৪. কড়াৰখত্তিযৱগ্গো

১. ভূতসুত্তং

৩১. একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি. তত্ৰ খো ভগৱা আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং আমন্তেসি – ‘‘ৱুত্তমিদং, সাৰিপুত্ত, পাৰাযনে [পাৰাযণে (সী.)] অজিতপঞ্হে –

‘‘যে চ সঙ্খাতধম্মাসে, যে চ সেক্খা পুথূ ইধ;

তেসং মে নিপকো ইৰিযং, পুট্ঠো পব্ৰূহি মাৰিসা’’তি.

‘‘ইমস্স নু খো, সাৰিপুত্ত, সংখিত্তেন ভাসিতস্স কথং ৱিত্থাৰেন অত্থো দট্ঠব্বো’’তি? এৱং ৱুত্তে, আযস্মা সাৰিপুত্তো তুণ্হী অহোসি. দুতিযম্পি খো ভগৱা আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং আমন্তেসি…পে… দুতিযম্পি খো আযস্মা সাৰিপুত্তো তুণ্হী অহোসি. ততিযম্পি খো ভগৱা আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং আমন্তেসি – ‘‘ৱুত্তমিদং, সাৰিপুত্ত, পাৰাযনে অজিতপঞ্হে –

‘‘যে চ সঙ্খাতধম্মাসে, যে চ সেক্খা পুথূ ইধ;

তেসং মে নিপকো ইৰিযং, পুট্ঠো পব্ৰূহি মাৰিসা’’তি.

‘‘ইমস্স নু খো, সাৰিপুত্ত, সংখিত্তেন ভাসিতস্স কথং ৱিত্থাৰেন অত্থো দট্ঠব্বো’’তি? ততিযম্পি খো আযস্মা সাৰিপুত্তো তুণ্হী অহোসি.

‘‘ভূতমিদন্তি, সাৰিপুত্ত, পস্সসী’’তি? ভূতমিদন্তি, ভন্তে, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. ভূতমিদন্তি যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা ভূতস্স নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি. তদাহাৰসম্ভৱন্তি যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. তদাহাৰসম্ভৱন্তি যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা আহাৰসম্ভৱস্স নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি. তদাহাৰনিৰোধা যং ভূতং তং নিৰোধধম্মন্তি যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. তদাহাৰনিৰোধা যং ভূতং তং নিৰোধধম্মন্তি যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা নিৰোধধম্মস্স নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি. এৱং খো, ভন্তে, সেক্খো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভন্তে, সঙ্খাতধম্মো হোতি? ভূতমিদন্তি, ভন্তে, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. ভূতমিদন্তি যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা ভূতস্স নিব্বিদা ৱিৰাগা নিৰোধা অনুপাদা ৱিমুত্তো হোতি. তদাহাৰসম্ভৱন্তি যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. তদাহাৰসম্ভৱন্তি যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা আহাৰসম্ভৱস্স নিব্বিদা ৱিৰাগা নিৰোধা অনুপাদা ৱিমুত্তো হোতি. তদাহাৰনিৰোধা যং ভূতং তং নিৰোধধম্মন্তি যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. তদাহাৰনিৰোধা যং ভূতং তং নিৰোধধম্মন্তি যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা নিৰোধধম্মস্স নিব্বিদা ৱিৰাগা নিৰোধা অনুপাদা ৱিমুত্তো হোতি. এৱং খো, ভন্তে, সঙ্খাতধম্মো হোতি. ইতি খো, ভন্তে, যং তং ৱুত্তং পাৰাযনে অজিতপঞ্হে –

‘‘যে চ সঙ্খাতধম্মাসে, যে চ সেক্খা পুথূ ইধ;

তেসং মে নিপকো ইৰিযং, পুট্ঠো পব্ৰূহি মাৰিসা’’তি.

‘‘ইমস্স খ্ৱাহং, ভন্তে, সংখিত্তেন ভাসিতস্স এৱং ৱিত্থাৰেন অত্থং আজানামী’’তি.

‘‘সাধু সাধু, সাৰিপুত্ত, ভূতমিদন্তি, সাৰিপুত্ত, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. ভূতমিদন্তি যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা ভূতস্স নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপ্পন্নো হোতি. তদাহাৰসম্ভৱন্তি যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. তদাহাৰসম্ভৱন্তি যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা আহাৰসম্ভৱস্স নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি. তদাহাৰনিৰোধা যং ভূতং নিৰোধধম্মন্তি যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. তদাহাৰনিৰোধা যং ভূতং তং নিৰোধধম্মন্তি যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা নিৰোধধম্মস্স নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি. এৱং খো, সাৰিপুত্ত, সেক্খো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, সাৰিপুত্ত, সঙ্খাতধম্মো হোতি? ভূতমিদন্তি, সাৰিপুত্ত, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. ভূতমিদন্তি যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা ভূতস্স নিব্বিদা ৱিৰাগা নিৰোধা অনুপাদা ৱিমুত্তো হোতি. তদাহাৰসম্ভৱন্তি যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. তদাহাৰসম্ভৱন্তি যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা আহাৰসম্ভৱস্স নিব্বিদা ৱিৰাগা নিৰোধা অনুপাদা ৱিমুত্তো হোতি. তদাহাৰনিৰোধা যং ভূতং তং নিৰোধধম্মন্তি যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. তদাহাৰনিৰোধা যং ভূতং তং নিৰোধধম্মন্তি যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞা দিস্ৱা নিৰোধধম্মস্স নিব্বিদা ৱিৰাগা নিৰোধা অনুপাদা ৱিমুত্তো হোতি. এৱং খো, সাৰিপুত্ত, সঙ্খাতধম্মো হোতি. ইতি খো, সাৰিপুত্ত, যং তং ৱুত্তং পাৰাযনে অজিতপঞ্হে –

‘‘যে চ সঙ্খাতধম্মাসে, যে চ সেক্খা পুথূ ইধ;

তেসং মে নিপকো ইৰিযং, পুট্ঠো পব্ৰূহি মাৰিসা’’তি.

‘‘ইমস্স খো সাৰিপুত্ত সংখিত্তেন ভাসিতস্স এৱং ৱিত্থাৰেন অত্থো দট্ঠব্বো’’তি. পঠমং.

২. কড়াৰসুত্তং

৩২. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি. অথ খো কড়াৰখত্তিযো ভিক্খু যেনাযস্মা সাৰিপুত্তো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা সাৰিপুত্তেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো কড়াৰখত্তিযো ভিক্খু আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং এতদৱোচ – ‘‘মোড়িযফগ্গুনো, আৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খু সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্তোতি. ন হি নূন সো আযস্মা ইমস্মিং ধম্মৱিনযে অস্সাসমলত্থাতি. তেন হাযস্মা সাৰিপুত্তো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে অস্সাসং পত্তো’’তি?

