১. নিদানসংযুত্তং
১. বুদ্ধৱগ্গো
১. পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তং
১. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি; তং সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, পটিচ্চসমুপ্পাদো? অৱিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা; সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং; ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং; নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনং; সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো; ফস্সপচ্চযা ৱেদনা; ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা; তণ্হাপচ্চযা উপাদানং; উপাদানপচ্চযা ভৱো; ভৱপচ্চযা জাতি; জাতিপচ্চযা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৱন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পটিচ্চসমুপ্পাদো.
‘‘অৱিজ্জায ত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো; সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো; ৱিঞ্ঞাণনিৰোধা নামৰূপনিৰোধো; নামৰূপনিৰোধা সড়াযতননিৰোধো; সড়াযতননিৰোধা ফস্সনিৰোধো; ফস্সনিৰোধা ৱেদনানিৰোধো; ৱেদনানিৰোধা তণ্হানিৰোধো; তণ্হানিৰোধা উপাদাননিৰোধো; উপাদাননিৰোধা ভৱনিৰোধো; ভৱনিৰোধা জাতিনিৰোধো; জাতিনিৰোধা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা নিৰুজ্ঝন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’তি. ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি. পঠমং.
২. ৱিভঙ্গসুত্তং
২. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি ৱিভজিস্সামি. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, পটিচ্চসমুপ্পাদো? অৱিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা; সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং; ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং; নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনং; সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো; ফস্সপচ্চযা ৱেদনা; ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা; তণ্হাপচ্চযা উপাদানং; উপাদানপচ্চযা ভৱো; ভৱপচ্চযা জাতি; জাতিপচ্চযা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৱন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, জৰামৰণং? যা তেসং তেসং সত্তানং তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে জৰা জীৰণতা খণ্ডিচ্চং পালিচ্চং ৱলিত্তচতা আযুনো সংহানি ইন্দ্ৰিযানং পৰিপাকো; অযং ৱুচ্চতি জৰা. যা তেসং তেসং সত্তানং তম্হা তম্হা সত্তনিকাযা চুতি চৱনতা ভেদো অন্তৰধানং মচ্চু মৰণং কালকিৰিযা খন্ধানং ভেদো কড়েৱৰস্স নিক্খেপো ( ) [(জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স উপচ্ছেদো) (স্যা. কং.) এৱমুপৰিপি, অট্ঠকথাযং পন ন দিস্সতি], ইদং ৱুচ্চতি মৰণং. ইতি অযঞ্চ জৰা, ইদঞ্চ মৰণং. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, জৰামৰণং.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, জাতি? যা তেসং তেসং সত্তানং তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে জাতি সঞ্জাতি ওক্কন্তি নিব্বত্তি অভিনিব্বত্তি খন্ধানং পাতুভাৱো আযতনানং পটিলাভো. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, জাতি.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, ভৱো? তযো মে, ভিক্খৱে, ভৱা – কামভৱো, ৰূপভৱো, অৰূপভৱো. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভৱো.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, উপাদানং? চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, উপাদানানি – কামুপাদানং, দিট্ঠুপাদানং, সীলব্বতুপাদানং, অত্তৱাদুপাদানং. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, উপাদানং.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, তণ্হা? ছযিমে, ভিক্খৱে, তণ্হাকাযা – ৰূপতণ্হা, সদ্দতণ্হা, গন্ধতণ্হা, ৰসতণ্হা, ফোট্ঠব্বতণ্হা, ধম্মতণ্হা. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, তণ্হা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, ৱেদনা? ছযিমে, ভিক্খৱে, ৱেদনাকাযা – চক্খুসম্ফস্সজা ৱেদনা, সোতসম্ফস্সজা ৱেদনা, ঘানসম্ফস্সজা ৱেদনা, জিৱ্হাসম্ফস্সজা ৱেদনা, কাযসম্ফস্সজা ৱেদনা, মনোসম্ফস্সজা ৱেদনা. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ৱেদনা.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, ফস্সো? ছযিমে, ভিক্খৱে, ফস্সকাযা – চক্খুসম্ফস্সো, সোতসম্ফস্সো, ঘানসম্ফস্সো, জিৱ্হাসম্ফস্সো, কাযসম্ফস্সো, মনোসম্ফস্সো. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ফস্সো.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, সড়াযতনং? চক্খাযতনং, সোতাযতনং, ঘানাযতনং, জিৱ্হাযতনং, কাযাযতনং, মনাযতনং – ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সড়াযতনং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, নামৰূপং? ৱেদনা, সঞ্ঞা, চেতনা, ফস্সো, মনসিকাৰো – ইদং ৱুচ্চতি নামং. চত্তাৰো চ মহাভূতা, চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযৰূপং. ইদং ৱুচ্চতি ৰূপং. ইতি ইদঞ্চ নামং, ইদঞ্চ ৰূপং. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, নামৰূপং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণং? ছযিমে, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণকাযা – চক্খুৱিঞ্ঞাণং, সোতৱিঞ্ঞাণং, ঘানৱিঞ্ঞাণং, জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং, কাযৱিঞ্ঞাণং, মনোৱিঞ্ঞাণং. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণং.
‘‘কতমে চ, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা? তযোমে, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা – কাযসঙ্খাৰো, ৱচীসঙ্খাৰো, চিত্তসঙ্খাৰো. ইমে ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, অৱিজ্জা? যং খো, ভিক্খৱে, দুক্খে অঞ্ঞাণং, দুক্খসমুদযে অঞ্ঞাণং, দুক্খনিৰোধে অঞ্ঞাণং, দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদায অঞ্ঞাণং. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অৱিজ্জা.
‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে, অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা; সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৱিজ্জায ত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো; সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’তি. দুতিযং.
৩. পটিপদাসুত্তং
৩. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘মিচ্ছাপটিপদঞ্চ ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি সম্মাপটিপদঞ্চ. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, মিচ্ছাপটিপদা? অৱিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা; সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, মিচ্ছাপটিপদা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, সম্মাপটিপদা? অৱিজ্জায ত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো; সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সম্মাপটিপদা’’তি. ততিযং.
৪. ৱিপস্সীসুত্তং
৪. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘ৱিপস্সিস্স, ভিক্খৱে, ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৱ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ সতো এতদহোসি – ‘কিচ্ছং ৱতাযং লোকো আপন্নো জাযতি চ জীযতি চ মীযতি চ চৱতি চ উপপজ্জতি চ. অথ চ পনিমস্স দুক্খস্স নিস্সৰণং নপ্পজানাতি জৰামৰণস্স. কুদাস্সু নাম ইমস্স দুক্খস্স নিস্সৰণং পঞ্ঞাযিস্সতি জৰামৰণস্সা’’’তি?
‘‘অথ খো ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি জৰামৰণং হোতি, কিংপচ্চযা জৰামৰণ’ন্তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘জাতিযা খো সতি জৰামৰণং হোতি, জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’’ন্তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি জাতি হোতি, কিংপচ্চযা জাতী’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ভৱে খো সতি জাতি হোতি, ভৱপচ্চযা জাতী’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি ভৱো হোতি, কিংপচ্চযা ভৱো’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘উপাদানে খো সতি ভৱো হোতি, উপাদানপচ্চযা ভৱো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি উপাদানং হোতি, কিংপচ্চযা উপাদান’ন্তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘তণ্হায খো সতি উপাদানং হোতি, তণ্হাপচ্চযা উপাদান’’’ন্তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি তণ্হা হোতি, কিংপচ্চযা তণ্হা’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ৱেদনায খো সতি তণ্হা হোতি, ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি ৱেদনা হোতি, কিংপচ্চযা ৱেদনা’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ফস্সে খো সতি ৱেদনা হোতি, ফস্সপচ্চযা ৱেদনা’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি ফস্সো হোতি, কিংপচ্চযা ফস্সো’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘সড়াযতনে খো সতি ফস্সো হোতি, সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি সড়াযতনং হোতি, কিংপচ্চযা সড়াযতন’ন্তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘নামৰূপে খো সতি সড়াযতনং হোতি, নামৰূপপচ্চযা সড়াযতন’’’ন্তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি নামৰূপং হোতি, কিংপচ্চযা নামৰূপ’ন্তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ৱিঞ্ঞাণে খো সতি নামৰূপং হোতি, ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপ’’’ন্তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি ৱিঞ্ঞাণং হোতি, কিংপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘সঙ্খাৰেসু খো সতি ৱিঞ্ঞাণং হোতি, সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’’’ন্তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি সঙ্খাৰা হোন্তি, কিংপচ্চযা সঙ্খাৰা’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘অৱিজ্জায খো সতি সঙ্খাৰা হোন্তি, অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’’তি.
