৩. কোসলসংযুত্তং

১. পঠমৱগ্গো

১. দহৰসুত্তং

১১২. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. অথ খো ৰাজা পসেনদি কোসলো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ৰাজা পসেনদি কোসলো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ভৱম্পি নো গোতমো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি পটিজানাতী’’তি? ‘‘যঞ্হি তং, মহাৰাজ, সম্মা ৱদমানো ৱদেয্য ‘অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’তি, মমেৱ [মমং (সব্বত্থ)] তং সম্মা ৱদমানো ৱদেয্য. অহঞ্হি, মহাৰাজ, অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’’তি.

‘‘যেপি তে, ভো গোতম, সমণব্ৰাহ্মণা সঙ্ঘিনো গণিনো গণাচৰিযা ঞাতা যসস্সিনো তিত্থকৰা সাধুসম্মতা বহুজনস্স, সেয্যথিদং – পূৰণো কস্সপো, মক্খলি গোসালো, নিগণ্ঠো নাটপুত্তো, সঞ্চযো বেলট্ঠপুত্তো, পকুধো কচ্চাযনো, অজিতো কেসকম্বলো; তেপি মযা ‘অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি পটিজানাথা’তি পুট্ঠা সমানা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি ন পটিজানন্তি. কিং পন ভৱং গোতমো দহৰো চেৱ জাতিযা নৱো চ পব্বজ্জাযা’’তি?

‘‘চত্তাৰো খো মে, মহাৰাজ, দহৰাতি ন উঞ্ঞাতব্বা, দহৰাতি ন পৰিভোতব্বা. কতমে চত্তাৰো? খত্তিযো খো, মহাৰাজ, দহৰোতি ন উঞ্ঞাতব্বো, দহৰোতি ন পৰিভোতব্বো. উৰগো খো, মহাৰাজ, দহৰোতি ন উঞ্ঞাতব্বো, দহৰোতি ন পৰিভোতব্বো. অগ্গি খো, মহাৰাজ, দহৰোতি ন উঞ্ঞাতব্বো, দহৰোতি ন পৰিভোতব্বো. ভিক্খু, খো, মহাৰাজ, দহৰোতি ন উঞ্ঞাতব্বো, দহৰোতি ন পৰিভোতব্বো. ইমে খো, মহাৰাজ, চত্তাৰো দহৰাতি ন উঞ্ঞাতব্বা, দহৰাতি ন পৰিভোতব্বা’’তি.

ইদমৱোচ ভগৱা. ইদং ৱত্ৱান সুগতো অথাপৰং এতদৱোচ সত্থা –

‘‘খত্তিযং জাতিসম্পন্নং, অভিজাতং যসস্সিনং;

দহৰোতি নাৱজানেয্য, ন নং পৰিভৱে নৰো.

‘‘ঠানঞ্হি সো মনুজিন্দো, ৰজ্জং লদ্ধান খত্তিযো;

সো কুদ্ধো ৰাজদণ্ডেন, তস্মিং পক্কমতে ভুসং;

তস্মা তং পৰিৱজ্জেয্য, ৰক্খং জীৱিতমত্তনো.

‘‘গামে ৱা যদি ৱা ৰঞ্ঞে, যত্থ পস্সে ভুজঙ্গমং;

দহৰোতি নাৱজানেয্য, ন নং পৰিভৱে নৰো.

‘‘উচ্চাৱচেহি ৱণ্ণেহি, উৰগো চৰতি তেজসী [তেজসা (সী. ক.), তেজসি (পী. ক.)];

সো আসজ্জ ডংসে বালং, নৰং নাৰিঞ্চ একদা;

তস্মা তং পৰিৱজ্জেয্য, ৰক্খং জীৱিতমত্তনো.

‘‘পহূতভক্খং জালিনং, পাৱকং কণ্হৱত্তনিং;

দহৰোতি নাৱজানেয্য, ন নং পৰিভৱে নৰো.

‘‘লদ্ধা হি সো উপাদানং, মহা হুত্ৱান পাৱকো;

সো আসজ্জ ডহে [দহে] বালং, নৰং নাৰিঞ্চ একদা;

তস্মা তং পৰিৱজ্জেয্য, ৰক্খং জীৱিতমত্তনো.

‘‘ৱনং যদগ্গি ডহতি [দহতি (ক.)], পাৱকো কণ্হৱত্তনী;

জাযন্তি তত্থ পাৰোহা, অহোৰত্তানমচ্চযে.

‘‘যঞ্চ খো সীলসম্পন্নো, ভিক্খু ডহতি তেজসা;

ন তস্স পুত্তা পসৱো, দাযাদা ৱিন্দৰে ধনং;

অনপচ্চা অদাযাদা, তালাৱত্থূ ভৱন্তি তে.

‘‘তস্মা হি পণ্ডিতো পোসো, সম্পস্সং অত্থমত্তনো;

ভুজঙ্গমং পাৱকঞ্চ, খত্তিযঞ্চ যসস্সিনং;

ভিক্খুঞ্চ সীলসম্পন্নং, সম্মদেৱ সমাচৰে’’তি.