‘‘ন খ্ৱাহং, আৱুসো, কঙ্খামী’’তি. ‘‘আযতিং, পনাৱুসো’’তি?

‘‘ন খ্ৱাহং, আৱুসো, ৱিচিকিচ্ছামী’’তি.

অথ খো ভগৱা অঞ্ঞতৰং ভিক্খুং আমন্তেসি – ‘‘এহি ত্ৱং, ভিক্খু, মম ৱচনেন সাৰিপুত্তং আমন্তেহি – ‘সত্থা তং, আৱুসো সাৰিপুত্ত, আমন্তেতী’’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু ভগৱতো পটিস্সুত্ৱা যেনাযস্মা সাৰিপুত্তো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং এতদৱোচ – ‘‘সত্থা তং, আৱুসো সাৰিপুত্ত, আমন্তেতী’’তি. ‘‘এৱং, আৱুসো’’তি খো আযস্মা সাৰিপুত্তো তস্স ভিক্খুনো পটিস্সুত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘সচ্চং কিৰ তযা, সাৰিপুত্ত, অঞ্ঞা ব্যাকতা – ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানামী’’তি? ‘‘ন খো, ভন্তে, এতেহি পদেহি এতেহি ব্যঞ্জনেহি অত্থো [অত্থো চ (স্যা. কং. ক.)] ৱুত্তো’’তি. ‘‘যেন কেনচিপি, সাৰিপুত্ত, পৰিযাযেন কুলপুত্তো অঞ্ঞং ব্যাকৰোতি, অথ খো ব্যাকতং ব্যাকততো দট্ঠব্ব’’ন্তি. ‘‘ননু অহম্পি, ভন্তে, এৱং ৱদামি – ‘ন খো, ভন্তে, এতেহি পদেহি এতেহি ব্যঞ্জনেহি অত্থো ৱুত্তো’’’তি.

‘‘সচে তং, সাৰিপুত্ত, এৱং পুচ্ছেয্যুং – ‘কথং জানতা পন তযা, আৱুসো সাৰিপুত্ত, কথং পস্সতা অঞ্ঞা ব্যাকতা – খীণা জাতি ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং কতং কৰণীযং নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানামী’তি. এৱং পুট্ঠো ত্ৱং, সাৰিপুত্ত, কিন্তি ব্যাকৰেয্যাসী’’তি?

‘‘সচে মং, ভন্তে, এৱং পুচ্ছেয্যুং – ‘কথং জানতা পন তযা, আৱুসো সাৰিপুত্ত, কথং পস্সতা অঞ্ঞা ব্যাকতা – খীণা জাতি ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং কতং কৰণীযং নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানামী’তি; এৱং পুট্ঠোহং [পুট্ঠো অহং (স্যা. কং.), পুট্ঠাহং (পী. ক.)], ভন্তে, এৱং ব্যাকৰেয্যং – ‘যংনিদানা, আৱুসো, জাতি, তস্স নিদানস্স খযা খীণস্মিং খীণাম্হীতি ৱিদিতং. খীণাম্হীতি ৱিদিত্ৱা – খীণাজাতি ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং কতং কৰণীযং নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানামী’তি. এৱং পুট্ঠোহং, ভন্তে, এৱং ব্যাকৰেয্য’’ন্তি.

‘‘সচে পন তং, সাৰিপুত্ত, এৱং পুচ্ছেয্যুং – ‘জাতি পনাৱুসো সাৰিপুত্ত, কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৱা’তি? এৱং পুট্ঠো তং, সাৰিপুত্ত, কিন্তি ব্যাকৰেয্যাসী’’তি? ‘‘সচে মং, ভন্তে, এৱং পুচ্ছেয্যুং – ‘জাতি পনাৱুসো সাৰিপুত্ত, কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৱা’তি? এৱং পুট্ঠোহং, ভন্তে, এৱং ব্যাকৰেয্যং – ‘জাতি খো, আৱুসো, ভৱনিদানা ভৱসমুদযা ভৱজাতিকা ভৱপ্পভৱা’তি. এৱং পুট্ঠোহং, ভন্তে, এৱং ব্যাকৰেয্য’’ন্তি.

‘‘সচে পন তং, সাৰিপুত্ত, এৱং পুচ্ছেয্যুং – ‘ভৱো পনাৱুসো সাৰিপুত্ত, কিংনিদানো কিংসমুদযো কিংজাতিকো কিংপভৱো’তি? এৱং পুট্ঠো ত্ৱং, সাৰিপুত্ত, কিন্তি ব্যাকৰেয্যাসী’’তি? ‘‘সচে মং, ভন্তে, এৱং পুচ্ছেয্যুং – ‘ভৱো পনাৱুসো সাৰিপুত্ত, কিংনিদানো কিংসমুদযো কিংজাতিকো কিংপভৱো’তি? এৱং পুট্ঠোহং, ভন্তে, এৱং ব্যাকৰেয্যং – ‘ভৱো খো, আৱুসো, উপাদাননিদানো উপাদানসমুদযো উপাদানজাতিকো উপাদানপ্পভৱো’তি. এৱং পুট্ঠোহং, ভন্তে, এৱং ব্যাকৰেয্য’’ন্তি.

‘‘সচে পন তং, সাৰিপুত্ত, এৱং পুচ্ছেয্যুং – ‘উপাদানং পনাৱুসো…পে… সচে পন তং, সাৰিপুত্ত, এৱং পুচ্ছেয্যুং – তণ্হা পনাৱুসো সাৰিপুত্ত, কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৱা’তি? এৱং পুট্ঠো ত্ৱং, সাৰিপুত্ত, কিন্তি ব্যাকৰেয্যাসী’’তি? ‘‘সচে মং, ভন্তে, এৱং পুচ্ছেয্যুং – তণ্হা পনাৱুসো সাৰিপুত্ত, কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৱা’তি? এৱং পুট্ঠোহং, ভন্তে, এৱং ব্যাকৰেয্যং – ‘তণ্হা খো, আৱুসো, ৱেদনানিদানা ৱেদনাসমুদযা ৱেদনাজাতিকা ৱেদনাপভৱা’তি. এৱং পুট্ঠোহং, ভন্তে, এৱং ব্যাকৰেয্য’’ন্তি.

