৮. খজ্জনীযৱগ্গো

১. অস্সাদসুত্তং

৭৩. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘অস্সুতৱা, ভিক্খৱে, পুথুজ্জনো ৰূপস্স অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং নপ্পজানাতি. ৱেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খাৰানং… ৱিঞ্ঞাণস্স অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং নপ্পজানাতি. সুতৱা চ খো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো ৰূপস্স অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং পজানাতি. ৱেদনা … সঞ্ঞায… সঙ্খাৰানং… ৱিঞ্ঞাণস্স অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং পজানাতী’’তি. পঠমং.

২. সমুদযসুত্তং

৭৪. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘অস্সুতৱা, ভিক্খৱে, পুথুজ্জনো ৰূপস্স সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং নপ্পজানাতি. ৱেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খাৰানং… ৱিঞ্ঞাণস্স সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং নপ্পজানাতি. সুতৱা চ খো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো ৰূপস্স সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং পজানাতি. ৱেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খাৰানং… ৱিঞ্ঞাণস্স সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং পজানাতী’’তি. দুতিযং.

৩. দুতিযসমুদযসুত্তং

৭৫. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘সুতৱা, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো ৰূপস্স সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং পজানাতি. ৱেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খাৰানং… ৱিঞ্ঞাণস্স সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং পজানাতী’’তি. ততিযং.

৪. অৰহন্তসুত্তং

৭৬. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘ৰূপং, ভিক্খৱে, অনিচ্চং. যদনিচ্চং তং দুক্খং; যং দুক্খং তদনত্তা; যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চং. যদনিচ্চং তং দুক্খং; যং দুক্খং তদনত্তা; যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং’’.

‘‘এৱং পস্সং, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো ৰূপস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ৱেদনাযপি… সঞ্ঞাযপি… সঙ্খাৰেসুপি… ৱিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৱিৰজ্জতি; ৱিৰাগা ৱিমুচ্চতি. ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি. যাৱতা, ভিক্খৱে, সত্তাৱাসা, যাৱতা ভৱগ্গং, এতে অগ্গা, এতে সেট্ঠা লোকস্মিং যদিদং অৰহন্তো’’তি.

ইদমৱোচ ভগৱা. ইদং ৱত্ৱান সুগতো অথাপৰং এতদৱোচ সত্থা –

‘‘সুখিনো ৱত অৰহন্তো, তণ্হা তেসং ন ৱিজ্জতি;

অস্মিমানো সমুচ্ছিন্নো, মোহজালং পদালিতং.

‘‘অনেজং তে অনুপ্পত্তা, চিত্তং তেসং অনাৱিলং;

লোকে অনুপলিত্তা তে, ব্ৰহ্মভূতা অনাসৱা.

‘‘পঞ্চক্খন্ধে পৰিঞ্ঞায, সত্ত সদ্ধম্মগোচৰা;

পসংসিযা সপ্পুৰিসা, পুত্তা বুদ্ধস্স ওৰসা.

‘‘সত্তৰতনসম্পন্না, তীসু সিক্খাসু সিক্খিতা;

অনুৱিচৰন্তি মহাৱীৰা, পহীনভযভেৰৱা.

‘‘দসহঙ্গেহি সম্পন্না, মহানাগা সমাহিতা;

এতে খো সেট্ঠা লোকস্মিং, তণ্হা তেসং ন ৱিজ্জতি.

‘‘অসেখঞাণমুপ্পন্নং, অন্তিমোযং [অন্তিমস্স (ক.)] সমুস্সযো;

যো সাৰো ব্ৰহ্মচৰিযস্স, তস্মিং অপৰপচ্চযা.

‘‘ৱিধাসু ন ৱিকম্পন্তি, ৱিপ্পমুত্তা পুনব্ভৱা;

দন্তভূমিমনুপ্পত্তা, তে লোকে ৱিজিতাৱিনো.

‘‘উদ্ধং তিৰিযং অপাচীনং, নন্দী তেসং ন ৱিজ্জতি;

নদন্তি তে সীহনাদং, বুদ্ধা লোকে অনুত্তৰা’’তি. চতুত্থং;

৫. দুতিযঅৰহন্তসুত্তং

৭৭. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘ৰূপং, ভিক্খৱে, অনিচ্চং. যদনিচ্চং তং দুক্খং; যং দুক্খং তদনত্তা; যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি…পে… এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং’’.

‘‘এৱং পস্সং, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো ৰূপস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ৱেদনাযপি… সঞ্ঞাযপি… সঙ্খাৰেসুপি… ৱিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৱিৰজ্জতি; ৱিৰাগা ৱিমুচ্চতি. ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি. যাৱতা, ভিক্খৱে, সত্তাৱাসা, যাৱতা ভৱগ্গং, এতে অগ্গা, এতে সেট্ঠা লোকস্মিং যদিদং অৰহন্তো’’তি. পঞ্চমং.

৬. সীহসুত্তং

৭৮. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘সীহো, ভিক্খৱে, মিগৰাজা সাযন্হসমযং আসযা নিক্খমতি; আসযা নিক্খমিত্ৱা ৱিজম্ভতি; ৱিজম্ভিত্ৱা সমন্তা চতুদ্দিসা অনুৱিলোকেতি; সমন্তা চতুদ্দিসা অনুৱিলোকেত্ৱা তিক্খত্তুং সীহনাদং নদতি; তিক্খত্তুং সীহনাদং নদিত্ৱা গোচৰায পক্কমতি. যে হি কেচি, ভিক্খৱে, তিৰচ্ছানগতা পাণা সীহস্স মিগৰঞ্ঞো নদতো সদ্দং সুণন্তি; যেভুয্যেন ভযং সংৱেগং সন্তাসং আপজ্জন্তি; বিলং বিলাসযা পৱিসন্তি; দকং দকাসযা পৱিসন্তি; ৱনং ৱনাসযা পৱিসন্তি; আকাসং পক্খিনো ভজন্তি. যেপি তে, ভিক্খৱে, ৰঞ্ঞো নাগা গামনিগমৰাজধানীসু, দড়্হেহি ৱৰত্তেহি বদ্ধা, তেপি তানি বন্ধনানি সঞ্ছিন্দিত্ৱা সম্পদালেত্ৱা ভীতা মুত্তকৰীসং চজমানা [মোচন্তা (পী. ক.)], যেন ৱা তেন ৱা পলাযন্তি. এৱং মহিদ্ধিকো খো, ভিক্খৱে, সীহো মিগৰাজা তিৰচ্ছানগতানং পাণানং, এৱং মহেসক্খো, এৱং মহানুভাৱো’’.

