৭. মহাৱগ্গো

১. অস্সুতৱাসুত্তং

৬১. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে…পে… ‘‘অস্সুতৱা, ভিক্খৱে, পুথুজ্জনো ইমস্মিং চাতুমহাভূতিকস্মিং কাযস্মিং নিব্বিন্দেয্যপি ৱিৰজ্জেয্যপি ৱিমুচ্চেয্যপি. তং কিস্স হেতু? [চাতুম্মহাভূতিকস্মিং (সী. স্যা. কং.)] দিস্সতি, ভিক্খৱে [দিস্সতি হি ভিক্খৱে (সী. স্যা. কং.)], ইমস্স চাতুমহাভূতিকস্স কাযস্স আচযোপি অপচযোপি আদানম্পি নিক্খেপনম্পি. তস্মা তত্ৰাস্সুতৱা পুথুজ্জনো নিব্বিন্দেয্যপি ৱিৰজ্জেয্যপি ৱিমুচ্চেয্যপি’’.

‘‘যঞ্চ খো এতং, ভিক্খৱে, ৱুচ্চতি চিত্তং ইতিপি, মনো ইতিপি, ৱিঞ্ঞাণং ইতিপি, তত্ৰাস্সুতৱা পুথুজ্জনো নালং নিব্বিন্দিতুং নালং ৱিৰজ্জিতুং নালং ৱিমুচ্চিতুং. তং কিস্স হেতু? দীঘৰত্তঞ্হেতং, ভিক্খৱে, অস্সুতৱতো পুথুজ্জনস্স অজ্ঝোসিতং মমাযিতং পৰামট্ঠং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি. তস্মা তত্ৰাস্সুতৱা পুথুজ্জনো নালং নিব্বিন্দিতুং নালং ৱিৰজ্জিতুং নালং ৱিমুচ্চিতুং.

‘‘ৱৰং, ভিক্খৱে, অস্সুতৱা পুথুজ্জনো ইমং চাতুমহাভূতিকং কাযং অত্ততো উপগচ্ছেয্য, ন ত্ৱেৱ চিত্তং. তং কিস্স হেতু? দিস্সতাযং, ভিক্খৱে, চাতুমহাভূতিকো কাযো একম্পি ৱস্সং তিট্ঠমানো দ্ৱেপি ৱস্সানি তিট্ঠমানো তীণিপি ৱস্সানি তিট্ঠমানো চত্তাৰিপি ৱস্সানি তিট্ঠমানো পঞ্চপি ৱস্সানি তিট্ঠমানো দসপি ৱস্সানি তিট্ঠমানো ৱীসতিপি ৱস্সানি তিট্ঠমানো তিংসম্পি ৱস্সানি তিট্ঠমানো চত্তাৰীসম্পি ৱস্সানি তিট্ঠমানো পঞ্ঞাসম্পি ৱস্সানি তিট্ঠমানো ৱস্সসতম্পি তিট্ঠমানো, ভিয্যোপি তিট্ঠমানো.

‘‘যঞ্চ খো এতং, ভিক্খৱে, ৱুচ্চতি চিত্তং ইতিপি, মনো ইতিপি, ৱিঞ্ঞাণং ইতিপি, তং ৰত্তিযা চ দিৱসস্স চ অঞ্ঞদেৱ উপ্পজ্জতি অঞ্ঞং নিৰুজ্ঝতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, মক্কটো অৰঞ্ঞে পৱনে চৰমানো সাখং গণ্হতি, তং মুঞ্চিত্ৱা অঞ্ঞং গণ্হতি, তং মুঞ্চিত্ৱা অঞ্ঞং গণ্হতি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যমিদং ৱুচ্চতি চিত্তং ইতিপি, মনো ইতিপি, ৱিঞ্ঞাণং ইতিপি, তং ৰত্তিযা চ দিৱসস্স চ অঞ্ঞদেৱ উপ্পজ্জতি অঞ্ঞং নিৰুজ্ঝতি.

‘‘তত্ৰ, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো পটিচ্চসমুপ্পাদংযেৱ সাধুকং যোনিসো মনসি কৰোতি – ‘ইতি ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতি; ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিৰোধা ইদং নিৰুজ্ঝতি – যদিদং অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা; সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৱিজ্জায ত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো; সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’’তি.

‘‘এৱং পস্সং, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো ৰূপস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ৱেদনাযপি নিব্বিন্দতি, সঞ্ঞাযপি নিব্বিন্দতি, সঙ্খাৰেসুপি নিব্বিন্দতি, ৱিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি; নিব্বিন্দং ৱিৰজ্জতি, ৱিৰাগা ৱিমুচ্চতি, ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি. পঠমং.

২. দুতিযঅস্সুতৱাসুত্তং

৬২. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘অস্সুতৱা, ভিক্খৱে, পুথুজ্জনো ইমস্মিং চাতুমহাভূতিকস্মিং কাযস্মিং নিব্বিন্দেয্যপি ৱিৰজ্জেয্যপি ৱিমুচ্চেয্যপি. তং কিস্স হেতু? দিস্সতি, ভিক্খৱে, ইমস্স চাতুমহাভূতিকস্স কাযস্স আচযোপি অপচযোপি আদানম্পি নিক্খেপনম্পি. তস্মা তত্ৰাস্সুতৱা পুথুজ্জনো নিব্বিন্দেয্যপি ৱিৰজ্জেয্যপি ৱিমুচ্চেয্যপি. যঞ্চ খো এতং, ভিক্খৱে, ৱুচ্চতি চিত্তং ইতিপি, মনো ইতিপি, ৱিঞ্ঞাণং ইতিপি, তত্ৰাস্সুতৱা পুথুজ্জনো নালং নিব্বিন্দিতুং নালং ৱিৰজ্জিতুং নালং ৱিমুচ্চিতুং. তং কিস্স হেতু? দীঘৰত্তঞ্হেতং, ভিক্খৱে, অস্সুতৱতো পুথুজ্জনস্স অজ্ঝোসিতং মমাযিতং পৰামট্ঠং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি. তস্মা তত্ৰাস্সুতৱা পুথুজ্জনো নালং নিব্বিন্দিতুং নালং ৱিৰজ্জিতুং নালং ৱিমুচ্চিতুং’’.

‘‘তত্ৰ, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো পটিচ্চসমুপ্পাদংযেৱ সাধুকং যোনিসো মনসি কৰোতি – ‘ইতি ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতি; ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিৰোধা ইদং নিৰুজ্ঝতী’তি. সুখৱেদনিযং, ভিক্খৱে, ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখৱেদনা. তস্সেৱ সুখৱেদনিযস্স ফস্সস্স নিৰোধা যং তজ্জং ৱেদযিতং সুখৱেদনিযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পন্না সুখৱেদনা সা নিৰুজ্ঝতি সা ৱূপসম্মতি. দুক্খৱেদনিযং, ভিক্খৱে, ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি দুক্খৱেদনা. তস্সেৱ দুক্খৱেদনিযস্স ফস্সস্স নিৰোধা যং তজ্জং ৱেদযিতং দুক্খৱেদনিযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পন্না দুক্খৱেদনা সা নিৰুজ্ঝতি সা ৱূপসম্মতি. অদুক্খমসুখৱেদনিযং, ভিক্খৱে, ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি অদুক্খমসুখৱেদনা. তস্সেৱ অদুক্খমসুখৱেদনিযস্স ফস্সস্স নিৰোধা যং তজ্জং ৱেদযিতং অদুক্খমসুখৱেদনিযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পন্না অদুক্খমসুখৱেদনা সা নিৰুজ্ঝতি সা ৱূপসম্মতি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দ্ৱিন্নং কট্ঠানং সঙ্ঘট্টনসমোধানা উস্মা জাযতি তেজো অভিনিব্বত্ততি. তেসংযেৱ দ্ৱিন্নং কট্ঠানং নানাকতৱিনিব্ভোগা [নানাভাৱাৱিনিক্খেপা (সী. পী.) ম. নি. ৩.৩৫৭] যা তজ্জা উস্মা সা নিৰুজ্ঝতি সা ৱূপসম্মতি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, সুখৱেদনিযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখৱেদনা. তস্সেৱ সুখৱেদনিযস্স ফস্সস্স নিৰোধা যং তজ্জং ৱেদযিতং সুখৱেদনিযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পন্না সুখৱেদনা সা নিৰুজ্ঝতি সা ৱূপসম্মতি…পে… অদুক্খমসুখৱেদনিযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি অদুক্খমসুখৱেদনা. তস্সেৱ অদুক্খমসুখৱেদনিযস্স ফস্সস্স নিৰোধা যং তজ্জং ৱেদযিতং অদুক্খমসুখৱেদনিযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পন্না অদুক্খমসুখৱেদনা সা নিৰুজ্ঝতি সা ৱূপসম্মতি.

‘‘এৱং পস্সং, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো ফস্সেপি নিব্বিন্দতি, ৱেদনাযপি নিব্বিন্দতি, সঞ্ঞাযপি নিব্বিন্দতি, সঙ্খাৰেসুপি নিব্বিন্দতি, ৱিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি; নিব্বিন্দং ৱিৰজ্জতি, ৱিৰাগা ৱিমুচ্চতি, ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি. দুতিযং.