‘‘সচে পন তং, সাৰিপুত্ত, এৱং পুচ্ছেয্যুং – ‘কথং জানতো পন তে, আৱুসো সাৰিপুত্ত, কথং পস্সতো যা ৱেদনাসু নন্দী সা ন উপট্ঠাসী’তি. এৱং পুট্ঠো ত্ৱং, সাৰিপুত্ত, কিন্তি ব্যাকৰেয্যাসী’’তি? ‘‘সচে মং, ভন্তে, এৱং পুচ্ছেয্যুং – ‘কথং জানতো পন তে, আৱুসো সাৰিপুত্ত, কথং পস্সতো যা ৱেদনাসু নন্দী সা ন উপট্ঠাসী’তি এৱং পুট্ঠোহং, ভন্তে, এৱং ব্যাকৰেয্যং – ‘তিস্সো খো ইমা, আৱুসো, ৱেদনা. কতমা তিস্সো? সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা. ইমা খো, আৱুসো, তিস্সো ৱেদনা অনিচ্চা. যদনিচ্চং তং দুক্খন্তি ৱিদিতং [ৱিদিতা (টীকা)], যা ৱেদনাসু নন্দী সা ন উপট্ঠাসী’তি. এৱং, পুট্ঠোহং, ভন্তে, এৱং ব্যাকৰেয্য’’ন্তি.

‘‘সাধু সাধু, সাৰিপুত্ত. অযম্পি খো, সাৰিপুত্ত, পৰিযাযো, এতস্সেৱ অত্থস্স সংখিত্তেন ৱেয্যাকৰণায – ‘যং কিঞ্চি ৱেদযিতং তং দুক্খস্মি’’’ন্তি.

‘‘সচে পন তং, সাৰিপুত্ত, এৱং পুচ্ছেয্যুং – ‘কথং ৱিমোক্খা পন তযা, আৱুসো সাৰিপুত্ত, অঞ্ঞা ব্যাকতা – খীণা জাতি ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং কতং কৰণীযং নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানামী’তি? এৱং পুট্ঠো ত্ৱং, সাৰিপুত্ত, কিন্তি ব্যাকৰেয্যাসী’’তি? ‘‘সচে মং, ভন্তে, এৱং পুচ্ছেয্যুং – ‘কথং ৱিমোক্খা পন তযা, আৱুসো সাৰিপুত্ত, অঞ্ঞা ব্যাকতা – খীণা জাতি ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং কতং কৰণীযং নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানামী’তি. এৱং পুট্ঠোহং, ভন্তে, এৱং ব্যাকৰেয্যং – ‘অজ্ঝত্তং ৱিমোক্খা খ্ৱাহং, আৱুসো, সব্বুপাদানক্খযা তথা সতো ৱিহৰামি যথা সতং ৱিহৰন্তং আসৱা নানুস্সৱন্তি, অত্তানঞ্চ নাৱজানামী’তি. এৱং পুট্ঠোহং, ভন্তে, এৱং ব্যাকৰেয্য’’ন্তি.

‘‘সাধু সাধু, সাৰিপুত্ত. অযম্পি খো সাৰিপুত্ত, পৰিযাযো এতস্সেৱ অত্থস্স সংখিত্তেন ৱেয্যাকৰণায – যে আসৱা সমণেন ৱুত্তা তেস্ৱাহং ন কঙ্খামি, তে মে পহীনাতি ন ৱিচিকিচ্ছামী’’তি. ইদমৱোচ ভগৱা. ইদং ৱত্ৱা সুগতো উট্ঠাযাসনা ৱিহাৰং পাৱিসি.

তত্ৰ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো অচিৰপক্কন্তস্স ভগৱতো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘পুব্বে অপ্পটিসংৱিদিতং মং, আৱুসো, ভগৱা পঠমং পঞ্হং অপুচ্ছি, তস্স মে অহোসি দন্ধাযিতত্তং. যতো চ খো মে, আৱুসো, ভগৱা পঠমং পঞ্হং অনুমোদি, তস্স ময্হং, আৱুসো, এতদহোসি – দিৱসং চেপি মং ভগৱা এতমত্থং পুচ্ছেয্য অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পদেহি অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পৰিযাযেহি, দিৱসম্পাহং ভগৱতো এতমত্থং ব্যাকৰেয্যং অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পদেহি অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পৰিযাযেহি. ৰত্তিং চেপি মং ভগৱা এতমত্থং পুচ্ছেয্য অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পদেহি অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পৰিযাযেহি, ৰত্তিম্পাহং ভগৱতো এতমত্থং ব্যাকৰেয্যং অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পদেহি অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পৰিযাযেহি. ৰত্তিন্দিৱং [ৰত্তিদিৱং (ক.)] চেপি মং ভগৱা এতমত্থং পুচ্ছেয্য অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পদেহি অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পৰিযাযেহি, ৰত্তিন্দিৱম্পাহং ভগৱতো এতমত্থং ব্যাকৰেয্যং অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পদেহি অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পৰিযাযেহি. দ্ৱে ৰত্তিন্দিৱানি চেপি মং ভগৱা এতমত্থং পুচ্ছেয্য…পে… দ্ৱে ৰত্তিন্দিৱানিপাহং ভগৱতো এতমত্থং ব্যাকৰেয্যং…পে… তীণি ৰত্তিন্দিৱানি চেপি মং ভগৱা এতমত্থং পুচ্ছেয্য…পে… তীণি ৰত্তিন্দিৱানিপাহং ভগৱতো এতমত্থং ব্যাকৰেয্যং…পে… চত্তাৰি ৰত্তিন্দিৱানি চেপি মং ভগৱা এতমত্থং পুচ্ছেয্য…পে… চত্তাৰি ৰত্তিন্দিৱানিপাহং ভগৱতো এতমত্থং ব্যাকৰেয্যং…পে… পঞ্চ ৰত্তিন্দিৱানি চেপি মং ভগৱা এতমত্থং পুচ্ছেয্য…পে… পঞ্চ ৰত্তিন্দিৱানিপাহং ভগৱতো এতমত্থং ব্যাকৰেয্যং…পে… ছ ৰত্তিন্দিৱানি চেপি মং ভগৱা এতমত্থং পুচ্ছেয্য…পে… ছ ৰত্তিন্দিৱানিপাহং ভগৱতো এতমত্থং ব্যাকৰেয্যং…পে… সত্ত ৰত্তিন্দিৱানি চেপি মং ভগৱা এতমত্থং পুচ্ছেয্য অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পদেহি অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পৰিযাযেহি, সত্ত ৰত্তিন্দিৱানিপাহং ভগৱতো এতমত্থং ব্যাকৰেয্যং অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পদেহি অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পৰিযাযেহী’’তি.

