৫. বহুধাতুকসুত্তং

১২৪. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘যানি কানিচি, ভিক্খৱে, ভযানি উপ্পজ্জন্তি সব্বানি তানি বালতো উপ্পজ্জন্তি, নো পণ্ডিততো; যে কেচি উপদ্দৱা উপ্পজ্জন্তি সব্বে তে বালতো উপ্পজ্জন্তি, নো পণ্ডিততো; যে কেচি উপসগ্গা উপ্পজ্জন্তি সব্বে তে বালতো উপ্পজ্জন্তি, নো পণ্ডিততো. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, নড়াগাৰা ৱা তিণাগাৰা ৱা অগ্গি মুত্তো [অগ্গিমুক্কো (সী. পী.)] কূটাগাৰানিপি দহতি উল্লিত্তাৱলিত্তানি নিৱাতানি ফুসিতগ্গড়ানি পিহিতৱাতপানানি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যানি কানিচি ভযানি উপ্পজ্জন্তি সব্বানি তানি বালতো উপ্পজ্জন্তি, নো পণ্ডিততো; যে কেচি উপদ্দৱা উপ্পজ্জন্তি সব্বে তে বালতো উপ্পজ্জন্তি, নো পণ্ডিততো; যে কেচি উপসগ্গা উপ্পজ্জন্তি সব্বে তে বালতো উপ্পজ্জন্তি, নো পণ্ডিততো. ইতি খো, ভিক্খৱে, সপ্পটিভযো বালো, অপ্পটিভযো পণ্ডিতো; সউপদ্দৱো বালো, অনুপদ্দৱো পণ্ডিতো; সউপসগ্গো বালো, অনুপসগ্গো পণ্ডিতো. নত্থি, ভিক্খৱে, পণ্ডিততো ভযং, নত্থি পণ্ডিততো উপদ্দৱো, নত্থি পণ্ডিততো উপসগ্গো. তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, ‘পণ্ডিতা ভৱিস্সাম ৱীমংসকা’তি – এৱঞ্হি ৱো, ভিক্খৱে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি.

এৱং ৱুত্তে, আযস্মা আনন্দো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, পণ্ডিতো ভিক্খু ‘ৱীমংসকো’তি অলং ৱচনাযা’’তি? ‘‘যতো খো, আনন্দ, ভিক্খু ধাতুকুসলো চ হোতি, আযতনকুসলো চ হোতি, পটিচ্চসমুপ্পাদকুসলো চ হোতি, ঠানাঠানকুসলো চ হোতি – এত্তাৱতা খো, আনন্দ, পণ্ডিতো ভিক্খু ‘ৱীমংসকো’তি অলং ৱচনাযা’’তি.

১২৫. ‘‘কিত্তাৱতা পন, ভন্তে, ‘ধাতুকুসলো ভিক্খূ’তি অলং ৱচনাযা’’তি? ‘‘অট্ঠাৰস খো ইমা, আনন্দ, ধাতুযো – চক্খুধাতু, ৰূপধাতু, চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু; সোতধাতু, সদ্দধাতু, সোতৱিঞ্ঞাণধাতু; ঘানধাতু, গন্ধধাতু, ঘানৱিঞ্ঞাণধাতু; জিৱ্হাধাতু, ৰসধাতু, জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণধাতু; কাযধাতু, ফোট্ঠব্বধাতু, কাযৱিঞ্ঞাণধাতু; মনোধাতু, ধম্মধাতু, মনোৱিঞ্ঞাণধাতু. ইমা খো, আনন্দ, অট্ঠাৰস ধাতুযো যতো জানাতি পস্সতি – এত্তাৱতাপি খো, আনন্দ, ‘ধাতুকুসলো ভিক্খূ’তি অলং ৱচনাযা’’তি.

‘‘সিযা পন, ভন্তে, অঞ্ঞোপি পৰিযাযো, যথা ‘ধাতুকুসলো ভিক্খূ’তি অলং ৱচনাযা’’তি? ‘‘সিযা, আনন্দ. ছযিমা, আনন্দ, ধাতুযো – পথৱীধাতু, আপোধাতু, তেজোধাতু, ৱাযোধাতু, আকাসধাতু, ৱিঞ্ঞাণধাতু. ইমা খো, আনন্দ, ছ ধাতুযো যতো জানাতি পস্সতি – এত্তাৱতাপি খো, আনন্দ, ‘ধাতুকুসলো ভিক্খূ’তি অলং ৱচনাযা’’তি.

