৫. গহপতিৱগ্গো
১. পঞ্চৱেৰভযসুত্তং
৪১. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি. অথ খো অনাথপিণ্ডিকো গহপতি যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো অনাথপিণ্ডিকং গহপতিং ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘যতো খো, গহপতি, অৰিযসাৱকস্স পঞ্চ ভযানি ৱেৰানি ৱূপসন্তানি হোন্তি, চতূহি চ সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি, অৰিযো চস্স ঞাযো পঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতি সুপ্পটিৱিদ্ধো, সো আকঙ্খমানো অত্তনাৱ অত্তানং ব্যাকৰেয্য – ‘খীণনিৰযোম্হি খীণতিৰচ্ছানযোনি খীণপেত্তিৱিসযো খীণাপাযদুগ্গতিৱিনিপাতো, সোতাপন্নোহমস্মি অৱিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপৰাযনো’’’তি.
‘‘কতমানি পঞ্চ ভযানি ৱেৰানি ৱূপসন্তানি হোন্তি? যং, গহপতি, পাণাতিপাতী পাণাতিপাতপচ্চযা দিট্ঠধম্মিকম্পি ভযং ৱেৰং পসৱতি, সম্পৰাযিকম্পি ভযং ৱেৰং পসৱতি, চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদযতি, পাণাতিপাতা পটিৱিৰতস্স এৱং তং ভযং ৱেৰং ৱূপসন্তং হোতি.
‘‘যং, গহপতি, অদিন্নাদাযী অদিন্নাদানপচ্চযা দিট্ঠধম্মিকম্পি ভযং ৱেৰং পসৱতি, সম্পৰাযিকম্পি ভযং ৱেৰং পসৱতি, চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদযতি, অদিন্নাদানা পটিৱিৰতস্স এৱং তং ভযং ৱেৰং ৱূপসন্তং হোতি.
‘‘যং, গহপতি, কামেসুমিচ্ছাচাৰী কামেসুমিচ্ছাচাৰপচ্চযা দিট্ঠধম্মিকম্পি ভযং ৱেৰং পসৱতি, সম্পৰাযিকম্পি ভযং ৱেৰং পসৱতি, চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদযতি, কামেসুমিচ্ছাচাৰা পটিৱিৰতস্স এৱং তং ভযং ৱেৰং ৱূপসন্তং হোতি.
‘‘যং, গহপতি, মুসাৱাদী মুসাৱাদপচ্চযা দিট্ঠধম্মিকম্পি ভযং ৱেৰং পসৱতি, সম্পৰাযিকম্পি ভযং ৱেৰং পসৱতি, চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদযতি, মুসাৱাদা পটিৱিৰতস্স এৱং তং ভযং ৱেৰং ৱূপসন্তং হোতি.
‘‘যং, গহপতি, সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠাযী সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানপচ্চযা দিট্ঠধম্মিকম্পি ভযং ৱেৰং পসৱতি, সম্পৰাযিকম্পি ভযং ৱেৰং পসৱতি, চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদযতি, সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানা পটিৱিৰতস্স এৱং তং ভযং ৱেৰং ৱূপসন্তং হোতি. ইমানি পঞ্চ ভযানি ৱেৰানি ৱূপসন্তানি হোন্তি.
‘‘কতমেহি চতূহি সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি? ইধ, গহপতি, অৰিযসাৱকো বুদ্ধে অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ‘ইতিপি সো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা’’’তি.
‘‘ধম্মে অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ‘স্ৱাক্খাতো ভগৱতা ধম্মো সন্দিট্ঠিকো অকালিকো এহিপস্সিকো ওপনেয্যিকো পচ্চত্তং ৱেদিতব্বো ৱিঞ্ঞূহী’’’তি.
‘‘সঙ্ঘে অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ‘সুপ্পটিপন্নো ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো, উজুপ্পটিপন্নো ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো, ঞাযপ্পটিপন্নো ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো, সামীচিপ্পটিপন্নো ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো, যদিদং চত্তাৰি পুৰিসযুগানি অট্ঠ পুৰিসপুগ্গলা, এস ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো আহুনেয্যো পাহুনেয্যো দক্খিণেয্যো অঞ্জলিকৰণীযো অনুত্তৰং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা’’’তি.
