৬. দুক্খৱগ্গো

১. পৰিৱীমংসনসুত্তং

৫১. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘কিত্তাৱতা নু খো, ভিক্খৱে, ভিক্খূ পৰিৱীমংসমানো পৰিৱীমংসেয্য সব্বসো সম্মা দুক্খক্খযাযা’’তি? ‘‘ভগৱংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা ভগৱংনেত্তিকা ভগৱংপটিসৰণা. সাধু ৱত, ভন্তে, ভগৱন্তংযেৱ পটিভাতু এতস্স ভাসিতস্স অত্থো. ভগৱতো সুত্ৱা ভিক্খূ ধাৰেস্সন্তী’’তি. ‘‘তেন হি, ভিক্খৱে, সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু পৰিৱীমংসমানো পৰিৱীমংসতি – ‘যং খো ইদং অনেকৱিধং নানপ্পকাৰকং দুক্খং লোকে উপ্পজ্জতি জৰামৰণং; ইদং নু খো দুক্খং কিংনিদানং কিংসমুদযং কিংজাতিকং কিংপভৱং? কিস্মিং সতি জৰামৰণং হোতি, কিস্মিং অসতি জৰামৰণং ন হোতী’তি? সো পৰিৱীমংসমানো এৱং পজানাতি – ‘যং খো ইদং অনেকৱিধং নানপ্পকাৰকং দুক্খং লোকে উপ্পজ্জতি জৰামৰণং, ইদং খো দুক্খং জাতিনিদানং জাতিসমুদযং জাতিজাতিকং জাতিপ্পভৱং. জাতিযা সতি জৰামৰণং হোতি, জাতিযা অসতি জৰামৰণং ন হোতী’’’তি.

‘‘সো জৰামৰণঞ্চ পজানাতি, জৰামৰণসমুদযঞ্চ পজানাতি, জৰামৰণনিৰোধঞ্চ পজানাতি, যা চ জৰামৰণনিৰোধসাৰুপ্পগামিনী পটিপদা তঞ্চ পজানাতি, তথা পটিপন্নো চ হোতি অনুধম্মচাৰী; অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভিক্খু সব্বসো সম্মা দুক্খক্খযায পটিপন্নো জৰামৰণনিৰোধায.

‘‘অথাপৰং পৰিৱীমংসমানো পৰিৱীমংসতি – ‘জাতি পনাযং কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৱা, কিস্মিং সতি জাতি হোতি, কিস্মিং অসতি জাতি ন হোতী’তি? সো পৰিৱীমংসমানো এৱং পজানাতি – ‘জাতি ভৱনিদানা ভৱসমুদযা ভৱজাতিকা ভৱপ্পভৱা; ভৱে সতি জাতি হোতি, ভৱে অসতি জাতি ন হোতী’’’তি.

‘‘সো জাতিঞ্চ পজানাতি, জাতিসমুদযঞ্চ পজানাতি, জাতিনিৰোধঞ্চ পজানাতি, যা চ জাতিনিৰোধসাৰুপ্পগামিনী পটিপদা তঞ্চ পজানাতি, তথা পটিপন্নো চ হোতি অনুধম্মচাৰী; অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভিক্খু সব্বসো সম্মা দুক্খক্খযায পটিপন্নো জাতিনিৰোধায.

‘‘অথাপৰং পৰিৱীমংসমানো পৰিৱীমংসতি – ‘ভৱো পনাযং কিংনিদানো…পে… উপাদানং পনিদং কিংনিদানং… তণ্হা পনাযং কিংনিদানা… ৱেদনা… ফস্সো… সড়াযতনং পনিদং কিংনিদানং… নামৰূপং পনিদং… ৱিঞ্ঞাণং পনিদং… সঙ্খাৰা পনিমে কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৱা; কিস্মিং সতি সঙ্খাৰা হোন্তি, কিস্মিং অসতি সঙ্খাৰা ন হোন্তী’তি? সো পৰিৱীমংসমানো এৱং পজানাতি – ‘সঙ্খাৰা অৱিজ্জানিদানা অৱিজ্জাসমুদযা অৱিজ্জাজাতিকা অৱিজ্জাপভৱা; অৱিজ্জায সতি সঙ্খাৰা হোন্তি, অৱিজ্জায অসতি সঙ্খাৰা ন হোন্তী’’’তি.