এৱং ৱুত্তে, ৰাজা পসেনদি কোসলো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভন্তে, অভিক্কন্তং, ভন্তে! সেয্যথাপি ভন্তে, নিক্কুজ্জিতং [নিকুজ্জিতং (?)] ৱা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৱা ৱিৱৰেয্য, মূড়্হস্স ৱা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকাৰে ৱা তেলপজ্জোতং ধাৰেয্য – ‘চক্খুমন্তো ৰূপানি দক্খন্তী’তি; এৱমেৱং ভগৱতা অনেকপৰিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং, ভন্তে, ভগৱন্তং সৰণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং, ভন্তে, ভগৱা ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি.

২. পুৰিসসুত্তং

১১৩. সাৱত্থিনিদানং. অথ খো ৰাজা পসেনদি কোসলো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ৰাজা পসেনদি কোসলো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কতি নু খো, ভন্তে, পুৰিসস্স ধম্মা অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জন্তি অহিতায দুক্খায অফাসুৱিহাৰাযা’’তি?

‘‘তযো খো, মহাৰাজ, পুৰিসস্স ধম্মা অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জন্তি অহিতায দুক্খায অফাসুৱিহাৰায. কতমে তযো? লোভো খো, মহাৰাজ, পুৰিসস্স ধম্মো অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি অহিতায দুক্খায অফাসুৱিহাৰায. দোসো খো, মহাৰাজ, পুৰিসস্স ধম্মো অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি অহিতায দুক্খায অফাসুৱিহাৰায. মোহো খো, মহাৰাজ, পুৰিসস্স ধম্মো অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি অহিতায দুক্খায অফাসুৱিহাৰায. ইমে খো, মহাৰাজ, তযো পুৰিসস্স ধম্মা অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জন্তি অহিতায দুক্খায অফাসুৱিহাৰাযা’’তি. ইদমৱোচ…পে…

‘‘লোভো দোসো চ মোহো চ, পুৰিসং পাপচেতসং;

হিংসন্তি অত্তসম্ভূতা, তচসাৰংৱ সম্ফল’’ন্তি [সপ্ফলন্তি (স্যা. কং.)].

৩. জৰামৰণসুত্তং

১১৪. সাৱত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নো খো ৰাজা পসেনদি কোসলো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অত্থি নু খো, ভন্তে, জাতস্স অঞ্ঞত্ৰ জৰামৰণা’’তি? ‘‘নত্থি খো, মহাৰাজ, জাতস্স অঞ্ঞত্ৰ জৰামৰণা. যেপি তে, মহাৰাজ, খত্তিযমহাসালা অড্ঢা মহদ্ধনা মহাভোগা পহূতজাতৰূপৰজতা পহূতৱিত্তূপকৰণা পহূতধনধঞ্ঞা, তেসম্পি জাতানং নত্থি অঞ্ঞত্ৰ জৰামৰণা. যেপি তে, মহাৰাজ, ব্ৰাহ্মণমহাসালা…পে… গহপতিমহাসালা অড্ঢা মহদ্ধনা মহাভোগা পহূতজাতৰূপৰজতা পহূতৱিত্তূপকৰণা পহূতধনধঞ্ঞা, তেসম্পি জাতানং নত্থি অঞ্ঞত্ৰ জৰামৰণা. যেপি তে, মহাৰাজ, ভিক্খূ অৰহন্তো খীণাসৱা ৱুসিতৱন্তো কতকৰণীযা ওহিতভাৰা অনুপ্পত্তসদত্থা পৰিক্খীণভৱসংযোজনা সম্মদঞ্ঞাৱিমুত্তা, তেসং পাযং কাযো ভেদনধম্মো নিক্খেপনধম্মো’’তি. ইদমৱোচ…পে…

‘‘জীৰন্তি ৱে ৰাজৰথা সুচিত্তা,

অথো সৰীৰম্পি জৰং উপেতি;

সতঞ্চ ধম্মো ন জৰং উপেতি,

সন্তো হৱে সব্ভি পৱেদযন্তী’’তি.

৪. পিযসুত্তং

১১৫. সাৱত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নো খো ৰাজা পসেনদি কোসলো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ইধ ময্হং, ভন্তে, ৰহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি – ‘কেসং নু খো পিযো অত্তা, কেসং অপ্পিযো অত্তা’তি? তস্স ময্হং, ভন্তে, এতদহোসি – ‘যে চ খো কেচি কাযেন দুচ্চৰিতং চৰন্তি, ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰন্তি, মনসা দুচ্চৰিতং চৰন্তি; তেসং অপ্পিযো অত্তা’. কিঞ্চাপি তে এৱং ৱদেয্যুং – ‘পিযো নো অত্তা’তি, অথ খো তেসং অপ্পিযো অত্তা. তং কিস্স হেতু? যঞ্হি অপ্পিযো অপ্পিযস্স কৰেয্য, তং তে অত্তনাৱ অত্তনো কৰোন্তি; তস্মা তেসং অপ্পিযো অত্তা. যে চ খো কেচি কাযেন সুচৰিতং চৰন্তি, ৱাচায সুচৰিতং চৰন্তি, মনসা সুচৰিতং চৰন্তি; তেসং পিযো অত্তা. কিঞ্চাপি তে এৱং ৱদেয্যুং – ‘অপ্পিযো নো অত্তা’তি; অথ খো তেসং পিযো অত্তা. তং কিস্স হেতু? যঞ্হি পিযো পিযস্স কৰেয্য, তং তে অত্তনাৱ অত্তনো কৰোন্তি; তস্মা তেসং পিযো অত্তা’’তি.