‘‘সিযা পন, ভন্তে, অঞ্ঞোপি পৰিযাযো, যথা ‘ধাতুকুসলো ভিক্খূ’তি অলং ৱচনাযা’’তি? ‘‘সিযা, আনন্দ. ছযিমা, আনন্দ, ধাতুযো – সুখধাতু, দুক্খধাতু, সোমনস্সধাতু, দোমনস্সধাতু, উপেক্খাধাতু, অৱিজ্জাধাতু. ইমা খো, আনন্দ, ছ ধাতুযো যতো জানাতি পস্সতি – এত্তাৱতাপি খো, আনন্দ, ‘ধাতুকুসলো ভিক্খূ’তি অলং ৱচনাযা’’তি.

‘‘সিযা পন, ভন্তে, অঞ্ঞোপি পৰিযাযো, যথা ‘ধাতুকুসলো ভিক্খূ’তি অলং ৱচনাযা’’তি? ‘‘সিযা, আনন্দ. ছযিমা, আনন্দ, ধাতুযো – কামধাতু, নেক্খম্মধাতু, ব্যাপাদধাতু, অব্যাপাদধাতু, ৱিহিংসাধাতু, অৱিহিংসাধাতু. ইমা খো, আনন্দ, ছ ধাতুযো যতো জানাতি পস্সতি – এত্তাৱতাপি খো, আনন্দ, ‘ধাতুকুসলো ভিক্খূ’তি অলং ৱচনাযা’’তি.

‘‘সিযা পন, ভন্তে, অঞ্ঞোপি পৰিযাযো, যথা ‘ধাতুকুসলো ভিক্খূ’তি অলং ৱচনাযা’’তি? ‘‘সিযা, আনন্দ. তিস্সো ইমা, আনন্দ, ধাতুযো – কামধাতু, ৰূপধাতু, অৰূপধাতু. ইমা খো, আনন্দ, তিস্সো ধাতুযো যতো জানাতি পস্সতি – এত্তাৱতাপি খো, আনন্দ, ‘ধাতুকুসলো ভিক্খূ’তি অলং ৱচনাযা’’তি.

‘‘সিযা পন, ভন্তে, অঞ্ঞোপি পৰিযাযো, যথা ‘ধাতুকুসলো ভিক্খূ’তি অলং ৱচনাযা’’তি? ‘‘সিযা, আনন্দ. দ্ৱে ইমা, আনন্দ, ধাতুযো – সঙ্খতাধাতু, অসঙ্খতাধাতু. ইমা খো, আনন্দ, দ্ৱে ধাতুযো যতো জানাতি পস্সতি – এত্তাৱতাপি খো, আনন্দ, ‘ধাতুকুসলো ভিক্খূ’তি অলং ৱচনাযা’’তি.

১২৬. ‘‘কিত্তাৱতা পন, ভন্তে, ‘আযতনকুসলো ভিক্খূ’তি অলং ৱচনাযা’’তি? ‘‘ছ খো পনিমানি, আনন্দ, অজ্ঝত্তিকবাহিৰানি আযতনানি – চক্খুচেৱ ৰূপা চ সোতঞ্চ সদ্দা চ ঘানঞ্চ গন্ধা চ জিৱ্হা চ ৰসা চ কাযো চ ফোট্ঠব্বা চ মনো চ ধম্মা চ. ইমানি খো, আনন্দ, ছ অজ্ঝত্তিকবাহিৰানি আযতনানি যতো জানাতি পস্সতি – এত্তাৱতা খো, আনন্দ, ‘আযতনকুসলো ভিক্খূ’তি অলং ৱচনাযা’’তি.

‘‘কিত্তাৱতা পন, ভন্তে, ‘পটিচ্চসমুপ্পাদকুসলো ভিক্খূ’তি অলং ৱচনাযা’’তি? ‘‘ইধানন্দ, ভিক্খু এৱং পজানাতি – ‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতি, ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিৰোধা ইদং নিৰুজ্ঝতি, যদিদং – অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা, সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং, নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনং, সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৱেদনা, ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা, তণ্হাপচ্চযা উপাদানং, উপাদানপচ্চযা ভৱো, ভৱপচ্চযা জাতি, জাতিপচ্চযা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সূপাযাসা সম্ভৱন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৱিজ্জাযত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো, সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো, ৱিঞ্ঞাণনিৰোধা নামৰূপনিৰোধো, নামৰূপনিৰোধা সড়াযতননিৰোধো, সড়াযতননিৰোধা ফস্সনিৰোধো, ফস্সনিৰোধা ৱেদনানিৰোধো, ৱেদনানিৰোধা তণ্হানিৰোধো, তণ্হানিৰোধা উপাদাননিৰোধো, উপাদাননিৰোধা ভৱনিৰোধো, ভৱনিৰোধা জাতিনিৰোধো, জাতিনিৰোধা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সূপাযাসা নিৰুজ্ঝন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতি’. এত্তাৱতা খো, আনন্দ, ‘পটিচ্চসমুপ্পাদকুসলো ভিক্খূ’তি অলং ৱচনাযা’’তি.