‘‘সো সঙ্খাৰে চ পজানাতি, সঙ্খাৰসমুদযঞ্চ পজানাতি, সঙ্খাৰনিৰোধঞ্চ পজানাতি, যা চ সঙ্খাৰনিৰোধসাৰুপ্পগামিনী পটিপদা তঞ্চ পজানাতি, তথা পটিপন্নো চ হোতি অনুধম্মচাৰী; অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভিক্খু সব্বসো সম্মা দুক্খক্খযায পটিপন্নো সঙ্খাৰনিৰোধায.

‘‘অৱিজ্জাগতো যং, ভিক্খৱে, পুৰিসপুগ্গলো পুঞ্ঞং চে সঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি, পুঞ্ঞূপগং হোতি ৱিঞ্ঞাণং. অপুঞ্ঞং চে সঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি, অপুঞ্ঞূপগং হোতি ৱিঞ্ঞাণং. আনেঞ্জং চে সঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি আনেঞ্জূপগং হোতি ৱিঞ্ঞাণং. যতো খো, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো অৱিজ্জা পহীনা হোতি ৱিজ্জা উপ্পন্না, সো অৱিজ্জাৱিৰাগা ৱিজ্জুপ্পাদা নেৱ পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি ন অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি ন আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি. অনভিসঙ্খৰোন্তো অনভিসঞ্চেতযন্তো ন কিঞ্চি লোকে উপাদিযতি; অনুপাদিযং ন পৰিতস্সতি, অপৰিতস্সং পচ্চত্তঞ্ঞেৱ পৰিনিব্বাযতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি.

‘‘সো সুখং চে ৱেদনং ৱেদযতি, সা অনিচ্চাতি পজানাতি, অনজ্ঝোসিতাতি পজানাতি, অনভিনন্দিতাতি পজানাতি. দুক্খং চে ৱেদনং ৱেদযতি, সা অনিচ্চাতি পজানাতি, অনজ্ঝোসিতাতি পজানাতি, অনভিনন্দিতাতি পজানাতি. অদুক্খমসুখং চে ৱেদনং ৱেদযতি, সা অনিচ্চাতি পজানাতি, অনজ্ঝোসিতাতি পজানাতি, অনভিনন্দিতাতি পজানাতি. সো সুখং চে ৱেদনং ৱেদযতি, ৱিসংযুত্তো নং ৱেদযতি. দুক্খং চে ৱেদনং ৱেদযতি, ৱিসংযুত্তো নং [তং ৱেদনং (সী. পী.), ৱেদনং (ক.)] ৱেদযতি. অদুক্খমসুখং চে ৱেদনং ৱেদযতি, ৱিসংযুত্তো নং ৱেদযতি.