‘‘অৰিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতো হোতি অখণ্ডেহি অচ্ছিদ্দেহি অসবলেহি অকম্মাসেহি ভুজিস্সেহি ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থেহি অপৰামট্ঠেহি সমাধিসংৱত্তনিকেহি. ইমেহি চতূহি সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি.
‘‘কতমো চস্স অৰিযো ঞাযো পঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতি সুপ্পটিৱিদ্ধো? ইধ, গহপতি, অৰিযসাৱকো পটিচ্চসমুপ্পাদঞ্ঞেৱ সাধুকং যোনিসো মনসি কৰোতি – ‘ইতি ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি; ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতি, ইমস্স নিৰোধা ইদং নিৰুজ্ঝতি. যদিদং অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা; সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৱিজ্জায ত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো; সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’’তি. অযমস্স অৰিযো ঞাযো পঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতি সুপ্পটিৱিদ্ধো.
‘‘যতো খো, গহপতি, অৰিযসাৱকস্স ইমানি পঞ্চ ভযানি ৱেৰানি ৱূপসন্তানি হোন্তি, ইমেহি চতূহি সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি, অযঞ্চস্স অৰিযো ঞাযো পঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতি সুপ্পটিৱিদ্ধো, সো আকঙ্খমানো অত্তনাৱ অত্তানং ব্যাকৰেয্য – ‘খীণনিৰযোম্হি খীণতিৰচ্ছানযোনি খীণপেত্তিৱিসযো খীণাপাযদুগ্গতিৱিনিপাতো, সোতাপন্নোহমস্মি অৱিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপৰাযনো’’’তি.
২. দুতিযপঞ্চৱেৰভযসুত্তং
৪২. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘যতো খো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকস্স পঞ্চ ভযানি ৱেৰানি ৱূপসন্তানি হোন্তি, চতূহি চ সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি, অৰিযো চস্স ঞাযো পঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতি সুপ্পটিৱিদ্ধো, সো আকঙ্খমানো অত্তনাৱ অত্তানং ব্যাকৰেয্য – ‘খীণনিৰযোম্হি খীণতিৰচ্ছানযোনি খীণপেত্তিৱিসযো খীণাপাযদুগ্গতিৱিনিপাতো, সোতাপন্নোহমস্মি অৱিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপৰাযনো’’’তি.
‘‘কতমানি পঞ্চ ভযানি ৱেৰানি ৱূপসন্তানি হোন্তি? যং, ভিক্খৱে, পাণাতিপাতী …পে… যং, ভিক্খৱে, অদিন্নাদাযী…পে… যং, ভিক্খৱে, কামেসুমিচ্ছাচাৰী… যং, ভিক্খৱে, মুসাৱাদী… যং, ভিক্খৱে, সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠাযী…পে… ইমানি পঞ্চ ভযানি ৱেৰানি ৱূপসন্তানি হোন্তি.
‘‘কতমেহি চতূহি সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো বুদ্ধে…পে… ধম্মে… সঙ্ঘে… অৰিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতো হোতি. ইমেহি চতূহি সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি.
‘‘কতমো চস্স অৰিযো ঞাযো পঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতি সুপ্পটিৱিদ্ধো? ইধ, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো পটিচ্চসমুপ্পাদঞ্ঞেৱ সাধুকং যোনিসো মনসি কৰোতি…পে… অযমস্স অৰিযো ঞাযো পঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতি সুপ্পটিৱিদ্ধো.