‘‘ইতি হিদং অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা; সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. ‘সমুদযো, সমুদযো’তি খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি জৰামৰণং ন হোতি, কিস্স নিৰোধা জৰামৰণনিৰোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘জাতিযা খো অসতি জৰামৰণং ন হোতি, জাতিনিৰোধা জৰামৰণনিৰোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি জাতি ন হোতি, কিস্স নিৰোধা জাতিনিৰোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ভৱে খো অসতি জাতি ন হোতি, ভৱনিৰোধা জাতিনিৰোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি ভৱো ন হোতি, কিস্স নিৰোধা ভৱনিৰোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘উপাদানে খো অসতি ভৱো ন হোতি, উপাদাননিৰোধা ভৱনিৰোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি উপাদানং ন হোতি, কিস্স নিৰোধা উপাদাননিৰোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘তণ্হায খো অসতি উপাদানং ন হোতি, তণ্হানিৰোধা উপাদাননিৰোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি তণ্হা ন হোতি, কিস্স নিৰোধা তণ্হানিৰোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ৱেদনায খো অসতি তণ্হা ন হোতি, ৱেদনানিৰোধা তণ্হানিৰোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি ৱেদনা ন হোতি, কিস্স নিৰোধা ৱেদনানিৰোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ফস্সে খো অসতি ৱেদনা ন হোতি, ফস্সনিৰোধা ৱেদনানিৰোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি ফস্সো ন হোতি, কিস্স নিৰোধা ফস্সনিৰোধো’তি? অথ খো ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘সড়াযতনে খো অসতি ফস্সো ন হোতি, সড়াযতননিৰোধা ফস্সনিৰোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি সড়াযতনং ন হোতি, কিস্স নিৰোধা সড়াযতননিৰোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘নামৰূপে খো অসতি সড়াযতনং ন হোতি, নামৰূপনিৰোধা সড়াযতননিৰোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি নামৰূপং ন হোতি, কিস্স নিৰোধা নামৰূপনিৰোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ৱিঞ্ঞাণে খো অসতি নামৰূপং ন হোতি, ৱিঞ্ঞাণনিৰোধা নামৰূপনিৰোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি ৱিঞ্ঞাণং ন হোতি, কিস্স নিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘সঙ্খাৰেসু খো অসতি ৱিঞ্ঞাণং ন হোতি, সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি সঙ্খাৰা ন হোন্তি, কিস্স নিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘অৱিজ্জায খো অসতি সঙ্খাৰা ন হোন্তি, অৱিজ্জানিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো’’’তি.
‘‘ইতি হিদং অৱিজ্জানিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো; সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতীতি. ‘নিৰোধো, নিৰোধো’তি খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি’’. চতুত্থং.
(সত্তন্নম্পি বুদ্ধানং এৱং ৱিত্থাৰেতব্বো).
৫. সিখীসুত্তং
৫. সিখিস্স, ভিক্খৱে, ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স…পে….
৬. ৱেস্সভূসুত্তং
৬. ৱেস্সভুস্স, ভিক্খৱে, ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স…পে….
৭. ককুসন্ধসুত্তং
৭. ককুসন্ধস্স, ভিক্খৱে, ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স…পে….
৮. কোণাগমনসুত্তং
৮. কোণাগমনস্স, ভিক্খৱে, ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স…পে….
৯. কস্সপসুত্তং
৯. কস্সপস্স, ভিক্খৱে, ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স…পে….
১০. গোতমসুত্তং
১০. ‘‘পুব্বেৱ মে, ভিক্খৱে, সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ সতো এতদহোসি – ‘কিচ্ছং ৱতাযং লোকো আপন্নো জাযতি চ জীযতি চ মীযতি চ চৱতি চ উপপজ্জতি চ. অথ চ পনিমস্স দুক্খস্স নিস্সৰণং নপ্পজানাতি জৰামৰণস্স. কুদাস্সু নাম ইমস্স দুক্খস্স নিস্সৰণং পঞ্ঞাযিস্সতি জৰামৰণস্সা’’’তি?
‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি জৰামৰণং হোতি, কিংপচ্চযা জৰামৰণ’ন্তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘জাতিযা খো সতি জৰামৰণং হোতি, জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’’ন্তি.
‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি জাতি হোতি…পে… ভৱো… উপাদানং… তণ্হা… ৱেদনা… ফস্সো… সড়াযতনং… নামৰূপং… ৱিঞ্ঞাণং… সঙ্খাৰা হোন্তি, কিংপচ্চযা সঙ্খাৰা’তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘অৱিজ্জায খো সতি সঙ্খাৰা হোন্তি, অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’’তি.
‘‘ইতি হিদং অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা; সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. ‘সমুদযো, সমুদযো’তি খো মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.
‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি জৰামৰণং ন হোতি, কিস্স নিৰোধা জৰামৰণনিৰোধো’তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘জাতিযা খো অসতি জৰামৰণং ন হোতি, জাতিনিৰোধা জৰামৰণনিৰোধো’’’তি.
‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি জাতি ন হোতি…পে… ভৱো… উপাদানং… তণ্হা… ৱেদনা… ফস্সো… সড়াযতনং… নামৰূপং… ৱিঞ্ঞাণং… সঙ্খাৰা ন হোন্তি, কিস্স নিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো’তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘অৱিজ্জায খো অসতি সঙ্খাৰা ন হোন্তি, অৱিজ্জানিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো’’’তি.
‘‘ইতি হিদং অৱিজ্জানিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো; সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতি. ‘নিৰোধো, নিৰোধো’তি খো মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদী’’তি. দসমো.
বুদ্ধৱগ্গো পঠমো.
তস্সুদ্দানং –
দেসনা ৱিভঙ্গপটিপদা চ,
ৱিপস্সী সিখী চ ৱেস্সভূ;
ককুসন্ধো কোণাগমনো কস্সপো,
মহাসক্যমুনি চ গোতমোতি.
২. আহাৰৱগ্গো
১. আহাৰসুত্তং
১১. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে…পে… এতদৱোচ – ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, আহাৰা ভূতানং ৱা সত্তানং ঠিতিযা সম্ভৱেসীনং ৱা অনুগ্গহায. কতমে চত্তাৰো? কবড়ীকাৰো [কবড়িংকাৰো (সী. পী.), কৱড়ীকাৰো (স্যা. কং.)] আহাৰো – ওড়াৰিকো ৱা সুখুমো ৱা, ফস্সো দুতিযো, মনোসঞ্চেতনা ততিযা, ৱিঞ্ঞাণং চতুত্থং. ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো আহাৰা ভূতানং ৱা সত্তানং ঠিতিযা সম্ভৱেসীনং ৱা অনুগ্গহায’’.