‘‘এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যদা তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা. সো ধম্মং দেসেতি – ‘ইতি ৰূপং, ইতি ৰূপস্স সমুদযো, ইতি ৰূপস্স অত্থঙ্গমো; ইতি ৱেদনা… ইতি সঞ্ঞা… ইতি সঙ্খাৰা… ইতি ৱিঞ্ঞাণং, ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স সমুদযো, ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো’তি. যেপি তে, ভিক্খৱে, দেৱা দীঘাযুকা ৱণ্ণৱন্তো সুখবহুলা উচ্চেসু ৱিমানেসু চিৰট্ঠিতিকা তেপি তথাগতস্স ধম্মদেসনং সুত্ৱা যেভুয্যেন ভযং সংৱেগং সন্তাসং আপজ্জন্তি – ‘অনিচ্চাৱ কিৰ, ভো, মযং সমানা নিচ্চম্হাতি অমঞ্ঞিম্হ. অদ্ধুৱাৱ কিৰ, ভো, মযং সমানা ধুৱম্হাতি অমঞ্ঞিম্হ. অসস্সতাৱ কিৰ, ভো, মযং সমানা সস্সতম্হাতি অমঞ্ঞিম্হ. মযম্পি কিৰ, ভো, অনিচ্চা অদ্ধুৱা অসস্সতা সক্কাযপৰিযাপন্না’তি. এৱং মহিদ্ধিকো খো, ভিক্খৱে, তথাগতো সদেৱকস্স লোকস্স, এৱং মহেসক্খো, এৱং মহানুভাৱো’’তি. ইদমৱোচ ভগৱা…পে… এতদৱোচ সত্থা –

‘‘যদা বুদ্ধো অভিঞ্ঞায, ধম্মচক্কং পৱত্তযি;

সদেৱকস্স লোকস্স, সত্থা অপ্পটিপুগ্গলো.

‘‘সক্কাযঞ্চ নিৰোধঞ্চ, সক্কাযস্স চ সম্ভৱং;

অৰিযঞ্চট্ঠঙ্গিকং মগ্গং, দুক্খূপসমগামিনং.

‘‘যেপি দীঘাযুকা দেৱা, ৱণ্ণৱন্তো যসস্সিনো;

ভীতা সন্তাসমাপাদুং, সীহস্সেৱিতৰে মিগা.

অৱীতিৱত্তা সক্কাযং, অনিচ্চা কিৰ ভো মযং;

সুত্ৱা অৰহতো ৱাক্যং, ৱিপ্পমুত্তস্স তাদিনো’’তি. ছট্ঠং;

৭. খজ্জনীযসুত্তং

৭৯. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰমানা অনুস্সৰন্তি সব্বেতে পঞ্চুপাদানক্খন্ধে অনুস্সৰন্তি এতেসং ৱা অঞ্ঞতৰং. কতমে পঞ্চ? ‘এৱংৰূপো অহোসিং অতীতমদ্ধান’ন্তি – ইতি ৱা হি, ভিক্খৱে, অনুস্সৰমানো ৰূপংযেৱ অনুস্সৰতি. ‘এৱংৱেদনো অহোসিং অতীতমদ্ধান’ন্তি – ইতি ৱা হি, ভিক্খৱে, অনুস্সৰমানো ৱেদনংযেৱ অনুস্সৰতি. ‘এৱংসঞ্ঞো অহোসিং অতীতমদ্ধান’ন্তি… ‘এৱংসঙ্খাৰো অহোসিং অতীতমদ্ধান’ন্তি… ‘এৱংৱিঞ্ঞাণো অহোসিং অতীতমদ্ধান’ন্তি – ইতি ৱা হি, ভিক্খৱে, অনুস্সৰমানো ৱিঞ্ঞাণমেৱ অনুস্সৰতি’’.

‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৱে, ৰূপং ৱদেথ? ৰুপ্পতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ‘ৰূপ’ন্তি ৱুচ্চতি. কেন ৰুপ্পতি? সীতেনপি ৰুপ্পতি, উণ্হেনপি ৰুপ্পতি, জিঘচ্ছাযপি ৰুপ্পতি, পিপাসাযপি ৰুপ্পতি, ডংসমকসৱাতাতপসৰীসপসম্ফস্সেনপি [… সিৰিংসপসম্ফস্সেনপি (সী. পী.)] ৰুপ্পতি. ৰুপ্পতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ‘ৰূপ’ন্তি ৱুচ্চতি.

‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৱে, ৱেদনং ৱদেথ? ৱেদযতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ‘ৱেদনা’তি ৱুচ্চতি. কিঞ্চ ৱেদযতি? সুখম্পি ৱেদযতি, দুক্খম্পি ৱেদযতি, অদুক্খমসুখম্পি ৱেদযতি. ৱেদযতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ‘ৱেদনা’তি ৱুচ্চতি.

‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৱে, সঞ্ঞং ৱদেথ? সঞ্জানাতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ‘সঞ্ঞা’তি ৱুচ্চতি. কিঞ্চ সঞ্জানাতি? নীলম্পি সঞ্জানাতি, পীতকম্পি সঞ্জানাতি, লোহিতকম্পি সঞ্জানাতি, ওদাতম্পি সঞ্জানাতি. সঞ্জানাতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ‘সঞ্ঞা’তি ৱুচ্চতি.

‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰে ৱদেথ? সঙ্খতমভিসঙ্খৰোন্তীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ‘সঙ্খাৰা’তি ৱুচ্চতি. কিঞ্চ সঙ্খতমভিসঙ্খৰোন্তি? ৰূপং ৰূপত্তায [ৰূপত্থায (ক.)] সঙ্খতমভিসঙ্খৰোন্তি, ৱেদনং ৱেদনত্তায সঙ্খতমভিসঙ্খৰোন্তি, সঞ্ঞং সঞ্ঞত্তায সঙ্খতমভিসঙ্খৰোন্তি, সঙ্খাৰে সঙ্খাৰত্তায সঙ্খতমভিসঙ্খৰোন্তি, ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণত্তায সঙ্খতমভিসঙ্খৰোন্তি. সঙ্খতমভিসঙ্খৰোন্তীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ‘সঙ্খাৰা’তি ৱুচ্চতি.

‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণং ৱদেথ? ৱিজানাতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ‘ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি ৱুচ্চতি. কিঞ্চ ৱিজানাতি? অম্বিলম্পি ৱিজানাতি, তিত্তকম্পি ৱিজানাতি, কটুকম্পি ৱিজানাতি, মধুৰম্পি ৱিজানাতি, খাৰিকম্পি ৱিজানাতি, অখাৰিকম্পি ৱিজানাতি, লোণিকম্পি ৱিজানাতি, অলোণিকম্পি ৱিজানাতি. ৱিজানাতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ‘ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি ৱুচ্চতি.