অথ খো কড়াৰখত্তিযো ভিক্খু উট্ঠাযাসনা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো কড়াৰখত্তিযো ভিক্খু ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘আযস্মতা, ভন্তে, সাৰিপুত্তেন সীহনাদো নদিতো – পুব্বে অপ্পটিসংৱিদিতং মং, আৱুসো, ভগৱা পঠমং পঞ্হং অপুচ্ছি, তস্স মে অহোসি দন্ধাযিতত্তং. যতো চ খো মে, আৱুসো, ভগৱা পঠমং পঞ্হং অনুমোদি, তস্স ময্হং, আৱুসো, এতদহোসি – দিৱসং চেপি মং ভগৱা এতমত্থং পুচ্ছেয্য অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পদেহি অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পৰিযাযেহি, দিৱসম্পাহং ভগৱতো এতমত্থং ব্যাকৰেয্যং অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পদেহি অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পৰিযাযেহি; ৰত্তিং চেপি…পে… ৰত্তিন্দিৱং চেপি মং ভগৱা…পে… দ্ৱে ৰত্তিন্দিৱানি চেপি মং ভগৱা…পে… তীণি… চত্তাৰি… পঞ্চ… ছ… সত্ত ৰত্তিন্দিৱানি চেপি মং ভগৱা এতমত্থং পুচ্ছেয্য অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পদেহি অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পৰিযাযেহি, সত্ত ৰত্তিন্দিৱানিপাহং ভগৱতো এতমত্থং ব্যাকৰেয্যং অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পদেহি অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পৰিযাযেহী’’তি.

‘‘সা হি, ভিক্খু, সাৰিপুত্তস্স ধম্মধাতু সুপ্পটিৱিদ্ধা, যস্সা ধম্মধাতুযা সুপ্পটিৱিদ্ধত্তা দিৱসং চেপাহং সাৰিপুত্তং এতমত্থং পুচ্ছেয্যং অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পদেহি অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পৰিযাযেহি, দিৱসম্পি মে সাৰিপুত্তো এতমত্থং ব্যাকৰেয্য অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পদেহি অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পৰিযাযেহি. ৰত্তিং চেপাহং সাৰিপুত্তং এতমত্থং পুচ্ছেয্যং অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পদেহি অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পৰিযাযেহি, ৰত্তিম্পি মে সাৰিপুত্তো এতমত্থং ব্যাকৰেয্য…পে… ৰত্তিন্দিৱং চেপাহং সাৰিপুত্তং এতমত্থং পুচ্ছেয্যং, ৰত্তিন্দিৱম্পি মে সাৰিপুত্তো এতমত্থং ব্যাকৰেয্য… দ্ৱে ৰত্তিন্দিৱানি চেপাহং সাৰিপুত্তং এতমত্থং পুচ্ছেয্যং, দ্ৱে ৰত্তিন্দিৱানিপি মে সাৰিপুত্তো এতমত্থং ব্যাকৰেয্য… তীণি ৰত্তিন্দিৱানি চেপাহং সাৰিপুত্তং এতমত্থং পুচ্ছেয্যং, তীণি ৰত্তিন্দিৱানিপি মে সাৰিপুত্তো এতমত্থং ব্যাকৰেয্য… চত্তাৰি ৰত্তিন্দিৱানি চেপাহং সাৰিপুত্তং এতমত্থং পুচ্ছেয্যং, চত্তাৰি ৰত্তিন্দিৱানিপি মে সাৰিপুত্তো এতমত্থং ব্যাকৰেয্য… পঞ্চ ৰত্তিন্দিৱানি চেপাহং সাৰিপুত্তং এতমত্থং পুচ্ছেয্যং, পঞ্চ ৰত্তিন্দিৱানিপি মে সাৰিপুত্তো এতমত্থং ব্যাকৰেয্য… ছ ৰত্তিন্দিৱানি চেপাহং সাৰিপুত্তং এতমত্থং পুচ্ছেয্যং, ছ ৰত্তিন্দিৱানিপি মে সাৰিপুত্তো এতমত্থং ব্যাকৰেয্য… সত্ত ৰত্তিন্দিৱানি চেপাহং সাৰিপুত্তং এতমত্থং পুচ্ছেয্যং অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পদেহি অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পৰিযাযেহি, সত্ত ৰত্তিন্দিৱানিপি মে সাৰিপুত্তো এতমত্থং ব্যাকৰেয্য অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পদেহি অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পৰিযাযেহী’’তি. দুতিযং.

৩. ঞাণৱত্থুসুত্তং

৩৩. সাৱত্থিযং…পে… ‘‘চতুচত্তাৰীসং ৱো, ভিক্খৱে, ঞাণৱত্থূনি দেসেস্সামি, তং সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘কতমানি [কতমানি চ (স্যা. কং. পী. ক.)], ভিক্খৱে, চতুচত্তাৰীসং ঞাণৱত্থূনি? জৰামৰণে ঞাণং, জৰামৰণসমুদযে ঞাণং, জৰামৰণনিৰোধে ঞাণং, জৰামৰণনিৰোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং; জাতিযা ঞাণং, জাতিসমুদযে ঞাণং, জাতিনিৰোধে ঞাণং, জাতিনিৰোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং; ভৱে ঞাণং, ভৱসমুদযে ঞাণং, ভৱনিৰোধে ঞাণং, ভৱনিৰোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং; উপাদানে ঞাণং, উপাদানসমুদযে ঞাণং, উপাদাননিৰোধে ঞাণং, উপাদাননিৰোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং; তণ্হায ঞাণং, তণ্হাসমুদযে ঞাণং, তণ্হানিৰোধে ঞাণং, তণ্হানিৰোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং; ৱেদনায ঞাণং, ৱেদনাসমুদযে ঞাণং, ৱেদনানিৰোধে ঞাণং, ৱেদনানিৰোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং; ফস্সে ঞাণং…পে… সড়াযতনে ঞাণং… নামৰূপে ঞাণং… ৱিঞ্ঞাণে ঞাণং… সঙ্খাৰেসু ঞাণং, সঙ্খাৰসমুদযে ঞাণং, সঙ্খাৰনিৰোধে ঞাণং, সঙ্খাৰনিৰোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং. ইমানি ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, চতুচত্তাৰীসং ঞাণৱত্থূনি.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, জৰামৰণং? যা তেসং তেসং সত্তানং তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে জৰা জীৰণতা খণ্ডিচ্চং পালিচ্চং ৱলিত্তচতা আযুনো সংহানি ইন্দ্ৰিযানং পৰিপাকো, অযং ৱুচ্চতি জৰা. যা তেসং তেসং সত্তানং তম্হা তম্হা সত্তনিকাযা চুতি চৱনতা ভেদো অন্তৰধানং মচ্চু মৰণং কালকিৰিযা খন্ধানং ভেদো কড়েৱৰস্স নিক্খেপো. ইদং ৱুচ্চতি মৰণং. ইতি অযঞ্চ জৰা, ইদঞ্চ মৰণং; ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, জৰামৰণং.

