১. বুদ্ধৱগ্গো
১. পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তং
১. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি; তং সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, পটিচ্চসমুপ্পাদো? অৱিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা; সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং; ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং; নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনং; সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো; ফস্সপচ্চযা ৱেদনা; ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা; তণ্হাপচ্চযা উপাদানং; উপাদানপচ্চযা ভৱো; ভৱপচ্চযা জাতি; জাতিপচ্চযা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৱন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পটিচ্চসমুপ্পাদো.
‘‘অৱিজ্জায ত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো; সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো; ৱিঞ্ঞাণনিৰোধা নামৰূপনিৰোধো; নামৰূপনিৰোধা সড়াযতননিৰোধো; সড়াযতননিৰোধা ফস্সনিৰোধো; ফস্সনিৰোধা ৱেদনানিৰোধো; ৱেদনানিৰোধা তণ্হানিৰোধো; তণ্হানিৰোধা উপাদাননিৰোধো; উপাদাননিৰোধা ভৱনিৰোধো; ভৱনিৰোধা জাতিনিৰোধো; জাতিনিৰোধা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা নিৰুজ্ঝন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’তি. ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি. পঠমং.
২. ৱিভঙ্গসুত্তং
২. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি ৱিভজিস্সামি. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, পটিচ্চসমুপ্পাদো? অৱিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা; সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং; ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং; নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনং; সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো; ফস্সপচ্চযা ৱেদনা; ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা; তণ্হাপচ্চযা উপাদানং; উপাদানপচ্চযা ভৱো; ভৱপচ্চযা জাতি; জাতিপচ্চযা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৱন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, জৰামৰণং? যা তেসং তেসং সত্তানং তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে জৰা জীৰণতা খণ্ডিচ্চং পালিচ্চং ৱলিত্তচতা আযুনো সংহানি ইন্দ্ৰিযানং পৰিপাকো; অযং ৱুচ্চতি জৰা. যা তেসং তেসং সত্তানং তম্হা তম্হা সত্তনিকাযা চুতি চৱনতা ভেদো অন্তৰধানং মচ্চু মৰণং কালকিৰিযা খন্ধানং ভেদো কড়েৱৰস্স নিক্খেপো ( ) [(জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স উপচ্ছেদো) (স্যা. কং.) এৱমুপৰিপি, অট্ঠকথাযং পন ন দিস্সতি], ইদং ৱুচ্চতি মৰণং. ইতি অযঞ্চ জৰা, ইদঞ্চ মৰণং. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, জৰামৰণং.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, জাতি? যা তেসং তেসং সত্তানং তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে জাতি সঞ্জাতি ওক্কন্তি নিব্বত্তি অভিনিব্বত্তি খন্ধানং পাতুভাৱো আযতনানং পটিলাভো. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, জাতি.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, ভৱো? তযো মে, ভিক্খৱে, ভৱা – কামভৱো, ৰূপভৱো, অৰূপভৱো. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভৱো.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, উপাদানং? চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, উপাদানানি – কামুপাদানং, দিট্ঠুপাদানং, সীলব্বতুপাদানং, অত্তৱাদুপাদানং. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, উপাদানং.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, তণ্হা? ছযিমে, ভিক্খৱে, তণ্হাকাযা – ৰূপতণ্হা, সদ্দতণ্হা, গন্ধতণ্হা, ৰসতণ্হা, ফোট্ঠব্বতণ্হা, ধম্মতণ্হা. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, তণ্হা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, ৱেদনা? ছযিমে, ভিক্খৱে, ৱেদনাকাযা – চক্খুসম্ফস্সজা ৱেদনা, সোতসম্ফস্সজা ৱেদনা, ঘানসম্ফস্সজা ৱেদনা, জিৱ্হাসম্ফস্সজা ৱেদনা, কাযসম্ফস্সজা ৱেদনা, মনোসম্ফস্সজা ৱেদনা. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ৱেদনা.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, ফস্সো? ছযিমে, ভিক্খৱে, ফস্সকাযা – চক্খুসম্ফস্সো, সোতসম্ফস্সো, ঘানসম্ফস্সো, জিৱ্হাসম্ফস্সো, কাযসম্ফস্সো, মনোসম্ফস্সো. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ফস্সো.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, সড়াযতনং? চক্খাযতনং, সোতাযতনং, ঘানাযতনং, জিৱ্হাযতনং, কাযাযতনং, মনাযতনং – ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সড়াযতনং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, নামৰূপং? ৱেদনা, সঞ্ঞা, চেতনা, ফস্সো, মনসিকাৰো – ইদং ৱুচ্চতি নামং. চত্তাৰো চ মহাভূতা, চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযৰূপং. ইদং ৱুচ্চতি ৰূপং. ইতি ইদঞ্চ নামং, ইদঞ্চ ৰূপং. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, নামৰূপং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণং? ছযিমে, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণকাযা – চক্খুৱিঞ্ঞাণং, সোতৱিঞ্ঞাণং, ঘানৱিঞ্ঞাণং, জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং, কাযৱিঞ্ঞাণং, মনোৱিঞ্ঞাণং. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণং.
