৩. ততিযৱগ্গো

১. পুগ্গলসুত্তং

১৩২. সাৱত্থিনিদানং. অথ খো ৰাজা পসেনদি কোসলো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো ৰাজানং পসেনদিং কোসলং ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘চত্তাৰোমে, মহাৰাজ, পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে চত্তাৰো? তমোতমপৰাযনো, তমোজোতিপৰাযনো, জোতিতমপৰাযনো, জোতিজোতিপৰাযনো’’.

‘‘কথঞ্চ, মহাৰাজ পুগ্গলো তমোতমপৰাযনো হোতি? ইধ, মহাৰাজ, একচ্চো পুগ্গলো নীচে কুলে পচ্চাজাতো হোতি, চণ্ডালকুলে ৱা ৱেনকুলে [ৱেণকুলে (সী. স্যা. কং. পী.)] ৱা নেসাদকুলে ৱা ৰথকাৰকুলে ৱা পুক্কুসকুলে ৱা দলিদ্দে অপ্পন্নপানভোজনে কসিৰৱুত্তিকে, যত্থ কসিৰেন ঘাসচ্ছাদো লব্ভতি. সো চ হোতি দুব্বণ্ণো দুদ্দসিকো ওকোটিমকো বৱ্হাবাধো [বহ্ৱাবাধো (ক.)] কাণো ৱা কুণী ৱা খঞ্জো ৱা পক্খহতো ৱা, ন লাভী অন্নস্স পানস্স ৱত্থস্স যানস্স মালাগন্ধৱিলেপনস্স সেয্যাৱসথপদীপেয্যস্স. সো কাযেন দুচ্চৰিতং চৰতি, ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰতি, মনসা দুচ্চৰিতং চৰতি. সো কাযেন দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা মনসা দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা, কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জতি.

‘‘সেয্যথাপি, মহাৰাজ, পুৰিসো অন্ধকাৰা ৱা অন্ধকাৰং গচ্ছেয্য, তমা ৱা তমং গচ্ছেয্য, লোহিতমলা ৱা লোহিতমলং গচ্ছেয্য. তথূপমাহং, মহাৰাজ, ইমং পুগ্গলং ৱদামি. এৱং খো, মহাৰাজ, পুগ্গলো তমোতমপৰাযনো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, মহাৰাজ, পুগ্গলো তমোজোতিপৰাযনো হোতি? ইধ, মহাৰাজ, একচ্চো পুগ্গলো নীচে কুলে পচ্চাজাতো হোতি, চণ্ডালকুলে ৱা ৱেনকুলে ৱা নেসাদকুলে ৱা ৰথকাৰকুলে ৱা পুক্কুসকুলে ৱা দলিদ্দে অপ্পন্নপানভোজনে কসিৰৱুত্তিকে, যত্থ কসিৰেন ঘাসচ্ছাদো লব্ভতি. সো চ খো হোতি দুব্বণ্ণো দুদ্দসিকো ওকোটিমকো বৱ্হাবাধো, কাণো ৱা কুণী ৱা খঞ্জো ৱা পক্খহতো ৱা, ন লাভী অন্নস্স পানস্স ৱত্থস্স যানস্স মালাগন্ধৱিলেপনস্স সেয্যাৱসথপদীপেয্যস্স. সো কাযেন সুচৰিতং চৰতি, ৱাচায সুচৰিতং চৰতি, মনসা সুচৰিতং চৰতি. সো কাযেন সুচৰিতং চৰিত্ৱা ৱাচায সুচৰিতং চৰিত্ৱা মনসা সুচৰিতং চৰিত্ৱা, কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জতি.

