২. দুতিযৱগ্গো

১. পাসাণসুত্তং

১৪৭. একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি গিজ্ঝকূটে পব্বতে. তেন খো পন সমযেন ভগৱা ৰত্তন্ধকাৰতিমিসাযং অব্ভোকাসে নিসিন্নো হোতি, দেৱো চ একমেকং ফুসাযতি. অথ খো মাৰো পাপিমা ভগৱতো ভযং ছম্ভিতত্তং লোমহংসং উপ্পাদেতুকামো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতো অৱিদূৰে মহন্তে পাসাণে পদালেসি.

অথ খো ভগৱা ‘‘মাৰো অযং পাপিমা’’ ইতি ৱিদিত্ৱা মাৰং পাপিমন্তং গাথায অজ্ঝভাসি –

‘‘সচেপি কেৱলং সব্বং, গিজ্ঝকূটং চলেস্সসি [গড়েয্যসি (স্যা. কং.), চলেয্যাসি (ক.)];

নেৱ সম্মাৱিমুত্তানং, বুদ্ধানং অত্থি ইঞ্জিত’’ন্তি.

অথ খো মাৰো পাপিমা ‘‘জানাতি মং ভগৱা, জানাতি মং সুগতো’’তি দুক্খী দুম্মনো তত্থেৱন্তৰধাযীতি.

২. কিন্নুসীহসুত্তং

১৪৮. একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তেন খো পন সমযেন ভগৱা মহতিযা পৰিসায পৰিৱুতো ধম্মং দেসেতি.

অথ খো মাৰস্স পাপিমতো এতদহোসি – ‘‘অযং খো সমণো গোতমো মহতিযা পৰিসায পৰিৱুতো ধম্মং দেসেতি. যংনূনাহং যেন সমণো গোতমো তেনুপসঙ্কমেয্যং ৱিচক্খুকম্মাযা’’তি. অথ খো মাৰো পাপিমা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং গাথায অজ্ঝভাসি –

‘‘কিন্নু সীহোৱ নদসি, পৰিসাযং ৱিসাৰদো;

পটিমল্লো হি তে অত্থি, ৱিজিতাৱী নু মঞ্ঞসী’’তি.

‘‘নদন্তি ৱে মহাৱীৰা, পৰিসাসু ৱিসাৰদা;

তথাগতা বলপ্পত্তা, তিণ্ণা লোকে ৱিসত্তিক’’ন্তি.

অথ খো মাৰো পাপিমা ‘‘জানাতি মং ভগৱা, জানাতি মং সুগতো’’তি দুক্খী দুম্মনো তত্থেৱন্তৰধাযীতি.

৩. সকলিকসুত্তং

১৪৯. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি মদ্দকুচ্ছিস্মিং মিগদাযে. তেন খো পন সমযেন ভগৱতো পাদো সকলিকায খতো হোতি, ভুসা সুদং ভগৱতো ৱেদনা ৱত্তন্তি সাৰীৰিকা দুক্খা তিব্বা খৰা কটুকা অসাতা অমনাপা. তা সুদং ভগৱা সতো সম্পজানো অধিৱাসেতি অৱিহঞ্ঞমানো. অথ খো ভগৱা চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞপেত্ৱা দক্খিণেন পস্সেন সীহসেয্যং কপ্পেসি পাদে পাদং অচ্চাধায সতো সম্পজানো. অথ খো মাৰো পাপিমা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং গাথায অজ্ঝভাসি –

‘‘মন্দিযা নু খো সেসি উদাহু কাৱেয্যমত্তো,

অত্থা নু তে সম্পচুৰা ন সন্তি;

একো ৱিৱিত্তে সযনাসনম্হি,

নিদ্দামুখো কিমিদং সোপ্পসে ৱা’’তি.

‘‘ন মন্দিযা সযামি নাপি কাৱেয্যমত্তো,

অত্থং সমেচ্চাহমপেতসোকো;

একো ৱিৱিত্তে সযনাসনম্হি,

সযামহং সব্বভূতানুকম্পী.

‘‘যেসম্পি সল্লং উৰসি পৱিট্ঠং,

মুহুং মুহুং হদযং ৱেধমানং;

তেপীধ সোপ্পং লভৰে সসল্লা,

তস্মা অহং ন সুপে ৱীতসল্লো.

‘‘জগ্গং ন সঙ্কে নপি ভেমি সোত্তুং,

ৰত্তিন্দিৱা নানুতপন্তি মামং;

হানিং ন পস্সামি কুহিঞ্চি লোকে,

তস্মা সুপে সব্বভূতানুকম্পী’’তি.