৩. পুত্তমংসূপমসুত্তং

৬৩. সাৱত্থিযং …পে… ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, আহাৰা ভূতানং ৱা সত্তানং ঠিতিযা সম্ভৱেসীনং ৱা অনুগ্গহায. কতমে চত্তাৰো? কবড়ীকাৰো আহাৰো ওড়াৰিকো ৱা সুখুমো ৱা, ফস্সো দুতিযো, মনোসঞ্চেতনা ততিযা, ৱিঞ্ঞাণং চতুত্থং. ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো আহাৰা ভূতানং ৱা সত্তানং ঠিতিযা সম্ভৱেসীনং ৱা অনুগ্গহায’’.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, কবড়ীকাৰো আহাৰো দট্ঠব্বো? সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দ্ৱে জাযম্পতিকা [জযম্পতিকা (সী. পী.) টীকা ওলোকেতব্বা] পৰিত্তং সম্বলং আদায কন্তাৰমগ্গং পটিপজ্জেয্যুং. তেসমস্স একপুত্তকো পিযো মনাপো. অথ খো তেসং, ভিক্খৱে, দ্ৱিন্নং জাযম্পতিকানং কন্তাৰগতানং যা পৰিত্তা সম্বলমত্তা, সা পৰিক্খযং পৰিযাদানং গচ্ছেয্য. সিযা চ নেসং কন্তাৰাৱসেসো অনতিণ্ণো. অথ খো তেসং, ভিক্খৱে, দ্ৱিন্নং জাযম্পতিকানং এৱমস্স – ‘অম্হাকং খো যা পৰিত্তা সম্বলমত্তা সা পৰিক্খীণা পৰিযাদিণ্ণা [পৰিযাদিন্না (স্যা. কং.)]. অত্থি চাযং কন্তাৰাৱসেসো অনিত্তিণ্ণো [অনিত্থিণ্ণো (স্যা. কং.), অনতিণ্ণো (ক.)]. যংনূন মযং ইমং একপুত্তকং পিযং মনাপং ৱধিত্ৱা ৱল্লূৰঞ্চ সোণ্ডিকঞ্চ কৰিত্ৱা পুত্তমংসানি খাদন্তা এৱং তং কন্তাৰাৱসেসং নিত্থৰেয্যাম, মা সব্বেৱ তযো ৱিনস্সিম্হা’তি. অথ খো তে, ভিক্খৱে, দ্ৱে জাযম্পতিকা তং একপুত্তকং পিযং মনাপং ৱধিত্ৱা ৱল্লূৰঞ্চ সোণ্ডিকঞ্চ কৰিত্ৱা পুত্তমংসানি খাদন্তা এৱং তং কন্তাৰাৱসেসং নিত্থৰেয্যুং. তে পুত্তমংসানি চেৱ খাদেয্যুং, উৰে চ পটিপিসেয্যুং – ‘কহং, একপুত্তক, কহং, একপুত্তকা’তি.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, অপি নু তে দৱায ৱা আহাৰং আহাৰেয্যুং, মদায ৱা আহাৰং আহাৰেয্যুং, মণ্ডনায ৱা আহাৰং আহাৰেয্যুং, ৱিভূসনায ৱা আহাৰং আহাৰেয্যু’’ন্তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ননু তে, ভিক্খৱে, যাৱদেৱ কন্তাৰস্স নিত্থৰণত্থায আহাৰং আহাৰেয্যু’’ন্তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘এৱমেৱ খ্ৱাহং, ভিক্খৱে, কবড়ীকাৰো আহাৰো দট্ঠব্বো’’তি ৱদামি. কবড়ীকাৰে, ভিক্খৱে, আহাৰে পৰিঞ্ঞাতে পঞ্চকামগুণিকো ৰাগো পৰিঞ্ঞাতো হোতি. পঞ্চকামগুণিকে ৰাগে পৰিঞ্ঞাতে নত্থি তং সংযোজনং যেন সংযোজনেন সংযুত্তো অৰিযসাৱকো পুন ইমং লোকং আগচ্ছেয্য.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ফস্সাহাৰো দট্ঠব্বো? সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, গাৱী নিচ্চম্মা কুট্টং চে [কুড্ডঞ্চে (সী. স্যা. কং. পী.)] নিস্সায তিট্ঠেয্য. যে কুট্টনিস্সিতা পাণা তে নং খাদেয্যুং. ৰুক্খং চে নিস্সায তিট্ঠেয্য, যে ৰুক্খনিস্সিতা পাণা তে নং খাদেয্যুং. উদকং চে নিস্সায তিট্ঠেয্য, যে উদকনিস্সিতা পাণা তে নং খাদেয্যুং. আকাসং চে নিস্সায তিট্ঠেয্য, যে আকাসনিস্সিতা পাণা তে নং খাদেয্যুং. যং যদেৱ হি সা, ভিক্খৱে, গাৱী নিচ্চম্মা নিস্সায তিট্ঠেয্য, যে তন্নিস্সিতা [যে তন্নিস্সিতা তন্নিস্সিতা (সী. স্যা. কং. পী.)] পাণা তে নং খাদেয্যুং. এৱমেৱ খ্ৱাহং, ভিক্খৱে, ‘‘ফস্সাহাৰো দট্ঠব্বো’’তি ৱদামি. ফস্সে, ভিক্খৱে, আহাৰে পৰিঞ্ঞাতে তিস্সো ৱেদনা পৰিঞ্ঞাতা হোন্তি. তীসু ৱেদনাসু পৰিঞ্ঞাতাসু অৰিযসাৱকস্স নত্থি কিঞ্চি উত্তৰিকৰণীযন্তি [উত্তৰিংকৰণীযন্তি (সী. পী.)] ৱদামি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, মনোসঞ্চেতনাহাৰো দট্ঠব্বো? সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, অঙ্গাৰকাসু সাধিকপোৰিসা পুণ্ণা অঙ্গাৰানং ৱীতচ্চিকানং ৱীতধূমানং. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য জীৱিতুকামো অমৰিতুকামো সুখকামো দুক্খপ্পটিকূলো. তমেনং দ্ৱে বলৱন্তো পুৰিসা নানাবাহাসু গহেত্ৱা তং অঙ্গাৰকাসুং উপকড্ঢেয্যুং. অথ খো, ভিক্খৱে, তস্স পুৰিসস্স আৰকাৱস্স চেতনা আৰকা পত্থনা আৰকা পণিধি. তং কিস্স হেতু? এৱঞ্হি, ভিক্খৱে, তস্স পুৰিসস্স হোতি – ‘ইমং চাহং অঙ্গাৰকাসুং পপতিস্সামি, ততোনিদানং মৰণং ৱা নিগচ্ছামি মৰণমত্তং ৱা দুক্খ’ন্তি. এৱমেৱ খ্ৱাহং, ভিক্খৱে, ‘মনোসঞ্চেতনাহাৰো দট্ঠব্বো’তি ৱদামি. মনোসঞ্চেতনায, ভিক্খৱে, আহাৰে পৰিঞ্ঞাতে তিস্সো তণ্হা পৰিঞ্ঞাতা হোন্তি. তীসু তণ্হাসু পৰিঞ্ঞাতাসু অৰিযসাৱকস্স নত্থি কিঞ্চি উত্তৰিকৰণীযন্তি ৱদামি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণাহাৰো দট্ঠব্বো? সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, চোৰং আগুচাৰিং গহেত্ৱা ৰঞ্ঞো দস্সেয্যুং – ‘অযং তে, দেৱ, চোৰো আগুচাৰী, ইমস্স যং ইচ্ছসি তং দণ্ডং পণেহী’তি. তমেনং ৰাজা এৱং ৱদেয্য – ‘গচ্ছথ, ভো, ইমং পুৰিসং পুব্বণ্হসমযং সত্তিসতেন হনথা’তি. তমেনং পুব্বণ্হসমযং সত্তিসতেন হনেয্যুং. অথ ৰাজা মজ্ঝন্হিকসমযং এৱং ৱদেয্য – ‘অম্ভো, কথং সো পুৰিসো’তি? ‘তথেৱ, দেৱ, জীৱতী’তি. তমেনং ৰাজা এৱং ৱদেয্য – ‘গচ্ছথ, ভো, তং পুৰিসং মজ্ঝন্হিকসমযং সত্তিসতেন হনথা’তি. তমেনং মজ্ঝন্হিকসমযং সত্তিসতেন হনেয্যুং. অথ ৰাজা সাযন্হসমযং এৱং ৱদেয্য – ‘অম্ভো, কথং সো পুৰিসো’তি? ‘তথেৱ, দেৱ, জীৱতী’তি. তমেনং ৰাজা এৱং ৱদেয্য – ‘গচ্ছথ, ভো, তং পুৰিসং সাযন্হসমযং সত্তিসতেন হনথা’তি. তমেনং সাযন্হসমযং সত্তিসতেন হনেয্যুং. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, অপি নু সো পুৰিসো দিৱসং তীহি সত্তিসতেহি হঞ্ঞমানো ততোনিদানং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদিযেথা’’তি? ‘‘একিস্সাপি, ভন্তে, সত্তিযা হঞ্ঞমানো ততোনিদানং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদিযেথ; কো পন ৱাদো তীহি সত্তিসতেহি হঞ্ঞমানো’’তি! ‘‘এৱমেৱ খ্ৱাহং, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণাহাৰো দট্ঠব্বোতি ৱদামি. ৱিঞ্ঞাণে, ভিক্খৱে, আহাৰে পৰিঞ্ঞাতে নামৰূপং পৰিঞ্ঞাতং হোতি, নামৰূপে পৰিঞ্ঞাতে অৰিযসাৱকস্স নত্থি কিঞ্চি উত্তৰিকৰণীযন্তি ৱদামী’’তি. ততিযং.

৪. অত্থিৰাগসুত্তং

৬৪. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, আহাৰা ভূতানং ৱা সত্তানং ঠিতিযা সম্ভৱেসীনং ৱা অনুগ্গহায. কতমে চত্তাৰো? কবড়ীকাৰো আহাৰো ওড়াৰিকো ৱা সুখুমো ৱা, ফস্সো দুতিযো, মনোসঞ্চেতনা ততিযা, ৱিঞ্ঞাণং চতুত্থং. ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো আহাৰা ভূতানং ৱা সত্তানং ঠিতিযা সম্ভৱেসীনং ৱা অনুগ্গহায’’.

‘‘কবড়ীকাৰে চে, ভিক্খৱে, আহাৰে অত্থি ৰাগো অত্থি নন্দী অত্থি তণ্হা, পতিট্ঠিতং তত্থ ৱিঞ্ঞাণং ৱিৰূড়্হং. যত্থ পতিট্ঠিতং ৱিঞ্ঞাণং ৱিৰূড়্হং, অত্থি তত্থ নামৰূপস্স অৱক্কন্তি. যত্থ অত্থি নামৰূপস্স অৱক্কন্তি, অত্থি তত্থ সঙ্খাৰানং ৱুদ্ধি. যত্থ অত্থি সঙ্খাৰানং ৱুদ্ধি, অত্থি তত্থ আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি. যত্থ অত্থি আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি, অত্থি তত্থ আযতিং জাতিজৰামৰণং. যত্থ অত্থি আযতিং জাতিজৰামৰণং, সসোকং তং, ভিক্খৱে, সদৰং সউপাযাসন্তি ৱদামি.

‘‘ফস্সে চে, ভিক্খৱে, আহাৰে…পে… মনোসঞ্চেতনায চে, ভিক্খৱে, আহাৰে… ৱিঞ্ঞাণে চে, ভিক্খৱে, আহাৰে অত্থি ৰাগো অত্থি নন্দী অত্থি তণ্হা, পতিট্ঠিতং তত্থ ৱিঞ্ঞাণং ৱিৰূড়্হং. যত্থ পতিট্ঠিতং ৱিঞ্ঞাণং ৱিৰূড়্হং, অত্থি তত্থ নামৰূপস্স অৱক্কন্তি. যত্থ অত্থি নামৰূপস্স অৱক্কন্তি, অত্থি তত্থ সঙ্খাৰানং ৱুদ্ধি. যত্থ অত্থি সঙ্খাৰানং ৱুদ্ধি, অত্থি তত্থ আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি. যত্থ অত্থি আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি, অত্থি তত্থ আযতিং জাতিজৰামৰণং. যত্থ অত্থি আযতিং জাতিজৰামৰণং, সসোকং তং, ভিক্খৱে, সদৰং সউপাযাসন্তি ৱদামি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, ৰজকো ৱা চিত্তকাৰকো ৱা সতি ৰজনায ৱা লাখায ৱা হলিদ্দিযা ৱা নীলিযা ৱা মঞ্জিট্ঠায ৱা সুপৰিমট্ঠে ৱা ফলকে ভিত্তিযা ৱা দুস্সপট্টে ৱা ইত্থিৰূপং ৱা পুৰিসৰূপং ৱা অভিনিম্মিনেয্য সব্বঙ্গপচ্চঙ্গং; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, কবড়ীকাৰে চে আহাৰে অত্থি ৰাগো অত্থি নন্দী অত্থি তণ্হা, পতিট্ঠিতং তত্থ ৱিঞ্ঞাণং ৱিৰূড়্হং. যত্থ পতিট্ঠিতং ৱিঞ্ঞাণং ৱিৰূড়্হং, অত্থি তত্থ নামৰূপস্স অৱক্কন্তি. যত্থ অত্থি নামৰূপস্স অৱক্কন্তি, অত্থি তত্থ সঙ্খাৰানং ৱুদ্ধি. যত্থ অত্থি সঙ্খাৰানং ৱুদ্ধি, অত্থি তত্থ আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি. যত্থ অত্থি আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি, অত্থি তত্থ আযতিং জাতিজৰামৰণং. যত্থ অত্থি আযতিং জাতিজৰামৰণং, সসোকং তং, ভিক্খৱে, সদৰং সউপাযাসন্তি ৱদামি.