১২৭. ‘‘কিত্তাৱতা পন, ভন্তে, ‘ঠানাঠানকুসলো ভিক্খূ’তি অলং ৱচনাযা’’তি? ‘‘ইধানন্দ, ভিক্খু ‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো কঞ্চি [কিঞ্চি (স্যা. কং. ক.)] সঙ্খাৰং নিচ্চতো উপগচ্ছেয্য, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি; ‘ঠানঞ্চ খো এতং ৱিজ্জতি যং পুথুজ্জনো কঞ্চি সঙ্খাৰং নিচ্চতো উপগচ্ছেয্য, ঠানমেতং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি; ‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো কঞ্চি সঙ্খাৰং সুখতো উপগচ্ছেয্য, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি; ‘ঠানঞ্চ খো এতং ৱিজ্জতি যং পুথুজ্জনো কঞ্চি সঙ্খাৰং সুখতো উপগচ্ছেয্য, ঠানমেতং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি. ‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো কঞ্চি ধম্মং অত্ততো উপগচ্ছেয্য, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি, ‘ঠানঞ্চ খো এতং ৱিজ্জতি যং পুথুজ্জনো কঞ্চি ধম্মং অত্ততো উপগচ্ছেয্য, ঠানমেতং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি.

১২৮. ‘‘‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো মাতৰং জীৱিতা ৱোৰোপেয্য, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি; ‘ঠানঞ্চ খো এতং ৱিজ্জতি যং পুথুজ্জনো মাতৰং জীৱিতা ৱোৰোপেয্য, ঠানমেতং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি. ‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো পিতৰং জীৱিতা ৱোৰোপেয্য…পে… অৰহন্তং জীৱিতা ৱোৰোপেয্য, ঠানমেতং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি; ‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো দুট্ঠচিত্তো তথাগতস্স লোহিতং উপ্পাদেয্য, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি; ‘ঠানঞ্চ খো এতং ৱিজ্জতি যং পুথুজ্জনো দুট্ঠচিত্তো তথাগতস্স লোহিতং উপ্পাদেয্য, ঠানমেতং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি. ‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো সঙ্ঘং ভিন্দেয্য, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি; ‘ঠানঞ্চ খো এতং ৱিজ্জতি যং পুথুজ্জনো সঙ্ঘং ভিন্দেয্য, ঠানমেতং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি. ‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো অঞ্ঞং সত্থাৰং উদ্দিসেয্য, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি; ‘ঠানঞ্চ খো এতং ৱিজ্জতি যং পুথুজ্জনো অঞ্ঞং সত্থাৰং উদ্দিসেয্য, ঠানমেতং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি.

১২৯. ‘‘‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো যং একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৱে অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা অপুব্বং অচৰিমং উপ্পজ্জেয্যুং, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি; ‘ঠানঞ্চ খো এতং ৱিজ্জতি যং একিস্সা লোকধাতুযা একো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো উপ্পজ্জেয্য, ঠানমেতং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি. ‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো যং একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৱে ৰাজানো চক্কৱত্তিনো অপুব্বং অচৰিমং উপ্পজ্জেয্যুং, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি; ‘ঠানঞ্চ খো এতং ৱিজ্জতি যং একিস্সা লোকধাতুযা একো ৰাজা চক্কৱত্তী উপ্পজ্জেয্য, ঠানমেতং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি.

১৩০. ‘‘‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো যং ইত্থী অৰহং অস্স সম্মাসম্বুদ্ধো, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি; ‘ঠানঞ্চ খো এতং ৱিজ্জতি যং পুৰিসো অৰহং অস্স সম্মাসম্বুদ্ধো, ঠানমেতং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি. ‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো যং ইত্থী ৰাজা অস্স চক্কৱত্তী, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি; ‘ঠানঞ্চ খো এতং ৱিজ্জতি যং পুৰিসো ৰাজা অস্স চক্কৱত্তী, ঠানমেতং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি. ‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো যং ইত্থী সক্কত্তং কৰেয্য … মাৰত্তং কৰেয্য… ব্ৰহ্মত্তং কৰেয্য, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি; ‘ঠানঞ্চ খো এতং ৱিজ্জতি যং পুৰিসো সক্কত্তং কৰেয্য… মাৰত্তং কৰেয্য… ব্ৰহ্মত্তং কৰেয্য, ঠানমেতং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি.