‘‘সেয্যথাপি, মহাৰাজ, পুৰিসো পথৱিযা ৱা পল্লঙ্কং আৰোহেয্য, পল্লঙ্কা ৱা অস্সপিট্ঠিং আৰোহেয্য, অস্সপিট্ঠিযা ৱা হত্থিক্খন্ধং আৰোহেয্য, হত্থিক্খন্ধা ৱা পাসাদং আৰোহেয্য. তথূপমাহং, মহাৰাজ, ইমং পুগ্গলং ৱদামি. এৱং খো, মহাৰাজ, পুগ্গলো তমোজোতিপৰাযনো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, মহাৰাজ, পুগ্গলো জোতিতমপৰাযনো হোতি? ইধ, মহাৰাজ, একচ্চো পুগ্গলো উচ্চে কুলে পচ্চাজাতো হোতি, খত্তিযমহাসালকুলে ৱা ব্ৰাহ্মণমহাসালকুলে ৱা গহপতিমহাসালকুলে ৱা, অড্ঢে মহদ্ধনে মহাভোগে পহূতজাতৰূপৰজতে পহূতৱিত্তূপকৰণে পহূতধনধঞ্ঞে. সো চ হোতি অভিৰূপো দস্সনীযো পাসাদিকো, পৰমায ৱণ্ণপোক্খৰতায সমন্নাগতো, লাভী অন্নস্স পানস্স ৱত্থস্স যানস্স মালাগন্ধৱিলেপনস্স সেয্যাৱসথপদীপেয্যস্স. সো কাযেন দুচ্চৰিতং চৰতি, ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰতি, মনসা দুচ্চৰিতং চৰতি. সো কাযেন দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা মনসা দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা, কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জতি.

‘‘সেয্যথাপি, মহাৰাজ, পুৰিসো পাসাদা ৱা হত্থিক্খন্ধং ওৰোহেয্য, হত্থিক্খন্ধা ৱা অস্সপিট্ঠিং ওৰোহেয্য, অস্সপিট্ঠিযা ৱা পল্লঙ্কং ওৰোহেয্য, পল্লঙ্কা ৱা পথৱিং ওৰোহেয্য, পথৱিযা ৱা অন্ধকাৰং পৱিসেয্য. তথূপমাহং, মহাৰাজ, ইমং পুগ্গলং ৱদামি. এৱং খো, মহাৰাজ, পুগ্গলো জোতিতমপৰাযনো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, মহাৰাজ, পুগ্গলো জোতিজোতিপৰাযনো হোতি? ইধ, মহাৰাজ, একচ্চো পুগ্গলো উচ্চে কুলে পচ্চাজাতো হোতি, খত্তিযমহাসালকুলে ৱা ব্ৰাহ্মণমহাসালকুলে ৱা গহপতিমহাসালকুলে ৱা, অড্ঢে মহদ্ধনে মহাভোগে পহূতজাতৰূপৰজতে পহূতৱিত্তূপকৰণে পহূতধনধঞ্ঞে. সো চ হোতি অভিৰূপো দস্সনীযো পাসাদিকো, পৰমায ৱণ্ণপোক্খৰতায সমন্নাগতো, লাভী অন্নস্স পানস্স ৱত্থস্স যানস্স মালাগন্ধৱিলেপনস্স সেয্যাৱসথপদীপেয্যস্স. সো কাযেন সুচৰিতং চৰতি, ৱাচায সুচৰিতং চৰতি, মনসা সুচৰিতং চৰতি. সো কাযেন সুচৰিতং চৰিত্ৱা ৱাচায সুচৰিতং চৰিত্ৱা মনসা সুচৰিতং চৰিত্ৱা, কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জতি.

‘‘সেয্যথাপি, মহাৰাজ, পুৰিসো পল্লঙ্কা ৱা পল্লঙ্কং সঙ্কমেয্য, অস্সপিট্ঠিযা ৱা অস্সপিট্ঠিং সঙ্কমেয্য, হত্থিক্খন্ধা ৱা হত্থিক্খন্ধং সঙ্কমেয্য, পাসাদা ৱা পাসাদং সঙ্কমেয্য. তথূপমাহং, মহাৰাজ, ইমং পুগ্গলং ৱদামি. এৱং খো, মহাৰাজ, পুগ্গলো জোতিজোতিপৰাযনো হোতি. ইমে খো, মহাৰাজ, চত্তাৰো পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি. ইদমৱোচ…পে…

‘‘দলিদ্দো পুৰিসো ৰাজ, অস্সদ্ধো হোতি মচ্ছৰী;

কদৰিযো পাপসঙ্কপ্পো, মিচ্ছাদিট্ঠি অনাদৰো.

‘‘সমণে ব্ৰাহ্মণে ৱাপি, অঞ্ঞে ৱাপি ৱনিব্বকে;

অক্কোসতি পৰিভাসতি, নত্থিকো হোতি ৰোসকো.

‘‘দদমানং নিৱাৰেতি, যাচমানান ভোজনং;

তাদিসো পুৰিসো ৰাজ, মীযমানো জনাধিপ;

উপেতি নিৰযং ঘোৰং, তমোতমপৰাযনো.