‘‘যতো খো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকস্স ইমানি পঞ্চ ভযানি ৱেৰানি ৱূপসন্তানি হোন্তি, ইমেহি চ চতূহি সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি, অযঞ্চস্স অৰিযো ঞাযো পঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতি সুপ্পটিৱিদ্ধো, সো আকঙ্খমানো অত্তনাৱ অত্তানং ব্যাকৰেয্য – ‘খীণনিৰযোম্হি খীণতিৰচ্ছানযোনি খীণপেত্তিৱিসযো খীণাপাযদুগ্গতিৱিনিপাতো, সোতাপন্নোহমস্মি অৱিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপৰাযনো’’’তি. দুতিযং.
৩. দুক্খসুত্তং
৪৩. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘দুক্খস্স, ভিক্খৱে, সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ দেসেস্সামি. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, দুক্খস্স সমুদযো? চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং. তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. ফস্সপচ্চযা ৱেদনা; ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা. অযং খো, ভিক্খৱে, দুক্খস্স সমুদযো.
‘‘সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ উপ্পজ্জতি সোতৱিঞ্ঞাণং…পে… ঘানঞ্চ পটিচ্চ গন্ধে চ…পে… জিৱ্হঞ্চ পটিচ্চ ৰসে চ…পে… কাযঞ্চ পটিচ্চ ফোট্ঠব্বে চ…পে… মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৱিঞ্ঞাণং. তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. ফস্সপচ্চযা ৱেদনা; ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা. অযং খো, ভিক্খৱে, দুক্খস্স সমুদযো.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, দুক্খস্স অত্থঙ্গমো? চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং. তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. ফস্সপচ্চযা ৱেদনা; ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা. তস্সাযেৱ তণ্হায অসেসৱিৰাগনিৰোধা উপাদাননিৰোধো; উপাদাননিৰোধা ভৱনিৰোধো; ভৱনিৰোধা জাতিনিৰোধো; জাতিনিৰোধা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা নিৰুজ্ঝন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতি. অযং খো, ভিক্খৱে, দুক্খস্স অত্থঙ্গমো.
‘‘সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ উপ্পজ্জতি সোতৱিঞ্ঞাণং…পে… ঘানঞ্চ পটিচ্চ গন্ধে চ…পে… জিৱ্হঞ্চ পটিচ্চ ৰসে চ…পে… কাযঞ্চ পটিচ্চ ফোট্ঠব্বে চ…পে… মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৱিঞ্ঞাণং. তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. ফস্সপচ্চযা ৱেদনা; ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা. তস্সাযেৱ তণ্হায অসেসৱিৰাগনিৰোধা উপাদাননিৰোধো; উপাদাননিৰোধা ভৱনিৰোধো; ভৱনিৰোধা জাতিনিৰোধো; জাতিনিৰোধা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা নিৰুজ্ঝন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতি. অযং খো, ভিক্খৱে, দুক্খস্স অত্থঙ্গমো’’তি. ততিযং.
৪. লোকসুত্তং
৪৪. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘লোকস্স, ভিক্খৱে, সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ দেসেস্সামি. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, লোকস্স সমুদযো? চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং. তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. ফস্সপচ্চযা ৱেদনা; ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা; তণ্হাপচ্চযা উপাদানং; উপাদানপচ্চযা ভৱো; ভৱপচ্চযা জাতি; জাতিপচ্চযা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৱন্তি. অযং খো, ভিক্খৱে, লোকস্স সমুদযো.
‘‘সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ…পে… ঘানঞ্চ পটিচ্চ গন্ধে চ… জিৱ্হঞ্চ পটিচ্চ ৰসে চ… কাযঞ্চ পটিচ্চ ফোট্ঠব্বে চ… মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৱিঞ্ঞাণং. তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. ফস্সপচ্চযা ৱেদনা…পে… জাতিপচ্চযা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৱন্তি. অযং খো, ভিক্খৱে, লোকস্স সমুদযো.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, লোকস্স অত্থঙ্গমো? চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং. তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. ফস্সপচ্চযা ৱেদনা; ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা. তস্সাযেৱ তণ্হায অসেসৱিৰাগনিৰোধা উপাদাননিৰোধো; উপাদাননিৰোধা ভৱনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতি. অযং খো, ভিক্খৱে, লোকস্স অত্থঙ্গমো.