‘‘জাতিসমুদযা জৰামৰণসমুদযো; জাতিনিৰোধা জৰামৰণনিৰোধো; অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো জৰামৰণনিৰোধগামিনী পটিপদা, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি.

‘‘যতো খো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো এৱং জৰামৰণং পজানাতি, এৱং জৰামৰণসমুদযং পজানাতি, এৱং জৰামৰণনিৰোধং পজানাতি, এৱং জৰামৰণনিৰোধগামিনিং পটিপদং পজানাতি, ইদমস্স ধম্মে ঞাণং. সো ইমিনা ধম্মেন দিট্ঠেন ৱিদিতেন অকালিকেন পত্তেন পৰিযোগাড়্হেন অতীতানাগতেন যং নেতি.

‘‘যে খো কেচি অতীতমদ্ধানং সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা জৰামৰণং অব্ভঞ্ঞংসু, জৰামৰণসমুদযং অব্ভঞ্ঞংসু, জৰামৰণনিৰোধং অব্ভঞ্ঞংসু, জৰামৰণনিৰোধগামিনিং পটিপদং অব্ভঞ্ঞংসু, সব্বে তে এৱমেৱ অব্ভঞ্ঞংসু, সেয্যথাপাহং এতৰহি.

‘‘যেপি হি কেচি অনাগতমদ্ধানং সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা জৰামৰণং অভিজানিস্সন্তি, জৰামৰণসমুদযং অভিজানিস্সন্তি, জৰামৰণনিৰোধং অভিজানিস্সন্তি, জৰামৰণনিৰোধগামিনিং পটিপদং অভিজানিস্সন্তি, সব্বে তে এৱমেৱ অভিজানিস্সন্তি, সেয্যথাপাহং এতৰহীতি. ইদমস্স অন্ৱযে ঞাণং.

‘‘যতো খো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকস্স ইমানি দ্ৱে ঞাণানি পৰিসুদ্ধানি হোন্তি পৰিযোদাতানি – ধম্মে ঞাণঞ্চ অন্ৱযে ঞাণঞ্চ. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো দিট্ঠিসম্পন্নো ইতিপি, দস্সনসম্পন্নো ইতিপি, আগতো ইমং সদ্ধম্মং ইতিপি, পস্সতি ইমং সদ্ধম্মং ইতিপি, সেক্খেন ঞাণেন সমন্নাগতো ইতিপি, সেক্খায ৱিজ্জায সমন্নাগতো ইতিপি, ধম্মসোতং সমাপন্নো ইতিপি, অৰিযো নিব্বেধিকপঞ্ঞো ইতিপি, অমতদ্ৱাৰং আহচ্চ তিট্ঠতি ইতিপীতি.

‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, জাতি…পে… কতমো চ, ভিক্খৱে, ভৱো… কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, উপাদানং… কতমা চ, ভিক্খৱে তণ্হা… কতমা চ, ভিক্খৱে, ৱেদনা… কতমো চ, ভিক্খৱে, ফস্সো… কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, সড়াযতনং… কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, নামৰূপং … কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণং… কতমে চ, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা? তযোমে, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা – কাযসঙ্খাৰো, ৱচীসঙ্খাৰো, চিত্তসঙ্খাৰোতি. ইমে ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা.

‘‘অৱিজ্জাসমুদযা সঙ্খাৰসমুদযো; অৱিজ্জানিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো; অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সঙ্খাৰনিৰোধগামিনী পটিপদা, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি.

‘‘যতো খো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো এৱং সঙ্খাৰে পজানাতি, এৱং সঙ্খাৰসমুদযং পজানাতি, এৱং সঙ্খাৰনিৰোধং পজানাতি, এৱং সঙ্খাৰনিৰোধগামিনিং পটিপদং পজানাতি, ইদমস্স ধম্মে ঞাণং. সো ইমিনা ধম্মেন দিট্ঠেন ৱিদিতেন অকালিকেন পত্তেন পৰিযোগাড়্হেন অতীতানাগতেন যং নেতি.

‘‘যে খো কেচি অতীতমদ্ধানং সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা সঙ্খাৰে অব্ভঞ্ঞংসু, সঙ্খাৰসমুদযং অব্ভঞ্ঞংসু, সঙ্খাৰনিৰোধং অব্ভঞ্ঞংসু, সঙ্খাৰনিৰোধগামিনিং পটিপদং অব্ভঞ্ঞংসু, সব্বে তে এৱমেৱ অব্ভঞ্ঞংসু, সেয্যথাপাহং এতৰহি.

‘‘যেপি হি কেচি অনাগতমদ্ধানং সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা সঙ্খাৰে অভিজানিস্সন্তি, সঙ্খাৰসমুদযং অভিজানিস্সন্তি, সঙ্খাৰনিৰোধং অভিজানিস্সন্তি, সঙ্খাৰনিৰোধগামিনিং পটিপদং অভিজানিস্সন্তি, সব্বে তে এৱমেৱ অভিজানিস্সন্তি, সেয্যথাপাহং এতৰহি. ইদমস্স অন্ৱযে ঞাণং.

৪. দুতিযঞাণৱত্থুসুত্তং

৩৪. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘সত্তসত্তৰি ৱো, ভিক্খৱে, ঞাণৱত্থূনি দেসেস্সামি. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘কতমানি, ভিক্খৱে, সত্তসত্তৰি ঞাণৱত্থূনি? জাতিপচ্চযা জৰামৰণন্তি ঞাণং; অসতি জাতিযা নত্থি জৰামৰণন্তি ঞাণং; অতীতম্পি অদ্ধানং জাতিপচ্চযা জৰামৰণন্তি ঞাণং, অসতি জাতিযা নত্থি জৰামৰণন্তি ঞাণং; অনাগতম্পি অদ্ধানং জাতিপচ্চযা জৰামৰণন্তি ঞাণং, অসতি জাতিযা নত্থি জৰামৰণন্তি ঞাণং; যম্পিস্স তং ধম্মট্ঠিতিঞাণং তম্পি খযধম্মং ৱযধম্মং ৱিৰাগধম্মং নিৰোধধম্মন্তি ঞাণং.