‘‘এৱমেতং, মহাৰাজ, এৱমেতং, মহাৰাজ! যে হি কেচি, মহাৰাজ, কাযেন দুচ্চৰিতং চৰন্তি, ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰন্তি, মনসা দুচ্চৰিতং চৰন্তি; তেসং অপ্পিযো অত্তা. কিঞ্চাপি তে এৱং ৱদেয্যুং – ‘পিযো নো অত্তা’তি, অথ খো তেসং অপ্পিযো অত্তা. তং কিস্স হেতু? যঞ্হি, মহাৰাজ, অপ্পিযো অপ্পিযস্স কৰেয্য, তং তে অত্তনাৱ অত্তনো কৰোন্তি; তস্মা তেসং অপ্পিযো অত্তা. যে চ খো কেচি, মহাৰাজ, কাযেন সুচৰিতং চৰন্তি, ৱাচায সুচৰিতং চৰন্তি, মনসা সুচৰিতং চৰন্তি; তেসং পিযো অত্তা. কিঞ্চাপি তে এৱং ৱদেয্যুং – ‘অপ্পিযো নো অত্তা’তি; অথ খো তেসং পিযো অত্তা. তং কিস্স হেতু? যঞ্হি মহাৰাজ, পিযো পিযস্স কৰেয্য, তং তে অত্তনাৱ অত্তনো কৰোন্তি; তস্মা তেসং পিযো অত্তা’’তি. ইদমৱোচ…পে…

‘‘অত্তানঞ্চে পিযং জঞ্ঞা, ন নং পাপেন সংযুজে;

ন হি তং সুলভং হোতি, সুখং দুক্কটকাৰিনা.

‘‘অন্তকেনাধিপন্নস্স, জহতো মানুসং ভৱং;

কিঞ্হি তস্স সকং হোতি, কিঞ্চ আদায গচ্ছতি;

কিঞ্চস্স অনুগং হোতি, ছাযাৱ অনপাযিনী [অনুপাযিনী (স্যা. কং. ক.)].

‘‘উভো পুঞ্ঞঞ্চ পাপঞ্চ, যং মচ্চো কুৰুতে ইধ;

তঞ্হি তস্স সকং হোতি, তঞ্চ [তংৱ (?)] আদায গচ্ছতি;

তঞ্চস্স [তংৱস্স (?)] অনুগং হোতি, ছাযাৱ অনপাযিনী.

‘‘তস্মা কৰেয্য কল্যাণং, নিচযং সম্পৰাযিকং;

পুঞ্ঞানি পৰলোকস্মিং, পতিট্ঠা হোন্তি পাণিন’’ন্তি.

৫. অত্তৰক্খিতসুত্তং

১১৬. সাৱত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নো খো ৰাজা পসেনদি কোসলো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ইধ ময্হং, ভন্তে, ৰহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি – ‘কেসং নু খো ৰক্খিতো অত্তা, কেসং অৰক্খিতো অত্তা’তি? তস্স ময্হং, ভন্তে, এতদহোসি – ‘যে খো কেচি কাযেন দুচ্চৰিতং চৰন্তি, ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰন্তি, মনসা দুচ্চৰিতং চৰন্তি; তেসং অৰক্খিতো অত্তা. কিঞ্চাপি তে হত্থিকাযো ৱা ৰক্খেয্য, অস্সকাযো ৱা ৰক্খেয্য, ৰথকাযো ৱা ৰক্খেয্য, পত্তিকাযো ৱা ৰক্খেয্য; অথ খো তেসং অৰক্খিতো অত্তা. তং কিস্স হেতু? বাহিৰা হেসা ৰক্খা, নেসা ৰক্খা অজ্ঝত্তিকা; তস্মা তেসং অৰক্খিতো অত্তা. যে চ খো কেচি কাযেন সুচৰিতং চৰন্তি, ৱাচায সুচৰিতং চৰন্তি, মনসা সুচৰিতং চৰন্তি; তেসং ৰক্খিতো অত্তা. কিঞ্চাপি তে নেৱ হত্থিকাযো ৰক্খেয্য, ন অস্সকাযো ৰক্খেয্য, ন ৰথকাযো ৰক্খেয্য, ন পত্তিকাযো ৰক্খেয্য; অথ খো তেসং ৰক্খিতো অত্তা. তং কিস্স হেতু? অজ্ঝত্তিকা হেসা ৰক্খা, নেসা ৰক্খা বাহিৰা; তস্মা তেসং ৰক্খিতো অত্তা’’’তি.

‘‘এৱমেতং, মহাৰাজ, এৱমেতং, মহাৰাজ! যে হি কেচি, মহাৰাজ, কাযেন দুচ্চৰিতং চৰন্তি…পে… তেসং অৰক্খিতো অত্তা. তং কিস্স হেতু? বাহিৰা হেসা, মহাৰাজ, ৰক্খা, নেসা ৰক্খা অজ্ঝত্তিকা; তস্মা তেসং অৰক্খিতো অত্তা. যে চ খো কেচি, মহাৰাজ, কাযেন সুচৰিতং চৰন্তি, ৱাচায সুচৰিতং চৰন্তি, মনসা সুচৰিতং চৰন্তি; তেসং ৰক্খিতো অত্তা. কিঞ্চাপি তে নেৱ হত্থিকাযো ৰক্খেয্য, ন অস্সকাযো ৰক্খেয্য, ন ৰথকাযো ৰক্খেয্য, ন পত্তিকাযো ৰক্খেয্য; অথ খো তেসং ৰক্খিতো অত্তা. তং কিস্স হেতু? অজ্ঝত্তিকা হেসা, মহাৰাজ, ৰক্খা, নেসা ৰক্খা বাহিৰা; তস্মা তেসং ৰক্খিতো অত্তা’’তি. ইদমৱোচ…পে…

‘‘কাযেন সংৱৰো সাধু, সাধু ৱাচায সংৱৰো;

মনসা সংৱৰো সাধু, সাধু সব্বত্থ সংৱৰো;

সব্বত্থ সংৱুতো লজ্জী, ৰক্খিতোতি পৱুচ্চতী’’তি.