‘‘কতমে চ, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা? তযোমে, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা – কাযসঙ্খাৰো, ৱচীসঙ্খাৰো, চিত্তসঙ্খাৰো. ইমে ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, অৱিজ্জা? যং খো, ভিক্খৱে, দুক্খে অঞ্ঞাণং, দুক্খসমুদযে অঞ্ঞাণং, দুক্খনিৰোধে অঞ্ঞাণং, দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদায অঞ্ঞাণং. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অৱিজ্জা.
‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে, অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা; সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৱিজ্জায ত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো; সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’তি. দুতিযং.
৩. পটিপদাসুত্তং
৩. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘মিচ্ছাপটিপদঞ্চ ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি সম্মাপটিপদঞ্চ. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, মিচ্ছাপটিপদা? অৱিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা; সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, মিচ্ছাপটিপদা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, সম্মাপটিপদা? অৱিজ্জায ত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো; সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সম্মাপটিপদা’’তি. ততিযং.
৪. ৱিপস্সীসুত্তং
৪. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘ৱিপস্সিস্স, ভিক্খৱে, ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৱ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ সতো এতদহোসি – ‘কিচ্ছং ৱতাযং লোকো আপন্নো জাযতি চ জীযতি চ মীযতি চ চৱতি চ উপপজ্জতি চ. অথ চ পনিমস্স দুক্খস্স নিস্সৰণং নপ্পজানাতি জৰামৰণস্স. কুদাস্সু নাম ইমস্স দুক্খস্স নিস্সৰণং পঞ্ঞাযিস্সতি জৰামৰণস্সা’’’তি?
‘‘অথ খো ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি জৰামৰণং হোতি, কিংপচ্চযা জৰামৰণ’ন্তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘জাতিযা খো সতি জৰামৰণং হোতি, জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’’ন্তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি জাতি হোতি, কিংপচ্চযা জাতী’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ভৱে খো সতি জাতি হোতি, ভৱপচ্চযা জাতী’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি ভৱো হোতি, কিংপচ্চযা ভৱো’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘উপাদানে খো সতি ভৱো হোতি, উপাদানপচ্চযা ভৱো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি উপাদানং হোতি, কিংপচ্চযা উপাদান’ন্তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘তণ্হায খো সতি উপাদানং হোতি, তণ্হাপচ্চযা উপাদান’’’ন্তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি তণ্হা হোতি, কিংপচ্চযা তণ্হা’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ৱেদনায খো সতি তণ্হা হোতি, ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি ৱেদনা হোতি, কিংপচ্চযা ৱেদনা’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ফস্সে খো সতি ৱেদনা হোতি, ফস্সপচ্চযা ৱেদনা’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি ফস্সো হোতি, কিংপচ্চযা ফস্সো’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘সড়াযতনে খো সতি ফস্সো হোতি, সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি সড়াযতনং হোতি, কিংপচ্চযা সড়াযতন’ন্তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘নামৰূপে খো সতি সড়াযতনং হোতি, নামৰূপপচ্চযা সড়াযতন’’’ন্তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি নামৰূপং হোতি, কিংপচ্চযা নামৰূপ’ন্তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ৱিঞ্ঞাণে খো সতি নামৰূপং হোতি, ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপ’’’ন্তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি ৱিঞ্ঞাণং হোতি, কিংপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘সঙ্খাৰেসু খো সতি ৱিঞ্ঞাণং হোতি, সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’’’ন্তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি সঙ্খাৰা হোন্তি, কিংপচ্চযা সঙ্খাৰা’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘অৱিজ্জায খো সতি সঙ্খাৰা হোন্তি, অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’’তি.