‘‘ইমে, ভিক্খৱে, চত্তাৰো আহাৰা কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৱা? ইমে চত্তাৰো আহাৰা তণ্হানিদানা তণ্হাসমুদযা তণ্হাজাতিকা তণ্হাপভৱা. তণ্হা চাযং, ভিক্খৱে, কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৱা? তণ্হা ৱেদনানিদানা ৱেদনাসমুদযা ৱেদনাজাতিকা ৱেদনাপভৱা. ৱেদনা চাযং, ভিক্খৱে, কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৱা? ৱেদনা ফস্সনিদানা ফস্সসমুদযা ফস্সজাতিকা ফস্সপভৱা. ফস্সো চাযং, ভিক্খৱে, কিংনিদানো কিংসমুদযো কিংজাতিকো কিংপভৱো? ফস্সো সড়াযতননিদানো সড়াযতনসমুদযো সড়াযতনজাতিকো সড়াযতনপভৱো. সড়াযতনঞ্চিদং, ভিক্খৱে, কিংনিদানং কিংসমুদযং কিংজাতিকং কিংপভৱং? সড়াযতনং নামৰূপনিদানং নামৰূপসমুদযং নামৰূপজাতিকং নামৰূপপভৱং. নামৰূপঞ্চিদং, ভিক্খৱে, কিংনিদানং কিংসমুদযং কিংজাতিকং কিংপভৱং? নামৰূপং ৱিঞ্ঞাণনিদানং ৱিঞ্ঞাণসমুদযং ৱিঞ্ঞাণজাতিকং ৱিঞ্ঞাণপভৱং. ৱিঞ্ঞাণঞ্চিদং, ভিক্খৱে, কিংনিদানং কিংসমুদযং কিংজাতিকং কিংপভৱং? ৱিঞ্ঞাণং সঙ্খাৰনিদানং সঙ্খাৰসমুদযং সঙ্খাৰজাতিকং সঙ্খাৰপভৱং. সঙ্খাৰা চিমে, ভিক্খৱে, কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৱা? সঙ্খাৰা অৱিজ্জানিদানা অৱিজ্জাসমুদযা অৱিজ্জাজাতিকা অৱিজ্জাপভৱা.
‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে, অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা; সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৱিজ্জায ত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো; সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো …পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’তি. পঠমং.
২. মোড়িযফগ্গুনসুত্তং
১২. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, আহাৰা ভূতানং ৱা সত্তানং ঠিতিযা সম্ভৱেসীনং ৱা অনুগ্গহায. কতমে চত্তাৰো? কবড়ীকাৰো আহাৰো – ওড়াৰিকো ৱা সুখুমো ৱা, ফস্সো দুতিযো, মনোসঞ্চেতনা ততিযা, ৱিঞ্ঞাণং চতুত্থং. ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো আহাৰা ভূতানং ৱা সত্তানং ঠিতিযা সম্ভৱেসীনং ৱা অনুগ্গহাযা’’তি.
এৱং ৱুত্তে, আযস্মা মোড়িযফগ্গুনো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কো নু খো, ভন্তে, ৱিঞ্ঞাণাহাৰং আহাৰেতী’’তি? ‘‘নো কল্লো পঞ্হো’’তি ভগৱা অৱোচ – ‘‘‘আহাৰেতী’তি অহং ন ৱদামি. ‘আহাৰেতী’তি চাহং ৱদেয্যং, তত্ৰস্স কল্লো পঞ্হো – ‘কো নু খো, ভন্তে, আহাৰেতী’তি? এৱং চাহং ন ৱদামি. এৱং মং অৱদন্তং যো এৱং পুচ্ছেয্য – ‘কিস্স নু খো, ভন্তে, ৱিঞ্ঞাণাহাৰো’তি, এস কল্লো পঞ্হো. তত্ৰ কল্লং ৱেয্যাকৰণং – ‘ৱিঞ্ঞাণাহাৰো আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তিযা পচ্চযো, তস্মিং ভূতে সতি সড়াযতনং, সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’’তি.
‘‘কো নু খো, ভন্তে, ফুসতী’’তি? ‘‘নো কল্লো পঞ্হো’’তি ভগৱা অৱোচ – ‘‘‘ফুসতী’তি অহং ন ৱদামি. ‘ফুসতী’তি চাহং ৱদেয্যং, তত্ৰস্স কল্লো পঞ্হো – ‘কো নু খো, ভন্তে, ফুসতী’তি? এৱং চাহং ন ৱদামি. এৱং মং অৱদন্তং যো এৱং পুচ্ছেয্য – ‘কিংপচ্চযা নু খো, ভন্তে, ফস্সো’তি, এস কল্লো পঞ্হো. তত্ৰ কল্লং ৱেয্যাকৰণং – ‘সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৱেদনা’’’তি.
‘‘কো নু খো, ভন্তে, ৱেদযতী’’তি [ৱেদিযতীতি (সী. পী. ক.)]? ‘‘নো কল্লো পঞ্হো’’তি ভগৱা অৱোচ – ‘‘‘ৱেদযতী’তি অহং ন ৱদামি. ‘ৱেদযতী’তি চাহং ৱদেয্যং, তত্ৰস্স কল্লো পঞ্হো – ‘কো নু খো, ভন্তে, ৱেদযতী’তি? এৱং চাহং ন ৱদামি. এৱং মং অৱদন্তং যো এৱং পুচ্ছেয্য – ‘কিংপচ্চযা নু খো, ভন্তে, ৱেদনা’তি, এস কল্লো পঞ্হো. তত্ৰ কল্লং ৱেয্যাকৰণং – ‘ফস্সপচ্চযা ৱেদনা, ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা’’’তি.
‘‘কো নু খো, ভন্তে, তসতী’’তি [তণ্হীযতীতি (সী. স্যা. কং.)]? ‘‘নো কল্লো পঞ্হো’’তি ভগৱা অৱোচ – ‘‘‘তসতী’তি অহং ন ৱদামি. ‘তসতী’তি চাহং ৱদেয্যং, তত্ৰস্স কল্লো পঞ্হো – ‘কো নু খো, ভন্তে, তসতী’তি? এৱং চাহং ন ৱদামি. এৱং মং অৱদন্তং যো এৱং পুচ্ছেয্য – ‘কিংপচ্চযা নু খো, ভন্তে, তণ্হা’তি, এস কল্লো পঞ্হো. তত্ৰ কল্লং ৱেয্যাকৰণং – ‘ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা, তণ্হাপচ্চযা উপাদান’’’ন্তি.
‘‘কো নু খো, ভন্তে, উপাদিযতী’’তি? ‘‘নো কল্লো পঞ্হো’’তি ভগৱা অৱোচ – ‘‘‘উপাদিযতী’তি অহং ন ৱদামি. ‘উপাদিযতী’তি চাহং ৱদেয্যং, তত্ৰস্স কল্লো পঞ্হো – ‘কো নু খো, ভন্তে, উপাদিযতী’তি? এৱং চাহং ন ৱদামি. এৱং মং অৱদন্তং যো এৱং পুচ্ছেয্য – ‘কিংপচ্চযা নু খো, ভন্তে, উপাদান’ন্তি, এস কল্লো পঞ্হো. তত্ৰ কল্লং ৱেয্যাকৰণং – ‘তণ্হাপচ্চযা উপাদানং; উপাদানপচ্চযা ভৱো’তি…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.
‘‘ছন্নং ত্ৱেৱ, ফগ্গুন, ফস্সাযতনানং অসেসৱিৰাগনিৰোধা ফস্সনিৰোধো; ফস্সনিৰোধা ৱেদনানিৰোধো; ৱেদনানিৰোধা তণ্হানিৰোধো; তণ্হানিৰোধা উপাদাননিৰোধো; উপাদাননিৰোধা ভৱনিৰোধো; ভৱনিৰোধা জাতিনিৰোধো; জাতিনিৰোধা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা নিৰুজ্ঝন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’তি. দুতিযং.