‘‘সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ…পে… ঘানঞ্চ পটিচ্চ গন্ধে চ… জিৱ্হঞ্চ পটিচ্চ ৰসে চ… কাযঞ্চ পটিচ্চ ফোট্ঠব্বে চ… মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৱিঞ্ঞাণং. তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. ফস্সপচ্চযা ৱেদনা; ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা. তস্সাযেৱ তণ্হায অসেসৱিৰাগনিৰোধা উপাদাননিৰোধো; উপাদাননিৰোধা ভৱনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতি. অযং খো, ভিক্খৱে, লোকস্স অত্থঙ্গমো’’তি. চতুত্থং.
৫. ঞাতিকসুত্তং
৪৫. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ঞাতিকে ৱিহৰতি গিঞ্জকাৱসথে. অথ খো ভগৱা ৰহোগতো পটিসল্লানো ইমং ধম্মপৰিযাযং অভাসি –
‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং. তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. ফস্সপচ্চযা ৱেদনা, ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা; তণ্হাপচ্চযা উপাদানং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.
‘‘সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ…পে… ঘানঞ্চ পটিচ্চ গন্ধে চ… জিৱ্হঞ্চ পটিচ্চ ৰসে চ… কাযঞ্চ পটিচ্চ ফোট্ঠব্বে চ… মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৱিঞ্ঞাণং. তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. ফস্সপচ্চযা ৱেদনা; ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা; তণ্হাপচ্চযা উপাদানং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.
‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং. তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. ফস্সপচ্চযা ৱেদনা; ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা. তস্সাযেৱ তণ্হায অসেসৱিৰাগনিৰোধা উপাদাননিৰোধো; উপাদাননিৰোধা ভৱনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতি.
‘‘সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ…পে… মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৱিঞ্ঞাণং. তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. ফস্সপচ্চযা ৱেদনা; ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা. তস্সাযেৱ তণ্হায অসেসৱিৰাগনিৰোধা উপাদাননিৰোধো; উপাদাননিৰোধা ভৱনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’তি.
তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতৰো ভিক্খু ভগৱতো উপস্সুতি [উপস্সুতিং (সী. পী.)] ঠিতো হোতি. অদ্দসা খো ভগৱা তং ভিক্খুং উপস্সুতি ঠিতং. দিস্ৱান তং ভিক্খুং এতদৱোচ – ‘‘অস্সোসি নো ত্ৱং, ভিক্খু, ইমং ধম্মপৰিযায’’ন্তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি. ‘‘উগ্গণ্হাহি ত্ৱং, ভিক্খু, ইমং ধম্মপৰিযাযং; পৰিযাপুণাহি ত্ৱং, ভিক্খু, ইমং ধম্মপৰিযাযং; ধাৰেহি ত্ৱং, ভিক্খু, ইমং ধম্মপৰিযাযং. অত্থসংহিতো অযং [অত্থসংহিতোযং (সী. স্যা. কং.), অত্থসংহিতাযং (পী. ক.)], ভিক্খু, ধম্মপৰিযাযো আদিব্ৰহ্মচৰিযকো’’তি. পঞ্চমং.
৬. অঞ্ঞতৰব্ৰাহ্মণসুত্তং
৪৬. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি. অথ খো অঞ্ঞতৰো ব্ৰাহ্মণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ –
‘‘কিং নু খো, ভো গোতম, সো কৰোতি সো পটিসংৱেদযতী’’তি? ‘‘‘সো কৰোতি সো পটিসংৱেদযতী’তি খো, ব্ৰাহ্মণ, অযমেকো অন্তো’’.
‘‘কিং পন, ভো গোতম, অঞ্ঞো কৰোতি, অঞ্ঞো পটিসংৱেদযতী’’তি? ‘‘‘অঞ্ঞো কৰোতি, অঞ্ঞো পটিসংৱেদযতী’তি খো, ব্ৰাহ্মণ, অযং দুতিযো অন্তো. এতে তে, ব্ৰাহ্মণ, উভো অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝেন তথাগতো ধম্মং দেসেতি – ‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা; সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৱিজ্জায ত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো; সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো …পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’’তি.
