১. অনুপদসুত্তং

৯৩. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘পণ্ডিতো, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো; মহাপঞ্ঞো, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো; পুথুপঞ্ঞো, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো; হাসপঞ্ঞো [হাসুপঞ্ঞো (সী. পী.)], ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো; জৱনপঞ্ঞো, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো; তিক্খপঞ্ঞো, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো; নিব্বেধিকপঞ্ঞো, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো; সাৰিপুত্তো, ভিক্খৱে, অড্ঢমাসং অনুপদধম্মৱিপস্সনং ৱিপস্সতি. তত্ৰিদং, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তস্স অনুপদধম্মৱিপস্সনায হোতি.

৯৪. ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. যে চ পঠমে ঝানে [পঠমজ্ঝানে (ক. সী. পী. ক.)] ধম্মা ৱিতক্কো চ ৱিচাৰো চ পীতি চ সুখঞ্চ চিত্তেকগ্গতা চ, ফস্সো ৱেদনা সঞ্ঞা চেতনা চিত্তং ছন্দো অধিমোক্খো ৱীৰিযং সতি উপেক্খা মনসিকাৰো – ত্যাস্স ধম্মা অনুপদৱৱত্থিতা হোন্তি. ত্যাস্স ধম্মা ৱিদিতা উপ্পজ্জন্তি, ৱিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৱিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি. সো এৱং পজানাতি – ‘এৱং কিৰমে ধম্মা অহুত্ৱা সম্ভোন্তি, হুত্ৱা পটিৱেন্তী’তি. সো তেসু ধম্মেসু অনুপাযো অনপাযো অনিস্সিতো অপ্পটিবদ্ধো [অপ্পটিবন্ধো (ক.)] ৱিপ্পমুত্তো ৱিসংযুত্তো ৱিমৰিযাদীকতেন চেতসা ৱিহৰতি. সো ‘অত্থি উত্তৰি নিস্সৰণ’ন্তি পজানাতি. তব্বহুলীকাৰা অত্থিত্ৱেৱস্স [অত্থিতেৱস্স (সী. পী.)] হোতি.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৱং অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. যে চ দুতিযে ঝানে ধম্মা – অজ্ঝত্তং সম্পসাদো চ পীতি চ সুখঞ্চ চিত্তেকগ্গতা চ, ফস্সো ৱেদনা সঞ্ঞা চেতনা চিত্তং ছন্দো অধিমোক্খো ৱীৰিযং সতি উপেক্খা মনসিকাৰো – ত্যাস্স ধম্মা অনুপদৱৱত্থিতা হোন্তি. ত্যাস্স ধম্মা ৱিদিতা উপ্পজ্জন্তি, ৱিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৱিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি. সো এৱং পজানাতি – ‘এৱং কিৰমে ধম্মা অহুত্ৱা সম্ভোন্তি, হুত্ৱা পটিৱেন্তী’তি. সো তেসু ধম্মেসু অনুপাযো অনপাযো অনিস্সিতো অপ্পটিবদ্ধো ৱিপ্পমুত্তো ৱিসংযুত্তো ৱিমৰিযাদীকতেন চেতসা ৱিহৰতি. সো ‘অত্থি উত্তৰি নিস্সৰণ’ন্তি পজানাতি. তব্বহুলীকাৰা অত্থিত্ৱেৱস্স হোতি.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো পীতিযা চ ৱিৰাগা উপেক্খকো চ ৱিহৰতি সতো চ সম্পজানো, সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেতি. যং তং অৰিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৱিহাৰী’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. যে চ ততিযে ঝানে ধম্মা – সুখঞ্চ সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ চিত্তেকগ্গতা চ, ফস্সো ৱেদনা সঞ্ঞা চেতনা চিত্তং ছন্দো অধিমোক্খো ৱীৰিযং সতি উপেক্খা মনসিকাৰো – ত্যাস্স ধম্মা অনুপদৱৱত্থিতা হোন্তি, ত্যাস্স ধম্মা ৱিদিতা উপ্পজ্জন্তি, ৱিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৱিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি. সো এৱং পজানাতি – ‘এৱং কিৰমে ধম্মা অহুত্ৱা সম্ভোন্তি, হুত্ৱা পটিৱেন্তী’তি. সো তেসু ধম্মেসু অনুপাযো অনপাযো অনিস্সিতো অপ্পটিবদ্ধো ৱিপ্পমুত্তো ৱিসংযুত্তো ৱিমৰিযাদীকতেন চেতসা ৱিহৰতি. সো ‘অত্থি উত্তৰি নিস্সৰণ’ন্তি পজানাতি. তব্বহুলীকাৰা অত্থিত্ৱেৱস্স হোতি.