‘‘তত্ৰ, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অহং খো এতৰহি ৰূপেন খজ্জামি. অতীতম্পাহং অদ্ধানং এৱমেৱ ৰূপেন খজ্জিং, সেয্যথাপি এতৰহি পচ্চুপ্পন্নেন ৰূপেন খজ্জামি. অহঞ্চেৱ খো পন অনাগতং ৰূপং অভিনন্দেয্যং, অনাগতম্পাহং অদ্ধানং এৱমেৱ ৰূপেন খজ্জেয্যং, সেয্যথাপি এতৰহি পচ্চুপ্পন্নেন ৰূপেন খজ্জামী’তি. সো ইতি পটিসঙ্খায অতীতস্মিং ৰূপস্মিং অনপেক্খো হোতি; অনাগতং ৰূপং নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নস্স ৰূপস্স নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি.

‘‘‘অহং খো এতৰহি ৱেদনায খজ্জামি. অতীতম্পাহং অদ্ধানং এৱমেৱ ৱেদনায খজ্জিং, সেয্যথাপি এতৰহি পচ্চুপ্পন্নায ৱেদনায খজ্জামি. অহঞ্চেৱ খো পন অনাগতং ৱেদনং অভিনন্দেয্যং; অনাগতম্পাহং অদ্ধানং এৱমেৱ ৱেদনায খজ্জেয্যং, সেয্যথাপি এতৰহি পচ্চুপ্পন্নায ৱেদনায খজ্জামী’তি. সো ইতি পটিসঙ্খায অতীতায ৱেদনায অনপেক্খো হোতি; অনাগতং ৱেদনং নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নায ৱেদনায নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি.

‘‘‘অহং খো এতৰহি সঞ্ঞায খজ্জামি…পে… অহং খো এতৰহি সঙ্খাৰেহি খজ্জামি. অতীতম্পাহং অদ্ধানং এৱমেৱ সঙ্খাৰেহি খজ্জিং, সেয্যথাপি এতৰহি পচ্চুপ্পন্নেহি সঙ্খাৰেহি খজ্জামীতি. অহঞ্চেৱ খো পন অনাগতে সঙ্খাৰে অভিনন্দেয্যং; অনাগতম্পাহং অদ্ধানং এৱমেৱ সঙ্খাৰেহি খজ্জেয্যং, সেয্যথাপি এতৰহি পচ্চুপ্পন্নেহি সঙ্খাৰেহি খজ্জামী’তি. সো ইতি পটিসঙ্খায অতীতেসু সঙ্খাৰেসু অনপেক্খো হোতি; অনাগতে সঙ্খাৰে নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নানং সঙ্খাৰানং নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি.

‘‘‘অহং খো এতৰহি ৱিঞ্ঞাণেন খজ্জামি. অতীতম্পি অদ্ধানং এৱমেৱ ৱিঞ্ঞাণেন খজ্জিং, সেয্যথাপি এতৰহি পচ্চুপ্পন্নেন ৱিঞ্ঞাণেন খজ্জামি. অহঞ্চেৱ খো পন অনাগতং ৱিঞ্ঞাণং অভিনন্দেয্যং; অনাগতম্পাহং অদ্ধানং এৱমেৱ ৱিঞ্ঞাণেন খজ্জেয্যং, সেয্যথাপি এতৰহি পচ্চুপ্পন্নেন ৱিঞ্ঞাণেন খজ্জামী’তি. সো ইতি পটিসঙ্খায অতীতস্মিং ৱিঞ্ঞাণস্মিং অনপেক্খো হোতি; অনাগতং ৱিঞ্ঞাণং নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নস্স ৱিঞ্ঞাণস্স নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৱেদনা … সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, যং কিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৰূপং – ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. যা কাচি ৱেদনা… যা কাচি সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খাৰা… যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং…পে… যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৱিঞ্ঞাণং – ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং’’.

‘‘অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো অপচিনাতি, নো আচিনাতি; পজহতি [নো (সী.)], ন উপাদিযতি; ৱিসিনেতি [নো (সী.)], ন উস্সিনেতি; ৱিধূপেতি [নো (সী.)], ন সন্ধূপেতি. কিঞ্চ অপচিনাতি, নো আচিনাতি? ৰূপং অপচিনাতি, নো আচিনাতি; ৱেদনং … সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অপচিনাতি, নো আচিনাতি. কিঞ্চ পজহতি, ন উপাদিযতি? ৰূপং পজহতি, ন উপাদিযতি; ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং পজহতি, ন উপাদিযতি. কিঞ্চ ৱিসিনেতি, ন উস্সিনেতি? ৰূপং ৱিসিনেতি, ন উস্সিনেতি; ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং ৱিসিনেতি, ন উস্সিনেতি. কিঞ্চ ৱিধূপেতি, ন সন্ধূপেতি? ৰূপং ৱিধূপেতি, ন সন্ধূপেতি; ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং ৱিধূপেতি, ন সন্ধূপেতি.

‘‘এৱং পস্সং, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো ৰূপস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ৱেদনাযপি… সঞ্ঞাযপি… সঙ্খাৰেসুপি… ৱিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৱিৰজ্জতি; ৱিৰাগা ৱিমুচ্চতি. ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি.

‘‘অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভিক্খু নেৱাচিনাতি ন অপচিনাতি, অপচিনিত্ৱা ঠিতো নেৱ পজহতি ন উপাদিযতি, পজহিত্ৱা ঠিতো নেৱ ৱিসিনেতি ন উস্সিনেতি, ৱিসিনেত্ৱা ঠিতো নেৱ ৱিধূপেতি ন সন্ধূপেতি. ৱিধূপেত্ৱা ঠিতো কিঞ্চ নেৱাচিনাতি ন অপচিনাতি? অপচিনিত্ৱা ঠিতো ৰূপং নেৱাচিনাতি ন অপচিনাতি; অপচিনিত্ৱা ঠিতো ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং নেৱাচিনাতি ন অপচিনাতি. অপচিনিত্ৱা ঠিতো কিঞ্চ নেৱ পজহতি ন উপাদিযতি? পজহিত্ৱা ঠিতো ৰূপং নেৱ পজহতি ন উপাদিযতি; পজহিত্ৱা ঠিতো ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং নেৱ পজহতি ন উপাদিযতি. পজহিত্ৱা ঠিতো কিঞ্চ নেৱ ৱিসিনেতি ন উস্সিনেতি? ৱিসিনেত্ৱা ঠিতো ৰূপং নেৱ ৱিসিনেতি ন উস্সিনেতি; ৱিসিনেত্ৱা ঠিতো ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং নেৱ ৱিসিনেতি ন উস্সিনেতি. ৱিসিনেত্ৱা ঠিতো কিঞ্চ নেৱ ৱিধূপেতি ন সন্ধূপেতি? ৱিধূপেত্ৱা ঠিতো ৰূপং নেৱ ৱিধূপেতি ন সন্ধূপেতি; ৱিধূপেত্ৱা ঠিতো ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং নেৱ ৱিধূপেতি ন সন্ধূপেতি. ৱিধূপেত্ৱা ঠিতো এৱংৱিমুত্তচিত্তং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খুং সইন্দা দেৱা সব্ৰহ্মকা সপজাপতিকা আৰকাৱ নমস্সন্তি –