এৱং ৱুত্তে, সো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতম,…পে… উপাসকং মং ভৱং গোতমো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. ছট্ঠং.
৭. জাণুস্সোণিসুত্তং
৪৭. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি. অথ খো জাণুস্সোণি ব্ৰাহ্মণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো জাণুস্সোণি ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ –
‘‘কিং নু খো, ভো, গোতম, সব্বমত্থী’’তি? ‘‘‘সব্বমত্থী’তি খো, ব্ৰাহ্মণ, অযমেকো অন্তো’’.
‘‘কিং পন, ভো গোতম, সব্বং নত্থী’’তি? ‘‘‘সব্বং নত্থী’তি খো, ব্ৰাহ্মণ, অযং দুতিযো অন্তো. এতে তে, ব্ৰাহ্মণ, উভো অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝেন তথাগতো ধম্মং দেসেতি – ‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা; সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৱিজ্জায ত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো; সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’’তি.
এৱং ৱুত্তে, জাণুস্সোণি ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অভিক্কন্তং ভো গোতম…পে… পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. সত্তমং.
৮. লোকাযতিকসুত্তং
৪৮. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি. অথ খো লোকাযতিকো ব্ৰাহ্মণো যেন ভগৱা…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো লোকাযতিকো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ –
‘‘কিং নু খো, ভো গোতম, সব্বমত্থী’’তি? ‘‘‘সব্বমত্থী’তি খো, ব্ৰাহ্মণ, জেট্ঠমেতং লোকাযতং’’.
‘‘কিং পন, ভো গোতম, সব্বং নত্থী’’তি? ‘‘‘সব্বং নত্থী’তি খো, ব্ৰাহ্মণ, দুতিযমেতং লোকাযতং’’.
‘‘কিং নু খো, ভো গোতম, সব্বমেকত্ত’’ন্তি? ‘‘‘সব্বমেকত্ত’ন্তি খো, ব্ৰাহ্মণ, ততিযমেতং লোকাযতং’’.
‘‘কিং পন, ভো গোতম, সব্বং পুথুত্ত’’ন্তি? ‘‘‘সব্বং পুথুত্ত’ন্তি খো, ব্ৰাহ্মণ, চতুত্থমেতং লোকাযতং’’.
‘‘এতে তে, ব্ৰাহ্মণ, উভো অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝেন তথাগতো ধম্মং দেসেতি – ‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা; সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৱিজ্জায ত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো; সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’’তি.
এৱং ৱুত্তে, লোকাযতিকো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. অট্ঠমং.
৯. অৰিযসাৱকসুত্তং
৪৯. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘ন, ভিক্খৱে, সুতৱতো অৰিযসাৱকস্স এৱং হোতি – ‘কিং নু খো কিস্মিং সতি কিং হোতি, কিস্সুপ্পাদা কিং উপ্পজ্জতি? (কিস্মিং সতি সঙ্খাৰা হোন্তি, কিস্মিং সতি ৱিঞ্ঞাণং হোতি,) [( ) এত্থন্তৰে পাঠা কেসুচি পোত্থকেসু ন দিস্সন্তীতি সী. পী. পোত্থকেসু দস্সিতা. তথা সতি অনন্তৰসুত্তটীকায সমেতি] কিস্মিং সতি নামৰূপং হোতি, কিস্মিং সতি সড়াযতনং হোতি, কিস্মিং সতি ফস্সো হোতি, কিস্মিং সতি ৱেদনা হোতি, কিস্মিং সতি তণ্হা হোতি, কিস্মিং সতি উপাদানং হোতি, কিস্মিং সতি ভৱো হোতি, কিস্মিং সতি জাতি হোতি, কিস্মিং সতি জৰামৰণং হোতী’’’তি?
