৩. যমকসুত্তং

৮৫. একং সমযং আযস্মা সাৰিপুত্তো সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তেন খো পন সমযেন যমকস্স নাম ভিক্খুনো এৱৰূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং হোতি – ‘‘তথাহং ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা খীণাসৱো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি, ন হোতি পৰং মৰণা’’তি.

অস্সোসুং খো সম্বহুলা ভিক্খূ যমকস্স কিৰ নাম ভিক্খুনো এৱৰূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং হোতি – ‘‘তথাহং ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা খীণাসৱো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি, ন হোতি পৰং মৰণা’’তি. অথ খো তে ভিক্খূ যেনাযস্মা যমকো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা যমকেন সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ আযস্মন্তং যমকং এতদৱোচুং –

‘‘সচ্চং কিৰ তে, আৱুসো যমক, এৱৰূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং – ‘তথাহং ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা খীণাসৱো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি, ন হোতি পৰং মৰণা’’’তি? ‘‘এৱং খ্ৱাহং, আৱুসো, ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামি – ‘খীণাসৱো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি, ন হোতি পৰং মৰণা’’’তি.

‘‘মা, আৱুসো যমক, এৱং অৱচ, মা ভগৱন্তং অব্ভাচিক্খি. ন হি সাধু ভগৱতো অব্ভাচিক্খনং. ন হি ভগৱা এৱং ৱদেয্য – ‘খীণাসৱো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি, ন হোতি পৰং মৰণা’’’তি. এৱম্পি খো আযস্মা যমকো তেহি ভিক্খূহি ৱুচ্চমানো তথেৱ তং পাপকং দিট্ঠিগতং থামসা পৰামাসা অভিনিৱিস্স ৱোহৰতি – ‘‘তথাহং ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা খীণাসৱো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি, ন হোতি পৰং মৰণা’’তি.

যতো খো তে ভিক্খূ নাসক্খিংসু আযস্মন্তং যমকং এতস্মা পাপকা দিট্ঠিগতা ৱিৱেচেতুং, অথ খো তে ভিক্খূ উট্ঠাযাসনা যেনাযস্মা সাৰিপুত্তো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং এতদৱোচুং – ‘‘যমকস্স নাম, আৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খুনো এৱৰূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং – ‘তথাহং ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামি যথা খীণাসৱো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি, ন হোতি পৰং মৰণা’তি. সাধাযস্মা সাৰিপুত্তো যেন যমকো ভিক্খু তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. অধিৱাসেসি খো আযস্মা সাৰিপুত্তো তুণ্হীভাৱেন. অথ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো যেনাযস্মা যমকো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা যমকেন সদ্ধিং সম্মোদি…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সাৰিপুত্তো আযস্মন্তং যমকং এতদৱোচ –

‘‘সচ্চং কিৰ তে, আৱুসো যমক, এৱৰূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং – ‘তথাহং ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা খীণাসৱো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি, ন হোতি পৰং মৰণা’’’তি? ‘‘এৱং খ্ৱাহং, আৱুসো, ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা খীণাসৱো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি, ন হোতি পৰং মৰণা’’তি.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আৱুসো যমক, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, আৱুসো’’. ‘‘ৱেদনা নিচ্চা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, আৱুসো’’. তস্মাতিহ…পে… এৱং পস্সং…পে… নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আৱুসো যমক, ৰূপং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৱুসো’’ … ‘‘ৱেদনং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৱুসো’’… ‘‘সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৱুসো’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আৱুসো যমক, ৰূপস্মিং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৱুসো’’. ‘‘অঞ্ঞত্ৰ ৰূপা তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৱুসো’’. ‘‘ৱেদনায… অঞ্ঞত্ৰ ৱেদনায…পে… সঞ্ঞায… অঞ্ঞত্ৰ সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু… অঞ্ঞত্ৰ সঙ্খাৰেহি… ৱিঞ্ঞাণস্মিং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৱুসো’’. ‘‘অঞ্ঞত্ৰ ৱিঞ্ঞাণা তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৱুসো’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আৱুসো যমক, ৰূপং… ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৱুসো’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আৱুসো যমক, অযং সো অৰূপী… অৱেদনো… অসঞ্ঞী… অসঙ্খাৰো… অৱিঞ্ঞাণো তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৱুসো’’. ‘‘এত্থ চ তে, আৱুসো যমক, দিট্ঠেৱ ধম্মে সচ্চতো থেততো [তথতো (স্যা. কং.)] তথাগতে অনুপলব্ভিযমানে [তথাগতে অনুপলব্ভমানে (?)], কল্লং নু তে তং ৱেয্যাকৰণং – ‘তথাহং ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা খীণাসৱো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি, ন হোতি পৰং মৰণা’’’তি?

‘‘অহু খো মে তং, আৱুসো সাৰিপুত্ত, পুব্বে অৱিদ্দসুনো পাপকং দিট্ঠিগতং; ইদঞ্চ পনাযস্মতো সাৰিপুত্তস্স ধম্মদেসনং সুত্ৱা তঞ্চেৱ পাপকং দিট্ঠিগতং পহীনং, ধম্মো চ মে অভিসমিতো’’তি.