৬. অপ্পকসুত্তং

১১৭. সাৱত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নো খো ৰাজা পসেনদি কোসলো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ইধ ময্হং, ভন্তে, ৰহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি – ‘অপ্পকা তে সত্তা লোকস্মিং যে উড়াৰে উড়াৰে ভোগে লভিত্ৱা ন চেৱ মজ্জন্তি, ন চ পমজ্জন্তি, ন চ কামেসু গেধং আপজ্জন্তি, ন চ সত্তেসু ৱিপ্পটিপজ্জন্তি. অথ খো এতেৱ বহুতৰা সত্তা লোকস্মিং যে উড়াৰে উড়াৰে ভোগে লভিত্ৱা মজ্জন্তি চেৱ পমজ্জন্তি, চ কামেসু চ গেধং আপজ্জন্তি, সত্তেসু চ ৱিপ্পটিপজ্জন্তী’’’তি.

‘‘এৱমেতং, মহাৰাজ, এৱমেতং, মহাৰাজ! অপ্পকা তে, মহাৰাজ, সত্তা লোকস্মিং, যে উড়াৰে উড়াৰে ভোগে লভিত্ৱা ন চেৱ মজ্জন্তি, ন চ পমজ্জন্তি, ন চ কামেসু গেধং আপজ্জন্তি, ন চ সত্তেসু ৱিপ্পটিপজ্জন্তি. অথ খো এতেৱ বহুতৰা সত্তা লোকস্মিং, যে উড়াৰে উড়াৰে ভোগে লভিত্ৱা মজ্জন্তি চেৱ পমজ্জন্তি চ কামেসু চ গেধং আপজ্জন্তি, সত্তেসু চ ৱিপ্পটিপজ্জন্তী’’তি. ইদমৱোচ…পে…

‘‘সাৰত্তা কামভোগেসু, গিদ্ধা কামেসু মুচ্ছিতা;

অতিসাৰং ন বুজ্ঝন্তি, মিগা কূটংৱ ওড্ডিতং;

পচ্ছাসং কটুকং হোতি, ৱিপাকো হিস্স পাপকো’’তি.

৭. অড্ডকৰণসুত্তং

১১৮. সাৱত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নো খো ৰাজা পসেনদি কোসলো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ইধাহং, ভন্তে, অড্ডকৰণে [অত্থকৰণে (সী. স্যা. কং. পী.)] নিসিন্নো পস্সামি খত্তিযমহাসালেপি ব্ৰাহ্মণমহাসালেপি গহপতিমহাসালেপি অড্ঢে মহদ্ধনে মহাভোগে পহূতজাতৰূপৰজতে পহূতৱিত্তূপকৰণে পহূতধনধঞ্ঞে কামহেতু কামনিদানং কামাধিকৰণং সম্পজানমুসা ভাসন্তে. তস্স ময্হং, ভন্তে, এতদহোসি – ‘অলং দানি মে অড্ডকৰণেন, ভদ্ৰমুখো দানি অড্ডকৰণেন পঞ্ঞাযিস্সতী’’’তি.

‘‘(এৱমেতং, মহাৰাজ, এৱমেতং মহাৰাজ!) [( ) সী. পী. পোত্থকেসু নত্থি] যেপি তে, মহাৰাজ, খত্তিযমহাসালা ব্ৰাহ্মণমহাসালা গহপতিমহাসালা অড্ঢা মহদ্ধনা মহাভোগা পহূতজাতৰূপৰজতা পহূতৱিত্তূপকৰণা পহূতধনধঞ্ঞা কামহেতু কামনিদানং কামাধিকৰণং সম্পজানমুসা ভাসন্তি; তেসং তং ভৱিস্সতি দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খাযা’’তি. ইদমৱোচ…পে…

‘‘সাৰত্তা কামভোগেসু, গিদ্ধা কামেসু মুচ্ছিতা;

অতিসাৰং ন বুজ্ঝন্তি, মচ্ছা খিপ্পংৱ ওড্ডিতং;

পচ্ছাসং কটুকং হোতি, ৱিপাকো হিস্স পাপকো’’তি.

৮. মল্লিকাসুত্তং

১১৯. সাৱত্থিনিদানং. তেন খো পন সমযেন ৰাজা পসেনদি কোসলো মল্লিকায দেৱিযা সদ্ধিং উপৰিপাসাদৱৰগতো হোতি. অথ খো ৰাজা পসেনদি কোসলো মল্লিকং দেৱিং এতদৱোচ – ‘‘অত্থি নু খো তে, মল্লিকে, কোচঞ্ঞো অত্তনা পিযতৰো’’তি? ‘‘নত্থি খো মে, মহাৰাজ, কোচঞ্ঞো অত্তনা পিযতৰো. তুয্হং পন, মহাৰাজ, অত্থঞ্ঞো কোচি অত্তনা পিযতৰো’’তি? ‘‘ময্হম্পি খো, মল্লিকে, নত্থঞ্ঞো কোচি অত্তনা পিযতৰো’’তি.