৩. সমণব্ৰাহ্মণসুত্তং
১৩. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা জৰামৰণং নপ্পজানন্তি, জৰামৰণসমুদযং নপ্পজানন্তি, জৰামৰণনিৰোধং নপ্পজানন্তি, জৰামৰণনিৰোধগামিনিং পটিপদং নপ্পজানন্তি; জাতিং…পে… ভৱং… উপাদানং… তণ্হং… ৱেদনং… ফস্সং… সড়াযতনং… নামৰূপং… ৱিঞ্ঞাণং… সঙ্খাৰে নপ্পজানন্তি, সঙ্খাৰসমুদযং নপ্পজানন্তি, সঙ্খাৰনিৰোধং নপ্পজানন্তি, সঙ্খাৰনিৰোধগামিনিং পটিপদং নপ্পজানন্তি, ন মে তে, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা সমণেসু ৱা সমণসম্মতা ব্ৰাহ্মণেসু ৱা ব্ৰাহ্মণসম্মতা; ন চ পন তে আযস্মন্তো সামঞ্ঞত্থং ৱা ব্ৰহ্মঞ্ঞত্থং [ব্ৰাহ্মঞ্ঞত্থং (স্যা. কং.) মোগ্গল্লানব্যাকৰণং ওলোকেতব্বং] ৱা দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰন্তি.
‘‘যে চ খো কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা জৰামৰণং পজানন্তি, জৰামৰণসমুদযং পজানন্তি, জৰামৰণনিৰোধং পজানন্তি, জৰামৰণনিৰোধগামিনিং পটিপদং পজানন্তি; জাতিং…পে… ভৱং… উপাদানং… তণ্হং… ৱেদনং… ফস্সং… সড়াযতনং… নামৰূপং… ৱিঞ্ঞাণং… সঙ্খাৰে পজানন্তি, সঙ্খাৰসমুদযং পজানন্তি, সঙ্খাৰনিৰোধং পজানন্তি, সঙ্খাৰনিৰোধগামিনিং পটিপদং পজানন্তি, তে খো মে, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা সমণেসু চেৱ সমণসম্মতা ব্ৰাহ্মণেসু চ ব্ৰাহ্মণসম্মতা; তে চ পনাযস্মন্তো সামঞ্ঞত্থঞ্চ ব্ৰহ্মঞ্ঞত্থঞ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰন্তী’’তি. ততিযং.
৪. দুতিযসমণব্ৰাহ্মণসুত্তং
১৪. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ইমে ধম্মে নপ্পজানন্তি, ইমেসং ধম্মানং সমুদযং নপ্পজানন্তি, ইমেসং ধম্মানং নিৰোধং নপ্পজানন্তি, ইমেসং ধম্মানং নিৰোধগামিনিং পটিপদং নপ্পজানন্তি, কতমে ধম্মে নপ্পজানন্তি, কতমেসং ধম্মানং সমুদযং নপ্পজানন্তি, কতমেসং ধম্মানং নিৰোধং নপ্পজানন্তি, কতমেসং ধম্মানং নিৰোধগামিনিং পটিপদং নপ্পজানন্তি’’?
‘‘জৰামৰণং নপ্পজানন্তি, জৰামৰণসমুদযং নপ্পজানন্তি, জৰামৰণনিৰোধং নপ্পজানন্তি, জৰামৰণনিৰোধগামিনিং পটিপদং নপ্পজানন্তি; জাতিং…পে… ভৱং… উপাদানং… তণ্হং… ৱেদনং… ফস্সং… সড়াযতনং… নামৰূপং… ৱিঞ্ঞাণং… সঙ্খাৰে নপ্পজানন্তি, সঙ্খাৰসমুদযং নপ্পজানন্তি, সঙ্খাৰনিৰোধং নপ্পজানন্তি, সঙ্খাৰনিৰোধগামিনিং পটিপদং নপ্পজানন্তি. ইমে ধম্মে নপ্পজানন্তি, ইমেসং ধম্মানং সমুদযং নপ্পজানন্তি, ইমেসং ধম্মানং নিৰোধং নপ্পজানন্তি, ইমেসং ধম্মানং নিৰোধগামিনিং পটিপদং নপ্পজানন্তি. ন মে তে, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা সমণেসু ৱা সমণসম্মতা ব্ৰাহ্মণেসু ৱা ব্ৰাহ্মণসম্মতা, ন চ পন তে আযস্মন্তো সামঞ্ঞত্থং ৱা ব্ৰহ্মঞ্ঞত্থং ৱা দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰন্তি.
‘‘যে চ খো কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ইমে ধম্মে পজানন্তি, ইমেসং ধম্মানং সমুদযং পজানন্তি, ইমেসং ধম্মানং নিৰোধং পজানন্তি, ইমেসং ধম্মানং নিৰোধগামিনিং পটিপদং পজানন্তি, কতমে ধম্মে পজানন্তি, কতমেসং ধম্মানং সমুদযং পজানন্তি, কতমেসং ধম্মানং নিৰোধং পজানন্তি, কতমেসং ধম্মানং নিৰোধগামিনিং পটিপদং পজানন্তি?
‘‘জৰামৰণং পজানন্তি, জৰামৰণসমুদযং পজানন্তি, জৰামৰণনিৰোধং পজানন্তি, জৰামৰণনিৰোধগামিনিং পটিপদং পজানন্তি; জাতিং…পে… ভৱং… উপাদানং… তণ্হং… ৱেদনং… ফস্সং… সড়াযতনং… নামৰূপং… ৱিঞ্ঞাণং… সঙ্খাৰে পজানন্তি, সঙ্খাৰসমুদযং পজানন্তি, সঙ্খাৰনিৰোধং পজানন্তি, সঙ্খাৰনিৰোধগামিনিং পটিপদং পজানন্তি. ইমে ধম্মে পজানন্তি, ইমেসং ধম্মানং সমুদযং পজানন্তি, ইমেসং ধম্মানং নিৰোধং পজানন্তি, ইমেসং ধম্মানং নিৰোধগামিনিং পটিপদং পজানন্তি. তে খো মে, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা সমণেসু চেৱ সমণসম্মতা, ব্ৰাহ্মণেসু চ ব্ৰাহ্মণসম্মতা. তে চ পনাযস্মন্তো সামঞ্ঞত্থঞ্চ ব্ৰহ্মঞ্ঞত্থঞ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰন্তী’’তি. চতুত্থং.
৫. কচ্চানগোত্তসুত্তং
১৫. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি. অথ খো আযস্মা কচ্চানগোত্তো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা কচ্চানগোত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘‘সম্মাদিট্ঠি সম্মাদিট্ঠী’তি, ভন্তে, ৱুচ্চতি. কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, সম্মাদিট্ঠি হোতী’’তি?
‘‘দ্ৱযনিস্সিতো খ্ৱাযং, কচ্চান, লোকো যেভুয্যেন – অত্থিতঞ্চেৱ নত্থিতঞ্চ. লোকসমুদযং খো, কচ্চান, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো যা লোকে নত্থিতা সা ন হোতি. লোকনিৰোধং খো, কচ্চান, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো যা লোকে অত্থিতা সা ন হোতি. উপযুপাদানাভিনিৱেসৱিনিবন্ধো [উপাযুপাদানাভিনিৱেসৱিনিবন্ধো (সী. স্যা. কং. পী.)] খ্ৱাযং, কচ্চান, লোকো যেভুয্যেন. তঞ্চাযং উপযুপাদানং চেতসো অধিট্ঠানং অভিনিৱেসানুসযং ন উপেতি ন উপাদিযতি নাধিট্ঠাতি – ‘অত্তা মে’তি. ‘দুক্খমেৱ উপ্পজ্জমানং উপ্পজ্জতি, দুক্খং নিৰুজ্ঝমানং নিৰুজ্ঝতী’তি ন কঙ্খতি ন ৱিচিকিচ্ছতি অপৰপচ্চযা ঞাণমেৱস্স এত্থ হোতি. এত্তাৱতা খো, কচ্চান, সম্মাদিট্ঠি হোতি.
‘‘‘সব্বং অত্থী’তি খো, কচ্চান, অযমেকো অন্তো. ‘সব্বং নত্থী’তি অযং দুতিযো অন্তো. এতে তে, কচ্চান, উভো অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝেন তথাগতো ধম্মং দেসেতি – ‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা; সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৱিজ্জায ত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো; সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’’তি. পঞ্চমং.
৬. ধম্মকথিকসুত্তং
১৬. সাৱত্থিযং …পে… অথ খো অঞ্ঞতৰো ভিক্খু যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ভিক্খু ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘‘ধম্মকথিকো ধম্মকথিকো’তি, ভন্তে, ৱুচ্চতি. কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, ধম্মকথিকো হোতী’’তি?