‘‘ইতি হিদং অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা; সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. ‘সমুদযো, সমুদযো’তি খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি জৰামৰণং ন হোতি, কিস্স নিৰোধা জৰামৰণনিৰোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘জাতিযা খো অসতি জৰামৰণং ন হোতি, জাতিনিৰোধা জৰামৰণনিৰোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি জাতি ন হোতি, কিস্স নিৰোধা জাতিনিৰোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ভৱে খো অসতি জাতি ন হোতি, ভৱনিৰোধা জাতিনিৰোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি ভৱো ন হোতি, কিস্স নিৰোধা ভৱনিৰোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘উপাদানে খো অসতি ভৱো ন হোতি, উপাদাননিৰোধা ভৱনিৰোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি উপাদানং ন হোতি, কিস্স নিৰোধা উপাদাননিৰোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘তণ্হায খো অসতি উপাদানং ন হোতি, তণ্হানিৰোধা উপাদাননিৰোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি তণ্হা ন হোতি, কিস্স নিৰোধা তণ্হানিৰোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ৱেদনায খো অসতি তণ্হা ন হোতি, ৱেদনানিৰোধা তণ্হানিৰোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি ৱেদনা ন হোতি, কিস্স নিৰোধা ৱেদনানিৰোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ফস্সে খো অসতি ৱেদনা ন হোতি, ফস্সনিৰোধা ৱেদনানিৰোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি ফস্সো ন হোতি, কিস্স নিৰোধা ফস্সনিৰোধো’তি? অথ খো ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘সড়াযতনে খো অসতি ফস্সো ন হোতি, সড়াযতননিৰোধা ফস্সনিৰোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি সড়াযতনং ন হোতি, কিস্স নিৰোধা সড়াযতননিৰোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘নামৰূপে খো অসতি সড়াযতনং ন হোতি, নামৰূপনিৰোধা সড়াযতননিৰোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি নামৰূপং ন হোতি, কিস্স নিৰোধা নামৰূপনিৰোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ৱিঞ্ঞাণে খো অসতি নামৰূপং ন হোতি, ৱিঞ্ঞাণনিৰোধা নামৰূপনিৰোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি ৱিঞ্ঞাণং ন হোতি, কিস্স নিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘সঙ্খাৰেসু খো অসতি ৱিঞ্ঞাণং ন হোতি, সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি সঙ্খাৰা ন হোন্তি, কিস্স নিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘অৱিজ্জায খো অসতি সঙ্খাৰা ন হোন্তি, অৱিজ্জানিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো’’’তি.
‘‘ইতি হিদং অৱিজ্জানিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো; সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতীতি. ‘নিৰোধো, নিৰোধো’তি খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি’’. চতুত্থং.
(সত্তন্নম্পি বুদ্ধানং এৱং ৱিত্থাৰেতব্বো).
৫. সিখীসুত্তং
৫. সিখিস্স, ভিক্খৱে, ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স…পে….
৬. ৱেস্সভূসুত্তং
৬. ৱেস্সভুস্স, ভিক্খৱে, ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স…পে….
৭. ককুসন্ধসুত্তং
৭. ককুসন্ধস্স, ভিক্খৱে, ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স…পে….
৮. কোণাগমনসুত্তং
৮. কোণাগমনস্স, ভিক্খৱে, ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স…পে….
৯. কস্সপসুত্তং
৯. কস্সপস্স, ভিক্খৱে, ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স…পে….
১০. গোতমসুত্তং
১০. ‘‘পুব্বেৱ মে, ভিক্খৱে, সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ সতো এতদহোসি – ‘কিচ্ছং ৱতাযং লোকো আপন্নো জাযতি চ জীযতি চ মীযতি চ চৱতি চ উপপজ্জতি চ. অথ চ পনিমস্স দুক্খস্স নিস্সৰণং নপ্পজানাতি জৰামৰণস্স. কুদাস্সু নাম ইমস্স দুক্খস্স নিস্সৰণং পঞ্ঞাযিস্সতি জৰামৰণস্সা’’’তি?
‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি জৰামৰণং হোতি, কিংপচ্চযা জৰামৰণ’ন্তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘জাতিযা খো সতি জৰামৰণং হোতি, জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’’ন্তি.
‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি জাতি হোতি…পে… ভৱো… উপাদানং… তণ্হা… ৱেদনা… ফস্সো… সড়াযতনং… নামৰূপং… ৱিঞ্ঞাণং… সঙ্খাৰা হোন্তি, কিংপচ্চযা সঙ্খাৰা’তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘অৱিজ্জায খো সতি সঙ্খাৰা হোন্তি, অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’’তি.
‘‘ইতি হিদং অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা; সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. ‘সমুদযো, সমুদযো’তি খো মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.
‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি জৰামৰণং ন হোতি, কিস্স নিৰোধা জৰামৰণনিৰোধো’তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘জাতিযা খো অসতি জৰামৰণং ন হোতি, জাতিনিৰোধা জৰামৰণনিৰোধো’’’তি.
‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি জাতি ন হোতি…পে… ভৱো… উপাদানং… তণ্হা… ৱেদনা… ফস্সো… সড়াযতনং… নামৰূপং… ৱিঞ্ঞাণং… সঙ্খাৰা ন হোন্তি, কিস্স নিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো’তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘অৱিজ্জায খো অসতি সঙ্খাৰা ন হোন্তি, অৱিজ্জানিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো’’’তি.
‘‘ইতি হিদং অৱিজ্জানিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো; সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতি. ‘নিৰোধো, নিৰোধো’তি খো মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদী’’তি. দসমো.
বুদ্ধৱগ্গো পঠমো.
তস্সুদ্দানং –
দেসনা ৱিভঙ্গপটিপদা চ,
ৱিপস্সী সিখী চ ৱেস্সভূ;
ককুসন্ধো কোণাগমনো কস্সপো,
মহাসক্যমুনি চ গোতমোতি.