‘‘নমো তে পুৰিসাজঞ্ঞ, নমো তে পুৰিসুত্তম;

যস্স তে নাভিজানাম, যম্পি নিস্সায ঝাযসী’’তি. সত্তমং;

৮. পিণ্ডোল্যসুত্তং

৮০. একং সমযং ভগৱা সক্কেসু ৱিহৰতি কপিলৱত্থুস্মিং নিগ্ৰোধাৰামে. অথ খো ভগৱা কিস্মিঞ্চিদেৱ পকৰণে ভিক্খুসঙ্ঘং পণামেত্ৱা পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায কপিলৱত্থুং পিণ্ডায পাৱিসি. কপিলৱত্থুস্মিং পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো যেন মহাৱনং তেনুপসঙ্কমি দিৱাৱিহাৰায. মহাৱনং অজ্ঝোগাহেত্ৱা বেলুৱলট্ঠিকায মূলে দিৱাৱিহাৰং নিসীদি.

অথ খো ভগৱতো ৰহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি – ‘‘মযা খো ভিক্খুসঙ্ঘো পবাড়্হো. সন্তেত্থ ভিক্খূ নৱা অচিৰপব্বজিতা অধুনাগতা ইমং ধম্মৱিনযং. তেসং মমং অপস্সন্তানং সিযা অঞ্ঞথত্তং সিযা ৱিপৰিণামো. সেয্যথাপি নাম ৱচ্ছস্স তৰুণস্স মাতৰং অপস্সন্তস্স সিযা অঞ্ঞথত্তং সিযা ৱিপৰিণামো, এৱমেৱ সন্তেত্থ ভিক্খূ নৱা অচিৰপব্বজিতা অধুনাগতা ইমং ধম্মৱিনযং তেসং মমং অপস্সন্তানং সিযা অঞ্ঞথত্তং সিযা ৱিপৰিণামো. সেয্যথাপি নাম বীজানং তৰুণানং উদকং অলভন্তানং সিযা অঞ্ঞথত্তং সিযা ৱিপৰিণামো, এৱমেৱ সন্তেত্থ…পে… তেসং মমং অলভন্তানং দস্সনায সিযা অঞ্ঞথত্তং সিযা ৱিপৰিণামো. যংনূনাহং যথেৱ মযা পুব্বে ভিক্খুসঙ্ঘো অনুগ্গহিতো, এৱমেৱ এতৰহি অনুগ্গণ্হেয্যং ভিক্খুসঙ্ঘ’’ন্তি.

অথ খো ব্ৰহ্মা সহম্পতি ভগৱতো চেতসা চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায – সেয্যথাপি নাম বলৱা পুৰিসো সমিঞ্জিতং [সম্মিঞ্জিতং (সী. স্যা. কং. পী.)] ৱা বাহং পসাৰেয্য পসাৰিতং ৱা বাহং সমিঞ্জেয্য এৱমেৱ – ব্ৰহ্মলোকে অন্তৰহিতো ভগৱতো পুৰতো পাতুৰহোসি. অথ খো ব্ৰহ্মা সহম্পতি একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা যেন ভগৱা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘এৱমেতং, ভগৱা; এৱমেতং, সুগত! ভগৱতো, ভন্তে, ভিক্খুসঙ্ঘো পবাড়্হো. সন্তেত্থ ভিক্খূ নৱা অচিৰপব্বজিতা অধুনাগতা ইমং ধম্মৱিনযং. তেসং ভগৱন্তং অপস্সন্তানং সিযা অঞ্ঞথত্তং সিযা ৱিপৰিণামো. সেয্যথাপি নাম ৱচ্ছস্স তৰুণস্স মাতৰং অপস্সন্তস্স সিযা অঞ্ঞথত্তং সিযা ৱিপৰিণামো, এৱমেৱ সন্তেত্থ ভিক্খূ নৱা অচিৰপব্বজিতা অধুনাগতা ইমং ধম্মৱিনযং তেসং ভগৱন্তং অপস্সন্তানং সিযা অঞ্ঞথত্তং সিযা ৱিপৰিণামো. সেয্যথাপি নাম বীজানং তৰুণানং উদকং অলভন্তানং সিযা অঞ্ঞথত্তং সিযা ৱিপৰিণামো, এৱমেৱ সন্তেত্থ ভিক্খূ নৱা অচিৰপব্বজিতা অধুনাগতা ইমং ধম্মৱিনযং, তেসং ভগৱন্তং অলভন্তানং দস্সনায সিযা অঞ্ঞথত্তং সিযা ৱিপৰিণামো. অভিনন্দতু, ভন্তে, ভগৱা ভিক্খুসঙ্ঘং; অভিৱদতু, ভন্তে, ভগৱা ভিক্খুসঙ্ঘং. যথেৱ ভগৱতা পুব্বে ভিক্খুসঙ্ঘো অনুগ্গহিতো, এৱমেৱ এতৰহি অনুগ্গণ্হাতু ভিক্খুসঙ্ঘ’’ন্তি.

অধিৱাসেসি ভগৱা তুণ্হীভাৱেন. অথ খো ব্ৰহ্মা সহম্পতি ভগৱতো অধিৱাসনং ৱিদিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা তত্থেৱন্তৰধাযি.