‘‘জৰামৰণস্স চে ভিক্খু নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায ধম্মং দেসেতি, ‘ধম্মকথিকো ভিক্খূ’তি অলং ৱচনায. জৰামৰণস্স চে ভিক্খু নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি, ‘ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নো ভিক্খূ’তি অলং ৱচনায. জৰামৰণস্স চে ভিক্খু নিব্বিদা ৱিৰাগা নিৰোধা অনুপাদাৱিমুত্তো হোতি, ‘দিট্ঠধম্মনিব্বানপ্পত্তো ভিক্খূ’তি অলং ৱচনায.
‘‘জাতিযা চে ভিক্খু…পে… ভৱস্স চে ভিক্খু… উপাদানস্স চে ভিক্খু… তণ্হায চে ভিক্খু… ৱেদনায চে ভিক্খু… ফস্সস্স চে ভিক্খু… সড়াযতনস্স চে ভিক্খু… নামৰূপস্স চে ভিক্খু… ৱিঞ্ঞাণস্স চে ভিক্খু… সঙ্খাৰানং চে ভিক্খু… অৱিজ্জায চে ভিক্খু নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায ধম্মং দেসেতি, ‘ধম্মকথিকো ভিক্খূ’তি অলং ৱচনায. অৱিজ্জায চে ভিক্খু নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি, ‘ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নো ভিক্খূ’তি অলং ৱচনায. অৱিজ্জায চে ভিক্খু নিব্বিদা ৱিৰাগা নিৰোধা অনুপাদাৱিমুত্তো হোতি, ‘দিট্ঠধম্মনিব্বানপ্পত্তো ভিক্খূ’তি অলং ৱচনাযা’’তি.
৭. অচেলকস্সপসুত্তং
১৭. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপে. অথ খো ভগৱা পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায ৰাজগহং পিণ্ডায পাৱিসি. অদ্দসা খো অচেলো কস্সপো ভগৱন্তং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং. দিস্ৱান যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো অচেলো কস্সপো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘পুচ্ছেয্যাম মযং ভৱন্তং গোতমং কঞ্চিদেৱ [কিঞ্চিদেৱ (ক.)] দেসং, সচে নো ভৱং গোতমো ওকাসং কৰোতি পঞ্হস্স ৱেয্যাকৰণাযা’’তি.
‘‘অকালো খো তাৱ, কস্সপ, পঞ্হস্স; অন্তৰঘৰং পৱিট্ঠম্হা’’তি. দুতিযম্পি খো অচেলো কস্সপো ভগৱন্তং এতদৱোচ ‘‘পুচ্ছেয্যাম মযং ভৱন্তং গোতমং কঞ্চিদেৱ দেসং, সচে নো ভৱং গোতমো ওকাসং কৰোতি পঞ্হস্স ৱেয্যাকৰণাযা’’তি. ‘‘অকালো খো তাৱ, কস্সপ, পঞ্হস্স; অন্তৰঘৰং পৱিট্ঠম্হা’’তি. ততিযম্পি খো অচেলো কস্সপো…পে… অন্তৰঘৰং পৱিট্ঠম্হাতি. এৱং ৱুত্তে, অচেলো কস্সপো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ন খো পন মযং ভৱন্তং গোতমং বহুদেৱ পুচ্ছিতুকামা’’তি. ‘‘পুচ্ছ, কস্সপ, যদাকঙ্খসী’’তি.
‘‘কিং নু খো, ভো গোতম, ‘সযংকতং দুক্খ’ন্তি? ‘মা হেৱং, কস্সপা’তি ভগৱা অৱোচ. ‘কিং পন, ভো গোতম, পৰংকতং দুক্খ’ন্তি? ‘মা হেৱং, কস্সপা’তি ভগৱা অৱোচ. ‘কিং নু খো, ভো গোতম, সযংকতঞ্চ পৰংকতঞ্চ দুক্খ’ন্তি? ‘মা হেৱং, কস্সপা’তি ভগৱা অৱোচ. ‘কিং পন ভো গোতম, অসযংকাৰং অপৰংকাৰং অধিচ্চসমুপ্পন্নং দুক্খ’ন্তি? ‘মা হেৱং, কস্সপা’তি ভগৱা অৱোচ. ‘কিং নু খো, ভো গোতম, নত্থি দুক্খ’ন্তি? ‘ন খো, কস্সপ, নত্থি দুক্খং. অত্থি খো, কস্সপ, দুক্খ’ন্তি. ‘তেন হি ভৱং গোতমো দুক্খং ন জানাতি, ন পস্সতী’তি. ‘ন খ্ৱাহং, কস্সপ, দুক্খং ন জানামি, ন পস্সামি. জানামি খ্ৱাহং, কস্সপ, দুক্খং; পস্সামি খ্ৱাহং, কস্সপ, দুক্খ’’’ন্তি.
‘‘কি নু খো, ভো গোতম, ‘সযংকতং দুক্খ’ন্তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘মা হেৱং, কস্সপা’তি ৱদেসি. ‘কিং পন, ভো গোতম, পৰংকতং দুক্খ’ন্তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘মা হেৱং, কস্সপা’তি ৱদেসি. ‘কিং নু খো, ভো গোতম, সযংকতঞ্চ পৰংকতঞ্চ দুক্খ’ন্তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘মা হেৱং, কস্সপা’তি ৱদেসি. ‘কিং পন, ভো গোতম, অসযংকাৰং অপৰংকাৰং অধিচ্চসমুপ্পন্নং দুক্খ’ন্তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘মা হেৱং, কস্সপা’তি ৱদেসি. ‘কিং নু খো, ভো গোতম, নত্থি দুক্খ’ন্তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘ন খো, কস্সপ, নত্থি দুক্খং, অত্থি খো, কস্সপ, দুক্খ’ন্তি ৱদেসি. ‘তেন হি ভৱং গোতমো দুক্খং ন জানাতি ন পস্সতী’তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘ন খ্ৱাহং, কস্সপ, দুক্খং ন জানামি ন পস্সামি. জানামি খ্ৱাহং, কস্সপ, দুক্খং; পস্সামি খ্ৱাহং, কস্সপ, দুক্খ’ন্তি ৱদেসি. আচিক্খতু চ [অযং চকাৰো সী. পোত্থকে নত্থি] মে, ভন্তে, ভগৱা দুক্খং. দেসেতু চ [অযং চকাৰো সী. পোত্থকে নত্থি] মে, ভন্তে, ভগৱা দুক্খ’’ন্তি.
‘‘‘সো কৰোতি সো পটিসংৱেদযতী’তি [পটিসংৱেদিযতীতি (সী. পী. ক.)] খো, কস্সপ, আদিতো সতো ‘সযংকতং দুক্খ’ন্তি ইতি ৱদং সস্সতং এতং পৰেতি. ‘অঞ্ঞো কৰোতি অঞ্ঞো পটিসংৱেদযতী’তি খো, কস্সপ, ৱেদনাভিতুন্নস্স সতো ‘পৰংকতং দুক্খ’ন্তি ইতি ৱদং উচ্ছেদং এতং পৰেতি. এতে তে, কস্সপ, উভো অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝেন তথাগতো ধম্মং দেসেতি – ‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা; সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৱিজ্জায ত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো; সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’’তি.
এৱং ৱুত্তে, অচেলো কস্সপো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভন্তে, অভিক্কন্তং, ভন্তে! সেয্যথাপি, ভন্তে, নিক্কুজ্জিতং ৱা উক্কুজ্জেয্য…পে… চক্খুমন্তো ৰূপানি দক্খন্তীতি; এৱমেৱং ভগৱতা অনেকপৰিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং, ভন্তে, ভগৱন্তং সৰণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. লভেয্যাহং, ভন্তে, ভগৱতো সন্তিকে পব্বজ্জং, লভেয্যং উপসম্পদ’’ন্তি.