‘‘সো কাযপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযমানো কাযপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযামীতি পজানাতি, জীৱিতপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযমানো জীৱিতপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযামীতি পজানাতি. কাযস্স ভেদা উদ্ধং জীৱিতপৰিযাদানা ইধেৱ সব্বৱেদযিতানি অনভিনন্দিতানি সীতীভৱিস্সন্তি, সৰীৰানি অৱসিস্সন্তীতি পজানাতি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসো কুম্ভকাৰপাকা উণ্হং কুম্ভং উদ্ধৰিত্ৱা সমে ভূমিভাগে পটিসিস্সেয্য [পটিৱিসেয্য (সী.), পতিট্ঠপেয্য (স্যা. কং. পী.), পটিসেৱেয্য (টীকা)]. তত্ৰ যাযং উস্মা সা তত্থেৱ ৱূপসমেয্য, কপল্লানি অৱসিস্সেয্যুং. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু কাযপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযমানো কাযপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযামীতি পজানাতি, জীৱিতপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযমানো জীৱিতপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযামীতি পজানাতি. কাযস্স ভেদা উদ্ধং জীৱিতপৰিযাদানা ইধেৱ সব্বৱেদযিতানি অনভিনন্দিতানি সীতীভৱিস্সন্তি, সৰীৰানি অৱসিস্সন্তীতি পজানাতি.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, অপি নু খো খীণাসৱো ভিক্খু পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰং ৱা অভিসঙ্খৰেয্য অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰং ৱা অভিসঙ্খৰেয্য আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰং ৱা অভিসঙ্খৰেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সব্বসো ৱা পন সঙ্খাৰেসু অসতি, সঙ্খাৰনিৰোধা অপি নু খো ৱিঞ্ঞাণং পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সব্বসো ৱা পন ৱিঞ্ঞাণে অসতি, ৱিঞ্ঞাণনিৰোধা অপি নু খো নামৰূপং পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সব্বসো ৱা পন নামৰূপে অসতি, নামৰূপনিৰোধা অপি নু খো সড়াযতনং পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সব্বসো ৱা পন সড়াযতনে অসতি, সড়াযতননিৰোধা অপি নু খো ফস্সো পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সব্বসো ৱা পন ফস্সে অসতি, ফস্সনিৰোধা অপি নু খো ৱেদনা পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সব্বসো ৱা পন ৱেদনায অসতি, ৱেদনানিৰোধা অপি নু খো তণ্হা পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সব্বসো ৱা পন তণ্হায অসতি, তণ্হানিৰোধা অপি নু খো উপাদানং পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সব্বসো ৱা পন উপাদানে অসতি, উপাদাননিৰোধা অপি নু খো ভৱো পঞ্ঞাযেথা’’তি. ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সব্বসো ৱা পন ভৱে অসতি, ভৱনিৰোধা অপি নু খো জাতি পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সব্বসো ৱা পন জাতিযা অসতি, জাতিনিৰোধা অপি নু খো জৰামৰণং পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘সাধু সাধু, ভিক্খৱে, এৱমেতং, ভিক্খৱে, নেতং অঞ্ঞথা. সদ্দহথ মে তং, ভিক্খৱে, অধিমুচ্চথ, নিক্কঙ্খা এত্থ হোথ নিব্বিচিকিচ্ছা. এসেৱন্তো দুক্খস্সা’’তি. পঠমং.

২. উপাদানসুত্তং

৫২. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘উপাদানিযেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৱিহৰতো তণ্হা পৱড্ঢতি. তণ্হাপচ্চযা উপাদানং; উপাদানপচ্চযা ভৱো; ভৱপচ্চযা জাতি; জাতিপচ্চযা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৱন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি’’.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দসন্নং ৱা কট্ঠৱাহানং ৱীসায ৱা কট্ঠৱাহানং তিংসায ৱা কট্ঠৱাহানং চত্তাৰীসায ৱা কট্ঠৱাহানং মহাঅগ্গিক্খন্ধো জলেয্য. তত্ৰ পুৰিসো কালেন কালং সুক্খানি চেৱ তিণানি পক্খিপেয্য, সুক্খানি চ গোমযানি পক্খিপেয্য, সুক্খানি চ কট্ঠানি পক্খিপেয্য. এৱঞ্হি সো, ভিক্খৱে, মহাঅগ্গিক্খন্ধো তদাহাৰো তদুপাদানো চিৰং দীঘমদ্ধানং জলেয্য. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, উপাদানিযেসু ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৱিহৰতো তণ্হা পৱড্ঢতি. তণ্হাপচ্চযা উপাদানং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.

‘‘উপাদানিযেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু আদীনৱানুপস্সিনো ৱিহৰতো তণ্হা নিৰুজ্ঝতি. তণ্হানিৰোধা উপাদাননিৰোধো; উপাদাননিৰোধা ভৱনিৰোধো; ভৱনিৰোধা জাতিনিৰোধো; জাতিনিৰোধা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা নিৰুজ্ঝন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দসন্নং ৱা কট্ঠৱাহানং ৱীসায ৱা তিংসায ৱা চত্তাৰীসায ৱা কট্ঠৱাহানং মহাঅগ্গিক্খন্ধো জলেয্য; তত্ৰ পুৰিসো ন কালেন কালং সুক্খানি চেৱ তিণানি পক্খিপেয্য, ন সুক্খানি চ গোমযানি পক্খিপেয্য, ন সুক্খানি চ কট্ঠানি পক্খিপেয্য. এৱঞ্হি সো, ভিক্খৱে, মহাঅগ্গিক্খন্ধো পুৰিমস্স চ উপাদানস্স পৰিযাদানা অঞ্ঞস্স চ অনুপহাৰা [অনুপাহাৰা (পী.)] অনাহাৰো নিব্বাযেয্য. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, উপাদানিযেসু ধম্মেসু আদীনৱানুপস্সিনো ৱিহৰতো তণ্হা নিৰুজ্ঝতি, তণ্হানিৰোধা উপাদাননিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’তি. দুতিযং.