‘‘দলিদ্দো পুৰিসো ৰাজ, সদ্ধো হোতি অমচ্ছৰী;

দদাতি সেট্ঠসঙ্কপ্পো, অব্যগ্গমনসো নৰো.

‘‘সমণে ব্ৰাহ্মণে ৱাপি, অঞ্ঞে ৱাপি ৱনিব্বকে;

উট্ঠায অভিৱাদেতি, সমচৰিযায সিক্খতি.

‘‘দদমানং ন ৱাৰেতি [ন নিৱাৰেতি (সী.)], যাচমানান ভোজনং;

তাদিসো পুৰিসো ৰাজ, মীযমানো জনাধিপ;

উপেতি তিদিৱং ঠানং, তমোজোতিপৰাযনো.

‘‘অড্ঢো চে [অড্ঢো ৱে (পী. ক.)] পুৰিসো ৰাজ, অস্সদ্ধো হোতি মচ্ছৰী;

কদৰিযো পাপসঙ্কপ্পো, মিচ্ছাদিট্ঠি অনাদৰো.

‘‘সমণে ব্ৰাহ্মণে ৱাপি, অঞ্ঞে ৱাপি ৱনিব্বকে;

অক্কোসতি পৰিভাসতি, নত্থিকো হোতি ৰোসকো.

‘‘দদমানং নিৱাৰেতি, যাচমানান ভোজনং;

তাদিসো পুৰিসো ৰাজ, মীযমানো জনাধিপ;

উপেতি নিৰযং ঘোৰং, জোতিতমপৰাযনো.

‘‘অড্ঢো চে পুৰিসো ৰাজ, সদ্ধো হোতি অমচ্ছৰী;

দদাতি সেট্ঠসঙ্কপ্পো, অব্যগ্গমনসো নৰো.

‘‘সমণে ব্ৰাহ্মণে ৱাপি, অঞ্ঞে ৱাপি ৱনিব্বকে;

উট্ঠায অভিৱাদেতি, সমচৰিযায সিক্খতি.

‘‘দদমানং ন ৱাৰেতি, যাচমানান ভোজনং;

তাদিসো পুৰিসো ৰাজ, মীযমানো জনাধিপ;

উপেতি তিদিৱং ঠানং, জোতিজোতিপৰাযনো’’তি.

২. অয্যিকাসুত্তং

১৩৩. সাৱত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নং খো ৰাজানং পসেনদিং কোসলং ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘হন্দ, কুতো নু ত্ৱং, মহাৰাজ, আগচ্ছসি দিৱাদিৱস্সা’’তি?

‘‘অয্যিকা মে, ভন্তে, কালঙ্কতা জিণ্ণা ৱুড্ঢা মহল্লিকা অদ্ধগতা ৱযোঅনুপ্পত্তা ৱীসৱস্সসতিকা জাতিযা. অয্যিকা খো পন মে, ভন্তে, পিযা হোতি মনাপা. হত্থিৰতনেন চেপাহং, ভন্তে, লভেয্যং ‘মা মে অয্যিকা কালমকাসী’তি, হত্থিৰতনম্পাহং দদেয্যং – ‘মা মে অয্যিকা কালমকাসী’তি. অস্সৰতনেন চেপাহং, ভন্তে, লভেয্যং ‘মা মে অয্যিকা কালমকাসী’তি, অস্সৰতনম্পাহং দদেয্যং – ‘মা মে অয্যিকা কালমকাসী’তি. গামৱৰেন চেপাহং ভন্তে, লভেয্যং ‘মা মে অয্যিকা কালমকাসী’তি, গামৱৰম্পাহং দদেয্যং – ‘মা মে অয্যিকা কালমকাসী’তি. জনপদপদেসেন [জনপদেন (সী. স্যা. পী.)] চেপাহং, ভন্তে, লভেয্যং ‘মা মে অয্যিকা কালমকাসী’তি, জনপদপদেসম্পাহং দদেয্যং – ‘মা মে অয্যিকা কালমকাসী’তি. ‘সব্বে সত্তা, মহাৰাজ, মৰণধম্মা মৰণপৰিযোসানা মৰণং অনতীতা’তি. ‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! যাৱসুভাসিতমিদং, ভন্তে, ভগৱতা – সব্বে সত্তা মৰণধম্মা মৰণপৰিযোসানা মৰণং অনতীতা’’’তি.

