১০. পুণ্ণমসুত্তং

৮২. একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি পুব্বাৰামে মিগাৰমাতুপাসাদে মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং. তেন খো পন সমযেন ভগৱা তদহুপোসথে পন্নৰসে পুণ্ণায পুণ্ণমায ৰত্তিযা ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো অজ্ঝোকাসে নিসিন্নো হোতি.

অথ খো অঞ্ঞতৰো ভিক্খু উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা যেন ভগৱা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘পুচ্ছেয্যাহং, ভন্তে, ভগৱন্তং কিঞ্চিদেৱ [কঞ্চিদেৱ (?)] দেসং, সচে মে ভগৱা ওকাসং কৰোতি পঞ্হস্স ৱেয্যাকৰণাযা’’তি? ‘‘তেন হি ত্ৱং, ভিক্খু, সকে আসনে নিসীদিত্ৱা পুচ্ছ যদাকঙ্খসী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু ভগৱতো পটিস্সুত্ৱা সকে আসনে নিসীদিত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ইমে নু খো, ভন্তে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, সেয্যথিদং – ৰূপুপাদানক্খন্ধো, ৱেদনুপাদানক্খন্ধো, সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো, সঙ্খাৰুপাদানক্খন্ধো, ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো’’তি.

‘‘ইমে খো পন, ভিক্খু, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা; সেয্যথিদং – ৰূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা ভগৱন্তং উত্তৰিং পঞ্হং অপুচ্ছি –

‘‘ইমে খো পন, ভন্তে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা কিংমূলকা’’তি? ‘‘ইমে খো, ভিক্খু, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা ছন্দমূলকা’’তি…পে… তঞ্ঞেৱ নু খো, ভন্তে, উপাদানং তে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা উদাহু অঞ্ঞত্ৰ পঞ্চহি উপাদানক্খন্ধেহি উপাদানন্তি? ‘‘ন খো, ভিক্খু, তঞ্ঞেৱ উপাদানং তে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা নাপি অঞ্ঞত্ৰ পঞ্চহি উপাদানক্খন্ধেহি উপাদানং, অপি চ যো তত্থ ছন্দৰাগো তং তত্থ উপাদান’’ন্তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু…পে… উত্তৰিং পঞ্হং অপুচ্ছি –

‘‘সিযা পন, ভন্তে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধেসু ছন্দৰাগৱেমত্ততা’’তি? ‘‘সিযা, ভিক্খূ’’তি ভগৱা অৱোচ – ‘‘ইধ, ভিক্খু, একচ্চস্স এৱং হোতি – ‘এৱংৰূপো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৱংৱেদনো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৱংসঞ্ঞো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৱংসঙ্খাৰো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৱংৱিঞ্ঞাণো সিযং অনাগতমদ্ধান’ন্তি. এৱং খো, ভিক্খু, সিযা পঞ্চুপাদানক্খন্ধেসু ছন্দৰাগৱেমত্ততা’’তি? ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু…পে… উত্তৰিং পঞ্হং অপুচ্ছি –

‘‘কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, খন্ধানং খন্ধাধিৱচন’’ন্তি? ‘‘যং কিঞ্চি, ভিক্খু, ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, অযং ৱুচ্চতি ৰূপক্খন্ধো. যা কাচি ৱেদনা… যা কাচি সঞ্ঞা … যে কেচি সঙ্খাৰা… যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, অযং ৱুচ্চতি ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো. এত্তাৱতা খো, ভিক্খু, খন্ধানং খন্ধাধিৱচন’’ন্তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু…পে… অপুচ্ছি –

‘‘কো নু খো, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো ৰূপক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায; কো হেতু কো পচ্চযো ৱেদনাক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায; কো হেতু কো পচ্চযো সঞ্ঞাক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায; কো হেতু কো পচ্চযো সঙ্খাৰক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায; কো হেতু কো পচ্চযো ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনাযা’’তি? ‘‘চত্তাৰো খো, ভিক্খু, মহাভূতা হেতু, চত্তাৰো মহাভূতা পচ্চযো ৰূপক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায. ফস্সো হেতু ফস্সো পচ্চযো ৱেদনাক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায. ফস্সো হেতু ফস্সো পচ্চযো সঞ্ঞাক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায. ফস্সো হেতু, ফস্সো পচ্চযো সঙ্খাৰক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায. নামৰূপং হেতু, নামৰূপং পচ্চযো ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনাযা’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু…পে… অপুচ্ছি –

‘‘কথং নু খো, ভন্তে, সক্কাযদিট্ঠি হোতী’’তি? ‘‘ইধ, ভিক্খু, অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অৰিযানং অদস্সাৱী অৰিযধম্মস্স অকোৱিদো অৰিযধম্মে অৱিনীতো, সপ্পুৰিসানং অদস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স অকোৱিদো সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং; অত্তনি ৱা ৰূপং, ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং; ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং… অত্ততো সমনুপস্সতি, ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং; অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং. এৱং খো, ভিক্খু, সক্কাযদিট্ঠি হোতী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু…পে… অপুচ্ছি –