‘‘কবড়ীকাৰে চে, ভিক্খৱে, আহাৰে নত্থি ৰাগো নত্থি নন্দী নত্থি তণ্হা, অপ্পতিট্ঠিতং তত্থ ৱিঞ্ঞাণং অৱিৰূড়্হং. যত্থ অপ্পতিট্ঠিতং ৱিঞ্ঞাণং অৱিৰূড়্হং, নত্থি তত্থ নামৰূপস্স অৱক্কন্তি. যত্থ নত্থি নামৰূপস্স অৱক্কন্তি, নত্থি তত্থ সঙ্খাৰানং ৱুদ্ধি. যত্থ নত্থি সঙ্খাৰানং ৱুদ্ধি, নত্থি তত্থ আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি. যত্থ নত্থি আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি, নত্থি তত্থ আযতিং জাতিজৰামৰণং. যত্থ নত্থি আযতিং জাতিজৰামৰণং, অসোকং তং, ভিক্খৱে, অদৰং অনুপাযাসন্তি ৱদামি.

‘‘ফস্সে চে, ভিক্খৱে, আহাৰে…পে… মনোসঞ্চেতনায চে, ভিক্খৱে, আহাৰে… ৱিঞ্ঞাণে চে, ভিক্খৱে, আহাৰে নত্থি ৰাগো নত্থি নন্দী নত্থি তণ্হা, অপ্পতিট্ঠিতং তত্থ ৱিঞ্ঞাণং অৱিৰূড়্হং. যত্থ অপ্পতিট্ঠিতং ৱিঞ্ঞাণং অৱিৰূড়্হং, নত্থি তত্থ নামৰূপস্স অৱক্কন্তি. যত্থ নত্থি নামৰূপস্স অৱক্কন্তি, নত্থি তত্থ সঙ্খাৰানং ৱুদ্ধি. যত্থ নত্থি সঙ্খাৰানং ৱুদ্ধি, নত্থি তত্থ আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি. যত্থ নত্থি আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি, নত্থি তত্থ আযতিং জাতিজৰামৰণং. যত্থ নত্থি আযতিং জাতিজৰামৰণং, অসোকং তং, ভিক্খৱে, অদৰং অনুপাযাসন্তি ৱদামি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, কূটাগাৰং ৱা কূটাগাৰসালং ৱা উত্তৰায ৱা দক্খিণায ৱা পাচীনায ৱা ৱাতপানা সূৰিযে উগ্গচ্ছন্তে ৱাতপানেন ৰস্মি পৱিসিত্ৱা ক্ৱাস্স পতিট্ঠিতা’’ [কত্থ পতিট্ঠিতা (ক.)] তি? ‘‘পচ্ছিমাযং, ভন্তে, ভিত্তিয’’ন্তি. ‘‘পচ্ছিমা চে, ভিক্খৱে, ভিত্তি নাস্স ক্ৱাস্স পতিট্ঠিতা’’তি? ‘‘পথৱিযং, ভন্তে’’তি. ‘‘পথৱী চে, ভিক্খৱে, নাস্স ক্ৱাস্স পতিট্ঠিতা’’তি? ‘‘আপস্মিং, ভন্তে’’তি. ‘‘আপো চে, ভিক্খৱে, নাস্স ক্ৱাস্স পতিট্ঠিতা’’তি? ‘‘অপ্পতিট্ঠিতা, ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, কবড়ীকাৰে চে আহাৰে নত্থি ৰাগো নত্থি নন্দী নত্থি তণ্হা…পে….

‘‘ফস্সে চে, ভিক্খৱে, আহাৰে… মনোসঞ্চেতনায চে, ভিক্খৱে, আহাৰে… ৱিঞ্ঞাণে চে, ভিক্খৱে, আহাৰে নত্থি ৰাগো নত্থি নন্দী নত্থি তণ্হা, অপ্পতিট্ঠিতং তত্থ ৱিঞ্ঞাণং অৱিৰূড়্হং. যত্থ অপ্পতিট্ঠিতং ৱিঞ্ঞাণং অৱিৰূড়্হং, নত্থি তত্থ নামৰূপস্স অৱক্কন্তি. যত্থ নত্থি নামৰূপস্স অৱক্কন্তি, নত্থি তত্থ সঙ্খাৰানং ৱুদ্ধি. যত্থ নত্থি সঙ্খাৰানং ৱুদ্ধি, নত্থি তত্থ আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি. যত্থ নত্থি আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি, নত্থি তত্থ আযতিং জাতিজৰামৰণং. যত্থ নত্থি আযতিং জাতিজৰামৰণং অসোকং তং, ভিক্খৱে, অদৰং অনুপাযাসন্তি ৱদামী’’তি. চতুত্থং.

৫. নগৰসুত্তং

৬৫. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘পুব্বে মে, ভিক্খৱে, সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ সতো এতদহোসি – ‘কিচ্ছা ৱতাযং লোকো আপন্নো জাযতি চ জীযতি চ মীযতি চ চৱতি চ উপপজ্জতি চ. অথ চ পনিমস্স দুক্খস্স নিস্সৰণং নপ্পজানাতি জৰামৰণস্স. কুদাস্সু নাম ইমস্স দুক্খস্স নিস্সৰণং পঞ্ঞাযিস্সতি জৰামৰণস্সা’তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি জৰামৰণং হোতি, কিংপচ্চযা জৰামৰণ’ন্তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘জাতিযা খো সতি জৰামৰণং হোতি, জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’’ন্তি.

‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি জাতি হোতি…পে… ভৱো হোতি… উপাদানং হোতি… তণ্হা হোতি… ৱেদনা হোতি… ফস্সো হোতি… সড়াযতনং হোতি… নামৰূপং হোতি… কিংপচ্চযা নামৰূপ’ন্তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ৱিঞ্ঞাণে খো সতি নামৰূপং হোতি, ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপ’ন্তি. তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি ৱিঞ্ঞাণং হোতি, কিংপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘নামৰূপে খো সতি ৱিঞ্ঞাণং হোতি, নামৰূপপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’’’ন্তি.

‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, এতদহোসি – পচ্চুদাৱত্ততি খো ইদং ৱিঞ্ঞাণং নামৰূপম্হা ন পৰং গচ্ছতি. এত্তাৱতা জাযেথ ৱা জীযেথ ৱা মীযেথ ৱা চৱেথ ৱা উপপজ্জেথ ৱা, যদিদং নামৰূপপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং; ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং; নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনং; সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. ‘সমুদযো, সমুদযো’তি খো মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি ঞাণং উদপাদি পঞ্ঞা উদপাদি ৱিজ্জা উদপাদি আলোকো উদপাদি.

‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি, জৰামৰণং ন হোতি; কিস্স নিৰোধা জৰামৰণনিৰোধো’তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘জাতিযা খো অসতি, জৰামৰণং ন হোতি; জাতিনিৰোধা জৰামৰণনিৰোধো’তি. তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি জাতি ন হোতি…পে… ভৱো ন হোতি… উপাদানং ন হোতি… তণ্হা ন হোতি… ৱেদনা ন হোতি… ফস্সো ন হোতি… সড়াযতনং ন হোতি… নামৰূপং ন হোতি. কিস্স নিৰোধা নামৰূপনিৰোধো’তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ৱিঞ্ঞাণে খো অসতি, নামৰূপং ন হোতি; ৱিঞ্ঞাণনিৰোধা নামৰূপনিৰোধো’’’তি.

‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি ৱিঞ্ঞাণং ন হোতি; কিস্স নিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো’তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘নামৰূপে খো অসতি, ৱিঞ্ঞাণং ন হোতি; নামৰূপনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো’’’তি.

‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, এতদহোসি – অধিগতো খো ম্যাযং মগ্গো বোধায যদিদং – নামৰূপনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো; ৱিঞ্ঞাণনিৰোধা নামৰূপনিৰোধো; নামৰূপনিৰোধা সড়াযতননিৰোধো; সড়াযতননিৰোধা ফস্সনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতি. ‘নিৰোধো, নিৰোধো’তি খো মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি ঞাণং উদপাদি পঞ্ঞা উদপাদি ৱিজ্জা উদপাদি আলোকো উদপাদি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসো অৰঞ্ঞে পৱনে চৰমানো পস্সেয্য পুৰাণং মগ্গং পুৰাণঞ্জসং পুব্বকেহি মনুস্সেহি অনুযাতং. সো তমনুগচ্ছেয্য. তমনুগচ্ছন্তো পস্সেয্য পুৰাণং নগৰং পুৰাণং ৰাজধানিং পুব্বকেহি মনুস্সেহি অজ্ঝাৱুট্ঠং [অজ্ঝাৱুত্থং (সী. স্যা. কং. পী.)] আৰামসম্পন্নং ৱনসম্পন্নং পোক্খৰণীসম্পন্নং উদ্ধাপৱন্তং [উদ্দাপৱন্তং (সী. স্যা. কং. পী.)] ৰমণীযং. অথ খো সো, ভিক্খৱে, পুৰিসো ৰঞ্ঞো ৱা ৰাজমহামত্তস্স ৱা আৰোচেয্য – ‘যগ্ঘে, ভন্তে, জানেয্যাসি – অহং অদ্দসং অৰঞ্ঞে পৱনে চৰমানো পুৰাণং মগ্গং পুৰাণঞ্জসং পুব্বকেহি মনুস্সেহি অনুযাতং তমনুগচ্ছিং. তমনুগচ্ছন্তো অদ্দসং পুৰাণং নগৰং পুৰাণং ৰাজধানিং পুব্বকেহি মনুস্সেহি অজ্ঝাৱুট্ঠং আৰামসম্পন্নং ৱনসম্পন্নং পোক্খৰণীসম্পন্নং উদ্ধাপৱন্তং ৰমণীযং. তং, ভন্তে, নগৰং মাপেহী’তি. অথ খো সো, ভিক্খৱে, ৰাজা ৱা ৰাজমহামত্তো ৱা তং নগৰং মাপেয্য. তদস্স নগৰং অপৰেন সমযেন ইদ্ধঞ্চেৱ ফীতঞ্চ বাহুজঞ্ঞং আকিণ্ণমনুস্সং ৱুদ্ধিৱেপুল্লপ্পত্তং. এৱমেৱ খ্ৱাহং, ভিক্খৱে, অদ্দসং পুৰাণং মগ্গং পুৰাণঞ্জসং পুব্বকেহি সম্মাসম্বুদ্ধেহি অনুযাতং.

‘‘কতমো চ সো, ভিক্খৱে, পুৰাণমগ্গো পুৰাণঞ্জসো পুব্বকেহি সম্মাসম্বুদ্ধেহি অনুযাতো? অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি. অযং খো সো, ভিক্খৱে, পুৰাণমগ্গো পুৰাণঞ্জসো পুব্বকেহি সম্মাসম্বুদ্ধেহি অনুযাতো, তমনুগচ্ছিং; তমনুগচ্ছন্তো জৰামৰণং অব্ভঞ্ঞাসিং; জৰামৰণসমুদযং অব্ভঞ্ঞাসিং; জৰামৰণনিৰোধং অব্ভঞ্ঞাসিং; জৰামৰণনিৰোধগামিনিং পটিপদং অব্ভঞ্ঞাসিং. তমনুগচ্ছিং; তমনুগচ্ছন্তো জাতিং অব্ভঞ্ঞাসিং…পে… ভৱং অব্ভঞ্ঞাসিং… উপাদানং অব্ভঞ্ঞাসিং… তণ্হং অব্ভঞ্ঞাসিং… ৱেদনং অব্ভঞ্ঞাসিং… ফস্সং অব্ভঞ্ঞাসিং… সড়াযতনং অব্ভঞ্ঞাসিং… নামৰূপং অব্ভঞ্ঞাসিং… ৱিঞ্ঞাণং অব্ভঞ্ঞাসিং. তমনুগচ্ছিং; তমনুগচ্ছন্তো সঙ্খাৰে অব্ভঞ্ঞাসিং; সঙ্খাৰসমুদযং অব্ভঞ্ঞাসিং; সঙ্খাৰনিৰোধং অব্ভঞ্ঞাসিং; সঙ্খাৰনিৰোধগামিনিং পটিপদং অব্ভঞ্ঞাসিং. তদভিঞ্ঞা আচিক্খিং ভিক্খূনং ভিক্খুনীনং উপাসকানং উপাসিকানং. তযিদং, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মচৰিযং ইদ্ধঞ্চেৱ ফীতঞ্চ ৱিত্থাৰিকং বাহুজঞ্ঞং পুথুভূতং যাৱ দেৱমনুস্সেহি সুপ্পকাসিত’’ন্তি. পঞ্চমং.