‘‘এৱমেতং, মহাৰাজ, এৱমেতং, মহাৰাজ! সব্বে সত্তা মৰণধম্মা মৰণপৰিযোসানা মৰণং অনতীতা. সেয্যথাপি, মহাৰাজ, যানি কানিচি কুম্ভকাৰভাজনানি আমকানি চেৱ পক্কানি চ সব্বানি তানি ভেদনধম্মানি ভেদনপৰিযোসানানি ভেদনং অনতীতানি; এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সব্বে সত্তা মৰণধম্মা মৰণপৰিযোসানা মৰণং অনতীতা’’তি. ইদমৱোচ…পে…

‘‘সব্বে সত্তা মৰিস্সন্তি, মৰণন্তঞ্হি জীৱিতং;

যথাকম্মং গমিস্সন্তি, পুঞ্ঞপাপফলূপগা;

নিৰযং পাপকম্মন্তা, পুঞ্ঞকম্মা চ সুগ্গতিং.

‘‘তস্মা কৰেয্য কল্যাণং, নিচযং সম্পৰাযিকং;

পুঞ্ঞানি পৰলোকস্মিং, পতিট্ঠা হোন্তি পাণিন’’ন্তি.

৩. লোকসুত্তং

১৩৪. সাৱত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নো খো ৰাজা পসেনদি কোসলো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কতি নু খো, ভন্তে, লোকস্স ধম্মা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জন্তি অহিতায দুক্খায অফাসুৱিহাৰাযা’’তি? ‘‘তযো খো, মহাৰাজ, লোকস্স ধম্মা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জন্তি অহিতায দুক্খায অফাসুৱিহাৰায. কতমে তযো? লোভো খো, মহাৰাজ, লোকস্স ধম্মো, উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি অহিতায দুক্খায অফাসুৱিহাৰায. দোসো খো, মহাৰাজ, লোকস্স ধম্মো, উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি অহিতায দুক্খায অফাসুৱিহাৰায. মোহো খো, মহাৰাজ, লোকস্স ধম্মো, উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি অহিতায দুক্খায অফাসুৱিহাৰায. ইমে খো, মহাৰাজ, তযো লোকস্স ধম্মা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জন্তি অহিতায দুক্খায অফাসুৱিহাৰাযা’’তি. ইদমৱোচ…পে…

‘‘লোভো দোসো চ মোহো চ, পুৰিসং পাপচেতসং;

হিংসন্তি অত্তসম্ভূতা, তচসাৰংৱ সম্ফল’’ন্তি.

৪. ইস্সত্তসুত্তং

১৩৫. সাৱত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নো খো ৰাজা পসেনদি কোসলো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কত্থ নু খো, ভন্তে, দানং দাতব্ব’’ন্তি? ‘‘যত্থ খো, মহাৰাজ, চিত্তং পসীদতী’’তি. ‘‘কত্থ পন, ভন্তে, দিন্নং মহপ্ফল’’ন্তি? ‘‘অঞ্ঞং খো এতং, মহাৰাজ, কত্থ দানং দাতব্বং, অঞ্ঞং পনেতং কত্থ দিন্নং মহপ্ফলন্তি? সীলৱতো খো, মহাৰাজ, দিন্নং মহপ্ফলং, নো তথা দুস্সীলে. তেন হি, মহাৰাজ, তঞ্ঞেৱেত্থ পটিপুচ্ছিস্সামি. যথা, তে খমেয্য, তথা নং ব্যাকৰেয্যাসি. তং কিং মঞ্ঞসি, মহাৰাজ, ইধ ত্যস্স যুদ্ধং পচ্চুপট্ঠিতং সঙ্গামো সমুপব্যূড়্হো [সমূপব্বূড়্হো (সী.), সমুপব্বুড়্হো (পী.)]. অথ আগচ্ছেয্য খত্তিযকুমাৰো অসিক্খিতো অকতহত্থো অকতযোগ্গো অকতূপাসনো ভীৰু ছম্ভী উত্ৰাসী পলাযী. ভৰেয্যাসি তং পুৰিসং, অত্থো চ তে তাদিসেন পুৰিসেনা’’তি? ‘‘নাহং, ভন্তে, ভৰেয্যং তং পুৰিসং, ন চ মে অত্থো তাদিসেন পুৰিসেনা’’তি. ‘‘অথ আগচ্ছেয্য ব্ৰাহ্মণকুমাৰো অসিক্খিতো…পে… অথ আগচ্ছেয্য ৱেস্সকুমাৰো অসিক্খিতো…পে… অথ আগচ্ছেয্য সুদ্দকুমাৰো অসিক্খিতো…পে… ন চ মে অত্থো তাদিসেন পুৰিসেনা’’তি.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহাৰাজ, ইধ ত্যস্স যুদ্ধং পচ্চুপট্ঠিতং সঙ্গামো সমুপব্যূড়্হো. অথ আগচ্ছেয্য খত্তিযকুমাৰো সুসিক্খিতো কতহত্থো কতযোগ্গো কতূপাসনো অভীৰু অচ্ছম্ভী অনুত্ৰাসী অপলাযী. ভৰেয্যাসি তং পুৰিসং, অত্থো চ তে তাদিসেন পুৰিসেনা’’তি? ‘‘ভৰেয্যাহং, ভন্তে, তং পুৰিসং, অত্থো চ মে তাদিসেন পুৰিসেনা’’তি. ‘‘অথ আগচ্ছেয্য ব্ৰাহ্মণকুমাৰো…পে… অথ আগচ্ছেয্য ৱেস্সকুমাৰো…পে… অথ আগচ্ছেয্য সুদ্দকুমাৰো সুসিক্খিতো কতহত্থো কতযোগ্গো কতূপাসনো অভীৰু অচ্ছম্ভী অনুত্ৰাসী অপলাযী. ভৰেয্যাসি তং পুৰিসং, অত্থো চ তে তাদিসেন পুৰিসেনা’’তি? ‘‘ভৰেয্যাহং, ভন্তে, তং পুৰিসং, অত্থো চ মে তাদিসেন পুৰিসেনা’’তি.

‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যস্মা কস্মা চেপি [যস্মা চেপি (সী. স্যা. কং. ক.)] কুলা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতো হোতি, সো চ হোতি পঞ্চঙ্গৱিপ্পহীনো পঞ্চঙ্গসমন্নাগতো, তস্মিং দিন্নং মহপ্ফলং হোতি. কতমানি পঞ্চঙ্গানি পহীনানি হোন্তি? কামচ্ছন্দো পহীনো হোতি, ব্যাপাদো পহীনো হোতি, থিনমিদ্ধং পহীনং হোতি, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহীনং হোতি, ৱিচিকিচ্ছা পহীনা হোতি. ইমানি পঞ্চঙ্গানি পহীনানি হোন্তি. কতমেহি পঞ্চহঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি? অসেক্খেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতো হোতি, অসেক্খেন সমাধিক্খন্ধেন সমন্নাগতো হোতি, অসেক্খেন পঞ্ঞাক্খন্ধেন সমন্নাগতো হোতি, অসেক্খেন ৱিমুত্তিক্খন্ধেন সমন্নাগতো হোতি, অসেক্খেন ৱিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধেন সমন্নাগতো হোতি. ইমেহি পঞ্চহঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি. ইতি পঞ্চঙ্গৱিপ্পহীনে পঞ্চঙ্গসমন্নাগতে দিন্নং মহপ্ফল’’ন্তি. ইদমৱোচ ভগৱা…পে… সত্থা –

‘‘ইস্সত্তং [ইস্সত্থং (সী. স্যা. কং.)] বলৱীৰিযঞ্চ [বলৱিৰিযঞ্চ (সী. স্যা. কং. পী.)], যস্মিং ৱিজ্জেথ মাণৱে;

তং যুদ্ধত্থো ভৰে ৰাজা, নাসূৰং জাতিপচ্চযা.

‘‘তথেৱ খন্তিসোৰচ্চং, ধম্মা যস্মিং পতিট্ঠিতা;

অৰিযৱুত্তিং মেধাৱিং, হীনজচ্চম্পি পূজযে.

‘‘কাৰযে অস্সমে ৰম্মে, ৱাসযেত্থ বহুস্সুতে;

পপঞ্চ ৱিৱনে কযিৰা, দুগ্গে সঙ্কমনানি চ.

‘‘অন্নং পানং খাদনীযং, ৱত্থসেনাসনানি চ;

দদেয্য উজুভূতেসু, ৱিপ্পসন্নেন চেতসা.

‘‘যথা হি মেঘো থনযং, ৱিজ্জুমালী সতক্ককু;

থলং নিন্নঞ্চ পূৰেতি, অভিৱস্সং ৱসুন্ধৰং.