৩. সংযোজনসুত্তং

৫৩. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি …পে… ‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৱিহৰতো তণ্হা পৱড্ঢতি. তণ্হাপচ্চযা উপাদানং; উপাদানপচ্চযা ভৱো; ভৱপচ্চযা জাতি; জাতিপচ্চযা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৱন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি’’.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, তেলঞ্চ পটিচ্চ ৱট্টিঞ্চ পটিচ্চ তেলপ্পদীপো ঝাযেয্য. তত্ৰ পুৰিসো কালেন কালং তেলং আসিঞ্চেয্য ৱট্টিং উপসংহৰেয্য. এৱঞ্হি সো, ভিক্খৱে, তেলপ্পদীপো তদাহাৰো তদুপাদানো চিৰং দীঘমদ্ধানং জলেয্য. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, সংযোজনিযেসু ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৱিহৰতো তণ্হা পৱড্ঢতি. তণ্হাপচ্চযা উপাদানং; উপাদানপচ্চযা ভৱো; ভৱপচ্চযা জাতি; জাতিপচ্চযা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৱন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.

‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু আদীনৱানুপস্সিনো ৱিহৰতো তণ্হা নিৰুজ্ঝতি. তণ্হানিৰোধা উপাদাননিৰোধো; উপাদাননিৰোধা ভৱনিৰোধো; ভৱনিৰোধা জাতিনিৰোধো; জাতিনিৰোধা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা নিৰুজ্ঝন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, তেলঞ্চ পটিচ্চ ৱট্টিঞ্চ পটিচ্চ তেলপ্পদীপো ঝাযেয্য. তত্ৰ পুৰিসো ন কালেন কালং তেলং আসিঞ্চেয্য ন ৱট্টিং উপসংহৰেয্য. এৱঞ্হি সো, ভিক্খৱে, তেলপ্পদীপো পুৰিমস্স চ উপাদানস্স পৰিযাদানা অঞ্ঞস্স চ অনুপহাৰা অনাহাৰো নিব্বাযেয্য. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, সংযোজনিযেসু ধম্মেসু আদীনৱানুপস্সিনো ৱিহৰতো তণ্হা নিৰুজ্ঝতি. তণ্হানিৰোধা উপাদাননিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’তি. ততিযং.

৪. দুতিযসংযোজনসুত্তং

৫৪. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি …পে… ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, তেলঞ্চ পটিচ্চ ৱট্টিঞ্চ পটিচ্চ তেলপ্পদীপো ঝাযেয্য. তত্ৰ পুৰিসো কালেন কালং তেলং আসিঞ্চেয্য ৱট্টিং উপসংহৰেয্য. এৱঞ্হি সো, ভিক্খৱে, তেলপ্পদীপো তদাহাৰো তদুপাদানো চিৰং দীঘমদ্ধানং জলেয্য. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, সংযোজনিযেসু ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৱিহৰতো তণ্হা পৱড্ঢতি. তণ্হাপচ্চযা উপাদানং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি’’.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, তেলঞ্চ পটিচ্চ ৱট্টিঞ্চ পটিচ্চ তেলপ্পদীপো ঝাযেয্য. তত্ৰ পুৰিসো ন কালেন কালং তেলং আসিঞ্চেয্য ন ৱট্টিং উপসংহৰেয্য. এৱঞ্হি সো, ভিক্খৱে, তেলপ্পদীপো পুৰিমস্স চ উপাদানস্স পৰিযাদানা অঞ্ঞস্স চ অনুপহাৰা অনাহাৰো নিব্বাযেয্য. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, সংযোজনিযেসু ধম্মেসু আদীনৱানুপস্সিনো ৱিহৰতো তণ্হা নিৰুজ্ঝতি. তণ্হানিৰোধা উপাদাননিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’তি. চতুত্থং.