‘‘ভৱপচ্চযা জাতীতি ঞাণং…পে… উপাদানপচ্চযা ভৱোতি ঞাণং… তণ্হাপচ্চযা উপাদানন্তি ঞাণং… ৱেদনাপচ্চযা তণ্হাতি ঞাণং… ফস্সপচ্চযা ৱেদনাতি ঞাণং… সড়াযতনপচ্চযা ফস্সোতি ঞাণং… নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনন্তি ঞাণং… ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপন্তি ঞাণং… সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণন্তি ঞাণং; অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰাতি ঞাণং, অসতি অৱিজ্জায নত্থি সঙ্খাৰাতি ঞাণং; অতীতম্পি অদ্ধানং অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰাতি ঞাণং, অসতি অৱিজ্জায নত্থি সঙ্খাৰাতি ঞাণং; অনাগতম্পি অদ্ধানং অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰাতি ঞাণং, অসতি অৱিজ্জায নত্থি সঙ্খাৰাতি ঞাণং; যম্পিস্স তং ধম্মট্ঠিতিঞাণং তম্পি খযধম্মং ৱযধম্মং ৱিৰাগধম্মং নিৰোধধম্মন্তি ঞাণং. ইমানি ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, সত্তসত্তৰি ঞাণৱত্থূনী’’তি. চতুত্থং.

৫. অৱিজ্জাপচ্চযসুত্তং

৩৫. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা; সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতী’’তি. এৱং ৱুত্তে, অঞ্ঞতৰো ভিক্খু ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘‘কতমং নু খো, ভন্তে, জৰামৰণং, কস্স চ পনিদং জৰামৰণ’ন্তি? ‘নো কল্লো পঞ্হো’তি ভগৱা অৱোচ, ‘কতমং জৰামৰণং, কস্স চ পনিদং জৰামৰণ’ন্তি ইতি ৱা, ভিক্খু, যো ৱদেয্য, ‘অঞ্ঞং জৰামৰণং অঞ্ঞস্স চ পনিদং জৰামৰণ’ন্তি, ইতি ৱা, ভিক্খু, যো ৱদেয্য, উভযমেতং একত্থং ব্যঞ্জনমেৱ নানং. তং জীৱং তং সৰীৰন্তি ৱা, ভিক্খু, দিট্ঠিযা সতি ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো ন হোতি. অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰন্তি ৱা, ভিক্খু, দিট্ঠিযা সতি ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো ন হোতি. এতে তে, ভিক্খু, উভো অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝেন তথাগতো ধম্মং দেসেতি – ‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’’ন্তি.

‘‘কতমা নু খো, ভন্তে, জাতি, কস্স চ পনাযং জাতী’’তি? ‘‘নো কল্লো পঞ্হো’’তি ভগৱা অৱোচ, ‘‘‘কতমা জাতি, কস্স চ পনাযং জাতী’তি ইতি ৱা, ভিক্খু, যো ৱদেয্য, ‘অঞ্ঞা জাতি অঞ্ঞস্স চ পনাযং জাতী’তি ইতি ৱা, ভিক্খু, যো ৱদেয্য, উভযমেতং একত্থং ব্যঞ্জনমেৱ নানং. তং জীৱং তং সৰীৰন্তি ৱা, ভিক্খু, দিট্ঠিযা সতি ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো ন হোতি. অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰন্তি ৱা, ভিক্খু, দিট্ঠিযা সতি ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো ন হোতি. এতে তে, ভিক্খু, উভো অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝেন তথাগতো ধম্মং দেসেতি – ‘ভৱপচ্চযা জাতী’’’তি.

‘‘কতমো নু খো, ভন্তে, ভৱো, কস্স চ পনাযং ভৱো’’তি? ‘‘নো কল্লো পঞ্হো’’তি ভগৱা অৱোচ, ‘‘‘কতমো ভৱো, কস্স চ পনাযং ভৱো’তি ইতি ৱা, ভিক্খু, যো ৱদেয্য, ‘অঞ্ঞো ভৱো অঞ্ঞস্স চ পনাযং ভৱো’তি ইতি ৱা, ভিক্খু, যো ৱদেয্য, উভযমেতং একত্থং ব্যঞ্জনমেৱ নানং. তং জীৱং তং সৰীৰন্তি ৱা, ভিক্খু, দিট্ঠিযা সতি ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো ন হোতি; অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰন্তি ৱা, ভিক্খু, দিট্ঠিযা সতি ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো ন হোতি. এতে তে, ভিক্খু, উভো অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝেন তথাগতো ধম্মং দেসেতি – ‘উপাদানপচ্চযা ভৱো’তি…পে… ‘তণ্হাপচ্চযা উপাদানন্তি… ৱেদনাপচ্চযা তণ্হাতি… ফস্সপচ্চযা ৱেদনাতি… সড়াযতনপচ্চযা ফস্সোতি… নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনন্তি… ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপন্তি… সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’’’ন্তি.

‘‘কতমে নু খো, ভন্তে, সঙ্খাৰা, কস্স চ পনিমে সঙ্খাৰা’’তি? ‘‘নো কল্লো পঞ্হো’’তি ভগৱা অৱোচ, ‘‘‘কতমে সঙ্খাৰা কস্স চ পনিমে সঙ্খাৰা’তি ইতি ৱা, ভিক্খু, যো ৱদেয্য, ‘অঞ্ঞে সঙ্খাৰা অঞ্ঞস্স চ পনিমে সঙ্খাৰা’তি ইতি ৱা, ভিক্খু, যো ৱদেয্য, উভযমেতং একত্থং ব্যঞ্জনমেৱ নানং. তং জীৱং তং সৰীৰন্তি ৱা, ভিক্খু, দিট্ঠিযা সতি ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো ন হোতি; অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰন্তি ৱা, ভিক্খু, দিট্ঠিযা সতি ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো ন হোতি. এতে তে, ভিক্খু, উভো অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝেন তথাগতো ধম্মং দেসেতি – ‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’’তি.

‘‘অৱিজ্জায ত্ৱেৱ, ভিক্খু, অসেসৱিৰাগনিৰোধা যানিস্স তানি ৱিসূকাযিকানি ৱিসেৱিতানি ৱিপ্ফন্দিতানি কানিচি কানিচি. ‘কতমং জৰামৰণং, কস্স চ পনিদং জৰামৰণং’ ইতি ৱা, ‘অঞ্ঞং জৰামৰণং, অঞ্ঞস্স চ পনিদং জৰামৰণং’ ইতি ৱা, ‘তং জীৱং তং সৰীৰং’ ইতি ৱা, ‘অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰং’ ইতি ৱা. সব্বানিস্স তানি পহীনানি ভৱন্তি উচ্ছিন্নমূলানি তালাৱত্থুকতানি অনভাৱঙ্কতানি আযতিং অনুপ্পাদধম্মানি.