অথ খো মাৰো পাপিমা ‘‘জানাতি মং ভগৱা, জানাতি মং সুগতো’’তি দুক্খী দুম্মনো তত্থেৱন্তৰধাযীতি.

৪. পতিৰূপসুত্তং

১৫০. একং সমযং ভগৱা কোসলেসু ৱিহৰতি একসালাযং ব্ৰাহ্মণগামে. তেন খো পন সমযেন ভগৱা মহতিযা গিহিপৰিসায পৰিৱুতো ধম্মং দেসেতি.

অথ খো মাৰস্স পাপিমতো এতদহোসি – ‘‘অযং খো সমণো গোতমো মহতিযা গিহিপৰিসায পৰিৱুতো ধম্মং দেসেতি. যংনূনাহং যেন সমণো গোতমো তেনুপসঙ্কমেয্যং ৱিচক্খুকম্মাযা’’তি. অথ খো মাৰো পাপিমা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং গাথায অজ্ঝভাসি –

‘‘নেতং তৱ পতিৰূপং, যদঞ্ঞমনুসাসসি;

অনুৰোধৱিৰোধেসু, মা সজ্জিত্থো তদাচৰ’’ন্তি.

‘‘হিতানুকম্পী সম্বুদ্ধো, যদঞ্ঞমনুসাসতি;

অনুৰোধৱিৰোধেহি, ৱিপ্পমুত্তো তথাগতো’’তি.

অথ খো মাৰো পাপিমা ‘‘জানাতি মং ভগৱা, জানাতি মং সুগতো’’তি দুক্খী দুম্মনো তত্থেৱন্তৰধাযীতি.

৫. মানসসুত্তং

১৫১. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. অথ খো মাৰো পাপিমা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং গাথায অজ্ঝভাসি –

‘‘অন্তলিক্খচৰো পাসো, য্ৱাযং চৰতি মানসো;

তেন তং বাধযিস্সামি, ন মে সমণ মোক্খসী’’তি.

‘‘ৰূপা সদ্দা ৰসা গন্ধা, ফোট্ঠব্বা চ মনোৰমা;

এত্থ মে ৱিগতো ছন্দো, নিহতো ত্ৱমসি অন্তকা’’তি.

অথ খো মাৰো পাপিমা ‘‘জানাতি মং ভগৱা, জানাতি মং সুগতো’’তি দুক্খী দুম্মনো তত্থেৱন্তৰধাযীতি.

৬. পত্তসুত্তং

১৫২. সাৱত্থিনিদানং. তেন খো পন সমযেন ভগৱা পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং উপাদায ভিক্খূনং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেতি সমাদপেতি [সমাদাপেতি (?)] সমুত্তেজেতি সম্পহংসেতি. তে চ ভিক্খূ অট্ঠিং কত্ৱা [অট্ঠিকত্ৱা (সী. স্যা. কং. পী.)] মনসি কত্ৱা সব্বচেতসা [সব্বচেতসো (সী. স্যা. কং. পী.), সব্বং চেতসা (ক.)] সমন্নাহৰিত্ৱা ওহিতসোতা ধম্মং সুণন্তি.

অথ খো মাৰস্স পাপিমতো এতদহোসি – ‘‘অযং খো সমণো গোতমো পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং উপাদায ভিক্খূনং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেতি সমাদপেতি সমুত্তেজেতি সম্পহংসেতি. তে চ ভিক্খূ অট্ঠিং কত্ৱা মনসি কত্ৱা সব্বচেতসা সমন্নাহৰিত্ৱা ওহিতসোতা ধম্মং সুণন্তি. যংনূনাহং যেন সমণো গোতমো তেনুপসঙ্কমেয্যং ৱিচক্খুকম্মাযা’’তি.

তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা পত্তা অব্ভোকাসে নিক্খিত্তা হোন্তি. অথ খো মাৰো পাপিমা বলীবদ্দৱণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৱা যেন তে পত্তা তেনুপসঙ্কমি. অথ খো অঞ্ঞতৰো ভিক্খু অঞ্ঞতৰং ভিক্খুং এতদৱোচ – ‘‘ভিক্খু, ভিক্খু, এসো বলীবদ্দো পত্তে ভিন্দেয্যা’’তি. এৱং ৱুত্তে ভগৱা তং ভিক্খুং এতদৱোচ – ‘‘ন সো, ভিক্খু, বলীবদ্দো. মাৰো এসো পাপিমা তুম্হাকং ৱিচক্খুকম্মায আগতো’’তি. অথ খো ভগৱা ‘‘মাৰো অযং পাপিমা’’ ইতি ৱিদিত্ৱা মাৰং পাপিমন্তং গাথায অজ্ঝভাসি –

‘‘ৰূপং ৱেদযিতং সঞ্ঞা, ৱিঞ্ঞাণং যঞ্চ সঙ্খতং;

নেসোহমস্মি নেতং মে, এৱং তত্থ ৱিৰজ্জতি.