৬. সম্মসসুত্তং

৬৬. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা কুৰূসু ৱিহৰতি কম্মাসধম্মং নাম কুৰূনং নিগমো. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘সম্মসথ নো তুম্হে, ভিক্খৱে, অন্তৰং সম্মস’’ন্তি [অন্তৰা সম্মসনন্তি (সী.)]. এৱং ৱুত্তে, অঞ্ঞতৰো ভিক্খু ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অহং খো, ভন্তে, সম্মসামি অন্তৰং সম্মস’’ন্তি. ‘‘যথা কথং পন ত্ৱং, ভিক্খু, সম্মসসি অন্তৰং সম্মস’’ন্তি? অথ খো সো ভিক্খু ব্যাকাসি. যথা সো ভিক্খু ব্যাকাসি ন সো ভিক্খু ভগৱতো চিত্তং আৰাধেসি.

এৱং ৱুত্তে, আযস্মা আনন্দো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘এতস্স, ভগৱা, কালো; এতস্স, সুগত, কালো; যং ভগৱা অন্তৰং সম্মসং ভাসেয্য. ভগৱতো সুত্ৱা ভিক্খূ ধাৰেস্সন্তী’’তি. ‘‘তেনহানন্দ, সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সম্মসমানো সম্মসতি অন্তৰং সম্মসং [সম্মসনং (সী.)] – ‘যং খো ইদং অনেকৱিধং নানপ্পকাৰকং দুক্খং লোকে উপ্পজ্জতি জৰামৰণং. ইদং খো দুক্খং কিংনিদানং কিংসমুদযং কিংজাতিকং কিংপভৱং, কিস্মিং সতি জৰামৰণং হোতি, কিস্মিং অসতি জৰামৰণং ন হোতী’তি? সো সম্মসমানো এৱং জানাতি – ‘যং খো ইদং অনেকৱিধং নানপ্পকাৰকং দুক্খং লোকে উপ্পজ্জতি জৰামৰণং. ইদং খো দুক্খং উপধিনিদানং উপধিসমুদযং উপধিজাতিকং উপধিপভৱং, উপধিস্মিং সতি জৰামৰণং হোতি, উপধিস্মিং অসতি জৰামৰণং ন হোতী’তি. সো জৰামৰণঞ্চ পজানাতি জৰামৰণসমুদযঞ্চ পজানাতি জৰামৰণনিৰোধঞ্চ পজানাতি যা চ জৰামৰণনিৰোধসাৰুপ্পগামিনী পটিপদা তঞ্চ পজানাতি. তথাপটিপন্নো চ হোতি অনুধম্মচাৰী. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভিক্খু সব্বসো সম্মা দুক্খক্খযায পটিপন্নো জৰামৰণনিৰোধায.

‘‘অথাপৰং সম্মসমানো সম্মসতি অন্তৰং সম্মসং – ‘উপধি পনাযং কিংনিদানো কিংসমুদযো কিংজাতিকো কিংপভৱো, কিস্মিং সতি উপধি হোতি, কিস্মিং অসতি উপধি ন হোতী’তি? সো সম্মসমানো এৱং জানাতি – ‘উপধি তণ্হানিদানো তণ্হাসমুদযো তণ্হাজাতিকো তণ্হাপভৱো, তণ্হায সতি উপধি হোতি, তণ্হায অসতি উপধি ন হোতী’তি. সো উপধিঞ্চ পজানাতি উপধিসমুদযঞ্চ পজানাতি উপধিনিৰোধঞ্চ পজানাতি যা চ উপধিনিৰোধসাৰুপ্পগামিনী পটিপদা তঞ্চ পজানাতি. তথা পটিপন্নো চ হোতি অনুধম্মচাৰী. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভিক্খু সব্বসো সম্মা দুক্খক্খযায পটিপন্নো উপধিনিৰোধায.

‘‘অথাপৰং সম্মসমানো সম্মসতি অন্তৰং সম্মসং – ‘তণ্হা পনাযং কত্থ উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি, কত্থ নিৱিসমানা নিৱিসতী’তি? সো সম্মসমানো এৱং জানাতি – যং খো লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং এত্থেসা তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি, এত্থ নিৱিসমানা নিৱিসতি. কিঞ্চ লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং? চক্খুং লোকে পিযৰূপং, সাতৰূপং. এত্থেসা তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি, এত্থ নিৱিসমানা নিৱিসতি. সোতং লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং…পে… ঘানং লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং… জিৱ্হা লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং… কাযো লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং… মনো লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং এত্থেসা তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি এত্থ নিৱিসমানা নিৱিসতি.

‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, অতীতমদ্ধানং সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা যং লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং তং নিচ্চতো অদ্দক্খুং সুখতো অদ্দক্খুং অত্ততো অদ্দক্খুং আৰোগ্যতো অদ্দক্খুং খেমতো অদ্দক্খুং. তে তণ্হং ৱড্ঢেসুং. যে তণ্হং ৱড্ঢেসুং তে উপধিং ৱড্ঢেসুং. যে উপধিং ৱড্ঢেসুং তে দুক্খং ৱড্ঢেসুং. যে দুক্খং ৱড্ঢেসুং তে ন পৰিমুচ্চিংসু জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি, ন পৰিমুচ্চিংসু দুক্খস্মাতি ৱদামি.

‘‘যেপি হি কেচি, ভিক্খৱে, অনাগতমদ্ধানং সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা যং লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং তং নিচ্চতো দক্খিস্সন্তি [দক্খিন্তি (সী.)] সুখতো দক্খিস্সন্তি অত্ততো দক্খিস্সন্তি আৰোগ্যতো দক্খিস্সন্তি খেমতো দক্খিস্সন্তি. তে তণ্হং ৱড্ঢিস্সন্তি. যে তণ্হং ৱড্ঢিস্সন্তি তে উপধিং ৱড্ঢিস্সন্তি. যে উপধিং ৱড্ঢিস্সন্তি তে দুক্খং ৱড্ঢিস্সন্তি. যে দুক্খং ৱড্ঢিস্সন্তি তে ন পৰিমুচ্চিস্সন্তি জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি, ন পৰিমুচ্চিস্সন্তি দুক্খস্মাতি ৱদামি.

‘‘যেপি হি কেচি, ভিক্খৱে, এতৰহি সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা যং লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং তং নিচ্চতো পস্সন্তি সুখতো পস্সন্তি অত্ততো পস্সন্তি আৰোগ্যতো পস্সন্তি খেমতো পস্সন্তি. তে তণ্হং ৱড্ঢেন্তি. যে তণ্হং ৱড্ঢেন্তি তে উপধিং ৱড্ঢেন্তি. যে উপধিং ৱড্ঢেন্তি তে দুক্খং ৱড্ঢেন্তি. যে দুক্খং ৱড্ঢেন্তি তে ন পৰিমুচ্চন্তি জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি, ন পৰিমুচ্চন্তি দুক্খস্মাতি ৱদামি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, আপানীযকংসো ৱণ্ণসম্পন্নো গন্ধসম্পন্নো ৰসসম্পন্নো. সো চ খো ৱিসেন সংসট্ঠো. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য ঘম্মাভিতত্তো ঘম্মপৰেতো কিলন্তো তসিতো পিপাসিতো. তমেনং এৱং ৱদেয্যুং – ‘অযং তে, অম্ভো পুৰিস, আপানীযকংসো ৱণ্ণসম্পন্নো গন্ধসম্পন্নো ৰসসম্পন্নো; সো চ খো ৱিসেন সংসট্ঠো. সচে আকঙ্খসি পিৱ. পিৱতো হি খো তং ছাদেস্সতি ৱণ্ণেনপি গন্ধেনপি ৰসেনপি, পিৱিত্ৱা চ পন ততোনিদানং মৰণং ৱা নিগচ্ছসি মৰণমত্তং ৱা দুক্খ’ন্তি. সো তং আপানীযকংসং সহসা অপ্পটিসঙ্খা পিৱেয্য, নপ্পটিনিস্সজ্জেয্য. সো ততোনিদানং মৰণং ৱা নিগচ্ছেয্য মৰণমত্তং ৱা দুক্খং. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যে হি কেচি অতীতমদ্ধানং সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা যং লোকে পিযৰূপং…পে… অনাগতমদ্ধানং…পে… এতৰহি সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা যং লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং তং নিচ্চতো পস্সন্তি সুখতো পস্সন্তি অত্ততো পস্সন্তি আৰোগ্যতো পস্সন্তি খেমতো পস্সন্তি, তে তণ্হং ৱড্ঢেন্তি. যে তণ্হং ৱড্ঢেন্তি তে উপধিং ৱড্ঢেন্তি. যে উপধিং ৱড্ঢেন্তি তে দুক্খং ৱড্ঢেন্তি. যে দুক্খং ৱড্ঢেন্তি তে ন পৰিমুচ্চন্তি জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি, ন পৰিমুচ্চন্তি দুক্খস্মাতি ৱদামি.

‘‘যে চ খো কেচি, ভিক্খৱে, অতীতমদ্ধানং সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা যং লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং তং অনিচ্চতো অদ্দক্খুং দুক্খতো অদ্দক্খুং অনত্ততো অদ্দক্খুং ৰোগতো অদ্দক্খুং ভযতো অদ্দক্খুং, তে তণ্হং পজহিংসু. যে তণ্হং পজহিংসু তে উপধিং পজহিংসু. যে উপধিং পজহিংসু তে দুক্খং পজহিংসু. যে দুক্খং পজহিংসু তে পৰিমুচ্চিংসু জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি, পৰিমুচ্চিংসু দুক্খস্মাতি ৱদামি.

‘‘যেপি হি কেচি, ভিক্খৱে, অনাগতমদ্ধানং সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা যং লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং তং অনিচ্চতো দক্খিস্সন্তি দুক্খতো দক্খিস্সন্তি অনত্ততো দক্খিস্সন্তি ৰোগতো দক্খিস্সন্তি ভযতো দক্খিস্সন্তি, তে তণ্হং পজহিস্সন্তি. যে তণ্হং পজহিস্সন্তি…পে… পৰিমুচ্চিস্সন্তি দুক্খস্মাতি ৱদামি.

