৯. মহাপুণ্ণমসুত্তং

৮৫. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি পুব্বাৰামে মিগাৰমাতুপাসাদে. তেন খো পন সমযেন ভগৱা তদহুপোসথে পন্নৰসে পুণ্ণায পুণ্ণমায ৰত্তিযা ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো অব্ভোকাসে নিসিন্নো হোতি. অথ খো অঞ্ঞতৰো ভিক্খু উট্ঠাযাসনা একংসং চীৱৰং কত্ৱা যেন ভগৱা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ –

‘‘পুচ্ছেয্যাহং, ভন্তে, ভগৱন্তং কিঞ্চিদেৱ দেসং, সচে মে ভগৱা ওকাসং কৰোতি পঞ্হস্স ৱেয্যাকৰণাযা’’তি. ‘‘তেন হি ত্ৱং, ভিক্খু, সকে আসনে নিসীদিত্ৱা পুচ্ছ যদাকঙ্খসী’’তি.

৮৬. অথ খো সো ভিক্খু সকে আসনে নিসীদিত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ইমে নু খো, ভন্তে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, সেয্যথিদং – ৰূপুপাদানক্খন্ধো, ৱেদনুপাদানক্খন্ধো, সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো, সঙ্খাৰুপাদানক্খন্ধো, ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো’’তি? ‘‘ইমে খো, ভিক্খু, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, সেয্যথিদং – ৰূপুপাদানক্খন্ধো, ৱেদনুপাদানক্খন্ধো, সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো, সঙ্খাৰুপাদানক্খন্ধো, ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো’’তি.

‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা ভগৱন্তং উত্তৰিং পঞ্হং পুচ্ছি – ‘‘ইমে পন, ভন্তে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা কিংমূলকা’’তি? ‘‘ইমে খো, ভিক্খু, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা ছন্দমূলকা’’তি. ‘‘তংযেৱ নু খো, ভন্তে, উপাদানং তে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, উদাহু অঞ্ঞত্ৰ পঞ্চহুপাদানক্খন্ধেহি উপাদান’’ন্তি? ‘‘ন খো, ভিক্খু, তংযেৱ উপাদানং তে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, নাপি অঞ্ঞত্ৰ পঞ্চহুপাদানক্খন্ধেহি উপাদানং. যো খো, ভিক্খু, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ছন্দৰাগো তং তত্থ উপাদান’’ন্তি.

‘‘সিযা পন, ভন্তে, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ছন্দৰাগৱেমত্ততা’’তি? ‘‘সিযা ভিক্খূ’’তি ভগৱা অৱোচ ‘‘ইধ, ভিক্খু, একচ্চস্স এৱং হোতি – ‘এৱংৰূপো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৱংৱেদনো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৱংসঞ্ঞো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৱংসঙ্খাৰো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৱংৱিঞ্ঞাণো সিযং অনাগতমদ্ধান’ন্তি. এৱং খো, ভিক্খু, সিযা পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ছন্দৰাগৱেমত্ততা’’তি.

‘‘কিত্তাৱতা পন, ভন্তে, খন্ধানং খন্ধাধিৱচনং হোতী’’তি? ‘‘যং কিঞ্চি, ভিক্খু, ৰূপং – অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা, ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা, হীনং ৱা পণীতং ৱা, যং দূৰে সন্তিকে ৱা – অযং ৰূপক্খন্ধো. যা কাচি ৱেদনা – অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা, ওড়াৰিকা ৱা সুখুমা ৱা, হীনা ৱা পণীতা ৱা, যা দূৰে সন্তিকে ৱা – অযং ৱেদনাক্খন্ধো. যা কাচি সঞ্ঞা – অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না…পে… যা দূৰে সন্তিকে ৱা – অযং সঞ্ঞাক্খন্ধো. যে কেচি সঙ্খাৰা – অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা, ওড়াৰিকা ৱা সুখুমা ৱা, হীনা ৱা পণীতা ৱা, যে দূৰে সন্তিকে ৱা – অযং সঙ্খাৰক্খন্ধো. যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং – অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা, ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা, হীনং ৱা পণীতং ৱা, যং দূৰে সন্তিকে ৱা – অযং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো. এত্তাৱতা খো, ভিক্খু, খন্ধানং খন্ধাধিৱচনং হোতী’’তি.