১৩১. ‘‘‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো যং কাযদুচ্চৰিতস্স ইট্ঠো কন্তো মনাপো ৱিপাকো নিব্বত্তেয্য, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি; ‘ঠানঞ্চ খো এতং ৱিজ্জতি যং কাযদুচ্চৰিতস্স অনিট্ঠো অকন্তো অমনাপো ৱিপাকো নিব্বত্তেয্য, ঠানমেতং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি. ‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো যং ৱচীদুচ্চৰিতস্স…পে… যং মনোদুচ্চৰিতস্স ইট্ঠো কন্তো মনাপো ৱিপাকো নিব্বত্তেয্য, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি; ঠানঞ্চ খো এতং ৱিজ্জতি যং ৱচীদুচ্চৰিতস্স…পে… যং মনোদুচ্চৰিতস্স অনিট্ঠো অকন্তো অমনাপো ৱিপাকো নিব্বত্তেয্য, ঠানমেতং ৱিজ্জতীতি পজানাতি. ‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো যং কাযসুচৰিতস্স অনিট্ঠো অকন্তো অমনাপো ৱিপাকো নিব্বত্তেয্য, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি; ‘ঠানঞ্চ খো এতং ৱিজ্জতি যং কাযসুচৰিতস্স ইট্ঠো কন্তো মনাপো ৱিপাকো নিব্বত্তেয্য, ঠানমেতং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি. ‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো যং ৱচীসুচৰিতস্স…পে… যং মনোসুচৰিতস্স অনিট্ঠো অকন্তো অমনাপো ৱিপাকো নিব্বত্তেয্য, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি; ‘ঠানঞ্চ খো এতং ৱিজ্জতি যং ৱচীসুচৰিতস্স…পে… যং মনোসুচৰিতস্স ইট্ঠো কন্তো মনাপো ৱিপাকো নিব্বত্তেয্য, ঠানমেতং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি.

‘‘‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো যং কাযদুচ্চৰিতসমঙ্গী তংনিদানা তপ্পচ্চযা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জেয্য, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি; ‘ঠানঞ্চ খো এতং ৱিজ্জতি যং কাযদুচ্চৰিতসমঙ্গী তংনিদানা তপ্পচ্চযা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জেয্য, ঠানমেতং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি. ‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো যং ৱচীদুচ্চৰিতসমঙ্গী…পে… যং মনোদুচ্চৰিতসমঙ্গী তংনিদানা তপ্পচ্চযা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জেয্য, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি; ‘ঠানঞ্চ খো এতং ৱিজ্জতি যং ৱচীদুচ্চৰিতসমঙ্গী…পে… যং মনোদুচ্চৰিতসমঙ্গী তংনিদানা তপ্পচ্চযা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জেয্য, ঠানমেতং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি. ‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো যং কাযসুচৰিতসমঙ্গী তংনিদানা তপ্পচ্চযা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জেয্য, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি; ‘ঠানঞ্চ খো এতং ৱিজ্জতি যং কাযসুচৰিতসমঙ্গী তংনিদানা তপ্পচ্চযা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জেয্য, ঠানমেতং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি. ‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো যং ৱচীসুচৰিতসমঙ্গী…পে… যং মনোসুচৰিতসমঙ্গী তংনিদানা তপ্পচ্চযা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জেয্য, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি; ‘ঠানঞ্চ খো এতং ৱিজ্জতি যং ৱচীসুচৰিতসমঙ্গী…পে… যং মনোসুচৰিতসমঙ্গী তংনিদানা তপ্পচ্চযা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জেয্য, ঠানমেতং ৱিজ্জতী’তি পজানাতি. এত্তাৱতা খো, আনন্দ, ‘ঠানাঠানকুসলো ভিক্খূ’তি অলং ৱচনাযা’’তি.

১৩২. এৱং ৱুত্তে আযস্মা আনন্দো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! কোনামো অযং, ভন্তে, ধম্মপৰিযাযো’’তি? ‘‘তস্মাতিহ ত্ৱং, আনন্দ, ইমং ধম্মপৰিযাযং ‘বহুধাতুকো’তিপি নং ধাৰেহি, ‘চতুপৰিৱট্টো’তিপি নং ধাৰেহি, ‘ধম্মাদাসো’তিপি নং ধাৰেহি, ‘অমতদুন্দুভী’তিপি [দুদ্ৰভীতিপি (ক.)] নং ধাৰেহি, ‘অনুত্তৰো সঙ্গামৱিজযো’তিপি নং ধাৰেহী’’তি.

ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনো আযস্মা আনন্দো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দীতি.

বহুধাতুকসুত্তং নিট্ঠিতং পঞ্চমং.