৫. মহাৰুক্খসুত্তং

৫৫. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘উপাদানিযেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৱিহৰতো তণ্হা পৱড্ঢতি. তণ্হাপচ্চযা উপাদানং; উপাদানপচ্চযা ভৱো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি’’.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, মহাৰুক্খো. তস্স যানি চেৱ মূলানি অধোগমানি, যানি চ তিৰিযঙ্গমানি, সব্বানি তানি উদ্ধং ওজং অভিহৰন্তি. এৱঞ্হি সো, ভিক্খৱে, মহাৰুক্খো তদাহাৰো তদুপাদানো চিৰং দীঘমদ্ধানং তিট্ঠেয্য. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, উপাদানিযেসু ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৱিহৰতো তণ্হা পৱড্ঢতি. তণ্হাপচ্চযা উপাদানং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.

‘‘উপাদানিযেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু আদীনৱানুপস্সিনো ৱিহৰতো তণ্হা নিৰুজ্ঝতি. তণ্হানিৰোধা উপাদাননিৰোধো; উপাদাননিৰোধা ভৱনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, মহাৰুক্খো. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য কুদ্দালপিটকং [কুদালপিটকং (অঞ্ঞত্থ)] আদায. সো তং ৰুক্খং মূলে ছিন্দেয্য, মূলং ছিন্দিত্ৱা পলিখণেয্য [পলিংখণেয্য (পী. ক.)], পলিখণিত্ৱা মূলানি উদ্ধৰেয্য অন্তমসো উসীৰনাড়িমত্তানিপি. সো তং ৰুক্খং খণ্ডাখণ্ডিকং ছিন্দেয্য, খণ্ডাখণ্ডিকং ছিন্দিত্ৱা ফালেয্য, ফালেত্ৱা সকলিকং সকলিকং কৰেয্য, সকলিকং সকলিকং কৰিত্ৱা ৱাতাতপে ৱিসোসেয্য; ৱাতাতপে ৱিসোসেত্ৱা অগ্গিনা ডহেয্য, অগ্গিনা ডহেত্ৱা মসিং কৰেয্য, মসিং কৰিত্ৱা মহাৱাতে ৱা ওফুণেয্য [ওপুনেয্য (সী. পী.), ওফুনেয্য (স্যা. কং. ক.)] নদিযা ৱা সীঘসোতায পৱাহেয্য. এৱঞ্হি সো, ভিক্খৱে, মহাৰুক্খো উচ্ছিন্নমূলো অস্স তালাৱত্থুকতো অনভাৱংকতো [অনভাৱকতো (সী.), অনভাৱঙ্গতো (স্যা. কং.)] আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, উপাদানিযেসু ধম্মেসু আদীনৱানুপস্সিনো ৱিহৰতো তণ্হা নিৰুজ্ঝতি. তণ্হানিৰোধা উপাদাননিৰোধো; উপাদাননিৰোধা ভৱনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’তি. পঞ্চমং.

৬. দুতিযমহাৰুক্খসুত্তং

৫৬. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, মহাৰুক্খো. তস্স যানি চেৱ মূলানি অধোগমানি, যানি চ তিৰিযঙ্গমানি, সব্বানি তানি উদ্ধং ওজং অভিহৰন্তি. এৱঞ্হি সো, ভিক্খৱে, মহাৰুক্খো তদাহাৰো তদুপাদানো চিৰং দীঘমদ্ধানং তিট্ঠেয্য. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, উপাদানিযেসু ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৱিহৰতো তণ্হা পৱড্ঢতি. তণ্হাপচ্চযা উপাদানং …পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি’’.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, মহাৰুক্খো. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য কুদ্দালপিটকং আদায. সো তং ৰুক্খং মূলে ছিন্দেয্য, মূলে ছেত্ৱা পলিখণেয্য, পলিখণিত্ৱা মূলানি উদ্ধৰেয্য…পে… নদিযা ৱা সীঘসোতায পৱাহেয্য. এৱঞ্হি সো, ভিক্খৱে, মহাৰুক্খো উচ্ছিন্নমূলো অস্স তালাৱত্থুকতো অনভাৱঙ্কতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, উপাদানিযেসু ধম্মেসু আদীনৱানুপস্সিনো ৱিহৰতো তণ্হা নিৰুজ্ঝতি. তণ্হানিৰোধা উপাদাননিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’তি. ছট্ঠং.