অথ খো ভগৱা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো যেন নিগ্ৰোধাৰামো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৱা তথাৰূপং ইদ্ধাভিসঙ্খাৰং অভিসঙ্খাসি [অভিসঙ্খাৰেসি (স্যা. কং.), অভিসঙ্খাযি (পী.), অভিসঙ্খৰোতি (ক.)] যথা তে ভিক্খূ (একদ্ৱীহিকায সাৰজ্জমানৰূপা যেনাহং [যেন ভগৱা (?)] তেনুপসঙ্কমেয্যুং. তেপি ভিক্খূ ) [( ) সী. স্যা. কং. পোত্থকেসু নত্থি] একদ্ৱীহিকায সাৰজ্জমানৰূপা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নে খো তে ভিক্খূ ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘অন্তমিদং, ভিক্খৱে, জীৱিকানং যদিদং পিণ্ডোল্যং. অভিসাপোযং, ভিক্খৱে, লোকস্মিং পিণ্ডোলো ৱিচৰসি পত্তপাণীতি. তঞ্চ খো এতং, ভিক্খৱে, কুলপুত্তা উপেন্তি অত্থৱসিকা, অত্থৱসং পটিচ্চ; নেৱ ৰাজাভিনীতা, ন চোৰাভিনীতা, ন ইণট্টা, ন ভযট্টা, ন আজীৱিকাপকতা; অপি চ খো ওতিণ্ণাম্হ জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি দুক্খোতিণ্ণা দুক্খপৰেতা অপ্পেৱ নাম ইমস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স অন্তকিৰিযা পঞ্ঞাযেথাতি.

‘‘এৱং পব্বজিতো চাযং, ভিক্খৱে, কুলপুত্তো. সো চ হোতি অভিজ্ঝালু কামেসু তিব্বসাৰাগো ব্যাপন্নচিত্তো পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পো মুট্ঠস্সতি অসম্পজানো অসমাহিতো ৱিব্ভন্তচিত্তো পাকতিন্দ্ৰিযো. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, ছৱালাতং উভতোপদিত্তং মজ্ঝে গূথগতং, নেৱ গামে কট্ঠত্থং ফৰতি, নাৰঞ্ঞে কট্ঠত্থং ফৰতি. তথূপমাহং, ভিক্খৱে, ইমং পুগ্গলং ৱদামি গিহিভোগা চ পৰিহীনো, সামঞ্ঞত্থঞ্চ ন পৰিপূৰেতি.

‘‘তযোমে, ভিক্খৱে, অকুসলৱিতক্কা – কামৱিতক্কো, ব্যাপাদৱিতক্কো, ৱিহিংসাৱিতক্কো. ইমে চ ভিক্খৱে, তযো অকুসলৱিতক্কা ক্ৱ অপৰিসেসা নিৰুজ্ঝন্তি? চতূসু ৱা সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তস্স ৱিহৰতো অনিমিত্তং ৱা সমাধিং ভাৱযতো. যাৱঞ্চিদং, ভিক্খৱে, অলমেৱ অনিমিত্তো সমাধি ভাৱেতুং. অনিমিত্তো, ভিক্খৱে, সমাধি ভাৱিতো বহুলীকতো মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো.

‘‘দ্ৱেমা, ভিক্খৱে, দিট্ঠিযো – ভৱদিট্ঠি চ ৱিভৱদিট্ঠি চ. তত্ৰ খো, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অত্থি নু খো তং কিঞ্চি লোকস্মিং যমহং উপাদিযমানো ন ৱজ্জৱা অস্স’ন্তি? সো এৱং পজানাতি – ‘নত্থি নু খো তং কিঞ্চি লোকস্মিং যমহং উপাদিযমানো ন ৱজ্জৱা অস্সং. অহঞ্হি ৰূপঞ্ঞেৱ উপাদিযমানো উপাদিযেয্যং ৱেদনঞ্ঞেৱ… সঞ্ঞঞ্ঞেৱ… সঙ্খাৰেযেৱ ৱিঞ্ঞাণঞ্ঞেৱ উপাদিযমানো উপাদিযেয্যং. তস্স মে অস্স [অযং (ক.)] উপাদানপচ্চযা ভৱো; ভৱপচ্চযা জাতি; জাতিপচ্চযা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৱেয্যুং. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো অস্সা’’’তি.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং…পে… তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, এৱং পস্সং… নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি. অট্ঠমং.

৯. পালিলেয্যসুত্তং

৮১. একং সমযং ভগৱা কোসম্বিযং ৱিহৰতি ঘোসিতাৰামে. অথ খো ভগৱা পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায কোসম্বিং পিণ্ডায পাৱিসি. কোসম্বিযং পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো সামং সেনাসনং সংসামেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায অনামন্তেত্ৱা উপট্ঠাকে অনপলোকেত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘং একো অদুতিযো চাৰিকং পক্কামি.

অথ খো অঞ্ঞতৰো ভিক্খু অচিৰপক্কন্তস্স ভগৱতো যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘এসাৱুসো, আনন্দ, ভগৱা সামং সেনাসনং সংসামেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায অনামন্তেত্ৱা উপট্ঠাকে অনপলোকেত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘং একো অদুতিযো চাৰিকং পক্কন্তো’’তি. ‘‘যস্মিং, আৱুসো, সমযে ভগৱা সামং সেনাসনং সংসামেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায অনামন্তেত্ৱা উপট্ঠাকে অনপলোকেত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘং একো অদুতিযো চাৰিকং পক্কমতি, একোৱ ভগৱা তস্মিং সমযে ৱিহৰিতুকামো হোতি; ন ভগৱা তস্মিং সমযে কেনচি অনুবন্ধিতব্বো হোতী’’তি.

অথ খো ভগৱা অনুপুব্বেন চাৰিকং চৰমানো যেন পালিলেয্যকং [পাৰিলেয্যকং (সী. পী.)] তদৱসৰি. তত্ৰ সুদং ভগৱা পালিলেয্যকে ৱিহৰতি ভদ্দসালমূলে. অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা আনন্দেন সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচুং – ‘‘চিৰস্সুতা খো নো, আৱুসো আনন্দ, ভগৱতো সম্মুখা ধম্মী কথা; ইচ্ছাম মযং, আৱুসো আনন্দ, ভগৱতো সম্মুখা ধম্মিং কথং সোতু’’ন্তি.

অথ খো আযস্মা আনন্দো তেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং যেন পালিলেয্যকং ভদ্দসালমূলং যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নে খো তে ভিক্খূ ভগৱা ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসি সমাদপেসি সমুত্তেজেসি সম্পহংসেসি. তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতৰস্স ভিক্খুনো এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি – ‘‘কথং নু খো জানতো কথং পস্সতো অনন্তৰা আসৱানং খযো হোতী’’তি? অথ খো ভগৱা তস্স ভিক্খুনো চেতসা চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ৱিচযসো দেসিতো, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো; ৱিচযসো দেসিতা চত্তাৰো সতিপট্ঠানা; ৱিচযসো দেসিতা চত্তাৰো সম্মপ্পধানা; ৱিচযসো দেসিতা চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা; ৱিচযসো দেসিতানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি; ৱিচযসো দেসিতানি পঞ্চ বলানি; ৱিচযসো দেসিতা সত্তবোজ্ঝঙ্গা; ৱিচযসো দেসিতো অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো. এৱং ৱিচযসো দেসিতো, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো. এৱং ৱিচযসো দেসিতে খো, ভিক্খৱে, মযা ধম্মে অথ চ পনিধেকচ্চস্স ভিক্খুনো এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি – ‘কথং নু খো জানতো কথং পস্সতো অনন্তৰা আসৱানং খযো হোতী’’’তি?