‘‘যো খো, কস্সপ, অঞ্ঞতিত্থিযপুব্বো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে আকঙ্খতি পব্বজ্জং, আকঙ্খতি উপসম্পদং, সো চত্তাৰো মাসে পৰিৱসতি. চতুন্নং মাসানং অচ্চযেন [অচ্চযেন পৰিৱুট্ঠপৰিৱাসং (স্যা. কং. পী. ক.)] (পৰিৱুত্থপৰিৱাসং) আৰদ্ধচিত্তা ভিক্খূ [ভিক্খূ আকঙ্খমানা (স্যা. কং. পী. ক.)] পব্বাজেন্তি উপসম্পাদেন্তি ভিক্খুভাৱায. অপি চ মযা পুগ্গলৱেমত্ততা ৱিদিতা’’তি.
‘‘সচে, ভন্তে, অঞ্ঞতিত্থিযপুব্বো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে আকঙ্খতি পব্বজ্জং, আকঙ্খতি উপসম্পদং, চত্তাৰো মাসে পৰিৱসতি. চতুন্নং মাসানং অচ্চযেন [অচ্চযেন পৰিৱুট্ঠপৰিৱাসং (স্যা. কং. পী. ক.)] (পৰিৱুত্থপৰিৱাসং) আৰদ্ধচিত্তা ভিক্খূ [ভিক্খূ আকঙ্খমানা (স্যা. কং. পী. ক.)] পব্বাজেন্তি উপসম্পাদেন্তি ভিক্খুভাৱায. অহং চত্তাৰি ৱস্সানি পৰিৱসিস্সামি, চতুন্নং ৱস্সানং অচ্চযেন [অচ্চযেন পৰিৱুট্ঠপৰিৱাসং (স্যা. কং. পী. ক.)] (পৰিৱুত্থপৰিৱাসং) আৰদ্ধচিত্তা ভিক্খূ পব্বাজেন্তু উপসম্পাদেন্তু ভিক্খুভাৱাযা’’তি.
অলত্থ খো অচেলো কস্সপো ভগৱতো সন্তিকে পব্বজ্জং, অলত্থ উপসম্পদং. অচিৰূপসম্পন্নো চ পনাযস্মা কস্সপো একো ৱূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৱিহৰন্তো নচিৰস্সেৱ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৱ অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজন্তি তদনুত্তৰং – ব্ৰহ্মচৰিযপৰিযোসানং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহাসি. ‘‘খীণা জাতি ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’’তি অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতৰো চ পনাযস্মা কস্সপো অৰহতং অহোসীতি. সত্তমং.
৮. তিম্বৰুকসুত্তং
১৮. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি. অথ খো তিম্বৰুকো পৰিব্বাজকো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো তিম্বৰুকো পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং এতদৱোচ –
‘‘‘কিং নু খো, ভো গোতম, সযংকতং সুখদুক্খ’ন্তি? ‘মা হেৱং, তিম্বৰুকা’তি ভগৱা অৱোচ. ‘কিং পন, ভো গোতম, পৰংকতং সুখদুক্খ’ন্তি? ‘মা হেৱং, তিম্বৰুকা’তি ভগৱা অৱোচ. ‘কিং নু খো, ভো গোতম, সযংকতঞ্চ পৰংকতঞ্চ সুখদুক্খ’ন্তি? ‘মা হেৱং, তিম্বৰুকা’তি ভগৱা অৱোচ. ‘কিং পন, ভো গোতম, অসযংকাৰং অপৰংকাৰং অধিচ্চসমুপ্পন্নং সুখদুক্খ’ন্তি? ‘মা হেৱং, তিম্বৰুকা’তি ভগৱা অৱোচ. ‘কিং নু খো, ভো গোতম, নত্থি সুখদুক্খ’ন্তি? ‘ন খো, তিম্বৰুক, নত্থি সুখদুক্খং; অত্থি খো, তিম্বৰুক, সুখদুক্খ’ন্তি. ‘তেন হি ভৱং গোতমো সুখদুক্খং ন জানাতি, ন পস্সতী’তি? ‘ন খ্ৱাহং, তিম্বৰুক, সুখদুক্খং ন জানামি, ন পস্সামি. জানামি খ্ৱাহং, তিম্বৰুক, সুখদুক্খং; পস্সামি খ্ৱাহং, তিম্বৰুক, সুখদুক্খ’’’ন্তি.
‘‘‘কিং নু খো, ভো গোতম, সযংকতং সুখদুক্খ’ন্তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘মা হেৱং, তিম্বৰুকা’তি ৱদেসি. ‘কিং পন, ভো গোতম, পৰংকতং সুখদুক্খ’ন্তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘মা হেৱং, তিম্বৰুকা’তি ৱদেসি. ‘কিং নু খো, ভো গোতম, সযংকতঞ্চ পৰংকতঞ্চ সুখদুক্খ’ন্তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘মা হেৱং, তিম্বৰুকা’তি ৱদেসি. ‘কিং পন, ভো গোতম, অসযংকাৰং অপৰংকাৰং অধিচ্চসমুপ্পন্নং সুখদুক্খ’ন্তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘মা হেৱং, তিম্বৰুকা’তি ৱদেসি. ‘কিং নু খো, ভো গোতম, নত্থি সুখদুক্খ’ন্তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘ন খো, তিম্বৰুক, নত্থি সুখদুক্খং; অত্থি খো, তিম্বৰুক, সুখদুক্খ’ন্তি ৱদেসি. ‘তেন হি ভৱং গোতমো সুখদুক্খং ন জানাতি, ন পস্সতী’তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘ন খ্ৱাহং, তিম্বৰুক, সুখদুক্খং ন জানামি, ন পস্সামি. জানামি খ্ৱাহং, তিম্বৰুক, সুখদুক্খং; পস্সামি খ্ৱাহং, তিম্বৰুক, সুখদুক্খ’ন্তি ৱদেসি. আচিক্খতু চ মে ভৱং গোতমো সুখদুক্খং. দেসেতু চ মে ভৱং গোতমো সুখদুক্খ’’ন্তি.
‘‘‘সা ৱেদনা, সো ৱেদযতী’তি খো, তিম্বৰুক, আদিতো সতো ‘সযংকতং সুখদুক্খ’ন্তি এৱম্পাহং ন ৱদামি. ‘অঞ্ঞা ৱেদনা, অঞ্ঞো ৱেদযতী’তি খো, তিম্বৰুক, ৱেদনাভিতুন্নস্স সতো ‘পৰংকতং সুখদুক্খ’ন্তি এৱম্পাহং ন ৱদামি. এতে তে, তিম্বৰুক, উভো অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝেন তথাগতো ধম্মং দেসেতি – ‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা; সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৱিজ্জায ত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো; সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’’তি.
এৱং ৱুত্তে, তিম্বৰুকো পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… এসাহং ভৱন্তং গোতমং সৰণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভৱং গোতমো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. অট্ঠমং.
৯. বালপণ্ডিতসুত্তং
১৯. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘অৱিজ্জানীৱৰণস্স, ভিক্খৱে, বালস্স তণ্হায সম্পযুত্তস্স এৱমযং কাযো সমুদাগতো. ইতি অযঞ্চেৱ কাযো বহিদ্ধা চ নামৰূপং, ইত্থেতং দ্ৱযং, দ্ৱযং পটিচ্চ ফস্সো সড়েৱাযতনানি [সড়াযতনানি (ক.)], যেহি ফুট্ঠো বালো সুখদুক্খং পটিসংৱেদযতি এতেসং ৱা অঞ্ঞতৰেন’’.
‘‘অৱিজ্জানীৱৰণস্স, ভিক্খৱে, পণ্ডিতস্স তণ্হায সম্পযুত্তস্স এৱমযং কাযো সমুদাগতো. ইতি অযঞ্চেৱ কাযো বহিদ্ধা চ নামৰূপং, ইত্থেতং দ্ৱযং, দ্ৱযং পটিচ্চ ফস্সো সড়েৱাযতনানি, যেহি ফুট্ঠো পণ্ডিতো সুখদুক্খং পটিসংৱেদযতি এতেসং ৱা অঞ্ঞতৰেন’’.