‘‘অৱিজ্জায ত্ৱেৱ, ভিক্খু, অসেসৱিৰাগনিৰোধা যানিস্স তানি ৱিসূকাযিকানি ৱিসেৱিতানি ৱিপ্ফন্দিতানি কানিচি কানিচি. ‘কতমা জাতি, কস্স চ পনাযং জাতি’ ইতি ৱা, ‘অঞ্ঞা জাতি, অঞ্ঞস্স চ পনাযং জাতি’ ইতি ৱা, ‘তং জীৱং তং সৰীৰং’ ইতি ৱা, ‘অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰং’ ইতি ৱা. সব্বানিস্স তানি পহীনানি ভৱন্তি উচ্ছিন্নমূলানি তালাৱত্থুকতানি অনভাৱঙ্কতানি আযতিং অনুপ্পাদধম্মানি.

‘‘অৱিজ্জায ত্ৱেৱ, ভিক্খু, অসেসৱিৰাগনিৰোধা যানিস্স তানি ৱিসূকাযিকানি ৱিসেৱিতানি ৱিপ্ফন্দিতানি কানিচি কানিচি. কতমো ভৱো…পে… কতমং উপাদানং… কতমা তণ্হা… কতমা ৱেদনা… কতমো ফস্সো… কতমং সড়াযতনং… কতমং নামৰূপং… কতমং ৱিঞ্ঞাণং…পে….

‘‘অৱিজ্জায ত্ৱেৱ, ভিক্খু, অসেসৱিৰাগনিৰোধা যানিস্স তানি ৱিসূকাযিকানি ৱিসেৱিতানি ৱিপ্ফন্দিতানি কানিচি কানিচি. ‘কতমে সঙ্খাৰা, কস্স চ পনিমে সঙ্খাৰা’ ইতি ৱা, ‘অঞ্ঞে সঙ্খাৰা, অঞ্ঞস্স চ পনিমে সঙ্খাৰা’ ইতি ৱা, ‘তং জীৱং তং সৰীৰং’ ইতি ৱা, ‘অঞ্ঞং জীৱং, অঞ্ঞং সৰীৰং’ ইতি ৱা. সব্বানিস্স তানি পহীনানি ভৱন্তি উচ্ছিন্নমূলানি তালাৱত্থুকতানি অনভাৱঙ্কতানি আযতিং অনুপ্পাদধম্মানী’’তি. পঞ্চমং.

৬. দুতিযঅৱিজ্জাপচ্চযসুত্তং

৩৬. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা; সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.

‘‘‘কতমং জৰামৰণং, কস্স চ পনিদং জৰামৰণ’ন্তি ইতি ৱা, ভিক্খৱে, যো ৱদেয্য, ‘অঞ্ঞং জৰামৰণং, অঞ্ঞস্স চ পনিদং জৰামৰণ’ন্তি ইতি ৱা, ভিক্খৱে, যো ৱদেয্য, উভযমেতং একত্থং ব্যঞ্জনমেৱ নানং. ‘তং জীৱং তং সৰীৰং’ ইতি ৱা, ভিক্খৱে, দিট্ঠিযা সতি ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো ন হোতি. ‘অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰং’ ইতি ৱা, ভিক্খৱে, দিট্ঠিযা সতি ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো ন হোতি. এতে তে, ভিক্খৱে, উভো অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝেন তথাগতো ধম্মং দেসেতি – ‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’’ন্তি.

‘‘কতমা জাতি…পে… কতমো ভৱো… কতমং উপাদানং… কতমা তণ্হা… কতমা ৱেদনা… কতমো ফস্সো… কতমং সড়াযতনং… কতমং নামৰূপং… কতমং ৱিঞ্ঞাণং… কতমে সঙ্খাৰা, কস্স চ পনিমে সঙ্খাৰাতি ইতি ৱা, ভিক্খৱে, যো ৱদেয্য, ‘অঞ্ঞে সঙ্খাৰা অঞ্ঞস্স চ পনিমে সঙ্খাৰা’তি ইতি ৱা, ভিক্খৱে, যো ৱদেয্য, উভযমেতং একত্থং ব্যঞ্জনমেৱ নানং. ‘তং জীৱং তং সৰীৰং’ ইতি ৱা, ভিক্খৱে, দিট্ঠিযা সতি ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো ন হোতি. ‘অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰং’ ইতি ৱা, ভিক্খৱে, দিট্ঠিযা সতি ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো ন হোতি. এতে তে, ভিক্খৱে, উভো অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝেন তথাগতো ধম্মং দেসেতি – ‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’’তি.

‘‘অৱিজ্জায ত্ৱেৱ, ভিক্খৱে, অসেসৱিৰাগনিৰোধা যানিস্স তানি ৱিসূকাযিকানি ৱিসেৱিতানি ৱিপ্ফন্দিতানি কানিচি কানিচি. ‘কতমং জৰামৰণং, কস্স চ পনিদং জৰামৰণং’ ইতি ৱা, ‘অঞ্ঞং জৰামৰণং, অঞ্ঞস্স চ পনিদং জৰামৰণং’ ইতি ৱা, ‘তং জীৱং তং সৰীৰং’ ইতি ৱা, ‘অঞ্ঞং জীৱং, অঞ্ঞং সৰীৰং’ ইতি ৱা. সব্বানিস্স তানি পহীনানি ভৱন্তি উচ্ছিন্নমূলানি তালাৱত্থুকতানি অনভাৱঙ্কতানি আযতিং অনুপ্পাদধম্মানি.

‘‘অৱিজ্জায ত্ৱেৱ, ভিক্খৱে, অসেসৱিৰাগনিৰোধা যানিস্স তানি ৱিসূকাযিকানি ৱিসেৱিতানি ৱিপ্ফন্দিতানি কানিচি কানিচি. কতমা জাতি…পে… কতমো ভৱো… কতমং উপাদানং… কতমা তণ্হা… কতমা ৱেদনা… কতমো ফস্সো… কতমং সড়াযতনং… কতমং নামৰূপং… কতমং ৱিঞ্ঞাণং… ‘কতমে সঙ্খাৰা, কস্স চ পনিমে সঙ্খাৰা’ ইতি ৱা, ‘অঞ্ঞে সঙ্খাৰা, অঞ্ঞস্স চ পনিমে সঙ্খাৰা’ ইতি ৱা; ‘তং জীৱং তং সৰীৰং’ ইতি ৱা, ‘অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰং’ ইতি ৱা. সব্বানিস্স তানি পহীনানি ভৱন্তি উচ্ছিন্নমূলানি তালাৱত্থুকতানি অনভাৱঙ্কতানি আযতিং অনুপ্পাদধম্মানী’’তি. ছট্ঠং.