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, জানতো কথং পস্সতো অনন্তৰা আসৱানং খযো হোতি? ইধ ভিক্খৱে, অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অৰিযানং অদস্সাৱী অৰিযধম্মস্স অকোৱিদো অৰিযধম্মে অৱিনীতো, সপ্পুৰিসানং অদস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স অকোৱিদো সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি. যা খো পন সা, ভিক্খৱে, সমনুপস্সনা সঙ্খাৰো সো. সো পন সঙ্খাৰো কিংনিদানো কিংসমুদযো কিংজাতিকো কিংপভৱো? অৱিজ্জাসম্ফস্সজেন, ভিক্খৱে, ৱেদযিতেন ফুট্ঠস্স অস্সুতৱতো পুথুজ্জনস্স উপ্পন্না তণ্হা; ততোজো সো সঙ্খাৰো. ইতি খো, ভিক্খৱে, সোপি সঙ্খাৰো অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো. সাপি তণ্হা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না. সাপি ৱেদনা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না. সোপি ফস্সো অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো. সাপি অৱিজ্জা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না. এৱম্পি খো, ভিক্খৱে, জানতো এৱং পস্সতো অনন্তৰা আসৱানং খযো হোতি.

‘‘ন হেৱ খো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি; অপি চ খো ৰূপৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি. যা খো পন সা, ভিক্খৱে, সমনুপস্সনা সঙ্খাৰো সো. সো পন সঙ্খাৰো কিংনিদানো কিংসমুদযো কিংজাতিকো কিংপভৱো? অৱিজ্জাসম্ফস্সজেন, ভিক্খৱে, ৱেদযিতেন ফুট্ঠস্স অস্সুতৱতো পুথুজ্জনস্স উপ্পন্না তণ্হা; ততোজো সো সঙ্খাৰো. ইতি খো, ভিক্খৱে, সোপি সঙ্খাৰো অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো. সাপি তণ্হা… সাপি ৱেদনা… সোপি ফস্সো… সাপি অৱিজ্জা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না. এৱম্পি খো, ভিক্খৱে, জানতো এৱং পস্সতো অনন্তৰা আসৱানং খযো হোতি.

‘‘ন হেৱ খো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰূপৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি; অপি চ খো অত্তনি ৰূপং সমনুপস্সতি. যা খো পন সা, ভিক্খৱে, সমনুপস্সনা সঙ্খাৰো সো. সো পন সঙ্খাৰো কিংনিদানো কিংসমুদযো কিংজাতিকো কিংপভৱো? অৱিজ্জাসম্ফস্সজেন, ভিক্খৱে, ৱেদযিতেন ফুট্ঠস্স অস্সুতৱতো পুথুজ্জনস্স উপ্পন্না তণ্হা; ততোজো সো সঙ্খাৰো. ইতি খো, ভিক্খৱে, সোপি সঙ্খাৰো অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো. সাপি তণ্হা… সাপি ৱেদনা… সোপি ফস্সো… সাপি অৱিজ্জা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না. এৱম্পি খো, ভিক্খৱে, জানতো এৱং পস্সতো অনন্তৰা আসৱানং খযো হোতি.

‘‘ন হেৱ খো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰূপৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি, ন অত্তনি ৰূপং সমনুপস্সতি; অপি চ খো ৰূপস্মিং অত্তানং সমনুপস্সতি. যা খো পন সা, ভিক্খৱে, সমনুপস্সনা সঙ্খাৰো সো. সো পন সঙ্খাৰো কিংনিদানো কিংসমুদযো কিংজাতিকো কিংপভৱো? অৱিজ্জাসম্ফস্সজেন, ভিক্খৱে, ৱেদযিতে ফুট্ঠস্স অস্সুতৱতো পুথুজ্জনস্স উপ্পন্না তণ্হা; ততোজো সো সঙ্খাৰো. ইতি খো, ভিক্খৱে, সোপি সঙ্খাৰো অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো. সাপি তণ্হা … সাপি ৱেদনা… সোপি ফস্সো… সাপি অৱিজ্জা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না. এৱম্পি খো, ভিক্খৱে, জানতো…পে… আসৱানং খযো হোতি.

‘‘ন হেৱ খো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰূপৱন্তং অত্তানং, ন অত্তনি ৰূপং, ন ৰূপস্মিং অত্তানং সমনুপস্সতি; অপি চ খো ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি, অপি চ খো ৱেদনাৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি, অপি চ খো অত্তনি ৱেদনং সমনুপস্সতি, অপি চ খো ৱেদনায অত্তানং সমনুপস্সতি; অপি চ খো সঞ্ঞং… অপি চ খো সঙ্খাৰে অত্ততো সমনুপস্সতি, অপি চ খো সঙ্খাৰৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি, অপি চ খো অত্তনি সঙ্খাৰে সমনুপস্সতি, অপি চ খো সঙ্খাৰেসু অত্তানং সমনুপস্সতি; অপি চ খো ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, অপি চ খো ৱিঞ্ঞাণৱন্তং অত্তানং, অপি চ খো অত্তনি ৱিঞ্ঞাণং, অপি চ খো ৱিঞ্ঞাণস্মিং অত্তানং সমনুপস্সতি. যা খো পন সা, ভিক্খৱে, সমনুপস্সনা সঙ্খাৰো সো. সো পন সঙ্খাৰো কিংনিদানো…পে… কিংপভৱো? অৱিজ্জাসম্ফস্সজেন, ভিক্খৱে, ৱেদযিতে ফুট্ঠস্স অস্সুতৱতো পুথুজ্জনস্স উপ্পন্না তণ্হা; ততোজো সো সঙ্খাৰো. ইতি খো, ভিক্খৱে, সোপি সঙ্খাৰো অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো. সাপি তণ্হা… সাপি ৱেদনা… সোপি ফস্সো … সাপি অৱিজ্জা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না. এৱং খো, ভিক্খৱে, জানতো এৱং পস্সতো অনন্তৰা আসৱানং খযো হোতি.