‘‘সচে তং, আৱুসো যমক, এৱং পুচ্ছেয্যুং – ‘যো সো, আৱুসো যমক, ভিক্খু অৰহং খীণাসৱো সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা কিং হোতী’তি? এৱং পুট্ঠো ত্ৱং, আৱুসো যমক, কিন্তি ব্যাকৰেয্যাসী’’তি? ‘‘সচে মং, আৱুসো, এৱং পুচ্ছেয্যুং – ‘যো সো, আৱুসো যমক, ভিক্খু অৰহং খীণাসৱো সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা কিং হোতী’তি? এৱং পুট্ঠোহং, আৱুসো, এৱং ব্যাকৰেয্যং – ‘ৰূপং খো, আৱুসো, অনিচ্চং. যদনিচ্চং তং দুক্খং; যং দুক্খং তং নিৰুদ্ধং তদত্থঙ্গতং. ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চং. যদনিচ্চং তং দুক্খং; যং দুক্খং তং নিৰুদ্ধং তদত্থঙ্গত’ন্তি. এৱং পুট্ঠোহং, আৱুসো, এৱং ব্যাকৰেয্য’’ন্তি.

‘‘সাধু সাধু, আৱুসো যমক! তেন হাৱুসো, যমক, উপমং তে কৰিস্সামি এতস্সেৱ অত্থস্স ভিয্যোসোমত্তায ঞাণায. সেয্যথাপি, আৱুসো যমক, গহপতি ৱা গহপতিপুত্তো ৱা অড্ঢো মহদ্ধনো মহাভোগো; সো চ আৰক্খসম্পন্নো. তস্স কোচিদেৱ পুৰিসো উপ্পজ্জেয্য অনত্থকামো অহিতকামো অযোগক্খেমকামো জীৱিতা ৱোৰোপেতুকামো. তস্স এৱমস্স – ‘অযং খো গহপতি ৱা গহপতিপুত্তো ৱা অড্ঢো মহদ্ধনো মহাভোগো; সো চ আৰক্খসম্পন্নো; নাযং [ন হাযং (স্যা. কং.)] সুকৰো পসয্হ জীৱিতা ৱোৰোপেতুং. যংনূনাহং অনুপখজ্জ জীৱিতা ৱোৰোপেয্য’ন্তি. সো তং গহপতিং ৱা গহপতিপুত্তং ৱা উপসঙ্কমিত্ৱা এৱং ৱদেয্য – ‘উপট্ঠহেয্যং তং, ভন্তে’তি. তমেনং সো গহপতি ৱা গহপতিপুত্তো ৱা উপট্ঠাপেয্য. সো উপট্ঠহেয্য পুব্বুট্ঠাযী পচ্ছানিপাতী কিংকাৰপটিস্সাৱী মনাপচাৰী পিযৱাদী. তস্স সো গহপতি ৱা গহপতিপুত্তো ৱা মিত্ততোপি নং সদ্দহেয্য [দহেয্য (স্যা. কং. পী. ক.)]; সুহজ্জতোপি নং সদ্দহেয্য; তস্মিঞ্চ ৱিস্সাসং আপজ্জেয্য. যদা খো, আৱুসো, তস্স পুৰিসস্স এৱমস্স – ‘সংৱিস্সত্থো খো ম্যাযং গহপতি ৱা গহপতিপুত্তো ৱা’তি, অথ নং ৰহোগতং ৱিদিত্ৱা তিণ্হেন সত্থেন জীৱিতা ৱোৰোপেয্য.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আৱুসো যমক, যদা হি সো পুৰিসো অমুং গহপতিং ৱা গহপতিপুত্তং ৱা উপসঙ্কমিত্ৱা এৱং আহ – ‘উপট্ঠহেয্যং তং, ভন্তে’তি, তদাপি সো ৱধকোৱ. ৱধকঞ্চ পন সন্তং ন অঞ্ঞাসি – ‘ৱধকো মে’তি. যদাপি সো উপট্ঠহতি পুব্বুট্ঠাযী পচ্ছানিপাতী কিংকাৰপটিস্সাৱী মনাপচাৰী পিযৱাদী, তদাপি সো ৱধকোৱ. ৱধকঞ্চ পন সন্তং ন অঞ্ঞাসি – ‘ৱধকো মে’তি. যদাপি নং ৰহোগতং ৱিদিত্ৱা তিণ্হেন সত্থেন জীৱিতা ৱোৰোপেতি, তদাপি সো ৱধকোৱ. ৱধকঞ্চ পন সন্তং ন অঞ্ঞাসি – ‘ৱধকো মে’’’তি. ‘‘এৱমাৱুসো’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, আৱুসো, অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অৰিযানং অদস্সাৱী অৰিযধম্মস্স অকোৱিদো অৰিযধম্মে অৱিনীতো, সপ্পুৰিসানং অদস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স অকোৱিদো সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং; অত্তনি ৱা ৰূপং, ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং. ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং; অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং’’.