‘‘যেপি হি কেচি, ভিক্খৱে, এতৰহি সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা যং লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং তং অনিচ্চতো পস্সন্তি দুক্খতো পস্সন্তি অনত্ততো পস্সন্তি ৰোগতো পস্সন্তি ভযতো পস্সন্তি, তে তণ্হং পজহন্তি. যে তণ্হং পজহন্তি তে উপধিং পজহন্তি. যে উপধিং পজহন্তি তে দুক্খং পজহন্তি. যে দুক্খং পজহন্তি তে পৰিমুচ্চন্তি জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি, পৰিমুচ্চন্তি দুক্খস্মাতি ৱদামি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, আপানীযকংসো ৱণ্ণসম্পন্নো গন্ধসম্পন্নো ৰসসম্পন্নো. সো চ খো ৱিসেন সংসট্ঠো. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য ঘম্মাভিতত্তো ঘম্মপৰেতো কিলন্তো তসিতো পিপাসিতো. তমেনং এৱং ৱদেয্যুং – ‘অযং তে, অম্ভো পুৰিস, আপানীযকংসো ৱণ্ণসম্পন্নো গন্ধসম্পন্নো ৰসসম্পন্নো সো চ খো ৱিসেন সংসট্ঠো. সচে আকঙ্খসি পিৱ. পিৱতো হি খো তং ছাদেস্সতি ৱণ্ণেনপি গন্ধেনপি ৰসেনপি; পিৱিত্ৱা চ পন ততোনিদানং মৰণং ৱা নিগচ্ছসি মৰণমত্তং ৱা দুক্খ’ন্তি. অথ খো, ভিক্খৱে, তস্স পুৰিসস্স এৱমস্স – ‘সক্কা খো মে অযং সুৰাপিপাসিতা [সুৰাপিপাসা (?)] পানীযেন ৱা ৱিনেতুং দধিমণ্ডকেন ৱা ৱিনেতুং ভট্ঠলোণিকায [মট্ঠলোণিকায (সী. স্যা. কং. পী.)] ৱা ৱিনেতুং লোণসোৱীৰকেন ৱা ৱিনেতুং, ন ত্ৱেৱাহং তং পিৱেয্যং, যং মম অস্স দীঘৰত্তং হিতায সুখাযা’তি. সো তং আপানীযকংসং পটিসঙ্খা ন পিৱেয্য, পটিনিস্সজ্জেয্য. সো ততোনিদানং ন মৰণং ৱা নিগচ্ছেয্য মৰণমত্তং ৱা দুক্খং. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যে হি কেচি অতীতমদ্ধানং সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা যং লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং তং অনিচ্চতো অদ্দক্খুং দুক্খতো অদ্দক্খুং অনত্ততো অদ্দক্খুং ৰোগতো অদ্দক্খুং ভযতো অদ্দক্খুং, তে তণ্হং পজহিংসু. যে তণ্হং পজহিংসু তে উপধিং পজহিংসু. যে উপধিং পজহিংসু তে দুক্খং পজহিংসু. যে দুক্খং পজহিংসু তে পৰিমুচ্চিংসু জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি, পৰিমুচ্চিংসু দুক্খস্মাতি ৱদামি.

‘‘যেপি হি কেচি, ভিক্খৱে, অনাগতমদ্ধানং…পে… এতৰহি সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা যং লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং তং অনিচ্চতো পস্সন্তি দুক্খতো পস্সন্তি অনত্ততো পস্সন্তি ৰোগতো পস্সন্তি ভযতো পস্সন্তি, তে তণ্হং পজহন্তি. যে তণ্হং পজহন্তি তে উপধিং পজহন্তি. যে উপধিং পজহন্তি তে দুক্খং পজহন্তি. যে দুক্খং পজহন্তি তে পৰিমুচ্চন্তি জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি, পৰিমুচ্চন্তি দুক্খস্মাতি ৱদামী’’তি. ছট্ঠং.

৭. নড়কলাপীসুত্তং

৬৭. একং সমযং আযস্মা চ সাৰিপুত্তো আযস্মা চ মহাকোট্ঠিকো [মহাকোট্ঠিতো (সী. স্যা. কং. পী.)] বাৰাণসিযং ৱিহৰন্তি ইসিপতনে মিগদাযে. অথ খো আযস্মা মহাকোট্ঠিকো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো যেনাযস্মা সাৰিপুত্তো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা সাৰিপুত্তেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা মহাকোট্ঠিকো আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং এতদৱোচ – ‘‘কিং নু খো, আৱুসো সাৰিপুত্ত, সযংকতং জৰামৰণং, পৰংকতং জৰামৰণং, সযংকতঞ্চ পৰংকতঞ্চ জৰামৰণং, উদাহু অসযংকাৰং অপৰংকাৰং অধিচ্চসমুপ্পন্নং জৰামৰণ’’ন্তি? ‘‘ন খো, আৱুসো কোট্ঠিক, সযংকতং জৰামৰণং, ন পৰংকতং জৰামৰণং, ন সযংকতঞ্চ পৰংকতঞ্চ জৰামৰণং, নাপি অসযংকাৰং অপৰংকাৰং অধিচ্চসমুপ্পন্নং জৰামৰণং. অপি চ, জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি.

‘‘কিং নু খো, আৱুসো সাৰিপুত্ত, সযংকতা জাতি, পৰংকতা জাতি, সযংকতা চ পৰংকতা চ জাতি, উদাহু অসযংকাৰা অপৰংকাৰা অধিচ্চসমুপ্পন্না জাতী’’তি? ‘‘ন খো, আৱুসো কোট্ঠিক, সযংকতা জাতি, ন পৰংকতা জাতি, ন সযংকতা চ পৰংকতা চ জাতি, নাপি অসযংকাৰা অপৰংকাৰা অধিচ্চসমুপ্পন্না জাতি. অপি চ, ভৱপচ্চযা জাতী’’তি.

‘‘কিং নু খো, আৱুসো সাৰিপুত্ত, সযংকতো ভৱো…পে… সযংকতং উপাদানং… সযংকতা তণ্হা… সযংকতা ৱেদনা… সযংকতো ফস্সো… সযংকতং সড়াযতনং… সযংকতং নামৰূপং, পৰংকতং নামৰূপং, সযংকতঞ্চ পৰংকতঞ্চ নামৰূপং, উদাহু অসযংকাৰং অপৰংকাৰং অধিচ্চসমুপ্পন্নং নামৰূপ’’ন্তি? ‘‘ন খো, আৱুসো কোট্ঠিক, সযংকতং নামৰূপং, ন পৰংকতং নামৰূপং, ন সযংকতঞ্চ পৰংকতঞ্চ নামৰূপং, নাপি অসযংকাৰং অপৰংকাৰং, অধিচ্চসমুপ্পন্নং নামৰূপং. অপি চ, ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপ’’ন্তি.

‘‘কিং নু খো, আৱুসো সাৰিপুত্ত, সযঙ্কতং ৱিঞ্ঞাণং, পৰঙ্কতং ৱিঞ্ঞাণং, সযংকতঞ্চ পৰংকতঞ্চ ৱিঞ্ঞাণং, উদাহু অসযংকাৰং অপৰংকাৰং অধিচ্চসমুপ্পন্নং ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি? ‘‘ন খো, আৱুসো কোট্ঠিক, সযংকতং ৱিঞ্ঞাণং, ন পৰংকতং ৱিঞ্ঞাণং ন সযংকতঞ্চ পৰংকতঞ্চ ৱিঞ্ঞাণং, নাপি অসযংকাৰং অপৰংকাৰং অধিচ্চসমুপ্পন্নং ৱিঞ্ঞাণং. অপি চ, নামৰূপপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি.

‘‘ইদানেৱ খো মযং আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স ভাসিতং এৱং আজানাম – ‘ন খ্ৱাৱুসো কোট্ঠিক, সযংকতং নামৰূপং, ন পৰংকতং নামৰূপং, ন সযংকতঞ্চ পৰংকতঞ্চ নামৰূপং, নাপি অসযংকাৰং অপৰংকাৰং অধিচ্চসমুপ্পন্নং নামৰূপং. অপি চ, ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপ’’’ন্তি.

‘‘ইদানেৱ চ পন মযং আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স ভাসিতং এৱং আজানাম – ‘ন খ্ৱাৱুসো কোট্ঠিক, সযংকতং ৱিঞ্ঞাণং, ন পৰংকতং ৱিঞ্ঞাণং, ন সযংকতঞ্চ পৰংকতঞ্চ ৱিঞ্ঞাণং, নাপি অসযংকাৰং অপৰংকাৰং অধিচ্চসমুপ্পন্নং ৱিঞ্ঞাণং. অপি চ, নামৰূপপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’’’ন্তি.

‘‘যথা কথং পনাৱুসো সাৰিপুত্ত, ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো দট্ঠব্বো’’তি? ‘‘তেনহাৱুসো, উপমং তে কৰিস্সামি. উপমাযপিধেকচ্চে ৱিঞ্ঞূ পুৰিসা ভাসিতস্স অত্থং জানন্তি. সেয্যথাপি, আৱুসো, দ্ৱে নড়কলাপিযো অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সায তিট্ঠেয্যুং. এৱমেৱ খো, আৱুসো, নামৰূপপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং; ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং; নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনং; সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. তাসং চে, আৱুসো, নড়কলাপীনং একং আকড্ঢেয্য, একা পপতেয্য; অপৰং চে আকড্ঢেয্য, অপৰা পপতেয্য. এৱমেৱ খো, আৱুসো, নামৰূপনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো; ৱিঞ্ঞাণনিৰোধা নামৰূপনিৰোধো; নামৰূপনিৰোধা সড়াযতননিৰোধো; সড়াযতননিৰোধা ফস্সনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’তি. ‘‘অচ্ছৰিযং, আৱুসো সাৰিপুত্ত; অব্ভুতং, আৱুসো সাৰিপুত্ত! যাৱসুভাসিতং চিদং আযস্মতা সাৰিপুত্তেন. ইদঞ্চ পন মযং আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স ভাসিতং ইমেহি ছত্তিংসায ৱত্থূহি অনুমোদাম – ‘জৰামৰণস্স চে, আৱুসো, ভিক্খু নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায ধম্মং দেসেতি, ধম্মকথিকো ভিক্খূতি অলং ৱচনায. জৰামৰণস্স চে, আৱুসো, ভিক্খু নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি, ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নো ভিক্খূতি অলং ৱচনায. জৰামৰণস্স চে, আৱুসো, ভিক্খু নিব্বিদা ৱিৰাগা নিৰোধা অনুপাদা ৱিমুত্তো হোতি, দিট্ঠধম্মনিব্বানপ্পত্তো ভিক্খূতি অলং ৱচনায. জাতিযা চে… ভৱস্স চে… উপাদানস্স চে… তণ্হায চে… ৱেদনায চে… ফস্সস্স চে… সড়াযতনস্স চে… নামৰূপস্স চে… ৱিঞ্ঞাণস্স চে… সঙ্খাৰানং চে… অৱিজ্জায চে, আৱুসো, ভিক্খু নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায ধম্মং দেসেতি, ধম্মকথিকো ভিক্খূতি অলং ৱচনায. অৱিজ্জায চে, আৱুসো, ভিক্খু নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি, ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নো ভিক্খূতি অলং ৱচনায. অৱিজ্জায চে, আৱুসো, ভিক্খু নিব্বিদা ৱিৰাগা নিৰোধা অনুপাদা ৱিমুত্তো হোতি, দিট্ঠধম্মনিব্বানপ্পত্তো ভিক্খূতি অলং ৱচনাযা’’’তি. সত্তমং.

৮. কোসম্বিসুত্তং

৬৮. একং সমযং আযস্মা চ মুসিলো [মূসিলো (সী.), মুসীলো (পী.)] আযস্মা চ পৱিট্ঠো [সৱিট্ঠো (সী. পী.)] আযস্মা চ নাৰদো আযস্মা চ আনন্দো কোসম্বিযং ৱিহৰন্তি ঘোসিতাৰামে. অথ খো আযস্মা পৱিট্ঠো আযস্মন্তং মুসিলং এতদৱোচ – ‘‘অঞ্ঞত্ৰেৱ, আৱুসো মুসিল, সদ্ধায অঞ্ঞত্ৰ ৰুচিযা অঞ্ঞত্ৰ অনুস্সৱা অঞ্ঞত্ৰ আকাৰপৰিৱিতক্কা অঞ্ঞত্ৰ দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অত্থাযস্মতো মুসিলস্স পচ্চত্তমেৱ ঞাণং – ‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’’ন্তি? ‘‘অঞ্ঞত্ৰেৱ, আৱুসো পৱিট্ঠ, সদ্ধায অঞ্ঞত্ৰ ৰুচিযা অঞ্ঞত্ৰ অনুস্সৱা অঞ্ঞত্ৰ আকাৰপৰিৱিতক্কা অঞ্ঞত্ৰ দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অহমেতং জানামি অহমেতং পস্সামি – ‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’’ন্তি.