‘‘তথেৱ সদ্ধো সুতৱা, অভিসঙ্খচ্চ ভোজনং;

ৱনিব্বকে তপ্পযতি, অন্নপানেন পণ্ডিতো.

‘‘আমোদমানো পকিৰেতি, দেথ দেথাতি ভাসতি;

তং হিস্স গজ্জিতং হোতি, দেৱস্সেৱ পৱস্সতো;

সা পুঞ্ঞধাৰা ৱিপুলা, দাতাৰং অভিৱস্সতী’’তি.

৫. পব্বতূপমসুত্তং

১৩৬. সাৱত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নং খো ৰাজানং পসেনদিং কোসলং ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘হন্দ, কুতো নু ত্ৱং, মহাৰাজ, আগচ্ছসি দিৱা দিৱস্সা’’তি? ‘‘যানি তানি, ভন্তে, ৰঞ্ঞং খত্তিযানং মুদ্ধাৱসিত্তানং ইস্সৰিযমদমত্তানং কামগেধপৰিযুট্ঠিতানং জনপদত্থাৱৰিযপ্পত্তানং মহন্তং পথৱিমণ্ডলং অভিৱিজিয অজ্ঝাৱসন্তানং ৰাজকৰণীযানি ভৱন্তি, তেসু খ্ৱাহং, এতৰহি উস্সুক্কমাপন্নো’’তি.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহাৰাজ, ইধ তে পুৰিসো আগচ্ছেয্য পুৰত্থিমায দিসায সদ্ধাযিকো পচ্চযিকো. সো তং উপসঙ্কমিত্ৱা এৱং ৱদেয্য – ‘যগ্ঘে, মহাৰাজ, জানেয্যাসি, অহং আগচ্ছামি পুৰত্থিমায দিসায. তত্থদ্দসং মহন্তং পব্বতং অব্ভসমং সব্বে পাণে নিপ্পোথেন্তো আগচ্ছতি. যং তে, মহাৰাজ, কৰণীযং, তং কৰোহী’তি. অথ দুতিযো পুৰিসো আগচ্ছেয্য পচ্ছিমায দিসায…পে… অথ ততিযো পুৰিসো আগচ্ছেয্য উত্তৰায দিসায…পে… অথ চতুত্থো পুৰিসো আগচ্ছেয্য দক্খিণায দিসায সদ্ধাযিকো পচ্চযিকো. সো তং উপসঙ্কমিত্ৱা এৱং ৱদেয্য – ‘যগ্ঘে মহাৰাজ, জানেয্যাসি, অহং আগচ্ছামি দক্খিণায দিসায. তত্থদ্দসং মহন্তং পব্বতং অব্ভসমং সব্বে পাণে নিপ্পোথেন্তো আগচ্ছতি. যং তে, মহাৰাজ, কৰণীযং তং কৰোহী’তি. এৱৰূপে তে, মহাৰাজ, মহতি মহব্ভযে সমুপ্পন্নে দাৰুণে মনুস্সক্খযে [মনুস্সকাযে (ক.)] দুল্লভে মনুস্সত্তে কিমস্স কৰণীয’’ন্তি?

‘‘এৱৰূপে মে, ভন্তে, মহতি মহব্ভযে সমুপ্পন্নে দাৰুণে মনুস্সক্খযে দুল্লভে মনুস্সত্তে কিমস্স কৰণীযং অঞ্ঞত্ৰ ধম্মচৰিযায অঞ্ঞত্ৰ সমচৰিযায অঞ্ঞত্ৰ কুসলকিৰিযায অঞ্ঞত্ৰ পুঞ্ঞকিৰিযাযা’’তি?