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. যে চ চতুত্থে ঝানে ধম্মা – উপেক্খা অদুক্খমসুখা ৱেদনা পস্সদ্ধত্তা চেতসো অনাভোগো সতিপাৰিসুদ্ধি চিত্তেকগ্গতা চ, ফস্সো ৱেদনা সঞ্ঞা চেতনা চিত্তং ছন্দো অধিমোক্খো ৱীৰিযং সতি উপেক্খা মনসিকাৰো – ত্যাস্স ধম্মা অনুপদৱৱত্থিতা হোন্তি. ত্যাস্স ধম্মা ৱিদিতা উপ্পজ্জন্তি, ৱিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৱিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি. সো এৱং পজানাতি – ‘এৱং কিৰমে ধম্মা অহুত্ৱা সম্ভোন্তি, হুত্ৱা পটিৱেন্তী’তি. সো তেসু ধম্মেসু অনুপাযো অনপাযো অনিস্সিতো অপ্পটিবদ্ধো ৱিপ্পমুত্তো ৱিসংযুত্তো ৱিমৰিযাদীকতেন চেতসা ৱিহৰতি. সো ‘অত্থি উত্তৰি নিস্সৰণ’ন্তি পজানাতি. তব্বহুলীকাৰা অত্থিত্ৱেৱস্স হোতি.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকাৰা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. যে চ আকাসানঞ্চাযতনে ধম্মা – আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞা চ চিত্তেকগ্গতা চ ফস্সো ৱেদনা সঞ্ঞা চেতনা চিত্তং ছন্দো অধিমোক্খো ৱীৰিযং সতি উপেক্খা মনসিকাৰো – ত্যাস্স ধম্মা অনুপদৱৱত্থিতা হোন্তি. ত্যাস্স ধম্মা ৱিদিতা উপ্পজ্জন্তি, ৱিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৱিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি. সো এৱং পজানাতি – ‘এৱং কিৰমে ধম্মা অহুত্ৱা সম্ভোন্তি, হুত্ৱা পটিৱেন্তী’তি. সো তেসু ধম্মেসু অনুপাযো অনপাযো অনিস্সিতো অপ্পটিবদ্ধো ৱিপ্পমুত্তো ৱিসংযুত্তো ৱিমৰিযাদীকতেন চেতসা ৱিহৰতি. সো ‘অত্থি উত্তৰি নিস্সৰণ’ন্তি পজানাতি. তব্বহুলীকাৰা অত্থিত্ৱেৱস্স হোতি.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘অনন্তং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. যে চ ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনে ধম্মা – ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞা চ চিত্তেকগ্গতা চ, ফস্সো ৱেদনা সঞ্ঞা চেতনা চিত্তং ছন্দো অধিমোক্খো ৱীৰিযং সতি উপেক্খা মনসিকাৰো – ত্যাস্স ধম্মা অনুপদৱৱত্থিতা হোন্তি. ত্যাস্স ধম্মা ৱিদিতা উপ্পজ্জন্তি, ৱিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৱিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি. সো এৱং পজানাতি – ‘এৱং কিৰমে ধম্মা অহুত্ৱা সম্ভোন্তি, হুত্ৱা পটিৱেন্তী’তি. সো তেসু ধম্মেসু অনুপাযো অনপাযো অনিস্সিতো অপ্পটিবদ্ধো ৱিপ্পমুত্তো ৱিসংযুত্তো ৱিমৰিযাদীকতেন চেতসা ৱিহৰতি. সো ‘অত্থি উত্তৰি নিস্সৰণ’ন্তি পজানাতি. তব্বহুলীকাৰা অত্থিত্ৱেৱস্স হোতি.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো সব্বসো ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. যে চ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনে ধম্মা – আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞা চ চিত্তেকগ্গতা চ, ফস্সো ৱেদনা সঞ্ঞা চেতনা চিত্তং ছন্দো অধিমোক্খো ৱীৰিযং সতি উপেক্খা মনসিকাৰো – ত্যাস্স ধম্মা অনুপদৱৱত্থিতা হোন্তি. ত্যাস্স ধম্মা ৱিদিতা উপ্পজ্জন্তি, ৱিদিতা উপট্ঠহন্তি, ৱিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি. সো এৱং পজানাতি – ‘এৱং কিৰমে ধম্মা অহুত্ৱা সম্ভোন্তি, হুত্ৱা পটিৱেন্তী’তি. সো তেসু ধম্মেসু অনুপাযো অনপাযো অনিস্সিতো অপ্পটিবদ্ধো ৱিপ্পমুত্তো ৱিসংযুত্তো ৱিমৰিযাদীকতেন চেতসা ৱিহৰতি. সো ‘অত্থি উত্তৰি নিস্সৰণ’ন্তি পজানাতি. তব্বহুলীকাৰা অত্থিত্ৱেৱস্স হোতি.