‘‘কো নু খো, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো ৰূপক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায? কো হেতু কো পচ্চযো ৱেদনাক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায? কো হেতু কো পচ্চযো সঞ্ঞাক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায? কো হেতু কো পচ্চযো সঙ্খাৰক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায? কো হেতু কো পচ্চযো ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনাযা’’তি?

‘‘চত্তাৰো খো, ভিক্খু, মহাভূতা হেতু, চত্তাৰো মহাভূতা পচ্চযো ৰূপক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায. ফস্সো হেতু, ফস্সো পচ্চযো ৱেদনাক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায. ফস্সো হেতু, ফস্সো পচ্চযো সঞ্ঞাক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায. ফস্সো হেতু, ফস্সো পচ্চযো সঙ্খাৰক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায. নামৰূপং খো, ভিক্খু, হেতু, নামৰূপং পচ্চযো ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনাযা’’তি.

৮৭. ‘‘কথং পন, ভন্তে, সক্কাযদিট্ঠি হোতী’’তি? ‘‘ইধ, ভিক্খু, অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অৰিযানং অদস্সাৱী অৰিযধম্মস্স অকোৱিদো অৰিযধম্মে অৱিনীতো সপ্পুৰিসানং অদস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স অকোৱিদো সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং অত্তনি ৱা ৰূপং ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং; ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি ৱেদনাৱন্তং ৱা অত্তানং অত্তনি ৱা ৱেদনং ৱেদনায ৱা অত্তানং; সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতি সঞ্ঞাৱন্তং ৱা অত্তানং অত্তনি ৱা সঞ্ঞং সঞ্ঞায ৱা অত্তানং; সঙ্খাৰে অত্ততো সমনুপস্সতি সঙ্খাৰৱন্তং ৱা অত্তানং অত্তনি ৱা সঙ্খাৰে সঙ্খাৰেসু ৱা অত্তানং; ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং. এৱং খো, ভিক্খু, সক্কাযদিট্ঠি হোতী’’তি.

‘‘কথং পন, ভন্তে, সক্কাযদিট্ঠি ন হোতী’’তি? ‘‘ইধ, ভিক্খু, সুতৱা অৰিযসাৱকো অৰিযানং দস্সাৱী অৰিযধম্মস্স কোৱিদো অৰিযধম্মে সুৱিনীতো সপ্পুৰিসানং দস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স কোৱিদো সপ্পুৰিসধম্মে সুৱিনীতো ন ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি ন ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং ন অত্তনি ৱা ৰূপং ন ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং; ন ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি ন ৱেদনাৱন্তং ৱা অত্তানং ন অত্তনি ৱা ৱেদনং ন ৱেদনায ৱা অত্তানং; ন সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতি ন সঞ্ঞাৱন্তং ৱা অত্তানং ন অত্তনি ৱা সঞ্ঞং ন সঞ্ঞায ৱা অত্তানং; ন সঙ্খাৰে অত্ততো সমনুপস্সতি ন সঙ্খাৰৱন্তং ৱা অত্তানং ন অত্তনি ৱা সঙ্খাৰে ন সঙ্খাৰেসু ৱা অত্তানং; ন ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি ন ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং ন অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং ন ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং. এৱং খো, ভিক্খু, সক্কাযদিট্ঠি ন হোতী’’তি.