‘‘আৰোচেমি খো তে, মহাৰাজ, পটিৱেদেমি খো তে, মহাৰাজ, অধিৱত্ততি খো তং, মহাৰাজ, জৰামৰণং. অধিৱত্তমানে চে তে, মহাৰাজ, জৰামৰণে কিমস্স কৰণীয’’ন্তি? ‘‘অধিৱত্তমানে চ মে, ভন্তে, জৰামৰণে কিমস্স কৰণীযং অঞ্ঞত্ৰ ধম্মচৰিযায সমচৰিযায কুসলকিৰিযায পুঞ্ঞকিৰিযায? যানি তানি, ভন্তে, ৰঞ্ঞং খত্তিযানং মুদ্ধাৱসিত্তানং ইস্সৰিযমদমত্তানং কামগেধপৰিযুট্ঠিতানং জনপদত্থাৱৰিযপ্পত্তানং মহন্তং পথৱিমণ্ডলং অভিৱিজিয অজ্ঝাৱসন্তানং হত্থিযুদ্ধানি ভৱন্তি; তেসম্পি, ভন্তে, হত্থিযুদ্ধানং নত্থি গতি নত্থি ৱিসযো অধিৱত্তমানে জৰামৰণে. যানিপি তানি, ভন্তে, ৰঞ্ঞং খত্তিযানং মুদ্ধাৱসিত্তানং…পে… অজ্ঝাৱসন্তানং অস্সযুদ্ধানি ভৱন্তি…পে… ৰথযুদ্ধানি ভৱন্তি …পে… পত্তিযুদ্ধানি ভৱন্তি; তেসম্পি, ভন্তে, পত্তিযুদ্ধানং নত্থি গতি নত্থি ৱিসযো অধিৱত্তমানে জৰামৰণে. সন্তি খো পন, ভন্তে, ইমস্মিং ৰাজকুলে মন্তিনো মহামত্তা, যে পহোন্তি [যেসং হোন্তি (ক.)] আগতে পচ্চত্থিকে মন্তেহি ভেদযিতুং. তেসম্পি, ভন্তে, মন্তযুদ্ধানং নত্থি গতি নত্থি ৱিসযো অধিৱত্তমানে জৰামৰণে. সংৱিজ্জতি খো পন, ভন্তে, ইমস্মিং ৰাজকুলে পহূতং হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণং ভূমিগতঞ্চেৱ ৱেহাসট্ঠঞ্চ, যেন মযং পহোম আগতে পচ্চত্থিকে ধনেন উপলাপেতুং. তেসম্পি, ভন্তে, ধনযুদ্ধানং নত্থি গতি নত্থি ৱিসযো অধিৱত্তমানে জৰামৰণে. অধিৱত্তমানে চ মে, ভন্তে, জৰামৰণে কিমস্স কৰণীযং অঞ্ঞত্ৰ ধম্মচৰিযায সমচৰিযায কুসলকিৰিযায পুঞ্ঞকিৰিযাযা’’তি?

‘‘এৱমেতং, মহাৰাজ, এৱমেতং, মহাৰাজ! অধিৱত্তমানে জৰামৰণে কিমস্স কৰণীযং অঞ্ঞত্ৰ ধম্মচৰিযায সমচৰিযায কুসলকিৰিযায পুঞ্ঞকিৰিযাযা’’তি? ইদমৱোচ ভগৱা…পে… সত্থা –

‘‘যথাপি সেলা ৱিপুলা, নভং আহচ্চ পব্বতা;

সমন্তানুপৰিযাযেয্যুং, নিপ্পোথেন্তো চতুদ্দিসা.

‘‘এৱং জৰা চ মচ্চু চ, অধিৱত্তন্তি পাণিনে [পাণিনো (সী. স্যা. কং. পী.)];

খত্তিযে ব্ৰাহ্মণে ৱেস্সে, সুদ্দে চণ্ডালপুক্কুসে;

ন কিঞ্চি [ন কঞ্চি (?)] পৰিৱজ্জেতি, সব্বমেৱাভিমদ্দতি.

‘‘ন তত্থ হত্থীনং ভূমি, ন ৰথানং ন পত্তিযা;

ন চাপি মন্তযুদ্ধেন, সক্কা জেতুং ধনেন ৱা.

‘‘তস্মা হি পণ্ডিতো পোসো, সম্পস্সং অত্থমত্তনো;

বুদ্ধে ধম্মে চ সঙ্ঘে চ, ধীৰো সদ্ধং নিৱেসযে.

‘‘যো ধম্মং চৰি [ধম্মচাৰী (সী. স্যা. কং. পী.)] কাযেন, ৱাচায উদ চেতসা;

ইধেৱ নং পসংসন্তি, পেচ্চ সগ্গে পমোদতী’’তি.

ততিযো ৱগ্গো.

তস্সুদ্দানং –

পুগ্গলো অয্যিকা লোকো, ইস্সত্তং [ইস্সত্থং (সী. স্যা. কং.)] পব্বতূপমা;

দেসিতং বুদ্ধসেট্ঠেন, ইমং কোসলপঞ্চকন্তি.

কোসলসংযুত্তং সমত্তং.