‘‘কথং পন, ভন্তে, সক্কাযদিট্ঠি ন হোতী’’তি? ‘‘ইধ, ভিক্খু, সুতৱা অৰিযসাৱকো অৰিযানং দস্সাৱী অৰিযধম্মস্স কোৱিদো অৰিযধম্মে সুৱিনীতো, সপ্পুৰিসানং দস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স কোৱিদো সপ্পুৰিসধম্মে সুৱিনীতো ন ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং; ন অত্তনি ৱা ৰূপং, ন ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং; ন ৱেদনং… ন সঞ্ঞং… ন সঙ্খাৰে… ন ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং; ন অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং, ন ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং. এৱং খো, ভিক্খু, সক্কাযদিট্ঠি ন হোতী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু…পে… অপুচ্ছি –

‘‘কো নু খো, ভন্তে, ৰূপস্স অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণং; কো ৱেদনায… কো সঞ্ঞায… কো সঙ্খাৰানং… কো ৱিঞ্ঞাণস্স অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণ’’ন্তি? ‘‘যং খো, ভিক্খু, ৰূপং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং – অযং ৰূপস্স অস্সাদো. যং ৰূপং অনিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং – অযং ৰূপস্স আদীনৱো. যো ৰূপস্মিং ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানং – ইদং ৰূপস্স নিস্সৰণং. যং ৱেদনং পটিচ্চ… যং সঞ্ঞং পটিচ্চ… যে সঙ্খাৰে পটিচ্চ… যং ৱিঞ্ঞাণং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং – অযং ৱিঞ্ঞাণস্স অস্সাদো. যং ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং – অযং ৱিঞ্ঞাণস্স আদীনৱো. যো ৱিঞ্ঞাণস্মিং ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানং – ইদং ৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সৰণ’’ন্তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা ভগৱন্তং উত্তৰিং পঞ্হং অপুচ্ছি –

‘‘কথং নু খো, ভন্তে, জানতো, কথং পস্সতো ইমস্মিঞ্চ সৱিঞ্ঞাণকে কাযে বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেসু অহঙ্কাৰমমঙ্কাৰমানানুসযা ন হোন্তী’’তি? ‘‘যং কিঞ্চি, ভিক্খু, ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৰূপং – ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. যা কাচি ৱেদনা… যা কাচি সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খাৰা… যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৱিঞ্ঞাণং – ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. এৱং খো, ভিক্খু, জানতো এৱং পস্সতো ইমস্মিঞ্চ সৱিঞ্ঞাণকে কাযে বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেসু অহঙ্কাৰমমঙ্কাৰমানানুসযা ন হোন্তী’’তি.

তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতৰস্স ভিক্খুনো এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি – ‘‘ইতি কিৰ ভো ৰূপং অনত্তা, ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং অনত্তা; অনত্তকতানি কম্মানি কথমত্তানং [কতমত্তানং (পী.), কম্মত্তানং (স্যা. কং. ক.)] ফুসিস্সন্তী’’তি. অথ খো ভগৱা তস্স ভিক্খুনো চেতসা চেতো পৰিৱিতক্কমঞ্ঞায ভিক্খূ আমন্তেসি –

‘‘ঠানং খো পনেতং, ভিক্খৱে, ৱিজ্জতি যং ইধেকচ্চো মোঘপুৰিসো অৱিদ্ৱা অৱিজ্জাগতো তণ্হাধিপতেয্যেন চেতসা সত্থুসাসনং অতিধাৱিতব্বং মঞ্ঞেয্য. ইতি কিৰ, ভো, ৰূপং অনত্তা, ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং অনত্তা. অনত্তকতানি কম্মানি কথমত্তানং ফুসিস্সন্তীতি? পটিপুচ্ছাৱিনীতা খো মে তুম্হে, ভিক্খৱে, তত্ৰ তত্ৰ তেসু তেসু ধম্মেসু.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. তস্মাতিহ…পে… এৱং পস্সং…পে… নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি.

‘‘দ্ৱে খন্ধা তঞ্ঞেৱ সিযং, অধিৱচনঞ্চ হেতুনা;

সক্কাযেন দুৱে ৱুত্তা, অস্সাদৱিঞ্ঞাণকেন চ;

এতে দসৱিধা ৱুত্তা, হোতি ভিক্খু পুচ্ছাযা’’তি. দসমং;

খজ্জনীযৱগ্গো অট্ঠমো.

তস্সুদ্দানং –

অস্সাদো দ্ৱে সমুদযা, অৰহন্তেহি অপৰে দ্ৱে;

সীহো খজ্জনী পিণ্ডোল্যং, পালিলেয্যেন পুণ্ণমাতি.