‘‘এৱং ৱিৰত্তং খেমত্তং, সব্বসংযোজনাতিগং;

অন্ৱেসং সব্বট্ঠানেসু, মাৰসেনাপি নাজ্ঝগা’’তি.

অথ খো মাৰো পাপিমা…পে… তত্থেৱন্তৰধাযীতি.

৭. ছফস্সাযতনসুত্তং

১৫৩. একং সমযং ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতি মহাৱনে কূটাগাৰসালাযং. তেন খো পন সমযেন ভগৱা ছন্নং ফস্সাযতনানং উপাদায ভিক্খূনং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেতি সমাদপেতি সমুত্তেজেতি সম্পহংসেতি. তে চ ভিক্খূ অট্ঠিং কত্ৱা মনসি কত্ৱা সব্বচেতসা সমন্নাহৰিত্ৱা ওহিতসোতা ধম্মং সুণন্তি.

অথ খো মাৰস্স পাপিমতো এতদহোসি – ‘‘অযং খো সমণো গোতমো ছন্নং ফস্সাযতনানং উপাদায ভিক্খূনং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেতি সমাদপেতি সমুত্তেজেতি সপ্পহংসেতি. তে চ ভিক্খূ অট্ঠিং কত্ৱা মনসি কত্ৱা সব্বচেতসা সমন্নাহৰিত্ৱা ওহিতসোতা ধম্মং সুণন্তি. যংনূনাহং যেন সমণো গোতমো তেনুপসঙ্কমেয্যং ৱিচক্খুকম্মাযা’’তি. অথ খো মাৰো পাপিমা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতো অৱিদূৰে মহন্তং ভযভেৰৱং সদ্দমকাসি, অপিস্সুদং পথৱী মঞ্ঞে উন্দ্ৰীযতি [উদ্ৰীযতি (সী. স্যা. কং. পী) উ + দৰ + য + তি = উদ্ৰীযতি]. অথ খো অঞ্ঞতৰো ভিক্খু অঞ্ঞতৰং ভিক্খুং এতদৱোচ – ‘‘ভিক্খু, ভিক্খু, এসা পথৱী মঞ্ঞে উন্দ্ৰীযতী’’তি. এৱং ৱুত্তে, ভগৱা তং ভিক্খুং এতদৱোচ – ‘‘নেসা ভিক্খু পথৱী উন্দ্ৰীযতি. মাৰো এসো পাপিমা তুম্হাকং ৱিচক্খুকম্মায আগতো’’তি. অথ খো ভগৱা ‘‘মাৰো অযং পাপিমা’’ ইতি ৱিদিত্ৱা মাৰং পাপিমন্তং গাথায অজ্ঝভাসি –

‘‘ৰূপা সদ্দা ৰসা গন্ধা, ফস্সা ধম্মা চ কেৱলা;

এতং লোকামিসং ঘোৰং, এত্থ লোকো ৱিমুচ্ছিতো.

‘‘এতঞ্চ সমতিক্কম্ম, সতো বুদ্ধস্স সাৱকো;

মাৰধেয্যং অতিক্কম্ম, আদিচ্চোৱ ৱিৰোচতী’’তি.

অথ খো মাৰো পাপিমা…পে… তত্থেৱন্তৰধাযীতি.

৮. পিণ্ডসুত্তং

১৫৪. একং সমযং ভগৱা মগধেসু ৱিহৰতি পঞ্চসালাযং ব্ৰাহ্মণগামে. তেন খো পন সমযেন পঞ্চসালাযং ব্ৰাহ্মণগামে কুমাৰিকানং পাহুনকানি ভৱন্তি. অথ খো ভগৱা পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায পঞ্চসালং ব্ৰাহ্মণগামং পিণ্ডায পাৱিসি. তেন খো পন সমযেন পঞ্চসালেয্যকা ব্ৰাহ্মণগহপতিকা মাৰেন পাপিমতা অন্ৱাৱিট্ঠা ভৱন্তি – মা সমণো গোতমো পিণ্ডমলত্থাতি.