অথ খো ৰাজা পসেনদি কোসলো পাসাদা ওৰোহিত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ৰাজা পসেনদি কোসলো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ইধাহং, ভন্তে, মল্লিকায দেৱিযা সদ্ধিং উপৰিপাসাদৱৰগতো মল্লিকং দেৱিং এতদৱোচং – ‘অত্থি নু খো তে, মল্লিকে, কোচঞ্ঞো অত্তনা পিযতৰো’তি? এৱং ৱুত্তে, ভন্তে, মল্লিকা দেৱী মং এতদৱোচ – ‘নত্থি খো মে, মহাৰাজ, কোচঞ্ঞো অত্তনা পিযতৰো. তুয্হং পন, মহাৰাজ, অত্থঞ্ঞো কোচি অত্তনা পিযতৰো’তি? এৱং ৱুত্তাহং, ভন্তে, মল্লিকং দেৱিং এতদৱোচং – ‘ময্হম্পি খো, মল্লিকে, নত্থঞ্ঞো কোচি অত্তনা পিযতৰো’’তি.

অথ খো ভগৱা এতমত্থং ৱিদিত্ৱা তাযং ৱেলাযং ইমং গাথং অভাসি –

‘‘সব্বা দিসা অনুপৰিগম্ম চেতসা,

নেৱজ্ঝগা পিযতৰমত্তনা ক্ৱচি;

এৱং পিযো পুথু অত্তা পৰেসং,

তস্মা ন হিংসে পৰমত্তকামো’’তি.

৯. যঞ্ঞসুত্তং

১২০. সাৱত্থিনিদানং. তেন খো পন সমযেন ৰঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স মহাযঞ্ঞো পচ্চুপট্ঠিতো হোতি, পঞ্চ চ উসভসতানি পঞ্চ চ ৱচ্ছতৰসতানি পঞ্চ চ ৱচ্ছতৰিসতানি পঞ্চ চ অজসতানি পঞ্চ চ উৰব্ভসতানি থূণূপনীতানি হোন্তি যঞ্ঞত্থায. যেপিস্স তে হোন্তি দাসাতি ৱা পেস্সাতি ৱা কম্মকৰাতি ৱা, তেপি দণ্ডতজ্জিতা ভযতজ্জিতা অস্সুমুখা ৰুদমানা পৰিকম্মানি কৰোন্তি.

অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায সাৱত্থিং পিণ্ডায পৱিসিংসু. সাৱত্থিযং পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নো খো তে ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘ইধ, ভন্তে, ৰঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স মহাযঞ্ঞো পচ্চুপট্ঠিতো হোতি, পঞ্চ চ উসভসতানি পঞ্চ চ ৱচ্ছতৰসতানি পঞ্চ চ ৱচ্ছতৰিসতানি পঞ্চ চ অজসতানি পঞ্চ চ উৰব্ভসতানি থূণূপনীতানি হোন্তি যঞ্ঞত্থায. যেপিস্স তে হোন্তি দাসাতি ৱা পেস্সাতি ৱা কম্মকৰাতি ৱা, তেপি দণ্ডতজ্জিতা ভযতজ্জিতা অস্সুমুখা ৰুদমানা পৰিকম্মানি কৰোন্তী’’তি.

অথ খো ভগৱা এতমত্থং ৱিদিত্ৱা তাযং ৱেলাযং ইমা গাথাযো অভাসি –

‘‘অস্সমেধং পুৰিসমেধং, সম্মাপাসং ৱাজপেয্যং নিৰগ্গড়্হং;

মহাযঞ্ঞা মহাৰম্ভা [ৱাজপেয্যুং; নিৰগ্গড়ং মহাৰম্ভা (ক.)], ন তে হোন্তি মহপ্ফলা.

‘‘অজেড়কা চ গাৱো চ, ৱিৱিধা যত্থ হঞ্ঞৰে;

ন তং সম্মগ্গতা যঞ্ঞং, উপযন্তি মহেসিনো.

‘‘যে চ যঞ্ঞা নিৰাৰম্ভা, যজন্তি অনুকুলং সদা;

অজেড়কা চ গাৱো চ, ৱিৱিধা নেত্থ হঞ্ঞৰে;

এতং সম্মগ্গতা যঞ্ঞং, উপযন্তি মহেসিনো.

‘‘এতং যজেথ মেধাৱী, এসো যঞ্ঞো মহপ্ফলো;

এতঞ্হি যজমানস্স, সেয্যো হোতি ন পাপিযো;

যঞ্ঞো চ ৱিপুলো হোতি, পসীদন্তি চ দেৱতা’’তি.

১০. বন্ধনসুত্তং

১২১. তেন খো পন সমযেন ৰঞ্ঞা পসেনদিনা কোসলেন মহাজনকাযো বন্ধাপিতো হোতি, অপ্পেকচ্চে ৰজ্জূহি অপ্পেকচ্চে অন্দূহি অপ্পেকচ্চে সঙ্খলিকাহি.

অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায সাৱত্থিং পিণ্ডায পৱিসিংসু. সাৱত্থিযং পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘ইধ, ভন্তে, ৰঞ্ঞা পসেনদিনা কোসলেন মহাজনকাযো বন্ধাপিতো, অপ্পেকচ্চে ৰজ্জূহি অপ্পেকচ্চে অন্দূহি অপ্পেকচ্চে সঙ্খলিকাহী’’তি.