‘‘অঞ্ঞত্ৰেৱ, আৱুসো মুসিল, সদ্ধায অঞ্ঞত্ৰ ৰুচিযা অঞ্ঞত্ৰ অনুস্সৱা অঞ্ঞত্ৰ আকাৰপৰিৱিতক্কা অঞ্ঞত্ৰ দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অত্থাযস্মতো মুসিলস্স পচ্চত্তমেৱ ঞাণং – ‘ভৱপচ্চযা জাতীতি…পে… উপাদানপচ্চযা ভৱোতি… তণ্হাপচ্চযা উপাদানন্তি… ৱেদনাপচ্চযা তণ্হাতি… ফস্সপচ্চযা ৱেদনাতি… সড়াযতনপচ্চযা ফস্সোতি… নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনন্তি… ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপন্তি… সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণন্তি… অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’’তি? ‘‘অঞ্ঞত্ৰেৱ, আৱুসো পৱিট্ঠ, সদ্ধায অঞ্ঞত্ৰ ৰুচিযা অঞ্ঞত্ৰ অনুস্সৱা অঞ্ঞত্ৰ আকাৰপৰিৱিতক্কা অঞ্ঞত্ৰ দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অহমেতং জানামি অহমেতং পস্সামি – ‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’’তি.

‘‘অঞ্ঞত্ৰেৱ, আৱুসো মুসিল, সদ্ধায অঞ্ঞত্ৰ ৰুচিযা অঞ্ঞত্ৰ অনুস্সৱা অঞ্ঞত্ৰ আকাৰপৰিৱিতক্কা অঞ্ঞত্ৰ দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অত্থাযস্মতো মুসিলস্স পচ্চত্তমেৱ ঞাণং – ‘জাতিনিৰোধা জৰামৰণনিৰোধো’’’তি? ‘‘অঞ্ঞত্ৰেৱ, আৱুসো পৱিট্ঠ, সদ্ধায অঞ্ঞত্ৰ ৰুচিযা অঞ্ঞত্ৰ অনুস্সৱা অঞ্ঞত্ৰ আকাৰপৰিৱিতক্কা অঞ্ঞত্ৰ দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অহমেতং জানামি অহমেতং পস্সামি – ‘জাতিনিৰোধা জৰামৰণনিৰোধো’’’তি.

‘‘অঞ্ঞত্ৰেৱ, আৱুসো মুসিল, সদ্ধায অঞ্ঞত্ৰ ৰুচিযা অঞ্ঞত্ৰ অনুস্সৱা অঞ্ঞত্ৰ আকাৰপৰিৱিতক্কা অঞ্ঞত্ৰ দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অত্থাযস্মতো মুসিলস্স পচ্চত্তমেৱ ঞাণং – ‘ভৱনিৰোধা জাতিনিৰোধোতি…পে… উপাদাননিৰোধা ভৱনিৰোধোতি… তণ্হানিৰোধা উপাদাননিৰোধোতি… ৱেদনানিৰোধা তণ্হানিৰোধোতি… ফস্সনিৰোধা ৱেদনানিৰোধোতি… সড়াযতননিৰোধা ফস্সনিৰোধোতি… নামৰূপনিৰোধা সড়াযতননিৰোধোতি… ৱিঞ্ঞাণনিৰোধা নামৰূপনিৰোধোতি … সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধোতি… অৱিজ্জানিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো’’’তি? ‘‘অঞ্ঞত্ৰেৱ, আৱুসো পৱিট্ঠ, সদ্ধায অঞ্ঞত্ৰ ৰুচিযা অঞ্ঞত্ৰ অনুস্সৱা অঞ্ঞত্ৰ আকাৰপৰিৱিতক্কা অঞ্ঞত্ৰ দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অহমেতং জানামি অহমেতং পস্সামি – ‘অৱিজ্জানিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো’’’তি.

‘‘অঞ্ঞত্ৰেৱ, আৱুসো মুসিল, সদ্ধায অঞ্ঞত্ৰ ৰুচিযা অঞ্ঞত্ৰ অনুস্সৱা অঞ্ঞত্ৰ আকাৰপৰিৱিতক্কা অঞ্ঞত্ৰ দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অত্থাযস্মতো মুসিলস্স পচ্চত্তমেৱ ঞাণং – ‘ভৱনিৰোধো নিব্বান’’’ন্তি? ‘‘অঞ্ঞত্ৰেৱ, আৱুসো পৱিট্ঠ, সদ্ধায অঞ্ঞত্ৰ ৰুচিযা অঞ্ঞত্ৰ অনুস্সৱা অঞ্ঞত্ৰ আকাৰপৰিৱিতক্কা অঞ্ঞত্ৰ দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অহমেতং জানামি অহমেতং পস্সামি – ‘ভৱনিৰোধো নিব্বান’’’ন্তি.

‘‘তেনহাযস্মা মুসিলো অৰহং খীণাসৱো’’তি? এৱং ৱুত্তে, আযস্মা মুসিলো তুণ্হী অহোসি. অথ খো আযস্মা নাৰদো আযস্মন্তং পৱিট্ঠং এতদৱোচ – ‘‘সাধাৱুসো পৱিট্ঠ, অহং এতং পঞ্হং লভেয্যং. মং এতং পঞ্হং পুচ্ছ. অহং তে এতং পঞ্হং ব্যাকৰিস্সামী’’তি. ‘‘লভতাযস্মা নাৰদো এতং পঞ্হং. পুচ্ছামহং আযস্মন্তং নাৰদং এতং পঞ্হং. ব্যাকৰোতু চ মে আযস্মা নাৰদো এতং পঞ্হং’’.

‘‘অঞ্ঞত্ৰেৱ, আৱুসো নাৰদ, সদ্ধায অঞ্ঞত্ৰ ৰুচিযা অঞ্ঞত্ৰ অনুস্সৱা অঞ্ঞত্ৰ আকাৰপৰিৱিতক্কা অঞ্ঞত্ৰ দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অত্থাযস্মতো নাৰদস্স পচ্চত্তমেৱ ঞাণং – ‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’’ন্তি? ‘‘অঞ্ঞত্ৰেৱ, আৱুসো পৱিট্ঠ, সদ্ধায অঞ্ঞত্ৰ ৰুচিযা অঞ্ঞত্ৰ অনুস্সৱা অঞ্ঞত্ৰ আকাৰপৰিৱিতক্কা অঞ্ঞত্ৰ দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অহমেতং জানামি অহমেতং পস্সামি – ‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’’ন্তি.

‘‘অঞ্ঞত্ৰেৱ, আৱুসো নাৰদ, সদ্ধায অঞ্ঞত্ৰ ৰুচিযা অঞ্ঞত্ৰ অনুস্সৱা অঞ্ঞত্ৰ আকাৰপৰিৱিতক্কা অঞ্ঞত্ৰ দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অত্থাযস্মতো নাৰদস্স পচ্চত্তমেৱ ঞাণং – ভৱপচ্চযা জাতি…পে… অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তি? ‘‘অঞ্ঞত্ৰেৱ, আৱুসো পৱিট্ঠ, সদ্ধায অঞ্ঞত্ৰ ৰুচিযা অঞ্ঞত্ৰ অনুস্সৱা অঞ্ঞত্ৰ আকাৰপৰিৱিতক্কা অঞ্ঞত্ৰ দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অহমেতং জানামি অহমেতং পস্সামি – ‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’’তি.

‘‘অঞ্ঞত্ৰেৱ, আৱুসো নাৰদ, সদ্ধায অঞ্ঞত্ৰ ৰুচিযা অঞ্ঞত্ৰ অনুস্সৱা অঞ্ঞত্ৰ আকাৰপৰিৱিতক্কা অঞ্ঞত্ৰ দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অত্থাযস্মতো নাৰদস্স পচ্চত্তমেৱ ঞাণং – ‘জাতিনিৰোধা জৰামৰণনিৰোধো’’’তি? ‘‘অঞ্ঞত্ৰেৱ, আৱুসো পৱিট্ঠ, সদ্ধায অঞ্ঞত্ৰ ৰুচিযা অঞ্ঞত্ৰ অনুস্সৱা অঞ্ঞত্ৰ আকাৰপৰিৱিতক্কা অঞ্ঞত্ৰ দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অহমেতং জানামি অহমেতং পস্সামি – ‘জাতিনিৰোধা জৰামৰণনিৰোধো’’’তি.

‘‘অঞ্ঞত্ৰেৱ, আৱুসো নাৰদ, সদ্ধায অঞ্ঞত্ৰ ৰুচিযা অঞ্ঞত্ৰ অনুস্সৱা অঞ্ঞত্ৰ আকাৰপৰিৱিতক্কা অঞ্ঞত্ৰ দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অত্থাযস্মতো নাৰদস্স পচ্চত্তমেৱ ঞাণং – ‘ভৱনিৰোধা জাতিনিৰোধোতি…পে… অৱিজ্জানিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো’’’তি? ‘‘অঞ্ঞত্ৰেৱ, আৱুসো পৱিট্ঠ, সদ্ধায অঞ্ঞত্ৰ ৰুচিযা অঞ্ঞত্ৰ অনুস্সৱা অঞ্ঞত্ৰ আকাৰপৰিৱিতক্কা অঞ্ঞত্ৰ দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অহমেতং জানামি অহমেতং পস্সামি – ‘অৱিজ্জানিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো’’’তি.

‘‘অঞ্ঞত্ৰেৱ, আৱুসো নাৰদ, সদ্ধায অঞ্ঞত্ৰ ৰুচিযা অঞ্ঞত্ৰ অনুস্সৱা অঞ্ঞত্ৰ আকাৰপৰিৱিতক্কা অঞ্ঞত্ৰ দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অত্থাযস্মতো নাৰদস্স পচ্চত্তমেৱ ঞাণং – ‘ভৱনিৰোধো নিব্বান’’’ন্তি? ‘‘অঞ্ঞত্ৰেৱ, আৱুসো পৱিট্ঠ, সদ্ধায অঞ্ঞত্ৰ ৰুচিযা অঞ্ঞত্ৰ অনুস্সৱা অঞ্ঞত্ৰ আকাৰপৰিৱিতক্কা অঞ্ঞত্ৰ দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অহমেতং জানামি অহমেতং পস্সামি – ‘ভৱনিৰোধো নিব্বান’’’ন্তি.

‘‘তেনহাযস্মা নাৰদো অৰহং খীণাসৱো’’তি? ‘‘‘ভৱনিৰোধো নিব্বান’ন্তি খো মে, আৱুসো, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠং, ন চম্হি অৰহং খীণাসৱো. সেয্যথাপি, আৱুসো, কন্তাৰমগ্গে উদপানো. তত্ৰ নেৱস্স ৰজ্জু ন উদকৱাৰকো. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য ঘম্মাভিতত্তো ঘম্মপৰেতো কিলন্তো তসিতো পিপাসিতো, সো তং উদপানং ওলোকেয্য. তস্স ‘উদক’ন্তি হি খো ঞাণং অস্স, ন চ কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰেয্য. এৱমেৱ খো, আৱুসো, ‘ভৱনিৰোধো নিব্বান’ন্তি যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠং, ন চম্হি অৰহং খীণাসৱো’’তি.