৭. তৰুণৰুক্খসুত্তং

৫৭. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৱিহৰতো তণ্হা পৱড্ঢতি. তণ্হাপচ্চযা উপাদানং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি’’.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, তৰুণো ৰুক্খো. তস্স পুৰিসো কালেন কালং মূলানি পলিমজ্জেয্য [পলিসন্নেয্য (সী.), পলিসজ্জেয্য (স্যা. কং. পী.), পলিপট্ঠেয্য (ক.), পলিসন্দেয্য, পলিবন্ধেয্য (টীকানুৰূপং)] কালেন কালং পংসুং দদেয্য, কালেন কালং উদকং দদেয্য. এৱঞ্হি সো, ভিক্খৱে, তৰুণো ৰুক্খো তদাহাৰো তদুপাদানো ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জেয্য. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, সংযোজনিযেসু ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৱিহৰতো তণ্হা পৱড্ঢতি. তণ্হাপচ্চযা উপাদানং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.

‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু আদীনৱানুপস্সিনো ৱিহৰতো তণ্হা নিৰুজ্ঝতি. তণ্হানিৰোধা উপাদাননিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, তৰুণো ৰুক্খো. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য কুদ্দালপিটকং আদায…পে… নদিযা ৱা সীঘসোতায পৱাহেয্য. এৱঞ্হি সো, ভিক্খৱে, তৰুণো ৰুক্খো উচ্ছিন্নমূলো অস্স তালাৱত্থুকতো অনভাৱঙ্কতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, সংযোজনিযেসু ধম্মেসু আদীনৱানুপস্সিনো ৱিহৰতো তণ্হা নিৰুজ্ঝতি. তণ্হানিৰোধা উপাদাননিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’তি. সত্তমং.

৮. নামৰূপসুত্তং

৫৮. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৱিহৰতো নামৰূপস্স অৱক্কন্তি হোতি. নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি’’.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, মহাৰুক্খো. তস্স যানি চেৱ মূলানি অধোগমানি, যানি চ তিৰিযঙ্গমানি, সব্বানি তানি উদ্ধং ওজং অভিহৰন্তি. এৱঞ্হি সো, ভিক্খৱে, মহাৰুক্খো তদাহাৰো তদুপাদানো চিৰং দীঘমদ্ধানং তিট্ঠেয্য. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, সংযোজনিযেসু ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৱিহৰতো নামৰূপস্স অৱক্কন্তি হোতি…পে….

‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু আদীনৱানুপস্সিনো ৱিহৰতো নামৰূপস্স অৱক্কন্তি ন হোতি. নামৰূপনিৰোধা সড়াযতননিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, মহাৰুক্খো. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য কুদ্দালপিটকং আদায…পে… আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, সংযোজনিযেসু ধম্মেসু আদীনৱানুপস্সিনো ৱিহৰতো নামৰূপস্স অৱক্কন্তি ন হোতি. নামৰূপনিৰোধা সড়াযতননিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’তি. অট্ঠমং.

৯. ৱিঞ্ঞাণসুত্তং

৫৯. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৱিহৰতো ৱিঞ্ঞাণস্স অৱক্কন্তি হোতি. ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি’’.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, মহাৰুক্খো. তস্স যানি চেৱ মূলানি …পে… এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, সংযোজনিযেসু ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৱিহৰতো ৱিঞ্ঞাণস্স অৱক্কন্তি হোতি…পে….

‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু আদীনৱানুপস্সিনো ৱিহৰতো ৱিঞ্ঞাণস্স অৱক্কন্তি ন হোতি. ৱিঞ্ঞাণনিৰোধা নামৰূপনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, মহাৰুক্খো. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য কুদ্দালপিটকং আদায…পে… আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, সংযোজনিযেসু ধম্মেসু আদীনৱানুপস্সিনো ৱিহৰতো ৱিঞ্ঞাণস্স অৱক্কন্তি ন হোতি. ৱিঞ্ঞাণস্স নিৰোধা নামৰূপনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’তি. নৱমং.

১০. নিদানসুত্তং

৬০. একং সমযং ভগৱা কুৰূসু ৱিহৰতি কম্মাসধম্মং নাম কুৰূনং নিগমো. অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! যাৱ গম্ভীৰো চাযং, ভন্তে, পটিচ্চসমুপ্পাদো গম্ভীৰাৱভাসো চ, অথ চ পন মে উত্তানকুত্তানকো ৱিয খাযতী’’তি.