৭. নতুম্হসুত্তং

৩৭. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘নাযং, ভিক্খৱে, কাযো তুম্হাকং নপি অঞ্ঞেসং. পুৰাণমিদং, ভিক্খৱে, কম্মং অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং ৱেদনিযং দট্ঠব্বং’’.

‘‘তত্ৰ খো, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো পটিচ্চসমুপ্পাদঞ্ঞেৱ সাধুকং যোনিসো মনসি কৰোতি – ‘ইতি ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতি; ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিৰোধা ইদং নিৰুজ্ঝতি, যদিদং – অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা; সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৱিজ্জায ত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো; সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’’তি. সত্তমং.

৮. চেতনাসুত্তং

৩৮. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘যঞ্চ, ভিক্খৱে, চেতেতি যঞ্চ পকপ্পেতি যঞ্চ অনুসেতি, আৰম্মণমেতং [আৰমণমেতং (?)] হোতি ৱিঞ্ঞাণস্স ঠিতিযা. আৰম্মণে সতি পতিট্ঠা ৱিঞ্ঞাণস্স হোতি. তস্মিং পতিট্ঠিতে ৱিঞ্ঞাণে ৱিৰূড়্হে আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি হোতি. আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তিযা সতি আযতিং জাতি জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৱন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি’’.

‘‘নো চে, ভিক্খৱে, চেতেতি নো চে পকপ্পেতি, অথ চে অনুসেতি, আৰম্মণমেতং হোতি ৱিঞ্ঞাণস্স ঠিতিযা. আৰম্মণে সতি পতিট্ঠা ৱিঞ্ঞাণস্স হোতি. তস্মিং পতিট্ঠিতে ৱিঞ্ঞাণে ৱিৰূড়্হে আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি হোতি. আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তিযা সতি আযতিং জাতিজৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৱন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.

‘‘যতো চ খো, ভিক্খৱে, নো চেৱ চেতেতি নো চ পকপ্পেতি নো চ অনুসেতি, আৰম্মণমেতং ন হোতি ৱিঞ্ঞাণস্স ঠিতিযা. আৰম্মণে অসতি পতিট্ঠা ৱিঞ্ঞাণস্স ন হোতি. তদপ্পতিট্ঠিতে ৱিঞ্ঞাণে অৱিৰূড়্হে আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি ন হোতি. আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তিযা অসতি আযতিং জাতিজৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা নিৰুজ্ঝন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’তি. অট্ঠমং.

৯. দুতিযচেতনাসুত্তং

৩৯. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘যঞ্চ, ভিক্খৱে, চেতেতি যঞ্চ পকপ্পেতি যঞ্চ অনুসেতি, আৰম্মণমেতং হোতি ৱিঞ্ঞাণস্স ঠিতিযা. আৰম্মণে সতি পতিট্ঠা ৱিঞ্ঞাণস্স হোতি. তস্মিং পতিট্ঠিতে ৱিঞ্ঞাণে ৱিৰূড়্হে নামৰূপস্স অৱক্কন্তি হোতি. নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনং; সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো; ফস্সপচ্চযা ৱেদনা…পে… তণ্হা… উপাদানং… ভৱো… জাতি… জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৱন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি’’.

‘‘নো চে, ভিক্খৱে, চেতেতি নো চে পকপ্পেতি, অথ চে অনুসেতি, আৰম্মণমেতং হোতি ৱিঞ্ঞাণস্স ঠিতিযা. আৰম্মণে সতি পতিট্ঠা ৱিঞ্ঞাণস্স হোতি. তস্মিং পতিট্ঠিতে ৱিঞ্ঞাণে ৱিৰূড়্হে নামৰূপস্স অৱক্কন্তি হোতি. নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.

‘‘যতো চ খো, ভিক্খৱে, নো চেৱ চেতেতি নো চ পকপ্পেতি নো চ অনুসেতি, আৰম্মণমেতং ন হোতি ৱিঞ্ঞাণস্স ঠিতিযা. আৰম্মণে অসতি পতিট্ঠা ৱিঞ্ঞাণস্স ন হোতি. তদপ্পতিট্ঠিতে ৱিঞ্ঞাণে অৱিৰূড়্হে নামৰূপস্স অৱক্কন্তি ন হোতি. নামৰূপনিৰোধা সড়াযতননিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’তি. নৱমং.

১০. ততিযচেতনাসুত্তং

৪০. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘যঞ্চ, ভিক্খৱে, চেতেতি যঞ্চ পকপ্পেতি যঞ্চ অনুসেতি আৰম্মণমেতং হোতি ৱিঞ্ঞাণস্স ঠিতিযা. আৰম্মণে সতি পতিট্ঠা ৱিঞ্ঞাণস্স হোতি. তস্মিং পতিট্ঠিতে ৱিঞ্ঞাণে ৱিৰূড়্হে নতি হোতি. নতিযা সতি আগতিগতি হোতি. আগতিগতিযা সতি চুতূপপাতো হোতি. চুতূপপাতে সতি আযতিং জাতিজৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৱন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি’’.

‘‘নো চে, ভিক্খৱে, চেতেতি নো চে পকপ্পেতি অথ চে অনুসেতি, আৰম্মণমেতং হোতি ৱিঞ্ঞাণস্স ঠিতিযা. আৰম্মণে সতি পতিট্ঠা ৱিঞ্ঞাণস্স হোতি. তস্মিং পতিট্ঠিতে ৱিঞ্ঞাণে ৱিৰূড়্হে নতি হোতি. নতিযা সতি আগতিগতি হোতি. আগতিগতিযা সতি চুতূপপাতো হোতি. চুতূপপাতে সতি আযতিং জাতিজৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৱন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.

‘‘যতো চ খো, ভিক্খৱে, নো চেৱ চেতেতি নো চ পকপ্পেতি নো চ অনুসেতি, আৰম্মণমেতং ন হোতি ৱিঞ্ঞাণস্স ঠিতিযা. আৰম্মণে অসতি পতিট্ঠা ৱিঞ্ঞাণস্স ন হোতি. তদপ্পতিট্ঠিতে ৱিঞ্ঞাণে অৱিৰূড়্হে নতি ন হোতি. নতিযা অসতি আগতিগতি ন হোতি. আগতিগতিযা অসতি চুতূপপাতো ন হোতি. চুতূপপাতে অসতি আযতিং জাতি জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা নিৰুজ্ঝন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’তি. দসমং.

কড়াৰখত্তিযৱগ্গো চতুত্থো.

তস্সুদ্দানং –

ভূতমিদং কড়াৰঞ্চ, দুৱে চ ঞাণৱত্থূনি;

অৱিজ্জাপচ্চযা চ দ্ৱে, নতুম্হা চেতনা তযোতি.