৮৮. ‘‘কো নু খো, ভন্তে, ৰূপে অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণং? কো ৱেদনায অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণং? কো সঞ্ঞায অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণং? কো সঙ্খাৰেসু অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণং? কো ৱিঞ্ঞাণে অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণ’’ন্তি? ‘‘যং খো, ভিক্খু, ৰূপং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং ৰূপে অস্সাদো. যং ৰূপং অনিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, অযং ৰূপে আদীনৱো. যো ৰূপে ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানং, ইদং ৰূপে নিস্সৰণং. যং খো [যঞ্চ (স্যা. কং.)], ভিক্খু, ৱেদনং পটিচ্চ… সঞ্ঞং পটিচ্চ… সঙ্খাৰে পটিচ্চ… ৱিঞ্ঞাণং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং ৱিঞ্ঞাণে অস্সাদো. যং ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, অযং ৱিঞ্ঞাণে আদীনৱো. যো ৱিঞ্ঞাণে ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানং, ইদং ৱিঞ্ঞাণে নিস্সৰণ’’ন্তি.

৮৯. ‘‘কথং পন, ভন্তে, জানতো কথং পস্সতো ইমস্মিঞ্চ সৱিঞ্ঞাণকে কাযে বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেসু অহংকাৰমমংকাৰমানানুসযা ন হোন্তী’’তি? ‘‘যং কিঞ্চি, ভিক্খু, ৰূপং – অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা – সব্বং ৰূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি – এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. যা কাচি ৱেদনা… যা কাচি সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খাৰা… যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং – অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা – সব্বং ৱিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি – এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. এৱং খো, ভিক্খু, জানতো এৱং পস্সতো ইমস্মিঞ্চ সৱিঞ্ঞাণকে কাযে বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেসু অহংকাৰমমংকাৰমানানুসযা ন হোন্তী’’তি.

৯০. অথ খো অঞ্ঞতৰস্স ভিক্খুনো এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি – ‘‘ইতি কিৰ, ভো, ৰূপং অনত্তা, ৱেদনা অনত্তা, সঞ্ঞা অনত্তা, সঙ্খাৰা অনত্তা, ৱিঞ্ঞাণং অনত্তা; অনত্তকতানি কম্মানি কমত্তানং [কথমত্তানং (সং. নি. ৩.৮২)] ফুসিস্সন্তী’’তি? অথ খো ভগৱা তস্স ভিক্খুনো চেতসা চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ঠানং খো পনেতং, ভিক্খৱে, ৱিজ্জতি যং ইধেকচ্চো মোঘপুৰিসো অৱিদ্ৱা অৱিজ্জাগতো তণ্হাধিপতেয্যেন চেতসা সত্থু সাসনং অতিধাৱিতব্বং মঞ্ঞেয্য – ‘ইতি কিৰ, ভো, ৰূপং অনত্তা, ৱেদনা অনত্তা, সঞ্ঞা অনত্তা, সঙ্খাৰা অনত্তা, ৱিঞ্ঞাণং অনত্তা; অনত্তকতানি কম্মানি কমত্তানং ফুসিস্সন্তী’তি. পটিৱিনীতা [পটিচ্চ ৱিনীতা (সী. পী.), পটিপুচ্ছামি ৱিনীতা (স্যা. কং.)] খো মে তুম্হে, ভিক্খৱে, তত্ৰ তত্ৰ ধম্মেসু’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, যং কিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা সব্বং ৰূপং – ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. যা কাচি ৱেদনা… যা কাচি সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খাৰা… যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা সব্বং ৱিঞ্ঞাণং – ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. এৱং পস্সং, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো ৰূপস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ৱেদনাযপি নিব্বিন্দতি, সঞ্ঞাযপি নিব্বিন্দতি, সঙ্খাৰেসুপি নিব্বিন্দতি, ৱিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি; নিব্বিন্দং ৱিৰজ্জতি, ৱিৰাগা ৱিমুচ্চতি. ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি.

ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি. ইমস্মিঞ্চ পন ৱেয্যাকৰণস্মিং ভঞ্ঞমানে সট্ঠিমত্তানং ভিক্খূনং অনুপাদায আসৱেহি চিত্তানি ৱিমুচ্চিংসূতি.

মহাপুণ্ণমসুত্তং নিট্ঠিতং নৱমং.