‘‘ন হেৱ খো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন সঞ্ঞং… ন সঙ্খাৰে… ন ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি; অপি চ খো এৱংদিট্ঠি হোতি – ‘সো অত্তা সো লোকো, সো পেচ্চ ভৱিস্সামি নিচ্চো ধুৱো সস্সতো অৱিপৰিণামধম্মো’তি. যা খো পন সা, ভিক্খৱে, সস্সতদিট্ঠি সঙ্খাৰো সো. সো পন সঙ্খাৰো কিংনিদানো…পে… এৱম্পি খো, ভিক্খৱে, জানতো এৱং পস্সতো অনন্তৰা আসৱানং খযো হোতি.

‘‘ন হেৱ খো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৱেদনং … ন সঞ্ঞং… ন সঙ্খাৰে… ন ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি; নাপি এৱংদিট্ঠি হোতি – ‘সো অত্তা সো লোকো, সো পেচ্চ ভৱিস্সামি নিচ্চো ধুৱো সস্সতো অৱিপৰিণামধম্মো’তি. অপি চ খো এৱংদিট্ঠি হোতি – ‘নো চস্সং নো চ মে সিযা নাভৱিস্সং ন মে ভৱিস্সতী’তি. যা খো পন সা, ভিক্খৱে, উচ্ছেদদিট্ঠি সঙ্খাৰো সো. সো পন সঙ্খাৰো কিংনিদানো কিংসমুদযো কিংজাতিকো কিংপভৱো? অৱিজ্জাসম্ফস্সজেন, ভিক্খৱে, ৱেদযিতেন ফুট্ঠস্স অস্সুতৱতো পুথুজ্জনস্স উপ্পন্না তণ্হা; ততোজো সো সঙ্খাৰো. ইতি খো, ভিক্খৱে, সোপি সঙ্খাৰো অনিচ্চো…পে… এৱম্পি খো, ভিক্খৱে, জানতো এৱং পস্সতো অনন্তৰা আসৱানং খযো হোতি.

‘‘ন হেৱ খো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৱেদনং… ন সঞ্ঞং… ন সঙ্খাৰে… ন ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি…পে… ন ৱিঞ্ঞাণস্মিং অত্ততো সমনুপস্সতি, নাপি এৱংদিট্ঠি হোতি – ‘সো অত্তা সো লোকো, সো পেচ্চ ভৱিস্সামি নিচ্চো ধুৱো সস্সতো অৱিপৰিণামধম্মো’তি; নাপি এৱংদিট্ঠি হোতি – ‘নো চস্সং নো চ মে সিযা নাভৱিস্সং ন মে ভৱিস্সতী’তি; অপি চ খো কঙ্খী হোতি ৱিচিকিচ্ছী অনিট্ঠঙ্গতো সদ্ধম্মে. যা খো পন সা, ভিক্খৱে, কঙ্খিতা ৱিচিকিচ্ছিতা অনিট্ঠঙ্গততা সদ্ধম্মে সঙ্খাৰো সো. সো পন সঙ্খাৰো কিংনিদানো কিংসমুদযো কিংজাতিকো কিংপভৱো? অৱিজ্জাসম্ফস্সজেন, ভিক্খৱে, ৱেদযিতেন ফুট্ঠস্স অস্সুতৱতো পুথুজ্জনস্স উপ্পন্না তণ্হা; ততোজো সো সঙ্খাৰো. ইতি খো, ভিক্খৱে, সোপি সঙ্খাৰো অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো. সাপি তণ্হা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না. সাপি ৱেদনা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না. সোপি ফস্সো অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো. সাপি অৱিজ্জা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না. এৱং খো, ভিক্খৱে, জানতো এৱং পস্সতো অনন্তৰা আসৱানং খযো হোতী’’তি. নৱমং.

১০. পুণ্ণমসুত্তং

৮২. একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি পুব্বাৰামে মিগাৰমাতুপাসাদে মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং. তেন খো পন সমযেন ভগৱা তদহুপোসথে পন্নৰসে পুণ্ণায পুণ্ণমায ৰত্তিযা ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো অজ্ঝোকাসে নিসিন্নো হোতি.

অথ খো অঞ্ঞতৰো ভিক্খু উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা যেন ভগৱা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘পুচ্ছেয্যাহং, ভন্তে, ভগৱন্তং কিঞ্চিদেৱ [কঞ্চিদেৱ (?)] দেসং, সচে মে ভগৱা ওকাসং কৰোতি পঞ্হস্স ৱেয্যাকৰণাযা’’তি? ‘‘তেন হি ত্ৱং, ভিক্খু, সকে আসনে নিসীদিত্ৱা পুচ্ছ যদাকঙ্খসী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু ভগৱতো পটিস্সুত্ৱা সকে আসনে নিসীদিত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ইমে নু খো, ভন্তে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, সেয্যথিদং – ৰূপুপাদানক্খন্ধো, ৱেদনুপাদানক্খন্ধো, সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো, সঙ্খাৰুপাদানক্খন্ধো, ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো’’তি.

‘‘ইমে খো পন, ভিক্খু, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা; সেয্যথিদং – ৰূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা ভগৱন্তং উত্তৰিং পঞ্হং অপুচ্ছি –

‘‘ইমে খো পন, ভন্তে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা কিংমূলকা’’তি? ‘‘ইমে খো, ভিক্খু, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা ছন্দমূলকা’’তি…পে… তঞ্ঞেৱ নু খো, ভন্তে, উপাদানং তে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা উদাহু অঞ্ঞত্ৰ পঞ্চহি উপাদানক্খন্ধেহি উপাদানন্তি? ‘‘ন খো, ভিক্খু, তঞ্ঞেৱ উপাদানং তে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা নাপি অঞ্ঞত্ৰ পঞ্চহি উপাদানক্খন্ধেহি উপাদানং, অপি চ যো তত্থ ছন্দৰাগো তং তত্থ উপাদান’’ন্তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু…পে… উত্তৰিং পঞ্হং অপুচ্ছি –

‘‘সিযা পন, ভন্তে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধেসু ছন্দৰাগৱেমত্ততা’’তি? ‘‘সিযা, ভিক্খূ’’তি ভগৱা অৱোচ – ‘‘ইধ, ভিক্খু, একচ্চস্স এৱং হোতি – ‘এৱংৰূপো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৱংৱেদনো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৱংসঞ্ঞো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৱংসঙ্খাৰো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৱংৱিঞ্ঞাণো সিযং অনাগতমদ্ধান’ন্তি. এৱং খো, ভিক্খু, সিযা পঞ্চুপাদানক্খন্ধেসু ছন্দৰাগৱেমত্ততা’’তি? ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু…পে… উত্তৰিং পঞ্হং অপুচ্ছি –