‘‘তত্ৰ, ভিক্খৱে, কো ৱিসেসো কো অধিপ্পযাসো [অধিপ্পাযো (সী. পী. ক.), অধিপ্পাযসো (স্যা. কং.) অধি + প + যসু + ণ + সী = অধিপ্পযাসো] কিং নানাকৰণং পণ্ডিতস্স বালেনা’’তি? ‘‘ভগৱংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা, ভগৱংনেত্তিকা, ভগৱংপটিসৰণা. সাধু ৱত, ভন্তে, ভগৱন্তংযেৱ পটিভাতু এতস্স ভাসিতস্স অত্থো. ভগৱতো সুত্ৱা ভিক্খূ ধাৰেস্সন্তী’’তি.
‘‘তেন হি, ভিক্খৱে, সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘যায চ, ভিক্খৱে, অৱিজ্জায নিৱুতস্স বালস্স যায চ তণ্হায সম্পযুত্তস্স অযং কাযো সমুদাগতো, সা চেৱ অৱিজ্জা বালস্স অপ্পহীনা সা চ তণ্হা অপৰিক্খীণা. তং কিস্স হেতু? ন, ভিক্খৱে, বালো অচৰি ব্ৰহ্মচৰিযং সম্মা দুক্খক্খযায. তস্মা বালো কাযস্স ভেদা কাযূপগো হোতি, সো কাযূপগো সমানো ন পৰিমুচ্চতি জাতিযা জৰামৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি. ন পৰিমুচ্চতি দুক্খস্মাতি ৱদামি.
‘‘যায চ, ভিক্খৱে, অৱিজ্জায নিৱুতস্স পণ্ডিতস্স যায চ তণ্হায সম্পযুত্তস্স অযং কাযো সমুদাগতো, সা চেৱ অৱিজ্জা পণ্ডিতস্স পহীনা, সা চ তণ্হা পৰিক্খীণা. তং কিস্স হেতু? অচৰি, ভিক্খৱে, পণ্ডিতো ব্ৰহ্মচৰিযং সম্মা দুক্খক্খযায. তস্মা পণ্ডিতো কাযস্স ভেদা ন কাযূপগো হোতি. সো অকাযূপগো সমানো পৰিমুচ্চতি জাতিযা জৰামৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি. পৰিমুচ্চতি দুক্খস্মাতি ৱদামি. অযং খো, ভিক্খৱে, ৱিসেসো, অযং অধিপ্পযাসো, ইদং নানাকৰণং পণ্ডিতস্স বালেন যদিদং ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো’’তি. নৱমং.
১০. পচ্চযসুত্তং
২০. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদঞ্চ ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি পটিচ্চসমুপ্পন্নে চ ধম্মে. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, পটিচ্চসমুপ্পাদো? জাতিপচ্চযা, ভিক্খৱে, জৰামৰণং. উপ্পাদা ৱা তথাগতানং অনুপ্পাদা ৱা তথাগতানং, ঠিতাৱ সা ধাতু ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতা ইদপ্পচ্চযতা. তং তথাগতো অভিসম্বুজ্ঝতি অভিসমেতি. অভিসম্বুজ্ঝিত্ৱা অভিসমেত্ৱা আচিক্খতি দেসেতি পঞ্ঞাপেতি পট্ঠপেতি ৱিৱৰতি ৱিভজতি উত্তানীকৰোতি. ‘পস্সথা’তি চাহ – ‘জাতিপচ্চযা, ভিক্খৱে, জৰামৰণং’’’.
‘‘ভৱপচ্চযা, ভিক্খৱে, জাতি…পে… উপাদানপচ্চযা, ভিক্খৱে, ভৱো… তণ্হাপচ্চযা, ভিক্খৱে, উপাদানং… ৱেদনাপচ্চযা, ভিক্খৱে, তণ্হা… ফস্সপচ্চযা, ভিক্খৱে, ৱেদনা… সড়াযতনপচ্চযা, ভিক্খৱে, ফস্সো… নামৰূপপচ্চযা, ভিক্খৱে, সড়াযতনং… ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা, ভিক্খৱে, নামৰূপং… সঙ্খাৰপচ্চযা, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণং… অৱিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা উপ্পাদা ৱা তথাগতানং অনুপ্পাদা ৱা তথাগতানং, ঠিতাৱ সা ধাতু ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতা ইদপ্পচ্চযতা. তং তথাগতো অভিসম্বুজ্ঝতি অভিসমেতি. অভিসম্বুজ্ঝিত্ৱা অভিসমেত্ৱা আচিক্খতি দেসেতি পঞ্ঞাপেতি পট্ঠপেতি ৱিৱৰতি ৱিভজতি উত্তানীকৰোতি. ‘পস্সথা’তি চাহ ‘অৱিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা’. ইতি খো, ভিক্খৱে, যা তত্ৰ তথতা অৱিতথতা অনঞ্ঞথতা ইদপ্পচ্চযতা – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পটিচ্চসমুপ্পাদো.
‘‘কতমে চ, ভিক্খৱে, পটিচ্চসমুপ্পন্না ধম্মা? জৰামৰণং, ভিক্খৱে, অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং খযধম্মং ৱযধম্মং ৱিৰাগধম্মং নিৰোধধম্মং. জাতি, ভিক্খৱে, অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৱযধম্মা ৱিৰাগধম্মা নিৰোধধম্মা. ভৱো, ভিক্খৱে, অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো খযধম্মো ৱযধম্মো ৱিৰাগধম্মো নিৰোধধম্মো. উপাদানং ভিক্খৱে…পে… তণ্হা, ভিক্খৱে… ৱেদনা, ভিক্খৱে… ফস্সো, ভিক্খৱে… সড়াযতনং, ভিক্খৱে… নামৰূপং, ভিক্খৱে… ৱিঞ্ঞাণং, ভিক্খৱে… সঙ্খাৰা, ভিক্খৱে… অৱিজ্জা, ভিক্খৱে, অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৱযধম্মা ৱিৰাগধম্মা নিৰোধধম্মা. ইমে ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, পটিচ্চসমুপ্পন্না ধম্মা.
‘‘যতো খো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকস্স ‘অযঞ্চ পটিচ্চসমুপ্পাদো, ইমে চ পটিচ্চসমুপ্পন্না ধম্মা’ যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠা হোন্তি, সো ৱত পুব্বন্তং ৱা পটিধাৱিস্সতি – ‘অহোসিং নু খো অহং [নু খ্ৱাহং (স্যা. কং. পী. ক.)] অতীতমদ্ধানং, ননু খো অহোসিং অতীতমদ্ধানং, কিং নু খো অহোসিং অতীতমদ্ধানং, কথং নু খো অহোসিং অতীতমদ্ধানং, কিং হুত্ৱা কিং অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধান’ন্তি; অপৰন্তং ৱা উপধাৱিস্সতি [অপধাৱিস্সতি (ক.)] – ‘ভৱিস্সামি নু খো অহং অনাগতমদ্ধানং, ননু খো ভৱিস্সামি অনাগতমদ্ধানং, কিং নু খো ভৱিস্সামি অনাগতমদ্ধানং, কথং নু খো ভৱিস্সামি অনাগতমদ্ধানং, কিং হুত্ৱা কিং ভৱিস্সামি নু খো অহং অনাগতমদ্ধান’ন্তি; এতৰহি ৱা পচ্চুপ্পন্নং অদ্ধানং অজ্ঝত্তং কথংকথী ভৱিস্সতি – ‘অহং নু খোস্মি, নো নু খোস্মি, কিং নু খোস্মি, কথং নু খোস্মি, অযং নু খো সত্তো কুতো আগতো, সো কুহিং গমিস্সতী’তি – নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. তং কিস্স হেতু? তথাহি, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকস্স অযঞ্চ পটিচ্চসমুপ্পাদো ইমে চ পটিচ্চসমুপ্পন্না ধম্মা যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠা’’তি. দসমং.