অথ খো ভগৱা যথাধোতেন পত্তেন পঞ্চসালং ব্ৰাহ্মণগামং পিণ্ডায পাৱিসি তথাধোতেন [যথাধোতেন (?)] পত্তেন পটিক্কমি. অথ খো মাৰো পাপিমা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অপি ত্ৱং, সমণ, পিণ্ডমলত্থা’’তি? ‘‘তথা নু ত্ৱং, পাপিম, অকাসি যথাহং পিণ্ডং ন লভেয্য’’ন্তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে, ভগৱা দুতিযম্পি পঞ্চসালং ব্ৰাহ্মণগামং পিণ্ডায পৱিসতু. তথাহং কৰিস্সামি যথা ভগৱা পিণ্ডং লচ্ছতী’’তি.

‘‘অপুঞ্ঞং পসৱি মাৰো, আসজ্জ নং তথাগতং;

কিং নু মঞ্ঞসি পাপিম, ন মে পাপং ৱিপচ্চতি.

‘‘সুসুখং ৱত জীৱাম, যেসং নো নত্থি কিঞ্চনং;

পীতিভক্খা ভৱিস্সাম, দেৱা আভস্সৰা যথা’’তি.

অথ খো মাৰো পাপিমা ‘‘জানাতি মং ভগৱা, জানাতি মং সুগতো’’তি দুক্খী দুম্মনো তত্থেৱন্তৰধাযীতি.

৯. কস্সকসুত্তং

১৫৫. সাৱত্থিনিদানং. তেন খো পন সমযেন ভগৱা ভিক্খূনং নিব্বানপটিসংযুত্তায ধম্মিযা কথায সন্দস্সেতি সমাদপেতি সমুত্তেজেতি সম্পহংসেতি. তে চ ভিক্খূ অট্ঠিং কত্ৱা মনসি কত্ৱা সব্বচেতসা সমন্নাহৰিত্ৱা ওহিতসোতা ধম্মং সুণন্তি.

অথ খো মাৰস্স পাপিমতো এতদহোসি – ‘‘অযং খো সমণো গোতমো ভিক্খূনং নিব্বানপটিসংযুত্তায ধম্মিযা কথায…পে… যংনূনাহং যেন সমণো গোতমো তেনুপসঙ্কমেয্যং ৱিচক্খুকম্মাযা’’তি. অথ খো মাৰো পাপিমা কস্সকৱণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৱা মহন্তং নঙ্গলং খন্ধে কৰিত্ৱা দীঘপাচনযট্ঠিং গহেত্ৱা হটহটকেসো সাণসাটিনিৱত্থো কদ্দমমক্খিতেহি পাদেহি যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অপি, সমণ, বলীবদ্দে অদ্দসা’’তি? ‘‘কিং পন, পাপিম, তে বলীবদ্দেহী’’তি? ‘‘মমেৱ, সমণ, চক্খু, মম ৰূপা, মম চক্খুসম্ফস্সৱিঞ্ঞাণাযতনং. কুহিং মে, সমণ, গন্ত্ৱা মোক্খসি? মমেৱ, সমণ, সোতং, মম সদ্দা…পে… মমেৱ, সমণ, ঘানং, মম গন্ধা; মমেৱ, সমণ, জিৱ্হা, মম ৰসা; মমেৱ, সমণ, কাযো, মম ফোট্ঠব্বা; মমেৱ, সমণ, মনো, মম ধম্মা, মম মনোসম্ফস্সৱিঞ্ঞাণাযতনং. কুহিং মে, সমণ, গন্ত্ৱা মোক্খসী’’তি?