‘‘সো অনিচ্চং ৰূপং ‘অনিচ্চং ৰূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. অনিচ্চং ৱেদনং ‘অনিচ্চা ৱেদনা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. অনিচ্চং সঞ্ঞং ‘অনিচ্চা সঞ্ঞা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. অনিচ্চে সঙ্খাৰে ‘অনিচ্চা সঙ্খাৰা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. অনিচ্চং ৱিঞ্ঞাণং ‘অনিচ্চং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি.

‘‘দুক্খং ৰূপং ‘দুক্খং ৰূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. দুক্খং ৱেদনং… দুক্খং সঞ্ঞং… দুক্খে সঙ্খাৰে… দুক্খং ৱিঞ্ঞাণং ‘দুক্খং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি.

‘‘অনত্তং ৰূপং ‘অনত্তা ৰূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. অনত্তং ৱেদনং… অনত্তং সঞ্ঞং… অনত্তে সঙ্খাৰে… অনত্তং ৱিঞ্ঞাণং ‘অনত্তং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি.

‘‘সঙ্খতং ৰূপং ‘সঙ্খতং ৰূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. সঙ্খতং ৱেদনং… সঙ্খতং সঞ্ঞং… সঙ্খতে সঙ্খাৰে… সঙ্খতং ৱিঞ্ঞাণং ‘সঙ্খতং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি.

‘‘ৱধকং ৰূপং ‘ৱধকং ৰূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. ৱধকং ৱেদনং ‘ৱধকা ৱেদনা’তি… ৱধকং সঞ্ঞং ‘ৱধকা সঞ্ঞা’তি… ৱধকে সঙ্খাৰে ‘ৱধকা সঙ্খাৰা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. ৱধকং ৱিঞ্ঞাণং ‘ৱধকং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি.

‘‘সো ৰূপং উপেতি উপাদিযতি অধিট্ঠাতি ‘অত্তা মে’তি. ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং উপেতি উপাদিযতি অধিট্ঠাতি ‘অত্তা মে’তি. তস্সিমে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা উপেতা উপাদিন্না দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তি.

‘‘সুতৱা চ খো, আৱুসো, অৰিযসাৱকো অৰিযানং দস্সাৱী…পে… সপ্পুৰিসধম্মে সুৱিনীতো ন ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰূপৱন্তং অত্তানং; ন অত্তনি ৰূপং, ন ৰূপস্মিং অত্তানং. ন ৱেদনং… ন সঞ্ঞং… ন সঙ্খাৰে… ন ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৱিঞ্ঞাণৱন্তং অত্তানং; ন অত্তনি ৱিঞ্ঞাণং, ন ৱিঞ্ঞাণস্মিং অত্তানং.

‘‘সো অনিচ্চং ৰূপং ‘অনিচ্চং ৰূপ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. অনিচ্চং ৱেদনং … অনিচ্চং সঞ্ঞং… অনিচ্চে সঙ্খাৰে … অনিচ্চং ৱিঞ্ঞাণং ‘অনিচ্চং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি.

‘‘দুক্খং ৰূপং ‘দুক্খং ৰূপ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. দুক্খং ৱেদনং… দুক্খং সঞ্ঞং… দুক্খে সঙ্খাৰে… দুক্খং ৱিঞ্ঞাণং ‘দুক্খং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি.

‘‘অনত্তং ৰূপং ‘অনত্তা ৰূপ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. অনত্তং ৱেদনং… অনত্তং সঞ্ঞং… অনত্তে সঙ্খাৰে… অনত্তং ৱিঞ্ঞাণং ‘অনত্তা ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি.

‘‘সঙ্খতং ৰূপং ‘সঙ্খতং ৰূপ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. সঙ্খতং ৱেদনং… সঙ্খতং সঞ্ঞং… সঙ্খতে সঙ্খাৰে… সঙ্খতং ৱিঞ্ঞাণং ‘সঙ্খতং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি.

‘‘ৱধকং ৰূপং ‘ৱধকং ৰূপ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. ৱধকং ৱেদনং… ৱধকং সঞ্ঞং… ৱধকে সঙ্খাৰে ‘‘ৱধকা সঙ্খাৰা’’তি যথাভূতং পজানাতি. ৱধকং ৱিঞ্ঞাণং ‘ৱধকং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি.

‘‘সো ৰূপং ন উপেতি, ন উপাদিযতি, নাধিট্ঠাতি – ‘অত্তা মে’তি. ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং ন উপেতি, ন উপাদিযতি, নাধিট্ঠাতি – ‘অত্তা মে’তি. তস্সিমে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা অনুপেতা অনুপাদিন্না দীঘৰত্তং হিতায সুখায সংৱত্তন্তী’’তি. ‘‘এৱমেতং, আৱুসো সাৰিপুত্ত, হোতি যেসং আযস্মন্তানং তাদিসা সব্ৰহ্মচাৰিনো অনুকম্পকা অত্থকামা ওৱাদকা অনুসাসকা. ইদঞ্চ পন মে আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স ধম্মদেসনং সুত্ৱা অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুত্ত’’ন্তি. ততিযং.