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, সুতৱতো অৰিযসাৱকস্স অপৰপ্পচ্চযা ঞাণমেৱেত্থ হোতি – ‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতি. (অৱিজ্জায সতি সঙ্খাৰা হোন্তি; সঙ্খাৰেসু সতি ৱিঞ্ঞাণং হোতি;) [( ) এত্থকেসু পাঠা কেসুচি পোত্থকেসু ন দিস্সন্তীতি সী. পী. পোত্থকেসু দস্সিতা. তথা সতি অনন্তৰসুত্তটীকায সমেতি] ৱিঞ্ঞাণে সতি নামৰূপং হোতি; নামৰূপে সতি সড়াযতনং হোতি; সড়াযতনে সতি ফস্সো হোতি; ফস্সে সতি ৱেদনা হোতি; ৱেদনায সতি তণ্হা হোতি; তণ্হায সতি উপাদানং হোতি; উপাদানে সতি ভৱো হোতি; ভৱে সতি জাতি হোতি; জাতিযা সতি জৰামৰণং হোতী’তি. সো এৱং পজানাতি – ‘এৱমযং লোকো সমুদযতী’’’তি.
‘‘ন, ভিক্খৱে, সুতৱতো অৰিযসাৱকস্স এৱং হোতি – ‘কিং নু খো কিস্মিং অসতি কিং ন হোতি, কিস্স নিৰোধা কিং নিৰুজ্ঝতি? (কিস্মিং অসতি সঙ্খাৰা ন হোন্তি, কিস্মিং অসতি ৱিঞ্ঞাণং ন হোতি,) [( ) এত্থন্তৰে পাঠাপি তত্থ তথেৱ দস্সিতা] কিস্মিং অসতি নামৰূপং ন হোতি, কিস্মিং অসতি সড়াযতনং ন হোতি, কিস্মিং অসতি ফস্সো ন হোতি, কিস্মিং অসতি ৱেদনা ন হোতি, কিস্মিং অসতি তণ্হা ন হোতি, কিস্মিং অসতি উপাদানং ন হোতি, কিস্মিং অসতি ভৱো ন হোতি, কিস্মিং অসতি জাতি ন হোতি, কিস্মিং অসতি জৰামৰণং ন হোতী’’’তি?
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, সুতৱতো অৰিযসাৱকস্স অপৰপ্পচ্চযা ঞাণমেৱেত্থ হোতি – ‘ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিৰোধা ইদং নিৰুজ্ঝতি. (অৱিজ্জায অসতি সঙ্খাৰা ন হোন্তি; সঙ্খাৰেসু অসতি ৱিঞ্ঞাণং ন হোতি;) [( ) এত্থন্তৰে পাঠাপি তত্থ তথেৱ দস্সিতা] ৱিঞ্ঞাণে অসতি নামৰূপং ন হোতি; নামৰূপে অসতি সড়াযতনং ন হোতি…পে… ভৱো ন হোতি… জাতি ন হোতি… জাতিযা অসতি জৰামৰণং ন হোতী’তি. সো এৱং পজানাতি – ‘এৱমযং লোকো নিৰুজ্ঝতী’’’তি.
‘‘যতো খো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো এৱং লোকস্স সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ যথাভূতং পজানাতি, অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো দিট্ঠিসম্পন্নো ইতিপি…পে… অমতদ্ৱাৰং আহচ্চ তিট্ঠতি ইতিপী’’তি. নৱমং.
১০. দুতিযঅৰিযসাৱকসুত্তং
৫০. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘ন, ভিক্খৱে, সুতৱতো অৰিযসাৱকস্স এৱং হোতি – ‘কিং নু খো কিস্মিং সতি কিং হোতি, কিস্সুপ্পাদা কিং উপ্পজ্জতি? কিস্মিং সতি সঙ্খাৰা হোন্তি, কিস্মিং সতি ৱিঞ্ঞাণং হোতি, কিস্মিং সতি নামৰূপং হোতি, কিস্মিং সতি সড়াযতনং হোতি, কিস্মিং সতি ফস্সো হোতি, কিস্মিং সতি ৱেদনা হোতি, কিস্মিং সতি তণ্হা হোতি, কিস্মিং সতি উপাদানং হোতি, কিস্মিং সতি ভৱো হোতি, কিস্মিং সতি জাতি হোতি, কিস্মিং সতি জৰামৰণং হোতী’’’তি?