‘‘তৱেৱ, পাপিম, চক্খু, তৱ ৰূপা, তৱ চক্খুসম্ফস্সৱিঞ্ঞাণাযতনং. যত্থ চ খো, পাপিম, নত্থি চক্খু, নত্থি ৰূপা, নত্থি চক্খুসম্ফস্সৱিঞ্ঞাণাযতনং, অগতি তৱ তত্থ, পাপিম. তৱেৱ, পাপিম, সোতং, তৱ সদ্দা, তৱ সোতসম্ফস্সৱিঞ্ঞাণাযতনং. যত্থ চ খো, পাপিম, নত্থি সোতং, নত্থি সদ্দা, নত্থি সোতসম্ফস্সৱিঞ্ঞাণাযতনং, অগতি তৱ তত্থ, পাপিম. তৱেৱ, পাপিম, ঘানং, তৱ গন্ধা, তৱ ঘানসম্ফস্সৱিঞ্ঞাণাযতনং. যত্থ চ খো, পাপিম, নত্থি ঘানং, নত্থি গন্ধা, নত্থি ঘানসম্ফস্সৱিঞ্ঞাণাযতনং, অগতি তৱ তত্থ, পাপিম. তৱেৱ, পাপিম, জিৱ্হা, তৱ ৰসা, তৱ জিৱ্হাসম্ফস্সৱিঞ্ঞাণাযতনং…পে… তৱেৱ, পাপিম, কাযো, তৱ ফোট্ঠব্বা, তৱ কাযসম্ফস্সৱিঞ্ঞাণাযতনং…পে… তৱেৱ, পাপিম, মনো, তৱ ধম্মা, তৱ মনোসম্ফস্সৱিঞ্ঞাণাযতনং. যত্থ চ খো, পাপিম, নত্থি মনো, নত্থি ধম্মা, নত্থি মনোসম্ফস্সৱিঞ্ঞাণাযতনং, অগতি তৱ তত্থ, পাপিমা’’তি.

‘‘যং ৱদন্তি মম যিদন্তি, যে ৱদন্তি মমন্তি চ;

এত্থ চে তে মনো অত্থি, ন মে সমণ মোক্খসী’’তি.

‘‘যং ৱদন্তি ন তং ময্হং, যে ৱদন্তি ন তে অহং;

এৱং পাপিম জানাহি, ন মে মগ্গম্পি দক্খসী’’তি.

অথ খো মাৰো পাপিমা…পে… তত্থেৱন্তৰধাযীতি.

১০. ৰজ্জসুত্তং

১৫৬. একং সমযং ভগৱা কোসলেসু ৱিহৰতি হিমৱন্তপদেসে [হিমৱন্তপস্সে (সী.)] অৰঞ্ঞকুটিকাযং. অথ খো ভগৱতো ৰহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি – ‘‘সক্কা নু খো ৰজ্জং কাৰেতুং অহনং অঘাতযং অজিনং অজাপযং অসোচং অসোচাপযং ধম্মেনা’’তি?

অথ খো মাৰো পাপিমা ভগৱতো চেতসা চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কাৰেতু, ভন্তে, ভগৱা ৰজ্জং, কাৰেতু, সুগতো, ৰজ্জং অহনং অঘাতযং অজিনং অজাপযং অসোচং অসোচাপযং ধম্মেনা’’তি. ‘‘কিং পন মে ত্ৱং, পাপিম, পস্সসি যং মং ত্ৱং এৱং ৱদেসি – ‘কাৰেতু, ভন্তে, ভগৱা ৰজ্জং, কাৰেতু সুগতো, ৰজ্জং অহনং অঘাতযং অজিনং অজাপযং অসোচং অসোচাপযং ধম্মেনা’’’তি? ‘‘ভগৱতা খো, ভন্তে, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা ভাৱিতা বহুলীকতা যানীকতা ৱত্থুকতা অনুট্ঠিতা পৰিচিতা সুসমাৰদ্ধা. আকঙ্খমানো চ, ভন্তে, ভগৱা হিমৱন্তং পব্বতৰাজং সুৱণ্ণং ত্ৱেৱ অধিমুচ্চেয্য সুৱণ্ণঞ্চ পনস্সা’’তি [সুৱণ্ণপব্বতস্সাতি (সী. স্যা. কং.), সুৱণ্ণঞ্চ পব্বতস্সাতি (পী.)].

‘‘পব্বতস্স সুৱণ্ণস্স, জাতৰূপস্স কেৱলো;

দ্ৱিত্তাৱ নালমেকস্স, ইতি ৱিদ্ৱা সমঞ্চৰে.

‘‘যো দুক্খমদ্দক্খি যতোনিদানং,

কামেসু সো জন্তু কথং নমেয্য;

উপধিং ৱিদিত্ৱা সঙ্গোতি লোকে,

তস্সেৱ জন্তু ৱিনযায সিক্খে’’তি.

অথ খো মাৰো পাপিমা ‘‘জানাতি মং ভগৱা, জানাতি মং সুগতো’’তি দুক্খী দুম্মনো তত্থেৱন্তৰধাযীতি.

দুতিযো ৱগ্গো.

তস্সুদ্দানং –

পাসাণো সীহো সকলিকং [সক্খলিকং (ক.)], পতিৰূপঞ্চ মানসং;

পত্তং আযতনং পিণ্ডং, কস্সকং ৰজ্জেন তে দসাতি.