অথ খো ভগৱা এতমত্থং ৱিদিত্ৱা তাযং ৱেলাযং ইমা গাথাযো অভাসি –

‘‘ন তং দড়্হং বন্ধনমাহু ধীৰা,

যদাযসং দাৰুজং পব্বজঞ্চ;

সাৰত্তৰত্তা মণিকুণ্ডলেসু,

পুত্তেসু দাৰেসু চ যা অপেক্খা.

‘‘এতং দড়্হং বন্ধনমাহু ধীৰা,

ওহাৰিনং সিথিলং দুপ্পমুঞ্চং;

এতম্পি ছেত্ৱান পৰিব্বজন্তি,

অনপেক্খিনো কামসুখং পহাযা’’তি.

পঠমো ৱগ্গো.

তস্সুদ্দানং –

দহৰো পুৰিসো জৰা, পিযং অত্তানৰক্খিতো;

অপ্পকা অড্ডকৰণং, মল্লিকা যঞ্ঞবন্ধনন্তি.

২. দুতিযৱগ্গো

১. সত্তজটিলসুত্তং

১২২. একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি পুব্বাৰামে মিগাৰমাতুপাসাদে. তেন খো পন সমযেন ভগৱা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো বহিদ্ৱাৰকোট্ঠকে নিসিন্নো হোতি. অথ খো ৰাজা পসেনদি কোসলো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি.

তেন খো পন সমযেন সত্ত চ জটিলা সত্ত চ নিগণ্ঠা সত্ত চ অচেলকা সত্ত চ একসাটকা সত্ত চ পৰিব্বাজকা পৰূড়্হকচ্ছনখলোমা খাৰিৱিৱিধমাদায [খাৰিৱিধং আদায (পী.) দী. নি. ১.২৮০ তদট্ঠকথাপি ওলোকেতব্বা] ভগৱতো অৱিদূৰে অতিক্কমন্তি. অথ খো ৰাজা পসেনদি কোসলো উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা দক্খিণজাণুমণ্ডলং পথৱিযং নিহন্ত্ৱা যেন তে সত্ত চ জটিলা সত্ত চ নিগণ্ঠা সত্ত চ অচেলকা সত্ত চ একসাটকা সত্ত চ পৰিব্বাজকা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা তিক্খত্তুং নামং সাৱেসি – ‘‘ৰাজাহং, ভন্তে, পসেনদি কোসলো…পে… ৰাজাহং, ভন্তে, পসেনদি কোসলো’’তি.

অথ খো ৰাজা পসেনদি কোসলো অচিৰপক্কন্তেসু তেসু সত্তসু চ জটিলেসু সত্তসু চ নিগণ্ঠেসু সত্তসু চ অচেলকেসু সত্তসু চ একসাটকেসু সত্তসু চ পৰিব্বাজকেসু যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ৰাজা পসেনদি কোসলো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘যে তে, ভন্তে, লোকে অৰহন্তো ৱা অৰহত্তমগ্গং ৱা সমাপন্না এতে তেসং অঞ্ঞতৰা’’তি.

‘‘দুজ্জানং খো এতং, মহাৰাজ, তযা গিহিনা কামভোগিনা পুত্তসম্বাধসযনং অজ্ঝাৱসন্তেন কাসিকচন্দনং পচ্চনুভোন্তেন মালাগন্ধৱিলেপনং ধাৰযন্তেন জাতৰূপৰজতং সাদিযন্তেন – ‘ইমে ৱা অৰহন্তো, ইমে ৱা অৰহত্তমগ্গং সমাপন্না’’’তি.

‘‘সংৱাসেন খো, মহাৰাজ, সীলং ৱেদিতব্বং. তঞ্চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তৰং; মনসিকৰোতা, নো অমনসিকৰোতা; পঞ্ঞৱতা, নো দুপ্পঞ্ঞেন. সংৱোহাৰেন খো, মহাৰাজ, সোচেয্যং ৱেদিতব্বং. তঞ্চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তৰং; মনসিকৰোতা, নো অমনসিকৰোতা; পঞ্ঞৱতা, নো দুপ্পঞ্ঞেন. আপদাসু খো, মহাৰাজ, থামো ৱেদিতব্বো. সো চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তৰং; মনসিকৰোতা, নো অমনসিকৰোতা; পঞ্ঞৱতা, নো দুপ্পঞ্ঞেন. সাকচ্ছায, খো, মহাৰাজ, পঞ্ঞা ৱেদিতব্বা. সা চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তৰং; মনসিকৰোতা, নো অমনসিকৰোতা; পঞ্ঞৱতা, নো দুপ্পঞ্ঞেনা’’তি.

‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে, অব্ভুতং ভন্তে! যাৱ সুভাসিতমিদং, ভন্তে, ভগৱতা – ‘দুজ্জানং খো এতং, মহাৰাজ, তযা গিহিনা কামভোগিনা পুত্তসম্বাধসযনং অজ্ঝাৱসন্তেন কাসিকচন্দনং পচ্চনুভোন্তেন মালাগন্ধৱিলেপনং ধাৰযন্তেন জাতৰূপৰজতং সাদিযন্তেন – ইমে ৱা অৰহন্তো, ইমে ৱা অৰহত্তমগ্গং সমাপন্না’তি. সংৱাসেন খো, মহাৰাজ, সীলং ৱেদিতব্বং. তঞ্চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তৰং; মনসিকৰোতা, নো অমনসিকৰোতা; পঞ্ঞৱতা, নো দুপ্পঞ্ঞেন. সংৱোহাৰেন খো মহাৰাজ, সোচেয্যং ৱেদিতব্বং. তঞ্চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তৰং; মনসিকৰোতা, নো অমনসিকৰোতা; পঞ্ঞৱতা, নো দুপ্পঞ্ঞেন. আপদাসু খো, মহাৰাজ, থামো ৱেদিতব্বো. সো চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তৰং; মনসিকৰোতা, নো অমনসিকৰোতা; পঞ্ঞৱতা, নো দুপ্পঞ্ঞেন. সাকচ্ছায খো, মহাৰাজ, পঞ্ঞা ৱেদিতব্বা. সা চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তৰং; মনসিকৰোতা, নো অমনসিকৰোতা; পঞ্ঞৱতা, নো দুপ্পঞ্ঞেনা’’তি.

‘‘এতে, ভন্তে, মম পুৰিসা চৰা ওচৰকা জনপদং ওচৰিত্ৱা আগচ্ছন্তি. তেহি পঠমং ওচিণ্ণং অহং পচ্ছা ওসাপযিস্সামি [ওযাযিস্সামি (সী.), ওহযিস্সামি (স্যা. কং.)]. ইদানি তে, ভন্তে, তং ৰজোজল্লং পৱাহেত্ৱা সুন্হাতা সুৱিলিত্তা কপ্পিতকেসমস্সূ ওদাতৱত্থা [ওদাতৱত্থৱসনা (সী.)] পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতা সমঙ্গীভূতা পৰিচাৰেস্সন্তী’’তি.

অথ খো ভগৱা এতমত্থং ৱিদিত্ৱা তাযং ৱেলাযং ইমা গাথাযো অভাসি –

‘‘ন ৱণ্ণৰূপেন নৰো সুজানো,

ন ৱিস্সসে ইত্তৰদস্সনেন;

সুসঞ্ঞতানঞ্হি ৱিযঞ্জনেন,

অসঞ্ঞতা লোকমিমং চৰন্তি.

‘‘পতিৰূপকো মত্তিকাকুণ্ডলোৱ,

লোহড্ঢমাসোৱ সুৱণ্ণছন্নো;

চৰন্তি লোকে [একে (সী. পী.)] পৰিৱাৰছন্না,

অন্তো অসুদ্ধা বহি সোভমানা’’তি.

২. পঞ্চৰাজসুত্তং

১২৩. সাৱত্থিনিদানং. তেন খো পন সমযেন পঞ্চন্নং ৰাজূনং পসেনদিপমুখানং পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতানং সমঙ্গীভূতানং পৰিচাৰযমানানং অযমন্তৰাকথা উদপাদি – ‘‘কিং নু খো কামানং অগ্গ’’ন্তি? তত্ৰেকচ্চে [তত্ৰেকে (সী. পী.)] এৱমাহংসু – ‘‘ৰূপা কামানং অগ্গ’’ন্তি. একচ্চে এৱমাহংসু – ‘‘সদ্দা কামানং অগ্গ’’ন্তি. একচ্চে এৱমাহংসু – ‘‘গন্ধা কামানং অগ্গ’’ন্তি. একচ্চে এৱমাহংসু – ‘‘ৰসা কামানং অগ্গ’’ন্তি. একচ্চে এৱমাহংসু – ‘‘ফোট্ঠব্বা কামানং অগ্গ’’ন্তি. যতো খো তে ৰাজানো নাসক্খিংসু অঞ্ঞমঞ্ঞং সঞ্ঞাপেতুং.

অথ খো ৰাজা পসেনদি কোসলো তে ৰাজানো এতদৱোচ – ‘‘আযাম, মাৰিসা, যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিস্সাম; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং এতমত্থং পটিপুচ্ছিস্সাম. যথা নো ভগৱা ব্যাকৰিস্সতি তথা নং ধাৰেস্সামা’’তি [ধাৰেয্যামাতি (সী. স্যা. কং. পী.)]. ‘‘এৱং, মাৰিসা’’তি খো তে ৰাজানো ৰঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স পচ্চস্সোসুং.

অথ খো তে পঞ্চ ৰাজানো পসেনদিপমুখা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নো খো ৰাজা পসেনদি কোসলো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ইধ, ভন্তে, অম্হাকং পঞ্চন্নং ৰাজূনং পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতানং সমঙ্গীভূতানং পৰিচাৰযমানানং অযমন্তৰাকথা উদপাদি – ‘কিং নু খো কামানং অগ্গ’ন্তি? একচ্চে এৱমাহংসু – ‘ৰূপা কামানং অগ্গ’ন্তি. একচ্চে এৱমাহংসু – ‘সদ্দা কামানং অগ্গ’ন্তি. একচ্চে এৱমাহংসু – ‘গন্ধা কামানং অগ্গ’ন্তি. একচ্চে এৱমাহংসু – ‘ৰসা কামানং অগ্গ’ন্তি. একচ্চে এৱমাহংসু – ‘ফোট্ঠব্বা কামানং অগ্গ’ন্তি. কিং নু খো, ভন্তে, কামানং অগ্গ’’ন্তি?