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, সুতৱতো অৰিযসাৱকস্স অপৰপ্পচ্চযা ঞাণমেৱেত্থ হোতি – ‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতি. অৱিজ্জায সতি সঙ্খাৰা হোন্তি; সঙ্খাৰেসু সতি ৱিঞ্ঞাণং হোতি; ৱিঞ্ঞাণে সতি নামৰূপং হোতি; নামৰূপে সতি সড়াযতনং হোতি; সড়াযতনে সতি ফস্সো হোতি; ফস্সে সতি ৱেদনা হোতি; ৱেদনায সতি তণ্হা হোতি; তণ্হায সতি উপাদানং হোতি; উপাদানে সতি ভৱো হোতি; ভৱে সতি জাতি হোতি; জাতিযা সতি জৰামৰণং হোতী’তি. সো এৱং পজানাতি – ‘এৱমযং লোকো সমুদযতী’’’তি.
‘‘ন, ভিক্খৱে, সুতৱতো অৰিযসাৱকস্স এৱং হোতি – ‘কিং নু খো কিস্মিং অসতি কিং ন হোতি, কিস্স নিৰোধা কিং নিৰুজ্ঝতি? কিস্মিং অসতি সঙ্খাৰা ন হোন্তি, কিস্মিং অসতি ৱিঞ্ঞাণং ন হোতি, কিস্মিং অসতি নামৰূপং ন হোতি, কিস্মিং অসতি সড়াযতনং ন হোতি, কিস্মিং অসতি ফস্সো ন হোতি, কিস্মিং অসতি ৱেদনা ন হোতি, কিস্মিং অসতি তণ্হা ন হোতি…পে… উপাদানং… ভৱো… জাতি… কিস্মিং অসতি জৰামৰণং ন হোতী’’’তি?
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, সুতৱতো অৰিযসাৱকস্স অপৰপ্পচ্চযা ঞাণমেৱেত্থ হোতি – ‘ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিৰোধা ইদং নিৰুজ্ঝতি. অৱিজ্জায অসতি সঙ্খাৰা ন হোন্তি; সঙ্খাৰেসু অসতি ৱিঞ্ঞাণং ন হোতি; ৱিঞ্ঞাণে অসতি নামৰূপং ন হোতি; নামৰূপে অসতি সড়াযতনং ন হোতি…পে… জাতিযা অসতি জৰামৰণং ন হোতী’তি. সো এৱং পজানাতি – ‘এৱমযং লোকো নিৰুজ্ঝতী’’’তি.
‘‘যতো খো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো এৱং লোকস্স সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ যথাভূতং পজানাতি, অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো দিট্ঠিসম্পন্নো ইতিপি, দস্সনসম্পন্নো ইতিপি, আগতো ইমং সদ্ধম্মং ইতিপি, পস্সতি ইমং সদ্ধম্মং ইতিপি, সেক্খেন ঞাণেন সমন্নাগতো ইতিপি, সেক্খায ৱিজ্জায সমন্নাগতো ইতিপি, ধম্মসোতং সমাপন্নো ইতিপি, অৰিযো নিব্বেধিকপঞ্ঞো ইতিপি, অমতদ্ৱাৰং আহচ্চ তিট্ঠতি ইতিপী’’তি. দসমং.
গহপতিৱগ্গো পঞ্চমো.
তস্সুদ্দানং –
দ্ৱে পঞ্চৱেৰভযা ৱুত্তা, দুক্খং লোকো চ ঞাতিকং;
অঞ্ঞতৰং জাণুস্সোণি চ, লোকাযতিকেন অট্ঠমং;
দ্ৱে অৰিযসাৱকা ৱুত্তা, ৱগ্গো তেন পৱুচ্চতীতি.