২. তিস্সসুত্তং

৮৪. সাৱত্থিনিদানং. তেন খো পন সমযেন আযস্মা তিস্সো ভগৱতো পিতুচ্ছাপুত্তো সম্বহুলানং ভিক্খূনং এৱমাৰোচেতি – ‘‘অপি মে, আৱুসো, মধুৰকজাতো ৱিয কাযো; দিসাপি মে ন পক্খাযন্তি; ধম্মাপি মং ন পটিভন্তি; থিনমিদ্ধঞ্চ [থীনমিদ্ধঞ্চ (সী. স্যা. কং. পী.)] মে চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতি; অনভিৰতো চ ব্ৰহ্মচৰিযং চৰামি; হোতি চ মে ধম্মেসু ৱিচিকিচ্ছা’’তি.

অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘আযস্মা, ভন্তে, তিস্সো ভগৱতো পিতুচ্ছাপুত্তো সম্বহুলানং ভিক্খূনং এৱমাৰোচেতি – ‘অপি মে, আৱুসো, মধুৰকজাতো ৱিয কাযো; দিসাপি মে ন পক্খাযন্তি; ধম্মাপি মং ন পটিভন্তি; থিনমিদ্ধঞ্চ মে চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতি; অনভিৰতো চ ব্ৰহ্মচৰিযং চৰামি; হোতি চ মে ধম্মেসু ৱিচিকিচ্ছা’’’তি.

অথ খো ভগৱা অঞ্ঞতৰং ভিক্খুং আমন্তেসি – ‘‘এহি ত্ৱং, ভিক্খু, মম ৱচনেন তিস্সং ভিক্খুং আমন্তেহী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু ভগৱতো পটিস্সুত্ৱা যেনাযস্মা তিস্সো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং তিস্সং এতদৱোচ – ‘‘সত্থা তং, আৱুসো তিস্স, আমন্তেতী’’তি. ‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো আযস্মা তিস্সো তস্স ভিক্খুনো পটিস্সুত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং তিস্সং ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘সচ্চং কিৰ ত্ৱং, তিস্স, সম্বহুলানং ভিক্খূনং এৱমাৰোচেসি – ‘অপি মে, আৱুসো, মধুৰকজাতো ৱিয কাযো…পে… হোতি চ মে ধম্মেসু ৱিচিকিচ্ছা’’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, তিস্স, ৰূপে অৱিগতৰাগস্স অৱিগতচ্ছন্দস্স অৱিগতপেমস্স অৱিগতপিপাসস্স অৱিগতপৰিড়াহস্স অৱিগততণ্হস্স, তস্স ৰূপস্স ৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা উপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘সাধু সাধু, তিস্স! এৱঞ্হেতং, তিস্স, হোতি. যথা তং ৰূপে অৱিগতৰাগস্স… ৱেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু অৱিগতৰাগস্স…পে… তেসং সঙ্খাৰানং ৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা উপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘সাধু সাধু, তিস্স! এৱঞ্হেতং, তিস্স, হোতি. যথা তং ৱিঞ্ঞাণে অৱিগতৰাগস্স অৱিগতচ্ছন্দস্স অৱিগতপেমস্স অৱিগতপিপাসস্স অৱিগতপৰিড়াহস্স অৱিগততণ্হস্স, তস্স ৱিঞ্ঞাণস্স ৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা উপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘সাধু সাধু, তিস্স! এৱঞ্হেতং, তিস্স, হোতি. যথা তং ৱিঞ্ঞাণে অৱিগতৰাগস্স. তং কিং মঞ্ঞসি, তিস্স, ৰূপে ৱিগতৰাগস্স ৱিগতচ্ছন্দস্স ৱিগতপেমস্স ৱিগতপিপাসস্স ৱিগতপৰিড়াহস্স ৱিগততণ্হস্স, তস্স ৰূপস্স ৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা উপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘সাধু সাধু, তিস্স! এৱঞ্হেতং, তিস্স, হোতি. যথা তং ৰূপে ৱিগতৰাগস্স… ৱেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু ৱিগতৰাগস্স… ৱিঞ্ঞাণে ৱিগতৰাগস্স ৱিগতচ্ছন্দস্স ৱিগতপেমস্স ৱিগতপিপাসস্স ৱিগতপৰিড়াহস্স ৱিগততণ্হস্স তস্স ৱিঞ্ঞাণস্স ৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা উপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘সাধু সাধু, তিস্স! এৱঞ্হেতং, তিস্স, হোতি. যথা তং ৱিঞ্ঞাণে ৱিগতৰাগস্স. তং কিং মঞ্ঞসি, তিস্স, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘ৱেদনা … সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. তস্মাতিহ…পে… এৱং পস্সং…পে… নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি.