‘‘মনাপপৰিযন্তং খ্ৱাহং, মহাৰাজ, পঞ্চসু কামগুণেসু অগ্গন্তি ৱদামি. তেৱ [তে চ (সী. পী. ক.), যে চ (স্যা. কং.)], মহাৰাজ, ৰূপা একচ্চস্স মনাপা হোন্তি, তেৱ [তে চ (সী. পী. ক.)] ৰূপা একচ্চস্স অমনাপা হোন্তি. যেহি চ যো ৰূপেহি অত্তমনো হোতি পৰিপুণ্ণসঙ্কপ্পো, সো তেহি ৰূপেহি অঞ্ঞং ৰূপং উত্তৰিতৰং ৱা পণীততৰং ৱা ন পত্থেতি. তে তস্স ৰূপা পৰমা হোন্তি. তে তস্স ৰূপা অনুত্তৰা হোন্তি.

‘‘তেৱ, মহাৰাজ, সদ্দা একচ্চস্স মনাপা হোন্তি, তেৱ সদ্দা একচ্চস্স অমনাপা হোন্তি. যেহি চ যো সদ্দেহি অত্তমনো হোতি পৰিপুণ্ণসঙ্কপ্পো, সো তেহি সদ্দেহি অঞ্ঞং সদ্দং উত্তৰিতৰং ৱা পণীততৰং ৱা ন পত্থেতি. তে তস্স সদ্দা পৰমা হোন্তি. তে তস্স সদ্দা অনুত্তৰা হোন্তি.

‘‘তেৱ, মহাৰাজ, গন্ধা একচ্চস্স মনাপা হোন্তি, তেৱ গন্ধা একচ্চস্স অমনাপা হোন্তি. যেহি চ যো গন্ধেহি অত্তমনো হোতি পৰিপুণ্ণসঙ্কপ্পো, সো তেহি গন্ধেহি অঞ্ঞং গন্ধং উত্তৰিতৰং ৱা পণীততৰং ৱা ন পত্থেতি. তে তস্স গন্ধা পৰমা হোন্তি. তে তস্স গন্ধা অনুত্তৰা হোন্তি.

‘‘তেৱ, মহাৰাজ, ৰসা একচ্চস্স মনাপা হোন্তি, তেৱ ৰসা একচ্চস্স অমনাপা হোন্তি. যেহি চ যো ৰসেহি অত্তমনো হোতি পৰিপুণ্ণসঙ্কপ্পো, সো তেহি ৰসেহি অঞ্ঞং ৰসং উত্তৰিতৰং ৱা পণীততৰং ৱা ন পত্থেতি. তে তস্স ৰসা পৰমা হোন্তি. তে তস্স ৰসা অনুত্তৰা হোন্তি.

‘‘তেৱ, মহাৰাজ, ফোট্ঠব্বা একচ্চস্স মনাপা হোন্তি, তেৱ ফোট্ঠব্বা একচ্চস্স অমনাপা হোন্তি. যেহি চ যো ফোট্ঠব্বেহি অত্তমনো হোতি পৰিপুণ্ণসঙ্কপ্পো, সো তেহি ফোট্ঠব্বেহি অঞ্ঞং ফোট্ঠব্বং উত্তৰিতৰং ৱা পণীততৰং ৱা ন পত্থেতি. তে তস্স ফোট্ঠব্বা পৰমা হোন্তি. তে তস্স ফোট্ঠব্বা অনুত্তৰা হোন্তী’’তি.

তেন খো পন সমযেন চন্দনঙ্গলিকো উপাসকো তস্সং পৰিসাযং নিসিন্নো হোতি. অথ খো চন্দনঙ্গলিকো উপাসকো উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা যেন ভগৱা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘পটিভাতি মং ভগৱা, পটিভাতি মং সুগতা’’তি. ‘‘পটিভাতু তং চন্দনঙ্গলিকা’’তি ভগৱা অৱোচ.

অথ খো চন্দনঙ্গলিকো উপাসকো ভগৱতো সম্মুখা তদনুৰূপায গাথায অভিত্থৱি –

‘‘পদুমং যথা কোকনদং সুগন্ধং,

পাতো সিযা ফুল্লমৱীতগন্ধং;

অঙ্গীৰসং পস্স ৱিৰোচমানং,

তপন্তমাদিচ্চমিৱন্তলিক্খে’’তি.

অথ খো তে পঞ্চ ৰাজানো চন্দনঙ্গলিকং উপাসকং পঞ্চহি উত্তৰাসঙ্গেহি অচ্ছাদেসুং. অথ খো চন্দনঙ্গলিকো উপাসকো তেহি পঞ্চহি উত্তৰাসঙ্গেহি ভগৱন্তং অচ্ছাদেসীতি.

৩. দোণপাকসুত্তং

১২৪. সাৱত্থিনিদানং. তেন খো পন সমযেন ৰাজা পসেনদি কোসলো দোণপাককুৰং [দোণপাকসুদং (সী.), দোণপাকং সুদং (পী.)] ভুঞ্জতি. অথ খো ৰাজা পসেনদি কোসলো ভুত্তাৱী মহস্সাসী যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি.

অথ খো ভগৱা ৰাজানং পসেনদিং কোসলং ভুত্তাৱিং মহস্সাসিং ৱিদিত্ৱা তাযং ৱেলাযং ইমং গাথং অভাসি –

‘‘মনুজস্স সদা সতীমতো,

মত্তং জানতো লদ্ধভোজনে;