‘‘কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, খন্ধানং খন্ধাধিৱচন’’ন্তি? ‘‘যং কিঞ্চি, ভিক্খু, ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, অযং ৱুচ্চতি ৰূপক্খন্ধো. যা কাচি ৱেদনা… যা কাচি সঞ্ঞা … যে কেচি সঙ্খাৰা… যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, অযং ৱুচ্চতি ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো. এত্তাৱতা খো, ভিক্খু, খন্ধানং খন্ধাধিৱচন’’ন্তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু…পে… অপুচ্ছি –

‘‘কো নু খো, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো ৰূপক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায; কো হেতু কো পচ্চযো ৱেদনাক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায; কো হেতু কো পচ্চযো সঞ্ঞাক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায; কো হেতু কো পচ্চযো সঙ্খাৰক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায; কো হেতু কো পচ্চযো ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনাযা’’তি? ‘‘চত্তাৰো খো, ভিক্খু, মহাভূতা হেতু, চত্তাৰো মহাভূতা পচ্চযো ৰূপক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায. ফস্সো হেতু ফস্সো পচ্চযো ৱেদনাক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায. ফস্সো হেতু ফস্সো পচ্চযো সঞ্ঞাক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায. ফস্সো হেতু, ফস্সো পচ্চযো সঙ্খাৰক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায. নামৰূপং হেতু, নামৰূপং পচ্চযো ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনাযা’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু…পে… অপুচ্ছি –

‘‘কথং নু খো, ভন্তে, সক্কাযদিট্ঠি হোতী’’তি? ‘‘ইধ, ভিক্খু, অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অৰিযানং অদস্সাৱী অৰিযধম্মস্স অকোৱিদো অৰিযধম্মে অৱিনীতো, সপ্পুৰিসানং অদস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স অকোৱিদো সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং; অত্তনি ৱা ৰূপং, ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং; ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং… অত্ততো সমনুপস্সতি, ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং; অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং. এৱং খো, ভিক্খু, সক্কাযদিট্ঠি হোতী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু…পে… অপুচ্ছি –

‘‘কথং পন, ভন্তে, সক্কাযদিট্ঠি ন হোতী’’তি? ‘‘ইধ, ভিক্খু, সুতৱা অৰিযসাৱকো অৰিযানং দস্সাৱী অৰিযধম্মস্স কোৱিদো অৰিযধম্মে সুৱিনীতো, সপ্পুৰিসানং দস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স কোৱিদো সপ্পুৰিসধম্মে সুৱিনীতো ন ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং; ন অত্তনি ৱা ৰূপং, ন ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং; ন ৱেদনং… ন সঞ্ঞং… ন সঙ্খাৰে… ন ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং; ন অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং, ন ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং. এৱং খো, ভিক্খু, সক্কাযদিট্ঠি ন হোতী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু…পে… অপুচ্ছি –

‘‘কো নু খো, ভন্তে, ৰূপস্স অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণং; কো ৱেদনায… কো সঞ্ঞায… কো সঙ্খাৰানং… কো ৱিঞ্ঞাণস্স অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণ’’ন্তি? ‘‘যং খো, ভিক্খু, ৰূপং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং – অযং ৰূপস্স অস্সাদো. যং ৰূপং অনিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং – অযং ৰূপস্স আদীনৱো. যো ৰূপস্মিং ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানং – ইদং ৰূপস্স নিস্সৰণং. যং ৱেদনং পটিচ্চ… যং সঞ্ঞং পটিচ্চ… যে সঙ্খাৰে পটিচ্চ… যং ৱিঞ্ঞাণং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং – অযং ৱিঞ্ঞাণস্স অস্সাদো. যং ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং – অযং ৱিঞ্ঞাণস্স আদীনৱো. যো ৱিঞ্ঞাণস্মিং ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানং – ইদং ৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সৰণ’’ন্তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা ভগৱন্তং উত্তৰিং পঞ্হং অপুচ্ছি –

‘‘কথং নু খো, ভন্তে, জানতো, কথং পস্সতো ইমস্মিঞ্চ সৱিঞ্ঞাণকে কাযে বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেসু অহঙ্কাৰমমঙ্কাৰমানানুসযা ন হোন্তী’’তি? ‘‘যং কিঞ্চি, ভিক্খু, ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৰূপং – ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. যা কাচি ৱেদনা… যা কাচি সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খাৰা… যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৱিঞ্ঞাণং – ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. এৱং খো, ভিক্খু, জানতো এৱং পস্সতো ইমস্মিঞ্চ সৱিঞ্ঞাণকে কাযে বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেসু অহঙ্কাৰমমঙ্কাৰমানানুসযা ন হোন্তী’’তি.

তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতৰস্স ভিক্খুনো এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি – ‘‘ইতি কিৰ ভো ৰূপং অনত্তা, ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং অনত্তা; অনত্তকতানি কম্মানি কথমত্তানং [কতমত্তানং (পী.), কম্মত্তানং (স্যা. কং. ক.)] ফুসিস্সন্তী’’তি. অথ খো ভগৱা তস্স ভিক্খুনো চেতসা চেতো পৰিৱিতক্কমঞ্ঞায ভিক্খূ আমন্তেসি –

‘‘ঠানং খো পনেতং, ভিক্খৱে, ৱিজ্জতি যং ইধেকচ্চো মোঘপুৰিসো অৱিদ্ৱা অৱিজ্জাগতো তণ্হাধিপতেয্যেন চেতসা সত্থুসাসনং অতিধাৱিতব্বং মঞ্ঞেয্য. ইতি কিৰ, ভো, ৰূপং অনত্তা, ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং অনত্তা. অনত্তকতানি কম্মানি কথমত্তানং ফুসিস্সন্তীতি? পটিপুচ্ছাৱিনীতা খো মে তুম্হে, ভিক্খৱে, তত্ৰ তত্ৰ তেসু তেসু ধম্মেসু.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. তস্মাতিহ…পে… এৱং পস্সং…পে… নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি.

‘‘দ্ৱে খন্ধা তঞ্ঞেৱ সিযং, অধিৱচনঞ্চ হেতুনা;

সক্কাযেন দুৱে ৱুত্তা, অস্সাদৱিঞ্ঞাণকেন চ;

এতে দসৱিধা ৱুত্তা, হোতি ভিক্খু পুচ্ছাযা’’তি. দসমং;

খজ্জনীযৱগ্গো অট্ঠমো.

তস্সুদ্দানং –

অস্সাদো দ্ৱে সমুদযা, অৰহন্তেহি অপৰে দ্ৱে;

সীহো খজ্জনী পিণ্ডোল্যং, পালিলেয্যেন পুণ্ণমাতি.