, অনিচ্চসঞ্ঞা…পে… সব্বং অস্মিমানং সমূহনতি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, যা কাচি তাৰকৰূপানং পভা, সব্বা তা চন্দিমপ্পভায কলং নাগ্ঘন্তি সোড়সিং, চন্দপ্পভা তাসং অগ্গমক্খাযতি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, অনিচ্চসঞ্ঞা…পে… সব্বং অস্মিমানং সমূহনতি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, সৰদসমযে ৱিদ্ধে ৱিগতৱলাহকে দেৱে আদিচ্চো নতং অব্ভুস্সক্কমানো, সব্বং আকাসগতং তমগতং অভিৱিহচ্চ ভাসতে চ তপতে চ ৱিৰোচতে চ; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, অনিচ্চসঞ্ঞা ভাৱিতা বহুলীকতা সব্বং কামৰাগং পৰিযাদিযতি, সব্বং ৰূপৰাগং পৰিযাদিযতি, সব্বং ভৱৰাগং পৰিযাদিযতি, সব্বং অৱিজ্জং পৰিযাদিযতি, সব্বং অস্মিমানং সমূহনতি.

‘‘কথং ভাৱিতা চ, ভিক্খৱে, অনিচ্চসঞ্ঞা কথং বহুলীকতা সব্বং কামৰাগং পৰিযাদিযতি…পে… সব্বং অস্মিমানং সমূহনতি? ‘ইতি ৰূপং, ইতি ৰূপস্স সমুদযো, ইতি ৰূপস্স অত্থঙ্গমো; ইতি ৱেদনা… ইতি সঞ্ঞা… ইতি সঙ্খাৰা… ইতি ৱিঞ্ঞাণং, ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স সমুদযো, ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো’তি – এৱং ভাৱিতা খো, ভিক্খৱে, অনিচ্চসঞ্ঞা এৱং বহুলীকতা সব্বং কামৰাগং পৰিযাদিযতি, সব্বং ৰূপৰাগং পৰিযাদিযতি, সব্বং ভৱৰাগং পৰিযাদিযতি, সব্বং অৱিজ্জং পৰিযাদিযতি, সব্বং অস্মিমানং সমূহনতী’’তি. দসমং.

পুপ্ফৱগ্গো দসমো.

তস্সুদ্দানং –

নদী পুপ্ফঞ্চ ফেণঞ্চ, গোমযঞ্চ নখাসিখং;

সুদ্ধিকং দ্ৱে চ গদ্দুলা, ৱাসীজটং অনিচ্চতাতি.

মজ্ঝিমপণ্ণাসকো সমত্তো.

তস্স মজ্ঝিমপণ্ণাসকস্স ৱগ্গুদ্দানং –

উপযো অৰহন্তো চ, খজ্জনী থেৰসৱ্হযং;

পুপ্ফৱগ্গেন পণ্ণাস, দুতিযো তেন ৱুচ্চতীতি.