‘‘মা হেৱং, আনন্দ, মা হেৱং, আনন্দ [মা হেৱং আনন্দ অৱচ মা হেৱং আনন্দ অৱচ (দী. নি. ২ মহানিদানসুত্তে)]! গম্ভীৰো চাযং, আনন্দ, পটিচ্চসমুপ্পাদো গম্ভীৰাৱভাসো চ. এতস্স, আনন্দ, ধম্মস্স অননুবোধা অপ্পটিৱেধা এৱমযং পজা তন্তাকুলকজাতা কুলগণ্ঠিকজাতা [গুড়াগুণ্ঠিকজাতা (সী.), গুড়ীগুণ্ঠিকজাতা (স্যা. কং.)] মুঞ্জপব্বজভূতা [মুঞ্জবব্বজভূতা (সী.)] অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং সংসাৰং নাতিৱত্ততি.

‘‘উপাদানিযেসু, আনন্দ, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৱিহৰতো তণ্হা পৱড্ঢতি. তণ্হাপচ্চযা উপাদানং; উপাদানপচ্চযা ভৱো; ভৱপচ্চযা জাতি; জাতিপচ্চযা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৱন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.

‘‘সেয্যথাপি, আনন্দ, মহাৰুক্খো. তস্স যানি চেৱ মূলানি অধোগমানি, যানি চ তিৰিযঙ্গমানি, সব্বানি তানি উদ্ধং ওজং অভিহৰন্তি. এৱঞ্হি সো, আনন্দ, মহাৰুক্খো তদাহাৰো তদুপাদানো চিৰং দীঘমদ্ধানং তিট্ঠেয্য. এৱমেৱ খো, আনন্দ, উপাদানিযেসু ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৱিহৰতো তণ্হা পৱড্ঢতি. তণ্হাপচ্চযা উপাদানং; উপাদানপচ্চযা ভৱো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.

‘‘উপাদানিযেসু, আনন্দ, ধম্মেসু আদীনৱানুপস্সিনো ৱিহৰতো তণ্হা নিৰুজ্ঝতি. তণ্হানিৰোধা উপাদাননিৰোধো; উপাদাননিৰোধা ভৱনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতি.

‘‘সেয্যথাপি, আনন্দ, মহাৰুক্খো. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য কুদ্দালপিটকং আদায. সো তং ৰুক্খং মূলে ছিন্দেয্য, মূলে ছেত্ৱা পলিখণেয্য, পলিখণিত্ৱা মূলানি উদ্ধৰেয্য অন্তমসো উসীৰনাড়িমত্তানিপি. সো তং ৰুক্খং খণ্ডাখণ্ডিকং ছিন্দেয্য. খণ্ডাখণ্ডিকং ছিন্দিত্ৱা ফালেয্য; ফালেত্ৱা সকলিকং সকলিকং কৰেয্য, সকলিকং সকলিকং কৰিত্ৱা ৱাতাতপে ৱিসোসেয্য, ৱাতাতপে ৱিসোসেত্ৱা অগ্গিনা ডহেয্য, অগ্গিনা ডহেত্ৱা মসিং কৰেয্য, মসিং কৰিত্ৱা মহাৱাতে ৱা ওফুণেয্য, নদিযা ৱা সীঘসোতায পৱাহেয্য. এৱঞ্হি সো, আনন্দ, মহাৰুক্খো উচ্ছিন্নমূলো অস্স তালাৱত্থুকতো অনভাৱঙ্কতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. এৱমেৱ খো, আনন্দ, উপাদানিযেসু ধম্মেসু আদীনৱানুপস্সিনো ৱিহৰতো তণ্হা নিৰুজ্ঝতি. তণ্হানিৰোধা উপাদাননিৰোধো; উপাদাননিৰোধা ভৱনিৰোধো; ভৱনিৰোধা জাতিনিৰোধো; জাতিনিৰোধা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা নিৰুজ্ঝন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’তি. দসমং.

দুক্খৱগ্গো ছট্ঠো.

তস্সুদ্দানং –

পৰিৱীমংসনুপাদানং, দ্ৱে চ সংযোজনানি চ;

মহাৰুক্খেন দ্ৱে ৱুত্তা, তৰুণেন চ সত্তমং;

নামৰূপঞ্চ ৱিঞ্ঞাণং, নিদানেন চ তে দসাতি.