‘‘সেয্যথাপি, তিস্স, দ্ৱে পুৰিসা – একো পুৰিসো অমগ্গকুসলো, একো পুৰিসো মগ্গকুসলো. তমেনং সো অমগ্গকুসলো পুৰিসো অমুং মগ্গকুসলং পুৰিসং মগ্গং পুচ্ছেয্য. সো এৱং ৱদেয্য – ‘এহি, ভো পুৰিস, অযং মগ্গো. তেন মুহুত্তং গচ্ছ. তেন মুহুত্তং গন্ত্ৱা দক্খিস্সসি দ্ৱেধাপথং, তত্থ ৱামং মুঞ্চিত্ৱা দক্খিণং গণ্হাহি. তেন মুহুত্তং গচ্ছ. তেন মুহুত্তং গন্ত্ৱা দক্খিস্সসি তিব্বং ৱনসণ্ডং. তেন মুহুত্তং গচ্ছ. তেন মুহুত্তং গন্ত্ৱা দক্খিস্সসি মহন্তং নিন্নং পল্ললং. তেন মুহুত্তং গচ্ছ. তেন মুহুত্তং গন্ত্ৱা দক্খিস্সসি সোব্ভং পপাতং. তেন মুহুত্তং গচ্ছ. তেন মুহুত্তং গন্ত্ৱা দক্খিস্সসি সমং ভূমিভাগং ৰমণীয’’’ন্তি.

‘‘উপমা খো ম্যাযং, তিস্স, কতা অত্থস্স ৱিঞ্ঞাপনায. অযং চেৱেত্থ অত্থো – ‘পুৰিসো অমগ্গকুসলো’তি খো, তিস্স, পুথুজ্জনস্সেতং অধিৱচনং. ‘পুৰিসো মগ্গকুসলো’তি খো, তিস্স, তথাগতস্সেতং অধিৱচনং অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স. ‘দ্ৱেধাপথো’তি খো, তিস্স, ৱিচিকিচ্ছাযেতং অধিৱচনং. ‘ৱামো মগ্গো’তি খো, তিস্স, অট্ঠঙ্গিকস্সেতং মিচ্ছামগ্গস্স অধিৱচনং, সেয্যথিদং – মিচ্ছাদিট্ঠিযা…পে… মিচ্ছাসমাধিস্স. ‘দক্খিণো মগ্গো’তি খো, তিস্স, অৰিযস্সেতং অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স অধিৱচনং, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠিযা…পে… সম্মাসমাধিস্স. ‘তিব্বো ৱনসণ্ডো’তি খো, তিস্স, অৱিজ্জাযেতং অধিৱচনং. ‘মহন্তং নিন্নং পল্লল’ন্তি খো, তিস্স, কামানমেতং অধিৱচনং. ‘সোব্ভো পপাতো’তি খো, তিস্স, কোধূপাযাসস্সেতং অধিৱচনং. ‘সমো ভূমিভাগো ৰমণীযো’তি খো, তিস্স, নিব্বানস্সেতং অধিৱচনং. অভিৰম, তিস্স, অভিৰম, তিস্স! অহমোৱাদেন অহমনুগ্গহেন অহমনুসাসনিযা’’তি [অহমামিসধম্মানুগ্গহেন মমোৱাদেন মমানুসাসনিযাতি (ক.)].

ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনো আযস্মা তিস্সো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দীতি. দুতিযং.