আহাৰৱগ্গো দুতিযো.
তস্সুদ্দানং –
আহাৰং ফগ্গুনো চেৱ, দ্ৱে চ সমণব্ৰাহ্মণা;
কচ্চানগোত্তো ধম্মকথিকং, অচেলং তিম্বৰুকেন চ;
বালপণ্ডিততো চেৱ, দসমো পচ্চযেন চাতি.
৩. দসবলৱগ্গো
১. দসবলসুত্তং
২১. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘দসবলসমন্নাগতো, ভিক্খৱে, তথাগতো চতূহি চ ৱেসাৰজ্জেহি সমন্নাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি – ইতি ৰূপং ইতি ৰূপস্স সমুদযো ইতি ৰূপস্স অত্থঙ্গমো, ইতি ৱেদনা ইতি ৱেদনায সমুদযো ইতি ৱেদনায অত্থঙ্গমো, ইতি সঞ্ঞা ইতি সঞ্ঞায সমুদযো ইতি সঞ্ঞায অত্থঙ্গমো, ইতি সঙ্খাৰা ইতি সঙ্খাৰানং সমুদযো ইতি সঙ্খাৰানং অত্থঙ্গমো, ইতি ৱিঞ্ঞাণং ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স সমুদযো ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো. ইতি ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতি. ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিৰোধা ইদং নিৰুজ্ঝতি. যদিদং অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা; সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৱিজ্জায ত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো; সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’তি. পঠমং.
২. দুতিযদসবলসুত্তং
২২. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘দসবলসমন্নাগতো, ভিক্খৱে, তথাগতো চতূহি চ ৱেসাৰজ্জেহি সমন্নাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেত্তি – ‘ইতি ৰূপং ইতি ৰূপস্স সমুদযো ইতি ৰূপস্স অত্থঙ্গমো, ইতি ৱেদনা ইতি ৱেদনায সমুদযো ইতি ৱেদনায অত্থঙ্গমো, ইতি সঞ্ঞা ইতি সঞ্ঞায সমুদযো ইতি সঞ্ঞায অত্থঙ্গমো, ইতি সঙ্খাৰা ইতি সঙ্খাৰানং সমুদযো ইতি সঙ্খাৰানং অত্থঙ্গমো, ইতি ৱিঞ্ঞাণং ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স সমুদযো ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো. ইতি ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতি; ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি ইমস্স নিৰোধা ইদং নিৰুজ্ঝতি. যদিদং অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা; সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৱিজ্জায ত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো; সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতি’’’.
‘‘এৱং স্ৱাক্খাতো, ভিক্খৱে, মযা ধম্মো উত্তানো ৱিৱটো পকাসিতো ছিন্নপিলোতিকো. এৱং স্ৱাক্খাতে খো, ভিক্খৱে, মযা ধম্মে উত্তানে ৱিৱটে পকাসিতে ছিন্নপিলোতিকে অলমেৱ সদ্ধাপব্বজিতেন কুলপুত্তেন ৱীৰিযং আৰভিতুং – ‘কামং তচো চ ন্হাৰু [নহাৰু (সী. স্যা. কং. পী.)] চ অট্ঠি চ অৱসিস্সতু, সৰীৰে উপসুস্সতু [অৱসুস্সতু ম. নি. ২.১৮৪] মংসলোহিতং. যং তং পুৰিসথামেন পুৰিসৱীৰিযেন পুৰিসপৰক্কমেন পত্তব্বং, ন তং অপাপুণিত্ৱা ৱীৰিযস্স সণ্ঠানং ভৱিস্সতী’’’তি.
‘‘দুক্খং, ভিক্খৱে, কুসীতো ৱিহৰতি ৱোকিণ্ণো পাপকেহি অকুসলেহি ধম্মেহি, মহন্তঞ্চ সদত্থং পৰিহাপেতি. আৰদ্ধৱীৰিযো চ খো, ভিক্খৱে, সুখং ৱিহৰতি পৱিৱিত্তো পাপকেহি অকুসলেহি ধম্মেহি, মহন্তঞ্চ সদত্থং পৰিপূৰেতি. ন, ভিক্খৱে, হীনেন অগ্গস্স পত্তি হোতি. অগ্গেন চ খো, ভিক্খৱে, অগ্গস্স পত্তি হোতি. মণ্ডপেয্যমিদং, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মচৰিযং, সত্থা সম্মুখীভূতো. তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, ৱীৰিযং আৰভথ অপ্পত্তস্স পত্তিযা, অনধিগতস্স অধিগমায, অসচ্ছিকতস্স সচ্ছিকিৰিযায. ‘এৱং নো অযং অম্হাকং পব্বজ্জা অৱঞ্ঝা ভৱিস্সতি সফলা সউদ্ৰযা. যেসঞ্চ [যেসং (সী. স্যা. কং.), যেসং হি (পী. ক.)] মযং পৰিভুঞ্জাম চীৱৰ-পিণ্ডপাতসেনাসন-গিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰং তেসং তে কাৰা অম্হেসু মহপ্ফলা ভৱিস্সন্তি মহানিসংসা’তি – এৱঞ্হি ৱো, ভিক্খৱে, সিক্খিতব্বং. অত্তত্থং ৱা হি, ভিক্খৱে, সম্পস্সমানেন অলমেৱ অপ্পমাদেন সম্পাদেতুং; পৰত্থং ৱা হি, ভিক্খৱে, সম্পস্সমানেন অলমেৱ অপ্পমাদেন সম্পাদেতুং; উভযত্থং ৱা হি, ভিক্খৱে, সম্পস্সমানেন অলমেৱ অপ্পমাদেন সম্পাদেতু’’ন্তি. দুতিযং.
৩. উপনিসসুত্তং
২৩. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘জানতো অহং, ভিক্খৱে, পস্সতো আসৱানং খযং ৱদামি, নো অজানতো নো অপস্সতো. কিঞ্চ, ভিক্খৱে, জানতো কিং পস্সতো আসৱানং খযো হোতি? ইতি ৰূপং ইতি ৰূপস্স সমুদযো ইতি ৰূপস্স অত্থঙ্গমো, ইতি ৱেদনা…পে… ইতি সঞ্ঞা… ইতি সঙ্খাৰা… ইতি ৱিঞ্ঞাণং ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স সমুদযো ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমোতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, জানতো এৱং পস্সতো আসৱানং খযো হোতি’’.
‘‘যম্পিস্স তং, ভিক্খৱে, খযস্মিং খযেঞ্ঞাণং, তম্পি সউপনিসং ৱদামি, নো অনুপনিসং. কা চ, ভিক্খৱে, খযেঞাণস্স উপনিসা? ‘ৱিমুত্তী’তিস্স ৱচনীযং. ৱিমুত্তিম্পাহং [ৱিমুত্তিম্পহং (সী. স্যা. কং.)], ভিক্খৱে, সউপনিসং ৱদামি, নো অনুপনিসং. কা চ, ভিক্খৱে, ৱিমুত্তিযা উপনিসা? ‘ৱিৰাগো’তিস্স ৱচনীযং. ৱিৰাগম্পাহং, ভিক্খৱে, সউপনিসং ৱদামি, নো অনুপনিসং. কা চ, ভিক্খৱে, ৱিৰাগস্স উপনিসা? ‘নিব্বিদা’তিস্স ৱচনীযং. নিব্বিদম্পাহং, ভিক্খৱে, সউপনিসং ৱদামি, নো অনুপনিসং. কা চ, ভিক্খৱে, নিব্বিদায উপনিসা? ‘যথাভূতঞাণদস্সন’ন্তিস্স ৱচনীযং. যথাভূতঞাণদস্সনম্পাহং, ভিক্খৱে, সউপনিসং ৱদামি, নো অনুপনিসং. কা চ, ভিক্খৱে, যথাভূতঞাণদস্সনস্স উপনিসা? ‘সমাধী’তিস্স ৱচনীযং. সমাধিম্পাহং, ভিক্খৱে, সউপনিসং ৱদামি, নো অনুপনিসং.