এৱং ৱুত্তে, আযস্মা আনন্দো আযস্মন্তং পৱিট্ঠং এতদৱোচ – ‘‘এৱংৱাদী [এৱংৱাদিং (?)] ত্ৱং, আৱুসো পৱিট্ঠ, আযস্মন্তং নাৰদং কিং ৱদেসী’’তি? ‘‘এৱংৱাদাহং, আৱুসো আনন্দ, আযস্মন্তং নাৰদং ন কিঞ্চি ৱদামি অঞ্ঞত্ৰ কল্যাণা অঞ্ঞত্ৰ কুসলা’’তি. অট্ঠমং.

৯. উপযন্তিসুত্তং

৬৯. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তত্ৰ খো…পে… ‘‘মহাসমুদ্দো, ভিক্খৱে, উপযন্তো মহানদিযো উপযাপেতি, মহানদিযো উপযন্তিযো কুন্নদিযো উপযাপেন্তি, কুন্নদিযো উপযন্তিযো মহাসোব্ভে উপযাপেন্তি, মহাসোব্ভা উপযন্তা কুসোব্ভে উপযাপেন্তি. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, অৱিজ্জা উপযন্তী সঙ্খাৰে উপযাপেতি, সঙ্খাৰা উপযন্তা ৱিঞ্ঞাণং উপযাপেন্তি, ৱিঞ্ঞাণং উপযন্তং নামৰূপং উপযাপেতি, নামৰূপং উপযন্তং সড়াযতনং উপযাপেতি, সড়াযতনং উপযন্তং ফস্সং উপযাপেতি, ফস্সো উপযন্তো ৱেদনং উপযাপেতি, ৱেদনা উপযন্তী তণ্হং উপযাপেতি, তণ্হা উপযন্তী উপাদানং উপযাপেতি, উপাদানং উপযন্তং ভৱং উপযাপেতি, ভৱো উপযন্তো জাতিং উপযাপেতি, জাতি উপযন্তী জৰামৰণং উপযাপেতি.

‘‘মহাসমুদ্দো, ভিক্খৱে, অপযন্তো মহানদিযো অপযাপেতি, মহানদিযো অপযন্তিযো কুন্নদিযো অপযাপেন্তি, কুন্নদিযো অপযন্তিযো মহাসোব্ভে অপযাপেন্তি, মহাসোব্ভা অপযন্তা কুসোব্ভে অপযাপেন্তি. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, অৱিজ্জা অপযন্তী সঙ্খাৰে অপযাপেতি, সঙ্খাৰা অপযন্তা ৱিঞ্ঞাণং অপযাপেন্তি, ৱিঞ্ঞাণং অপযন্তং নামৰূপং অপযাপেতি, নামৰূপং অপযন্তং সড়াযতনং অপযাপেতি, সড়াযতনং অপযন্তং ফস্সং অপযাপেতি, ফস্সো অপযন্তো ৱেদনং অপযাপেতি, ৱেদনা অপযন্তী তণ্হং অপযাপেতি, তণ্হা অপযন্তী উপাদানং অপযাপেতি, উপাদানং অপযন্তং ভৱং অপযাপেতি, ভৱো অপযন্তো জাতিং অপযাপেতি, জাতি অপযন্তী জৰামৰণং অপযাপেতী’’তি. নৱমং.

১০. সুসিমসুত্তং

৭০. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপে. তেন খো পন সমযেন ভগৱা সক্কতো হোতি গৰুকতো মানিতো পূজিতো অপচিতো লাভী চীৱৰ-পিণ্ডপাত-সেনাসন-গিলানপ্পচ্চয-ভেসজ্জপৰিক্খাৰানং. ভিক্খুসঙ্ঘোপি সক্কতো হোতি গৰুকতো মানিতো পূজিতো অপচিতো লাভী চীৱৰ-পিণ্ডপাত-সেনাসনগিলানপ্পচ্চয-ভেসজ্জপৰিক্খাৰানং. অঞ্ঞতিত্থিযা পন পৰিব্বাজকা অসক্কতা হোন্তি অগৰুকতা অমানিতা অপূজিতা অনপচিতা, ন লাভিনো চীৱৰ-পিণ্ডপাত-সেনাসনগিলানপ্পচ্চয-ভেসজ্জপৰিক্খাৰানং.

তেন খো পন সমযেন সুসিমো [সুসীমো (সী. ক.)] পৰিব্বাজকো ৰাজগহে পটিৱসতি মহতিযা পৰিব্বাজকপৰিসায সদ্ধিং. অথ খো সুসিমস্স পৰিব্বাজকস্স পৰিসা সুসিমং পৰিব্বাজকং এতদৱোচুং – ‘‘এহি ত্ৱং, আৱুসো সুসিম, সমণে গোতমে ব্ৰহ্মচৰিযং চৰ. ত্ৱং ধম্মং পৰিযাপুণিত্ৱা অম্হে ৱাচেয্যাসি [ৱাচেস্সসি (পী. ক.)]. তং মযং ধম্মং পৰিযাপুণিত্ৱা গিহীনং ভাসিস্সাম. এৱং মযম্পি সক্কতা ভৱিস্সাম গৰুকতা মানিতা পূজিতা অপচিতা লাভিনো চীৱৰ-পিণ্ডপাতসেনাসন-গিলানপ্পচ্চয-ভেসজ্জপৰিক্খাৰান’’ন্তি. ‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো সুসিমো পৰিব্বাজকো সকায পৰিসায পটিস্সুণিত্ৱা যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা আনন্দেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সুসিমো পৰিব্বাজকো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘ইচ্ছামহং, আৱুসো আনন্দ, ইমস্মিং ধম্মৱিনযে ব্ৰহ্মচৰিযং চৰিতু’’ন্তি.

অথ খো আযস্মা আনন্দো সুসিমং পৰিব্বাজকং আদায যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অযং, ভন্তে, সুসিমো পৰিব্বাজকো এৱমাহ – ‘ইচ্ছামহং, আৱুসো আনন্দ, ইমস্মিং ধম্মৱিনযে ব্ৰহ্মচৰিযং চৰিতু’’ন্তি. ‘‘তেনহানন্দ, সুসিমং পব্বাজেথা’’তি. অলত্থ খো সুসিমো পৰিব্বাজকো ভগৱতো সন্তিকে পব্বজ্জং, অলত্থ উপসম্পদং.

তেন খো পন সমযেন সম্বহুলেহি ভিক্খূহি ভগৱতো সন্তিকে অঞ্ঞা ব্যাকতা হোতি – ‘‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানামা’’তি. অস্সোসি খো আযস্মা সুসিমো – ‘‘সম্বহুলেহি কিৰ ভিক্খূহি ভগৱতো সন্তিকে অঞ্ঞা ব্যাকতা – ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানামা’’তি. অথ খো আযস্মা সুসিমো যেন তে ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা তেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সুসিমো তে ভিক্খূ এতদৱোচ – ‘‘সচ্চং কিৰাযস্মন্তেহি ভগৱতো সন্তিকে অঞ্ঞা ব্যাকতা – ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানামা’’তি? ‘‘এৱমাৱুসো’’তি.

‘‘অপি পন [অপি নু (সী. স্যা. কং.) এৱমুপৰিপি] তুম্হে আযস্মন্তো এৱং জানন্তা এৱং পস্সন্তা অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধং পচ্চনুভোথ – একোপি হুত্ৱা বহুধা হোথ, বহুধাপি হুত্ৱা একো হোথ; আৱিভাৱং, তিৰোভাৱং, তিৰোকুট্টং তিৰোপাকাৰং তিৰোপব্বতং অসজ্জমানা গচ্ছথ, সেয্যথাপি আকাসে; পথৱিযাপি উম্মুজ্জনিমুজ্জং কৰোথ, সেয্যথাপি উদকে; উদকেপি অভিজ্জমানে গচ্ছথ, সেয্যথাপি পথৱিযং; আকাসেপি পল্লঙ্কেন কমথ, সেয্যথাপি পক্খী সকুণো; ইমেপি চন্দিমসূৰিযে এৱংমহিদ্ধিকে এৱংমহানুভাৱে পাণিনা পৰিমসথ পৰিমজ্জথ, যাৱ ব্ৰহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, আৱুসো’’.

‘‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো এৱং জানন্তা এৱং পস্সন্তা দিব্বায সোতধাতুযা ৱিসুদ্ধায অতিক্কন্তমানুসিকায উভো সদ্দে সুণাথ দিব্বে চ মানুসে চ যে দূৰে সন্তিকে চা’’তি? ‘‘নো হেতং, আৱুসো’’.

‘‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো এৱং জানন্তা এৱং পস্সন্তা পৰসত্তানং পৰপুগ্গলানং চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানাথ – সৰাগং ৱা চিত্তং সৰাগং চিত্তন্তি পজানাথ; ৱীতৰাগং ৱা চিত্তং ৱীতৰাগং চিত্তন্তি পজানাথ; সদোসং ৱা চিত্তং সদোসং চিত্তন্তি পজানাথ; ৱীতদোসং ৱা চিত্তং ৱীতদোসং চিত্তন্তি পজানাথ; সমোহং ৱা চিত্তং সমোহং চিত্তন্তি পজানাথ; ৱীতমোহং ৱা চিত্তং ৱীতমোহং চিত্তন্তি পজানাথ; সংখিত্তং ৱা চিত্তং সংখিত্তং চিত্তন্তি পজানাথ; ৱিক্খিত্তং ৱা চিত্তং ৱিক্খিত্তং চিত্তন্তি পজানাথ; মহগ্গতং ৱা চিত্তং মহগ্গতং চিত্তন্তি পজানাথ; অমহগ্গতং ৱা চিত্তং অমহগ্গতং চিত্তন্তি পজানাথ; সউত্তৰং ৱা চিত্তং সউত্তৰং চিত্তন্তি পজানাথ; অনুত্তৰং ৱা চিত্তং অনুত্তৰং চিত্তন্তি পজানাথ; সমাহিতং ৱা চিত্তং সমাহিতং চিত্তন্তি পজানাথ; অসমাহিতং ৱা চিত্তং অসমাহিতং চিত্তন্তি পজানাথ; ৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ৱিমুত্তং চিত্তন্তি পজানাথ; অৱিমুত্তং ৱা চিত্তং অৱিমুত্তং চিত্তন্তি পজানাথা’’তি? ‘‘নো হেতং, আৱুসো’’.

‘‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো এৱং জানন্তা এৱং পস্সন্তা অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰথ, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো তিস্সোপি জাতিযো চতস্সোপি জাতিযো পঞ্চপি জাতিযো দসপি জাতিযো ৱীসম্পি জাতিযো তিংসম্পি জাতিযো চত্তাৰীসম্পি জাতিযো পঞ্ঞাসম্পি জাতিযো জাতিসতম্পি জাতিসহস্সম্পি জাতিসতসহস্সম্পি, অনেকেপি সংৱট্টকপ্পে অনেকেপি ৱিৱট্টকপ্পে অনেকেপি সংৱট্টৱিৱট্টকপ্পে – ‘অমুত্ৰাসিং এৱংনামো এৱংগোত্তো এৱংৱণ্ণো এৱমাহাৰো এৱংসুখদুক্খপটিসংৱেদী এৱমাযুপৰিযন্তো, সো ততো চুতো অমুত্ৰ উদপাদিং; তত্ৰাপাসিং এৱংনামো এৱংগোত্তো এৱংৱণ্ণো এৱমাহাৰো এৱংসুখদুক্খপটিসংৱেদী এৱমাযুপৰিযন্তো, সো ততো চুতো ইধূপপন্নো’তি. ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰথা’’তি? ‘‘নো হেতং, আৱুসো’’.