৯৫. ‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো সব্বসো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. সো তায সমাপত্তিযা সতো ৱুট্ঠহতি. সো তায সমাপত্তিযা সতো ৱুট্ঠহিত্ৱা যে ধম্মা [যে তে ধম্মা (সী.)] অতীতা নিৰুদ্ধা ৱিপৰিণতা তে ধম্মে সমনুপস্সতি – ‘এৱং কিৰমে ধম্মা অহুত্ৱা সম্ভোন্তি, হুত্ৱা পটিৱেন্তী’তি. সো তেসু ধম্মেসু অনুপাযো অনপাযো অনিস্সিতো অপ্পটিবদ্ধো ৱিপ্পমুত্তো ৱিসংযুত্তো ৱিমৰিযাদীকতেন চেতসা ৱিহৰতি. সো ‘অত্থি উত্তৰি নিস্সৰণ’ন্তি পজানাতি. তব্বহুলীকাৰা অত্থিত্ৱেৱস্স হোতি.

৯৬. ‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো সব্বসো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি. সো তায সমাপত্তিযা সতো ৱুট্ঠহতি. সো তায সমাপত্তিযা সতো ৱুট্ঠহিত্ৱা যে ধম্মা অতীতা নিৰুদ্ধা ৱিপৰিণতা তে ধম্মে সমনুপস্সতি – ‘এৱং কিৰমে ধম্মা অহুত্ৱা সম্ভোন্তি, হুত্ৱা পটিৱেন্তী’তি. সো তেসু ধম্মেসু অনুপাযো অনপাযো অনিস্সিতো অপ্পটিবদ্ধো ৱিপ্পমুত্তো ৱিসংযুত্তো ৱিমৰিযাদীকতেন চেতসা ৱিহৰতি. সো ‘নত্থি উত্তৰি নিস্সৰণ’ন্তি পজানাতি. তব্বহুলীকাৰা নত্থিত্ৱেৱস্স হোতি.

৯৭. ‘‘যং খো তং, ভিক্খৱে, সম্মা ৱদমানো ৱদেয্য – ‘ৱসিপ্পত্তো পাৰমিপ্পত্তো অৰিযস্মিং সীলস্মিং, ৱসিপ্পত্তো পাৰমিপ্পত্তো অৰিযস্মিং সমাধিস্মিং, ৱসিপ্পত্তো পাৰমিপ্পত্তো অৰিযায পঞ্ঞায, ৱসিপ্পত্তো পাৰমিপ্পত্তো অৰিযায ৱিমুত্তিযা’তি, সাৰিপুত্তমেৱ তং সম্মা ৱদমানো ৱদেয্য – ‘ৱসিপ্পত্তো পাৰমিপ্পত্তো অৰিযস্মিং সীলস্মিং, ৱসিপ্পত্তো পাৰমিপ্পত্তো অৰিযস্মিং সমাধিস্মিং, ৱসিপ্পত্তো পাৰমিপ্পত্তো অৰিযায পঞ্ঞায, ৱসিপ্পত্তো পাৰমিপ্পত্তো অৰিযায ৱিমুত্তিযা’তি. যং খো তং, ভিক্খৱে, সম্মা ৱদমানো ৱদেয্য – ‘ভগৱতো পুত্তো ওৰসো মুখতো জাতো ধম্মজো ধম্মনিম্মিতো ধম্মদাযাদো নো আমিসদাযাদো’তি, সাৰিপুত্তমেৱ তং সম্মা ৱদমানো ৱদেয্য – ‘ভগৱতো পুত্তো ওৰসো মুখতো জাতো ধম্মজো ধম্মনিম্মিতো ধম্মদাযাদো নো আমিসদাযাদো’তি. সাৰিপুত্তো, ভিক্খৱে, তথাগতেন অনুত্তৰং ধম্মচক্কং পৱত্তিতং সম্মদেৱ অনুপ্পৱত্তেতী’’তি.

ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.

অনুপদসুত্তং নিট্ঠিতং পঠমং.