‘‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো এৱং জানন্তা এৱং পস্সন্তা দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সথ চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে, সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাথ – ‘ইমে ৱত ভোন্তো সত্তা কাযদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা ৱচীদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা মনোদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা, অৰিযানং উপৱাদকা মিচ্ছাদিট্ঠিকা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপন্না; ইমে ৱা পন ভোন্তো সত্তা কাযসুচৰিতেন সমন্নাগতা ৱচীসুচৰিতেন সমন্নাগতা মনোসুচৰিতেন সমন্নাগতা, অৰিযানং অনুপৱাদকা সম্মাদিট্ঠিকা সম্মাদিট্ঠিকম্মসমাদানা তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্না’তি, ইতি দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সথ চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে, সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাথা’’তি? ‘‘নো হেতং, আৱুসো’’.

‘‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো এৱং জানন্তা এৱং পস্সন্তা যে তে সন্তা ৱিমোক্খা অতিক্কম্ম ৰূপে আৰুপ্পা, তে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰথা’’তি? ‘‘নো হেতং, আৱুসো’’.

‘‘এত্থ দানি আযস্মন্তো ইদঞ্চ ৱেয্যাকৰণং ইমেসঞ্চ ধম্মানং অসমাপত্তি; ইদং নো, আৱুসো, কথ’’ন্তি? ‘‘পঞ্ঞাৱিমুত্তা খো মযং, আৱুসো সুসিমা’’তি.

‘‘ন খ্ৱাহং ইমস্স আযস্মন্তানং সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং আজানামি. সাধু মে আযস্মন্তো তথা ভাসন্তু যথাহং ইমস্স আযস্মন্তানং সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং আজানেয্য’’ন্তি. ‘‘আজানেয্যাসি ৱা ত্ৱং, আৱুসো সুসিম, ন ৱা ত্ৱং আজানেয্যাসি অথ খো পঞ্ঞাৱিমুত্তা ময’’ন্তি.

অথ খো আযস্মা সুসিমো উট্ঠাযাসনা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সুসিমো যাৱতকো তেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং অহোসি কথাসল্লাপো তং সব্বং ভগৱতো আৰোচেসি. ‘‘পুব্বে খো, সুসিম, ধম্মট্ঠিতিঞাণং, পচ্ছা নিব্বানে ঞাণ’’ন্তি.

‘‘ন খ্ৱাহং, ভন্তে, ইমস্স ভগৱতা [ভগৱতো (পী.)] সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং আজানামি. সাধু মে, ভন্তে, ভগৱা তথা ভাসতু যথাহং ইমস্স ভগৱতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৱিত্থাৰেন অত্থং আজানেয্য’’ন্তি. ‘‘আজানেয্যাসি ৱা ত্ৱং, সুসিম, ন ৱা ত্ৱং আজানেয্যাসি, অথ খো ধম্মট্ঠিতিঞাণং পুব্বে, পচ্ছা নিব্বানে ঞাণং’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, সুসিম, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৱেদনা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সঞ্ঞা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’…পে… ‘‘সঙ্খাৰা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘তস্মাতিহ, সুসিম, যং কিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৰূপং নেতং মম নেসোহমস্মি ন মেসো অত্তাতি; এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. যা কাচি ৱেদনা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকা ৱা সুখুমা ৱা হীনা ৱা পণীতা ৱা যা দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বা ৱেদনা নেতং মম নেসোহমস্মি ন মেসো অত্তাতি; এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. যা কাচি সঞ্ঞা…পে… যে কেচি সঙ্খাৰা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকা ৱা সুখুমা ৱা হীনা ৱা পণীতা ৱা যে দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বে সঙ্খাৰা নেতং মম নেসোহমস্মি ন মেসো অত্তাতি; এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৱিঞ্ঞাণং নেতং মম নেসোহমস্মি ন মেসো অত্তাতি; এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং.

‘‘এৱং পস্সং, সুসিম, সুতৱা অৰিযসাৱকো ৰূপস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ৱেদনাযপি নিব্বিন্দতি, সঞ্ঞাযপি নিব্বিন্দতি, সঙ্খাৰেসুপি নিব্বিন্দতি, ৱিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৱিৰজ্জতি, ৱিৰাগা ৱিমুচ্চতি, ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি.

‘‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’ন্তি, সুসিম, পস্সসী’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘‘ভৱপচ্চযা জাতী’তি, সুসিম, পস্সসী’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘‘উপাদানপচ্চযা ভৱো’তি, সুসিম, পস্সসী’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘‘তণ্হাপচ্চযা উপাদান’ন্তি, সুসিম, পস্সসী’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘ৱেদনাপচ্চযা তণ্হাতি… ফস্সপচ্চযা ৱেদনাতি… সড়াযতনপচ্চযা ফস্সোতি… নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনন্তি… ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপন্তি… সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণন্তি… অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰাতি, সুসিম, পস্সসী’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘‘জাতিনিৰোধা জৰামৰণনিৰোধো’তি, সুসিম, পস্সসী’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘‘ভৱনিৰোধা জাতিনিৰোধো’তি সুসিম, পস্সসী’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘উপাদাননিৰোধা ভৱনিৰোধোতি… তণ্হানিৰোধা উপাদাননিৰোধোতি… ৱেদনানিৰোধা তণ্হানিৰোধোতি… ফস্সনিৰোধা ৱেদনানিৰোধোতি… সড়াযতননিৰোধা ফস্সনিৰোধোতি… নামৰূপনিৰোধা সড়াযতননিৰোধোতি… ৱিঞ্ঞাণনিৰোধা নামৰূপনিৰোধোতি… সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধোতি… অৱিজ্জানিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধোতি, সুসিম, পস্সসী’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘অপি পন ত্ৱং, সুসিম, এৱং জানন্তো এৱং পস্সন্তো অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধং পচ্চনুভোসি – একোপি হুত্ৱা বহুধা হোসি, বহুধাপি হুত্ৱা একো হোসি; আৱিভাৱং, তিৰোভাৱং, তিৰোকুট্টং তিৰোপাকাৰং তিৰোপব্বতং অসজ্জমানো গচ্ছসি, সেয্যথাপি আকাসে; পথৱিযাপি উম্মুজ্জনিমুজ্জং কৰোসি, সেয্যথাপি উদকে; উদকেপি অভিজ্জমানো গচ্ছসি, সেয্যথাপি পথৱিযং; আকাসেপি পল্লঙ্কেন কমসি, সেয্যথাপি পক্খী সকুণো; ইমেপি চন্দিমসূৰিযে এৱংমহিদ্ধিকে এৱংমহানুভাৱে পাণিনা পৰিমসসি পৰিমজ্জসি, যাৱ ব্ৰহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তেসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘অপি পন ত্ৱং, সুসিম, এৱং জানন্তো এৱং পস্সন্তো দিব্বায সোতধাতুযা ৱিসুদ্ধায অতিক্কন্তমানুসিকায উভো সদ্দে সুণসি দিব্বে চ মানুসে চ যে দূৰে সন্তিকে চা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘অপি পন ত্ৱং, সুসিম, এৱং জানন্তো এৱং পস্সন্তো পৰসত্তানং পৰপুগ্গলানং চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানাসি – সৰাগং ৱা চিত্তং সৰাগং চিত্তন্তি পজানাসি…পে… ৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ৱিমুত্তং চিত্তন্তি পজানাসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘অপি পন ত্ৱং, সুসিম, এৱং জানন্তো এৱং পস্সন্তো অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰসি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং…পে… ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘অপি পন ত্ৱং, সুসিম, এৱং জানন্তো এৱং পস্সন্তো দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সসি চৱমানে…পে… যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘অপি পন ত্ৱং, সুসিম, এৱং জানন্তো এৱং পস্সন্তো যে তে সন্তা ৱিমোক্খা অতিক্কম্ম ৰূপে, আৰুপ্পা তে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘এত্থ দানি, সুসিম, ইদঞ্চ ৱেয্যাকৰণং ইমেসঞ্চ ধম্মানং অসমাপত্তি, ইদং নো, সুসিম, কথ’’ন্তি?

অথ খো আযস্মা সুসিমো ভগৱতো পাদেসু সিৰসা নিপতিত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অচ্চযো মং, ভন্তে, অচ্চগমা যথাবালং যথামূড়্হং যথাঅকুসলং, য্ৱাহং এৱং স্ৱাক্খাতে ধম্মৱিনযে ধম্মত্থেনকো পব্বজিতো. তস্স মে, ভন্তে, ভগৱা অচ্চযং অচ্চযতো পটিগ্গণ্হাতু আযতিং সংৱৰাযা’’তি.

‘‘তগ্ঘ ত্ৱং, সুসিম, অচ্চযো অচ্চগমা যথাবালং যথামূড়্হং যথাঅকুসলং, যো ত্ৱং এৱং স্ৱাক্খাতে ধম্মৱিনযে ধম্মত্থেনকো পব্বজিতো. সেয্যথাপি, সুসিম, চোৰং আগুচাৰিং গহেত্ৱা ৰঞ্ঞো দস্সেয্যুং – ‘অযং তে, দেৱ, চোৰো আগুচাৰী, ইমস্স যং ইচ্ছসি তং দণ্ডং পণেহী’তি. তমেনং ৰাজা এৱং ৱদেয্য – ‘গচ্ছথ, ভো, ইমং পুৰিসং দড়্হায ৰজ্জুযা পচ্ছাবাহং গাড়্হবন্ধনং বন্ধিত্ৱা খুৰমুণ্ডং কৰিত্ৱা খৰস্সৰেন পণৱেন ৰথিযায ৰথিযং সিঙ্ঘাটকেন সিঙ্ঘাটকং পৰিনেত্ৱা দক্খিণেন দ্ৱাৰেন নিক্খামেত্ৱা দক্খিণতো নগৰস্স সীসং ছিন্দথা’তি. তমেনং ৰঞ্ঞো পুৰিসা দড়্হায ৰজ্জুযা পচ্ছাবাহং গাড়্হবন্ধনং বন্ধিত্ৱা খুৰমুণ্ডং কৰিত্ৱা খৰস্সৰেন পণৱেন ৰথিযায ৰথিযং সিঙ্ঘাটকেন সিঙ্ঘাটকং পৰিনেত্ৱা দক্খিণেন দ্ৱাৰেন নিক্খামেত্ৱা দক্খিণতো নগৰস্স সীসং ছিন্দেয্যুং. তং কিং মঞ্ঞসি, সুসিম, অপি নু সো পুৰিসো ততোনিদানং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদিযেথা’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’.

‘‘যং খো সো, সুসিম, পুৰিসো ততোনিদানং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদিযেথ [পটিসংৱেদিযেথ ৱা, ন ৱা পটিসংৱেদিযেথ (ক.)]. যা এৱং স্ৱাক্খাতে ধম্মৱিনযে ধম্মত্থেনকস্স পব্বজ্জা, অযং ততো দুক্খৱিপাকতৰা চ কটুকৱিপাকতৰা চ, অপি চ ৱিনিপাতায সংৱত্ততি. যতো চ খো ত্ৱং, সুসিম, অচ্চযং অচ্চযতো দিস্ৱা যথাধম্মং পটিকৰোসি তং তে মযং পটিগ্গণ্হাম. ৱুদ্ধি হেসা, সুসিম, অৰিযস্স ৱিনযে যো অচ্চযং অচ্চযতো দিস্ৱা যথাধম্মং পটিকৰোতি, আযতিঞ্চ [আযতিং (স্যা. কং.)] সংৱৰং আপজ্জতী’’তি. দসমং.

মহাৱগ্গো সত্তমো.

তস্সুদ্দানং –

দ্ৱে অস্সুতৱতা ৱুত্তা, পুত্তমংসেন চাপৰং;

অত্থিৰাগো চ নগৰং, সম্মসং নড়কলাপিযং;

কোসম্বী উপযন্তি চ, দসমো সুসিমেন চাতি [দসমো ৱুত্তো সুসীমেনাতি (সী.)].